| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / ธมฺมปท-อฎฺฐกถา • Dhammapada-aṭṭhakathā |
๕. พาลวโคฺค
5. Bālavaggo
๑. อญฺญตรปุริสวตฺถุ
1. Aññatarapurisavatthu
ทีฆา ชาครโต รตฺตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ปเสนทิโกสลเญฺจว อญฺญตรญฺจ ปุริสํ อารพฺภ กเถสิฯ
Dīghājāgarato rattīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto pasenadikosalañceva aññatarañca purisaṃ ārabbha kathesi.
ราชา กิร ปเสนทิ โกสโล เอกสฺมิํ ฉณทิวเส อลงฺกตปฎิยตฺตํ สพฺพเสตํ เอกํ ปุณฺฑรีกํ นาม หตฺถิํ อภิรุยฺห มหเนฺตน ราชานุภาเวน นครํ ปทกฺขิณํ กโรติฯ อุสฺสารณาย วตฺตมานาย เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ โปถิยมาโน มหาชโน ปลายโนฺต คีวํ ปริวเฎฺฎตฺวาปิ โอโลเกติเยวฯ ราชูนํ กิร สุทินฺนทานเสฺสตํ ผลํฯ อญฺญตรสฺสาปิ ทุคฺคตปุริสสฺส ภริยา สตฺตภูมิกสฺส ปาสาทสฺส อุปริตเล ฐิตา เอกํ วาตปานกวาฎํ วิวริตฺวา ราชานํ โอโลเกตฺวาว อปคจฺฉิฯ รโญฺญ ปุณฺณจโนฺท วลาหกนฺตรํ ปวิโฎฺฐ วิย อุปฎฺฐาสิฯ โส ตสฺสา ปฎิพทฺธจิโตฺต หตฺถิกฺขนฺธโต ปตนาการปฺปโตฺต วิย หุตฺวา ขิปฺปํ นครํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อเนฺตปุรํ ปวิสิตฺวา เอกํ วิสฺสาสกํ อมจฺจํ อาห – ‘‘อสุกฎฺฐาเน เต มยา โอโลกิตปาสาโท ทิโฎฺฐ’’ติ? ‘‘อาม, เทวา’’ติฯ ‘‘ตเตฺถกํ อิตฺถิํ อทฺทสา’’ติ? ‘‘อทฺทสํ, เทวา’’ติฯ ‘‘คจฺฉ, ตสฺสา สสามิกอสามิกภาวํ ชานาหี’’ติฯ โส คนฺตฺวา ตสฺสา สสามิกภาวํ ญตฺวา อาคนฺตฺวา รโญฺญ ‘‘สสามิกา’’ติ อาโรเจสิฯ อถ รญฺญา ‘‘เตน หิ ตสฺสา สามิกํ ปโกฺกสาหี’’ติ วุเตฺต โส คนฺตฺวา, ‘‘เอหิ, โภ, ราชา ตํ ปโกฺกสตี’’ติ อาหฯ โส ‘‘ภริยํ เม นิสฺสาย ภเยน อุปฺปเนฺนน ภวิตพฺพ’’นฺติ จิเนฺตตฺวา รโญฺญ อาณํ ปฎิพาหิตุํ อสโกฺกโนฺต คนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา อฎฺฐาสิฯ อถ นํ ราชา ‘‘มํ อิโต ปฎฺฐาย อุปฎฺฐาหี’’ติ อาหฯ ‘‘อลํ, เทว, อหํ อตฺตโน กมฺมํ กตฺวา ตุมฺหากํ สุงฺกํ ททามิ, ฆเรเยว เม ชีวิกา โหตู’’ติฯ ‘‘ตว สุเงฺกน มยฺหํ อโตฺถ นตฺถิ, อชฺชโต ปฎฺฐาย มํ อุปฎฺฐาหี’’ติ ตสฺส ผลกญฺจ อาวุธญฺจ ทาเปสิฯ เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘กญฺจิเทวสฺส โทสํ อาโรเปตฺวา ฆาเตตฺวา ภริยํ คณฺหิสฺสามี’’ติฯ อถ นํ โส มรณภยภีโต อปฺปมโตฺต หุตฺวา อุปฎฺฐาสิฯ
Rājā kira pasenadi kosalo ekasmiṃ chaṇadivase alaṅkatapaṭiyattaṃ sabbasetaṃ ekaṃ puṇḍarīkaṃ nāma hatthiṃ abhiruyha mahantena rājānubhāvena nagaraṃ padakkhiṇaṃ karoti. Ussāraṇāya vattamānāya leḍḍudaṇḍādīhi pothiyamāno mahājano palāyanto gīvaṃ parivaṭṭetvāpi oloketiyeva. Rājūnaṃ kira sudinnadānassetaṃ phalaṃ. Aññatarassāpi duggatapurisassa bhariyā sattabhūmikassa pāsādassa uparitale ṭhitā ekaṃ vātapānakavāṭaṃ vivaritvā rājānaṃ oloketvāva apagacchi. Rañño puṇṇacando valāhakantaraṃ paviṭṭho viya upaṭṭhāsi. So tassā paṭibaddhacitto hatthikkhandhato patanākārappatto viya hutvā khippaṃ nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā antepuraṃ pavisitvā ekaṃ vissāsakaṃ amaccaṃ āha – ‘‘asukaṭṭhāne te mayā olokitapāsādo diṭṭho’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Tatthekaṃ itthiṃ addasā’’ti? ‘‘Addasaṃ, devā’’ti. ‘‘Gaccha, tassā sasāmikaasāmikabhāvaṃ jānāhī’’ti. So gantvā tassā sasāmikabhāvaṃ ñatvā āgantvā rañño ‘‘sasāmikā’’ti ārocesi. Atha raññā ‘‘tena hi tassā sāmikaṃ pakkosāhī’’ti vutte so gantvā, ‘‘ehi, bho, rājā taṃ pakkosatī’’ti āha. So ‘‘bhariyaṃ me nissāya bhayena uppannena bhavitabba’’nti cintetvā rañño āṇaṃ paṭibāhituṃ asakkonto gantvā rājānaṃ vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ rājā ‘‘maṃ ito paṭṭhāya upaṭṭhāhī’’ti āha. ‘‘Alaṃ, deva, ahaṃ attano kammaṃ katvā tumhākaṃ suṅkaṃ dadāmi, ghareyeva me jīvikā hotū’’ti. ‘‘Tava suṅkena mayhaṃ attho natthi, ajjato paṭṭhāya maṃ upaṭṭhāhī’’ti tassa phalakañca āvudhañca dāpesi. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘kañcidevassa dosaṃ āropetvā ghātetvā bhariyaṃ gaṇhissāmī’’ti. Atha naṃ so maraṇabhayabhīto appamatto hutvā upaṭṭhāsi.
ราชา ตสฺส โทสํ อปสฺสโนฺต กามปริฬาเห วฑฺฒเนฺต ‘‘เอกมสฺส โทสํ อาโรเปตฺวา ราชาณํ กริสฺสามี’’ติ ปโกฺกสาเปตฺวา เอวมาห – ‘‘อโมฺภ อิโต โยชนมตฺถเก นทิยา อสุกฎฺฐานํ นาม คนฺตฺวา สายํ มม นฺหานเวลาย กุมุทุปฺปลานิ เจว อรุณวตีมตฺติกญฺจ อาหรฯ สเจ ตสฺมิํ ขเณ นาคจฺฉสิ, อาณํ เต กริสฺสามี’’ติฯ เสวโก กิร จตูหิปิ ทาเสหิ ปติกิฎฺฐตโรฯ ธนกฺกีตาทโย หิ ทาสา ‘‘สีสํ เม รุชฺชติ, ปิฎฺฐิ เม รุชฺชตี’’ติ วตฺวา อจฺฉิตุํ ลภนฺติเยวฯ เสวกเสฺสตํ นตฺถิ, อาณตฺตกมฺมํ กาตุเมว วฎฺฎติฯ ตสฺมา โส ‘‘อวสฺสํ มยา คนฺตพฺพํ, กุมุทุปฺปเลหิ สทฺธิํ อรุณวตีมตฺติกา นาม นาคภวเน อุปฺปชฺชติ, อหํ กุหิํ ลภิสฺสามี’’ติ จิเนฺตโนฺต มรณภยภีโต เวเคน เคหํ คนฺตฺวา, ‘‘ภเทฺท, นิฎฺฐิตํ เม ภตฺต’’นฺติ อาหฯ ‘‘อุทฺธนมตฺถเก, สามี’’ติฯ โส ยาว ภตฺตํ โอตรติ, ตาว สนฺธาเรตุํ อสโกฺกโนฺต อุฬุเงฺกน กญฺชิกํ หราเปตฺวา ยถาลเทฺธน พฺยญฺชเนน สทฺธิํ อลฺลเมว ภตฺตํ ปจฺฉิยํ โอปีเฬตฺวา อาทาย โยชนิกํ มคฺคํ ปกฺขโนฺท, ตสฺส คจฺฉนฺตเสฺสว ภตฺตํ ปกฺกํ อโหสิฯ โส อนุจฺฉิฎฺฐํ กตฺวาว โถกํ ภตฺตํ อปเนตฺวา ภุญฺชโนฺต เอกํ อทฺธิกํ ทิสฺวา มยา อปเนตฺวา ฐปิตํ โถกํ อนุจฺฉิฎฺฐํ ภตฺตเมว อตฺถิ คเหตฺวา ภุญฺช สามีติฯ โส คณฺหิตฺวา ภุญฺชิฯ อิตโรปิ ภุญฺชิตฺวา เอกํ ภตฺตมุฎฺฐิํ อุทเก ขิปิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา มหเนฺตน สเทฺทน ‘‘อิมสฺมิํ นทีปเทเส อธิวตฺถา นาคา สุปณฺณา เทวตา จ วจนํ เม สุณนฺตุ, ราชา มยฺหํ อาณํ กาตุกาโม ‘กุมุทุปฺปเลหิ สทฺธิํ อรุณวตีมตฺติกํ อาหรา’ติ มํ อาณาเปสิ, อทฺธิกมนุสฺสสฺส จ เม ภตฺตํ ทินฺนํ, ตํ สหสฺสานิสํสํ, อุทเก มจฺฉานํ ทินฺนํ, ตํ สตานิสํสํฯ เอตฺตกํ ปุญฺญผลํ ตุมฺหากํ ปตฺติํ กตฺวา ทมฺมิ, มยฺหํ กุมุทุปฺปเลหิ สทฺธิํ อรุณวตีมตฺติกํ อาหรถา’’ติ ติกฺขตฺตุํ อนุสฺสาเวสิฯ ตตฺถ อธิวโตฺถ นาคราชา ตํ สทฺทํ สุตฺวา มหลฺลกเวเสน ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘กิํ วเทสี’’ติ อาหฯ โส ปุนปิ ตเถว วตฺวา ‘‘มยฺหํ ตํ ปตฺติํ เทหี’’ติ วุเตฺต, ‘‘เทมี’’ติ อาหฯ ปุนปิ ‘‘เทหี’’ติ วุเตฺต, ‘‘เทมิ, สามี’’ติ อาหฯ เอวํ โส เทฺว ตโย วาเร ปตฺติํ อาหราเปตฺวา กุมุทุปฺปเลหิ สทฺธิํ อรุณวตีมตฺติกํ อทาสิฯ
Rājā tassa dosaṃ apassanto kāmapariḷāhe vaḍḍhante ‘‘ekamassa dosaṃ āropetvā rājāṇaṃ karissāmī’’ti pakkosāpetvā evamāha – ‘‘ambho ito yojanamatthake nadiyā asukaṭṭhānaṃ nāma gantvā sāyaṃ mama nhānavelāya kumuduppalāni ceva aruṇavatīmattikañca āhara. Sace tasmiṃ khaṇe nāgacchasi, āṇaṃ te karissāmī’’ti. Sevako kira catūhipi dāsehi patikiṭṭhataro. Dhanakkītādayo hi dāsā ‘‘sīsaṃ me rujjati, piṭṭhi me rujjatī’’ti vatvā acchituṃ labhantiyeva. Sevakassetaṃ natthi, āṇattakammaṃ kātumeva vaṭṭati. Tasmā so ‘‘avassaṃ mayā gantabbaṃ, kumuduppalehi saddhiṃ aruṇavatīmattikā nāma nāgabhavane uppajjati, ahaṃ kuhiṃ labhissāmī’’ti cintento maraṇabhayabhīto vegena gehaṃ gantvā, ‘‘bhadde, niṭṭhitaṃ me bhatta’’nti āha. ‘‘Uddhanamatthake, sāmī’’ti. So yāva bhattaṃ otarati, tāva sandhāretuṃ asakkonto uḷuṅkena kañjikaṃ harāpetvā yathāladdhena byañjanena saddhiṃ allameva bhattaṃ pacchiyaṃ opīḷetvā ādāya yojanikaṃ maggaṃ pakkhando, tassa gacchantasseva bhattaṃ pakkaṃ ahosi. So anucchiṭṭhaṃ katvāva thokaṃ bhattaṃ apanetvā bhuñjanto ekaṃ addhikaṃ disvā mayā apanetvā ṭhapitaṃ thokaṃ anucchiṭṭhaṃ bhattameva atthi gahetvā bhuñja sāmīti. So gaṇhitvā bhuñji. Itaropi bhuñjitvā ekaṃ bhattamuṭṭhiṃ udake khipitvā mukhaṃ vikkhāletvā mahantena saddena ‘‘imasmiṃ nadīpadese adhivatthā nāgā supaṇṇā devatā ca vacanaṃ me suṇantu, rājā mayhaṃ āṇaṃ kātukāmo ‘kumuduppalehi saddhiṃ aruṇavatīmattikaṃ āharā’ti maṃ āṇāpesi, addhikamanussassa ca me bhattaṃ dinnaṃ, taṃ sahassānisaṃsaṃ, udake macchānaṃ dinnaṃ, taṃ satānisaṃsaṃ. Ettakaṃ puññaphalaṃ tumhākaṃ pattiṃ katvā dammi, mayhaṃ kumuduppalehi saddhiṃ aruṇavatīmattikaṃ āharathā’’ti tikkhattuṃ anussāvesi. Tattha adhivattho nāgarājā taṃ saddaṃ sutvā mahallakavesena tassa santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ vadesī’’ti āha. So punapi tatheva vatvā ‘‘mayhaṃ taṃ pattiṃ dehī’’ti vutte, ‘‘demī’’ti āha. Punapi ‘‘dehī’’ti vutte, ‘‘demi, sāmī’’ti āha. Evaṃ so dve tayo vāre pattiṃ āharāpetvā kumuduppalehi saddhiṃ aruṇavatīmattikaṃ adāsi.
ราชา ปน จิเนฺตสิ – ‘‘มนุสฺสา นาม พหุมายา, สเจ โส เกนจิ อุปาเยน ลเภยฺย, กิจฺจํ เม น นิปฺผเชฺชยฺยา’’ติฯ โส กาลเสฺสว ทฺวารํ ปิทหาเปตฺวา มุทฺทิกํ อตฺตโน สนฺติกํ อาหราเปสิฯ อิตโรปิ ปุริโส รโญฺญ นฺหานเวลายเมวาคนฺตฺวา ทฺวารํ อลภโนฺต ทฺวารปาลํ ปโกฺกเสตฺวา ‘‘ทฺวารํ วิวรา’’ติ อาหฯ ‘‘น สกฺกา วิวริตุํ, ราชา กาลเสฺสว มุทฺทิกํ ทตฺวา ราชเคหํ อาหราเปสี’’ติฯ โส ‘‘ราชทูโต อหํ, ทฺวารํ วิวรา’’ติ วตฺวาปิ ‘‘ทฺวารํ อลภโนฺต นตฺถิ เม อิทานิ ชีวิตํฯ กิํ นุ โข กริสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา ทฺวารสฺส อุปริอุมฺมาเร มตฺติกาปิณฺฑํ ขิปิตฺวา ตสฺสูปริ ปุปฺผานิ ลเคฺคตฺวา มหาสทฺทํ กโรโนฺต, ‘‘อโมฺภ, นครวาสิโน รโญฺญ มยา อาณตฺติยา คตภาวํ ชานาถ, ราชา มํ อการเณน วินาเสตุกาโม’’ติ ติกฺขตฺตุํ วิรวิตฺวา ‘‘กตฺถ นุ โข คจฺฉิสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา ‘‘ภิกฺขู นาม มุทุหทยา, วิหารํ คนฺตฺวา นิปชฺชิสฺสามี’’ติ สนฺนิฎฺฐานมกาสิฯ อิเม หิ นาม สตฺตา สุขิตกาเล ภิกฺขูนํ อตฺถิภาวมฺปิ อชานิตฺวา ทุกฺขาภิภูตกาเล วิหารํ คนฺตุกามา โหนฺติ, ตสฺมา โสปิ ‘‘เม อญฺญํ ตาณํ นตฺถี’’ติ วิหารํ คนฺตฺวา เอกสฺมิํ ผาสุกฎฺฐาเน นิปชฺชิฯ อถ รโญฺญปิ ตํ รตฺติํ นิทฺทํ อลภนฺตสฺส ตํ อิตฺถิํ อนุสฺสรนฺตสฺส กามปริฬาโห อุปฺปชฺชิฯ โส จิเนฺตสิ – ‘‘วิภาตกฺขเณเยว ตํ ปุริสํ ฆาตาเปตฺวา ตํ อิตฺถิํ อาเนสฺสามี’’ติฯ
Rājā pana cintesi – ‘‘manussā nāma bahumāyā, sace so kenaci upāyena labheyya, kiccaṃ me na nipphajjeyyā’’ti. So kālasseva dvāraṃ pidahāpetvā muddikaṃ attano santikaṃ āharāpesi. Itaropi puriso rañño nhānavelāyamevāgantvā dvāraṃ alabhanto dvārapālaṃ pakkosetvā ‘‘dvāraṃ vivarā’’ti āha. ‘‘Na sakkā vivarituṃ, rājā kālasseva muddikaṃ datvā rājagehaṃ āharāpesī’’ti. So ‘‘rājadūto ahaṃ, dvāraṃ vivarā’’ti vatvāpi ‘‘dvāraṃ alabhanto natthi me idāni jīvitaṃ. Kiṃ nu kho karissāmī’’ti cintetvā dvārassa upariummāre mattikāpiṇḍaṃ khipitvā tassūpari pupphāni laggetvā mahāsaddaṃ karonto, ‘‘ambho, nagaravāsino rañño mayā āṇattiyā gatabhāvaṃ jānātha, rājā maṃ akāraṇena vināsetukāmo’’ti tikkhattuṃ viravitvā ‘‘kattha nu kho gacchissāmī’’ti cintetvā ‘‘bhikkhū nāma muduhadayā, vihāraṃ gantvā nipajjissāmī’’ti sanniṭṭhānamakāsi. Ime hi nāma sattā sukhitakāle bhikkhūnaṃ atthibhāvampi ajānitvā dukkhābhibhūtakāle vihāraṃ gantukāmā honti, tasmā sopi ‘‘me aññaṃ tāṇaṃ natthī’’ti vihāraṃ gantvā ekasmiṃ phāsukaṭṭhāne nipajji. Atha raññopi taṃ rattiṃ niddaṃ alabhantassa taṃ itthiṃ anussarantassa kāmapariḷāho uppajji. So cintesi – ‘‘vibhātakkhaṇeyeva taṃ purisaṃ ghātāpetvā taṃ itthiṃ ānessāmī’’ti.
ตสฺมิํ ขเณเยว สฎฺฐิโยชนิกาย โลหกุมฺภิยา นิพฺพตฺตา จตฺตาโร ปุริสา ปกฺกุถิตาย อุกฺขลิยา ตณฺฑุลา วิย สมฺปริวตฺตกํ ปจฺจมานา ติํสาย วสฺสสหเสฺสหิ เหฎฺฐิมตลํ ปตฺวา อปเรหิ ติํสาย วสฺสสหเสฺสหิ ปุน มุขวฎฺฎิยํ ปาปุณิํสุฯ เต สีสํ อุกฺขิปิตฺวา อญฺญมญฺญํ โอโลเกตฺวา เอเกกํ คาถํ วตฺตุกามา วตฺตุํ อสโกฺกนฺตา เอเกกํ อกฺขรํ วตฺวา ปริวตฺติตฺวา โลหกุมฺภิเมว ปวิฎฺฐาฯ ราชา นิทฺทํ อลภโนฺต มชฺฌิมยามสมนนฺตเร ตํ สทฺทํ สุตฺวา ภีโต อุตฺรสฺตมานโส ‘‘กิํ นุ โข มยฺหํ ชีวิตนฺตราโย ภวิสฺสติ, อุทาหุ เม อคฺคมเหสิยา, อุทาหุ เม รชฺชํ วินสฺสิสฺสตี’’ติ จิเนฺตโนฺต สกลรตฺติํ อกฺขีนิ นิมีเลตุํ นาสกฺขิฯ โส อรุณุคฺคมนเวลาย เอว ปุโรหิตํ ปโกฺกสาเปตฺวา, ‘‘อาจริย, มยา มชฺฌิมยามสมนนฺตเร มหนฺตา เภรวสทฺทา สุตา, ‘รชฺชสฺส วา อคฺคมเหสิยา วา มยฺหํ วา กสฺส อนฺตราโย ภวิสฺสตี’ติ น ชานามิ, เตน เม ตฺวํ ปโกฺกสาปิโต’’ติ อาหฯ มหาราช, กิํ เต สทฺทา สุตาติ? ‘‘อาจริย, ทุ-อิติ ส-อิติ น-อิติ โส-อิตีติ อิเม สเทฺท อโสฺสสิํ, อิเมสํ นิปฺผตฺติํ อุปธาเรหี’’ติฯ พฺราหฺมณสฺส มหาอนฺธการํ ปวิฎฺฐสฺส วิย น กิญฺจิ ปญฺญายติ, ‘‘น ชานามี’’ติ วุเตฺต ‘‘ปน ลาภสกฺกาโร เม ปริหายิสฺสตี’’ติ ภายิตฺวา ‘‘ภาริยํ, มหาราชา’’ติ อาหฯ ‘‘กิํ, อาจริยา’’ติ? ‘‘ชีวิตนฺตราโย เต ปญฺญายตี’’ติฯ โส ทฺวิคุณํ ภีโต, ‘‘อาจริย, อตฺถิ กิญฺจิ ปน ปฎิฆาตการณ’’นฺติ อาหฯ ‘‘อตฺถิ, มหาราช, มา ภายิ, อหํ ตโย เวเท ชานามี’’ติฯ ‘‘กิํ ปน ลทฺธุํ วฎฺฎตี’’ติ? ‘‘สพฺพสตยญฺญํ ยชิตฺวา ชีวิตํ ลภิสฺสสิ, เทวา’’ติฯ ‘‘กิํ ลทฺธุํ วฎฺฎตี’’ติ? หตฺถิสตํ อสฺสสตํ อุสภสตํ เธนุสตํ อชสตํ อุรพฺภสตํ กุกฺกุฎสตํ สูกรสตํ ทารกสตํ ทาริกาสตนฺติ เอวํ เอเกกํ ปาณชาติํ สตํ สตํ กตฺวา คณฺหาเปโนฺต ‘‘สเจ มิคชาติเมว คณฺหาเปสฺสามิ, ‘อตฺตโน ขาทนียเมว คณฺหาเปตี’ติ วกฺขนฺตี’’ติ หตฺถิอสฺสมนุเสฺสปิ คณฺหาเปติฯ ราชา ‘‘มม ชีวิตเมว มยฺหํ ลาโภ’’ติ จิเนฺตตฺวา ‘‘สพฺพปาเณ สีฆํ คณฺหถา’’ติ อาหฯ อาณตฺตมนุสฺสา อธิกตรํ คณฺหิํสุฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ โกสลสํยุเตฺต –
Tasmiṃ khaṇeyeva saṭṭhiyojanikāya lohakumbhiyā nibbattā cattāro purisā pakkuthitāya ukkhaliyā taṇḍulā viya samparivattakaṃ paccamānā tiṃsāya vassasahassehi heṭṭhimatalaṃ patvā aparehi tiṃsāya vassasahassehi puna mukhavaṭṭiyaṃ pāpuṇiṃsu. Te sīsaṃ ukkhipitvā aññamaññaṃ oloketvā ekekaṃ gāthaṃ vattukāmā vattuṃ asakkontā ekekaṃ akkharaṃ vatvā parivattitvā lohakumbhimeva paviṭṭhā. Rājā niddaṃ alabhanto majjhimayāmasamanantare taṃ saddaṃ sutvā bhīto utrastamānaso ‘‘kiṃ nu kho mayhaṃ jīvitantarāyo bhavissati, udāhu me aggamahesiyā, udāhu me rajjaṃ vinassissatī’’ti cintento sakalarattiṃ akkhīni nimīletuṃ nāsakkhi. So aruṇuggamanavelāya eva purohitaṃ pakkosāpetvā, ‘‘ācariya, mayā majjhimayāmasamanantare mahantā bheravasaddā sutā, ‘rajjassa vā aggamahesiyā vā mayhaṃ vā kassa antarāyo bhavissatī’ti na jānāmi, tena me tvaṃ pakkosāpito’’ti āha. Mahārāja, kiṃ te saddā sutāti? ‘‘Ācariya, du-iti sa-iti na-iti so-itīti ime sadde assosiṃ, imesaṃ nipphattiṃ upadhārehī’’ti. Brāhmaṇassa mahāandhakāraṃ paviṭṭhassa viya na kiñci paññāyati, ‘‘na jānāmī’’ti vutte ‘‘pana lābhasakkāro me parihāyissatī’’ti bhāyitvā ‘‘bhāriyaṃ, mahārājā’’ti āha. ‘‘Kiṃ, ācariyā’’ti? ‘‘Jīvitantarāyo te paññāyatī’’ti. So dviguṇaṃ bhīto, ‘‘ācariya, atthi kiñci pana paṭighātakāraṇa’’nti āha. ‘‘Atthi, mahārāja, mā bhāyi, ahaṃ tayo vede jānāmī’’ti. ‘‘Kiṃ pana laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Sabbasatayaññaṃ yajitvā jīvitaṃ labhissasi, devā’’ti. ‘‘Kiṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? Hatthisataṃ assasataṃ usabhasataṃ dhenusataṃ ajasataṃ urabbhasataṃ kukkuṭasataṃ sūkarasataṃ dārakasataṃ dārikāsatanti evaṃ ekekaṃ pāṇajātiṃ sataṃ sataṃ katvā gaṇhāpento ‘‘sace migajātimeva gaṇhāpessāmi, ‘attano khādanīyameva gaṇhāpetī’ti vakkhantī’’ti hatthiassamanussepi gaṇhāpeti. Rājā ‘‘mama jīvitameva mayhaṃ lābho’’ti cintetvā ‘‘sabbapāṇe sīghaṃ gaṇhathā’’ti āha. Āṇattamanussā adhikataraṃ gaṇhiṃsu. Vuttampi cetaṃ kosalasaṃyutte –
‘‘เตน โข ปน สมเยน รโญฺญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส มหายโญฺญ ปจฺจุปฎฺฐิโต โหติ, ปญฺจ จ อุสภสตานิ ปญฺจ จ วจฺฉตรสตานิ ปญฺจ จ วจฺฉตริสตานิ ปญฺจ จ อชสตานิ ปญฺจ จ อุรพฺภสตานิ ถูณูปนีตานิ โหนฺติ ยญฺญตฺถายฯ เยปิสฺส เต โหนฺติ ทาสาติ วา เปสฺสาติ วา กมฺมกราติ วา, เตปิ ทณฺฑตชฺชิตา ภยตชฺชิตา อสฺสุมุขา รุทมานา ปริกมฺมานิ กโรนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒๐)ฯ
‘‘Tena kho pana samayena rañño pasenadissa kosalassa mahāyañño paccupaṭṭhito hoti, pañca ca usabhasatāni pañca ca vacchatarasatāni pañca ca vacchatarisatāni pañca ca ajasatāni pañca ca urabbhasatāni thūṇūpanītāni honti yaññatthāya. Yepissa te honti dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā, tepi daṇḍatajjitā bhayatajjitā assumukhā rudamānā parikammāni karontī’’ti (saṃ. ni. 1.120).
มหาชโน อตฺตโน อตฺตโน ปุตฺตธีตุญาตีนํ อตฺถาย ปริเทวมาโน มหาสทฺทมกาสิ, มหาปถวีอุนฺทฺริยนสโทฺท วิย อโหสิฯ อถ มลฺลิกา เทวี ตํ สทฺทํ สุตฺวา รโญฺญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘กิํ นุ โข เต, มหาราช, อินฺทฺริยานิ อปากติกานิ, กิลนฺตรูปานิ วิย ปญฺญายนฺตี’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘กิํ ตุยฺหํ , มลฺลิเก, ตฺวํ มม กณฺณมูเลน อาสิวิสมฺปิ คจฺฉนฺตํ น ชานาสี’’ติ? ‘‘กิํ ปเนตํ, เทวา’’ติ? ‘‘รตฺติภาเค เม เอวรูโป นาม สโทฺท สุโต , สฺวาหํ ปุโรหิตํ ปุจฺฉิตฺวา ชีวิตนฺตราโย เต ปญฺญายติ, สพฺพสตยญฺญํ ยชิตฺวา ชีวิตํ ลภิสฺสสี’’ติ สุตฺวา ‘‘มม ชีวิตเมว มยฺหํ ลาโภ’’ติ อิเม ปาเณ คณฺหาเปสินฺติฯ มลฺลิกา เทวี, ‘‘อนฺธพาโลสิ, มหาราช, กิญฺจาปิ มหาภโกฺขสิ, อเนกสูปพฺยญฺชนวิกติกํ โทณปากํ โภชนํ ภุญฺชสิ, ทฺวีสุ รเฎฺฐสุ รชฺชํ กาเรสิ, ปญฺญา ปน เต มนฺทา’’ติ อาหฯ ‘‘กสฺมา เอวํ วเทสิ, เทวี’’ติ? ‘‘กหํ ตยา อญฺญสฺส มรเณน อญฺญสฺส ชีวิตลาโภ ทิฎฺฐปุโพฺพ, อนฺธพาลสฺส พฺราหฺมณสฺส กถํ คเหตฺวา กสฺมา มหาชนสฺส อุปริ ทุกฺขํ ขิปสิ, ธุรวิหาเร สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺคปุคฺคโล อตีตาทีสุ อปฺปฎิหตญาโณ สตฺถา วสติ, ตํ ปุจฺฉิตฺวา ตโสฺสวาทํ กโรหี’’ติ วุเตฺต ราชา สลฺลหุเกหิ ยาเนหิ มลฺลิกาย สทฺธิํ วิหารํ คนฺตฺวา มรณภยตชฺชิโต กิญฺจิ วตฺตุํ อสโกฺกโนฺต สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิฯ
Mahājano attano attano puttadhītuñātīnaṃ atthāya paridevamāno mahāsaddamakāsi, mahāpathavīundriyanasaddo viya ahosi. Atha mallikā devī taṃ saddaṃ sutvā rañño santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ nu kho te, mahārāja, indriyāni apākatikāni, kilantarūpāni viya paññāyantī’’ti pucchi. ‘‘Kiṃ tuyhaṃ , mallike, tvaṃ mama kaṇṇamūlena āsivisampi gacchantaṃ na jānāsī’’ti? ‘‘Kiṃ panetaṃ, devā’’ti? ‘‘Rattibhāge me evarūpo nāma saddo suto , svāhaṃ purohitaṃ pucchitvā jīvitantarāyo te paññāyati, sabbasatayaññaṃ yajitvā jīvitaṃ labhissasī’’ti sutvā ‘‘mama jīvitameva mayhaṃ lābho’’ti ime pāṇe gaṇhāpesinti. Mallikā devī, ‘‘andhabālosi, mahārāja, kiñcāpi mahābhakkhosi, anekasūpabyañjanavikatikaṃ doṇapākaṃ bhojanaṃ bhuñjasi, dvīsu raṭṭhesu rajjaṃ kāresi, paññā pana te mandā’’ti āha. ‘‘Kasmā evaṃ vadesi, devī’’ti? ‘‘Kahaṃ tayā aññassa maraṇena aññassa jīvitalābho diṭṭhapubbo, andhabālassa brāhmaṇassa kathaṃ gahetvā kasmā mahājanassa upari dukkhaṃ khipasi, dhuravihāre sadevakassa lokassa aggapuggalo atītādīsu appaṭihatañāṇo satthā vasati, taṃ pucchitvā tassovādaṃ karohī’’ti vutte rājā sallahukehi yānehi mallikāya saddhiṃ vihāraṃ gantvā maraṇabhayatajjito kiñci vattuṃ asakkonto satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi.
อถ นํ สตฺถา ‘‘หนฺท กุโต นุ ตฺวํ, มหาราช, อาคจฺฉสิ ทิวา ทิวสฺสา’’ติ ปฐมตรํ อาลปิฯ โส ตุณฺหีเยว นิสีทิฯ ตโต มลฺลิกา ภควโต อาโรเจสิ – ‘‘ภเนฺต, รญฺญา กิร มชฺฌิมยามสมนนฺตเร สโทฺท สุโตฯ อถ นํ ปุโรหิตสฺส อาโรเจสิฯ ปุโรหิโต ‘ชีวิตนฺตราโย เต ภวิสฺสติ, ตสฺส ปฎิฆาตตฺถาย สพฺพสเต ปาเณ คเหตฺวา เตสํ คลโลหิเตน ยเญฺญ ยชิเต ชีวิตํ ลภิสฺสสี’ติ อาหฯ ราชา ปาเณ คณฺหาเปสิ, เตนายํ มยา อิธานีโต’’ติฯ ‘‘เอวํ กิร, มหาราชา’’ติ? ‘‘เอวํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘กินฺติ เต สโทฺท สุโต’’ติ? โส อตฺตนา สุตนิยาเมเนว อาจิกฺขิฯ ตถาคตสฺส ตํ สุตฺวาว เอโกภาโส อโหสิฯ อถ นํ สตฺตา อาห – ‘‘มา ภายิ, มหาราช, ตว อนฺตราโย นตฺถิ, ปาปกมฺมิโน สตฺถา อตฺตโน ทุกฺขํ อาวีกโรนฺตา เอวมาหํสู’’ติฯ ‘‘กิํ ปน, ภเนฺต, เตหิ กต’’นฺติ? อถ โข ภควา เตสํ กมฺมํ อาจิกฺขิตุํ ‘‘เตน หิ, มหาราช, สุณาหี’’ติ วตฺวา อตีตํ อาหริ –
Atha naṃ satthā ‘‘handa kuto nu tvaṃ, mahārāja, āgacchasi divā divassā’’ti paṭhamataraṃ ālapi. So tuṇhīyeva nisīdi. Tato mallikā bhagavato ārocesi – ‘‘bhante, raññā kira majjhimayāmasamanantare saddo suto. Atha naṃ purohitassa ārocesi. Purohito ‘jīvitantarāyo te bhavissati, tassa paṭighātatthāya sabbasate pāṇe gahetvā tesaṃ galalohitena yaññe yajite jīvitaṃ labhissasī’ti āha. Rājā pāṇe gaṇhāpesi, tenāyaṃ mayā idhānīto’’ti. ‘‘Evaṃ kira, mahārājā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’ti. ‘‘Kinti te saddo suto’’ti? So attanā sutaniyāmeneva ācikkhi. Tathāgatassa taṃ sutvāva ekobhāso ahosi. Atha naṃ sattā āha – ‘‘mā bhāyi, mahārāja, tava antarāyo natthi, pāpakammino satthā attano dukkhaṃ āvīkarontā evamāhaṃsū’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bhante, tehi kata’’nti? Atha kho bhagavā tesaṃ kammaṃ ācikkhituṃ ‘‘tena hi, mahārāja, suṇāhī’’ti vatvā atītaṃ āhari –
อตีเต วีสติวสฺสสหสฺสายุเกสุ มนุเสฺสสุ กสฺสโป ภควา โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา วีสติยา ขีณาสวสหเสฺสหิ สทฺธิํ จาริกํ จรมาโน พาราณสิมคมาสิฯ พาราณสิวาสิโน เทฺวปิ ตโยปิ พหุตราปิ เอกโต หุตฺวา อาคนฺตุกทานํ ปวตฺตยิํสุฯ ตทา พาราณสิยํ จตฺตาลีสโกฎิวิภวา จตฺตาโร เสฎฺฐิปุตฺตา สหายกา อเหสุํฯ เต มนฺตยิํสุ – ‘‘อมฺหากํ เคเห พหุธนํ, เตน กิํ กโรมา’’ติ? ‘‘เอวรูเป พุเทฺธ จาริกํ จรมาเน ทานํ ทสฺสาม, สีลํ รกฺขิสฺสาม, ปูชํ กริสฺสามา’’ติ เอโกปิ อวตฺวา เตสุ เอโก ตาว เอวมาห – ‘‘ติขิณสุรํ ปิวนฺตา มธุรมํสํ ขาทนฺตา วิจริสฺสาม, อิทํ อมฺหากํ ชีวิตผล’’นฺติฯ อปโรปิ เอวมาห – ‘‘เทวสิกํ ติวสฺสิกคนฺธสาลิภตฺตํ นานคฺครเสหิ ภุญฺชนฺตา วิจริสฺสามา’’ติฯ อปโรปิ เอวมาห – ‘‘นานปฺปการํ ปูวขชฺชกวิกติํ ปจาเปตฺวา ขาทนฺตา วิจริสฺสามา’’ติฯ อปโรปิ เอวมาห – ‘‘สมฺมา มยํ อญฺญํ กิญฺจิ น กริสฺสาม, ‘ธนํ ทสฺสามา’ติ วุเตฺต อนิจฺฉมานา อิตฺถี นาม นตฺถิ, ตสฺมา ธเนน ปโลเภตฺวา ปารทาริกกมฺมํ กริสฺสามา’’ติฯ ‘‘สาธุ, สาธู’’ติ สเพฺพว ตสฺส กถาย อฎฺฐํสุฯ
Atīte vīsativassasahassāyukesu manussesu kassapo bhagavā loke uppajjitvā vīsatiyā khīṇāsavasahassehi saddhiṃ cārikaṃ caramāno bārāṇasimagamāsi. Bārāṇasivāsino dvepi tayopi bahutarāpi ekato hutvā āgantukadānaṃ pavattayiṃsu. Tadā bārāṇasiyaṃ cattālīsakoṭivibhavā cattāro seṭṭhiputtā sahāyakā ahesuṃ. Te mantayiṃsu – ‘‘amhākaṃ gehe bahudhanaṃ, tena kiṃ karomā’’ti? ‘‘Evarūpe buddhe cārikaṃ caramāne dānaṃ dassāma, sīlaṃ rakkhissāma, pūjaṃ karissāmā’’ti ekopi avatvā tesu eko tāva evamāha – ‘‘tikhiṇasuraṃ pivantā madhuramaṃsaṃ khādantā vicarissāma, idaṃ amhākaṃ jīvitaphala’’nti. Aparopi evamāha – ‘‘devasikaṃ tivassikagandhasālibhattaṃ nānaggarasehi bhuñjantā vicarissāmā’’ti. Aparopi evamāha – ‘‘nānappakāraṃ pūvakhajjakavikatiṃ pacāpetvā khādantā vicarissāmā’’ti. Aparopi evamāha – ‘‘sammā mayaṃ aññaṃ kiñci na karissāma, ‘dhanaṃ dassāmā’ti vutte anicchamānā itthī nāma natthi, tasmā dhanena palobhetvā pāradārikakammaṃ karissāmā’’ti. ‘‘Sādhu, sādhū’’ti sabbeva tassa kathāya aṭṭhaṃsu.
เต ตโต ปฎฺฐาย อภิรูปานํ อิตฺถีนํ ธนํ เปเสตฺวา วีสติวสฺสสหสฺสานิ ปารทาริกกมฺมํ กตฺวา กาลํ กตฺวา อวีจินิรเย นิพฺพตฺตาฯ เต เอกํ พุทฺธนฺตรํ นิรเย ปจฺจิตฺวา ตตฺถ กาลํ กตฺวา ปกฺกาวเสเสน สฎฺฐิโยชนิกาย โลหกุมฺภิยา นิพฺพตฺติตฺวา ติํสาย วสฺสสหเสฺสหิ เหฎฺฐิมตลํ ปตฺวา ปุนปิ ติํสาย วสฺสสหเสฺสหิ โลหกุมฺภิมุขํ ปตฺวา เอเกกํ คาถํ วตฺตุกามา หุตฺวา วตฺตุํ อสโกฺกนฺตา เอเกกํ อกฺขรํ วตฺวา ปุน ปริวตฺติตฺวา, โลหกุมฺภิเมว ปวิฎฺฐาฯ ‘‘วเทหิ, มหาราช, ปฐมํ เต กิํ สโทฺท นาม สุโต’’ติ? ‘‘ทุ-อิติ, ภเนฺต’’ติฯ สตฺถา เตน อปริปุณฺณํ กตฺวา วุตฺตํ คาถํ ปริปุณฺณํ กตฺวา ทเสฺสโนฺต เอวมาห –
Te tato paṭṭhāya abhirūpānaṃ itthīnaṃ dhanaṃ pesetvā vīsativassasahassāni pāradārikakammaṃ katvā kālaṃ katvā avīciniraye nibbattā. Te ekaṃ buddhantaraṃ niraye paccitvā tattha kālaṃ katvā pakkāvasesena saṭṭhiyojanikāya lohakumbhiyā nibbattitvā tiṃsāya vassasahassehi heṭṭhimatalaṃ patvā punapi tiṃsāya vassasahassehi lohakumbhimukhaṃ patvā ekekaṃ gāthaṃ vattukāmā hutvā vattuṃ asakkontā ekekaṃ akkharaṃ vatvā puna parivattitvā, lohakumbhimeva paviṭṭhā. ‘‘Vadehi, mahārāja, paṭhamaṃ te kiṃ saddo nāma suto’’ti? ‘‘Du-iti, bhante’’ti. Satthā tena aparipuṇṇaṃ katvā vuttaṃ gāthaṃ paripuṇṇaṃ katvā dassento evamāha –
‘‘ทุชฺชีวิตมชีวิมฺห , เย สเนฺต น ททมฺหเส;
‘‘Dujjīvitamajīvimha , ye sante na dadamhase;
วิชฺชมาเนสุ โภเคสุ, ทีปํ นากมฺห อตฺตโน’’ติฯ (ชา. ๑.๔.๕๓; เป. ว. ๘๐๔);
Vijjamānesu bhogesu, dīpaṃ nākamha attano’’ti. (jā. 1.4.53; pe. va. 804);
อถ รโญฺญ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถํ ปกาเสตฺวา, ‘‘กิํ เต, มหาราช, ทุติยสโทฺท ตติยสโทฺท จตุตฺถสโทฺท สุโต’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เอวํ นามา’’ติ วุเตฺต อวเสสํ ปริปูเรโนฺต –
Atha rañño imissā gāthāya atthaṃ pakāsetvā, ‘‘kiṃ te, mahārāja, dutiyasaddo tatiyasaddo catutthasaddo suto’’ti pucchitvā ‘‘evaṃ nāmā’’ti vutte avasesaṃ paripūrento –
‘‘สฎฺฐิวสฺสสหสฺสานิ, ปริปุณฺณานิ สพฺพโส;
‘‘Saṭṭhivassasahassāni, paripuṇṇāni sabbaso;
นิรเย ปจฺจมานานํ, กทา อโนฺต ภวิสฺสติฯ
Niraye paccamānānaṃ, kadā anto bhavissati.
‘‘นตฺถิ อโนฺต กุโต อโนฺต, น อโนฺต ปฎิทิสฺสติ;
‘‘Natthi anto kuto anto, na anto paṭidissati;
ตทา หิ ปกตํ ปาปํ, มม ตุยฺหญฺจ มาริสาฯ
Tadā hi pakataṃ pāpaṃ, mama tuyhañca mārisā.
‘‘โสหํ นูน อิโต คนฺตฺวา, โยนิํ ลทฺธาน มานุสิํ;
‘‘Sohaṃ nūna ito gantvā, yoniṃ laddhāna mānusiṃ;
วทญฺญู สีลสมฺปโนฺน, กาหามิ กุสลํ พหุ’’นฺติฯ (ชา. ๑.๔.๕๔-๕๖; เป. ว. ๘๐๒, ๘๐๓, ๘๐๕) –
Vadaññū sīlasampanno, kāhāmi kusalaṃ bahu’’nti. (jā. 1.4.54-56; pe. va. 802, 803, 805) –
ปฎิปาฎิยา อิมา คาถา วตฺวา ตาสํ อตฺถํ ปกาเสตฺวา ‘‘อิติ โข, มหาราช, เต จตฺตาโร ชนา เอเกกํ คาถํ วตฺตุกามาปิ วตฺตุํ อสโกฺกนฺตา เอกกเมว อกฺขรํ วตฺวา ปุน โลหกุมฺภิเมว ปวิฎฺฐา’’ติ อาหฯ
Paṭipāṭiyā imā gāthā vatvā tāsaṃ atthaṃ pakāsetvā ‘‘iti kho, mahārāja, te cattāro janā ekekaṃ gāthaṃ vattukāmāpi vattuṃ asakkontā ekakameva akkharaṃ vatvā puna lohakumbhimeva paviṭṭhā’’ti āha.
รญฺญา กิร ปเสนทิโกสเลน ตสฺส สทฺทสฺส สุตกาลโต ปฎฺฐาย เต เหฎฺฐา ภสฺสนฺติ เอว, อชฺชาปิ เอกํ วสฺสสหสฺสํ นาติกฺกมนฺติฯ รโญฺญ ตํ เทสนํ สุตฺวา มหาสํเวโค อุปฺปชฺชิฯ โส ‘‘ภาริยํ วติทํ ปารทาริกกมฺมํ นาม, เอกํ กิร พุทฺธนฺตรํ นิรเย ปจฺจิตฺวา ตโต จุตา สฎฺฐิโยชนิกาย โลหกุมฺภิยา นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ สฎฺฐิวสฺสสหสฺสานิ ปจฺจิตฺวา เอวมฺปิ เนสํ ทุกฺขา มุจฺจนกาโล น ปญฺญายติ, อหมฺปิ ปรทาเร สิเนหํ กตฺวา สพฺพรตฺติํ นิทฺทํ น ลภิํ, อิทานิ อิโต ปฎฺฐาย ปรทาเร มานสํ น พนฺธิสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา ตถาคตํ อาห – ‘‘ภเนฺต, อชฺช เม รตฺติยา ทีฆภาโว ญาโต’’ติฯ โสปิ ปุริโส ตเตฺถว นิสิโนฺน ตํ กถํ สุตฺวา ‘‘ลโทฺธ เม พลวปฺปจฺจโย’’ติ สตฺถารํ อาห – ‘‘ภเนฺต, รญฺญา ตาว อชฺช รตฺติยา ทีฆภาโว ญาโต, อหํ ปน หิโยฺย สยเมว โยชนสฺส ทีฆภาวํ อญฺญาสิ’’นฺติฯ สตฺถา ทฺวินฺนมฺปิ กถํ สํสนฺทิตฺวา ‘‘เอกจฺจสฺส รตฺติ ทีฆา โหติ, เอกจฺจสฺส โยชนํ ทีฆํ โหติ, พาลสฺส ปน สํสาโร ทีโฆ โหตี’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Raññā kira pasenadikosalena tassa saddassa sutakālato paṭṭhāya te heṭṭhā bhassanti eva, ajjāpi ekaṃ vassasahassaṃ nātikkamanti. Rañño taṃ desanaṃ sutvā mahāsaṃvego uppajji. So ‘‘bhāriyaṃ vatidaṃ pāradārikakammaṃ nāma, ekaṃ kira buddhantaraṃ niraye paccitvā tato cutā saṭṭhiyojanikāya lohakumbhiyā nibbattitvā tattha saṭṭhivassasahassāni paccitvā evampi nesaṃ dukkhā muccanakālo na paññāyati, ahampi paradāre sinehaṃ katvā sabbarattiṃ niddaṃ na labhiṃ, idāni ito paṭṭhāya paradāre mānasaṃ na bandhissāmī’’ti cintetvā tathāgataṃ āha – ‘‘bhante, ajja me rattiyā dīghabhāvo ñāto’’ti. Sopi puriso tattheva nisinno taṃ kathaṃ sutvā ‘‘laddho me balavappaccayo’’ti satthāraṃ āha – ‘‘bhante, raññā tāva ajja rattiyā dīghabhāvo ñāto, ahaṃ pana hiyyo sayameva yojanassa dīghabhāvaṃ aññāsi’’nti. Satthā dvinnampi kathaṃ saṃsanditvā ‘‘ekaccassa ratti dīghā hoti, ekaccassa yojanaṃ dīghaṃ hoti, bālassa pana saṃsāro dīgho hotī’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๖๐.
60.
‘‘ทีฆา ชาครโต รตฺติ, ทีฆํ สนฺตสฺส โยชนํ;
‘‘Dīghā jāgarato ratti, dīghaṃ santassa yojanaṃ;
ทีโฆ พาลาน สํสาโร, สทฺธมฺมํ อวิชานต’’นฺติฯ
Dīgho bālāna saṃsāro, saddhammaṃ avijānata’’nti.
ตตฺถ ทีฆาติ รตฺติ นาเมสา ติยามมตฺตาว, ชาครนฺตสฺส ปน ทีฆา โหติ, ทฺวิคุณติคุณา วิย หุตฺวา ขายติฯ ตสฺสา ทีฆภาวํ อตฺตานํ มงฺกุณสงฺฆสฺส ภตฺตํ กตฺวา ยาว สูริยุคฺคมนา สมฺปริวตฺตกํ เสมาโน มหากุสีโตปิ, สุโภชนํ ภุญฺชิตฺวา สิริสยเน สยมาโน กามโภคีปิ น ชานาติ, สพฺพรตฺติํ ปน ปธานํ ปทหโนฺต โยคาวจโร จ, ธมฺมกถํ กเถโนฺต ธมฺมกถิโก จ, อาสนสมีเป ฐตฺวา ธมฺมํ สุณโนฺต จ, สีสโรคาทิผุโฎฺฐ วา หตฺถปาทเจฺฉทนาทิํ ปโตฺต วา เวทนาภิภูโต จ, รตฺติํ มคฺคปฎิปโนฺน อทฺธิโก จ ชานาติฯ โยชนนฺติ โยชนมฺปิ จตุคาวุตมตฺตเมว, สนฺตสฺส ปน กิลนฺตสฺส ทีฆํ โหติ, ทฺวิคุณติคุณํ วิย ขายติฯ สกลทิวสญฺหิ มคฺคํ คนฺตฺวา กิลโนฺต ปฎิปถํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘ปุรโต คาโม กีวทูโร’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘โยชน’’นฺติ วุเตฺต โถกํ คนฺตฺวา อปรมฺปิ ปุจฺฉิตฺวา เตนาปิ ‘‘โยชน’’นฺติ วุเตฺต ปุน โถกํ คนฺตฺวา อปรมฺปิ ปุจฺฉติฯ โสปิ ‘‘โยชน’’นฺติ วทติฯ โส ปุจฺฉิตปุจฺฉิตา โยชนเนฺตว วทนฺติ, ทีฆํ วติทํ โยชนํ, เอกโยชนํ เทฺว ตีณิ โยชนานิ วิย มเญฺญติฯ พาลานนฺติ อิธโลกปรโลกตฺถํ ปน อชานนฺตานํ พาลานํ สํสารวฎฺฎสฺส ปริยนฺตํ กาตุํ อสโกฺกนฺตานํ ยํ สตฺตติํสโพธิปกฺขิยเภทํ สทฺธมฺมํ ญตฺวา สํสารสฺส อนฺตํ กโรนฺติ, ตํ สทฺธมฺมํ อวิชานตํ สํสาโร ทีโฆ นาม โหติฯ โส หิ อตฺตโน ธมฺมตาย เอว ทีโฆ นามฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘อนมตโคฺคยํ, ภิกฺขเว, สํสาโร, ปุพฺพา โกฎิ น ปญฺญายตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๒๔)ฯ พาลานํ ปน ปริยนฺตํ กาตุํ อสโกฺกนฺตานํ อติทีโฆเยวาติฯ
Tattha dīghāti ratti nāmesā tiyāmamattāva, jāgarantassa pana dīghā hoti, dviguṇatiguṇā viya hutvā khāyati. Tassā dīghabhāvaṃ attānaṃ maṅkuṇasaṅghassa bhattaṃ katvā yāva sūriyuggamanā samparivattakaṃ semāno mahākusītopi, subhojanaṃ bhuñjitvā sirisayane sayamāno kāmabhogīpi na jānāti, sabbarattiṃ pana padhānaṃ padahanto yogāvacaro ca, dhammakathaṃ kathento dhammakathiko ca, āsanasamīpe ṭhatvā dhammaṃ suṇanto ca, sīsarogādiphuṭṭho vā hatthapādacchedanādiṃ patto vā vedanābhibhūto ca, rattiṃ maggapaṭipanno addhiko ca jānāti. Yojananti yojanampi catugāvutamattameva, santassa pana kilantassa dīghaṃ hoti, dviguṇatiguṇaṃ viya khāyati. Sakaladivasañhi maggaṃ gantvā kilanto paṭipathaṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘purato gāmo kīvadūro’’ti pucchitvā ‘‘yojana’’nti vutte thokaṃ gantvā aparampi pucchitvā tenāpi ‘‘yojana’’nti vutte puna thokaṃ gantvā aparampi pucchati. Sopi ‘‘yojana’’nti vadati. So pucchitapucchitā yojananteva vadanti, dīghaṃ vatidaṃ yojanaṃ, ekayojanaṃ dve tīṇi yojanāni viya maññeti. Bālānanti idhalokaparalokatthaṃ pana ajānantānaṃ bālānaṃ saṃsāravaṭṭassa pariyantaṃ kātuṃ asakkontānaṃ yaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyabhedaṃ saddhammaṃ ñatvā saṃsārassa antaṃ karonti, taṃ saddhammaṃ avijānataṃ saṃsāro dīgho nāma hoti. So hi attano dhammatāya eva dīgho nāma. Vuttampi cetaṃ – ‘‘anamataggoyaṃ, bhikkhave, saṃsāro, pubbā koṭi na paññāyatī’’ti (saṃ. ni. 2.124). Bālānaṃ pana pariyantaṃ kātuṃ asakkontānaṃ atidīghoyevāti.
เทสนาวสาเน โส ปุริโส โสตาปตฺติผลํ ปโตฺต, อเญฺญปิ พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปตฺตาฯ มหาชนสฺส สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา ชาตาติฯ
Desanāvasāne so puriso sotāpattiphalaṃ patto, aññepi bahū sotāpattiphalādīni pattā. Mahājanassa sātthikā dhammadesanā jātāti.
ราชา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา คจฺฉโนฺตเยว เต สเตฺต พนฺธนา โมเจสิฯ ตตฺถ อิตฺถิปุริสา พนฺธนา มุตฺตา สีสํ นฺหตฺวา สกานิ เคหานิ คจฺฉนฺตา ‘‘จิรํ ชีวตุ โน, อยฺยา, มลฺลิกา เทวี, ตํ นิสฺสาย ชีวิตํ ลภิมฺหา’’ติ มลฺลิกาย คุณกถํ กถยิํสุฯ สายนฺหสมเย ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ – ‘‘อโห ปณฺฑิตา วตายํ, มลฺลิกา, อตฺตโน ปญฺญํ นิสฺสาย เอตฺตกสฺส ชนสฺส ชีวิตทานํ อทาสี’’ติฯ สตฺถา คนฺธกุฎิยํ นิสิโนฺนว เตสํ ภิกฺขูนํ กถํ สุตฺวา คนฺธกุฎิโต นิกฺขมิตฺวา ธมฺมสภํ ปวิสิตฺวา ปญฺญเตฺต อาสเน นิสีทิตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต, ‘‘น, ภิกฺขเว, มลฺลิกา, อิทาเนว อตฺตโน ปญฺญํ นิสฺสาย มหาชนสฺส ชีวิตทานํ เทติ, ปุเพฺพปิ อทาสิเยวา’’ติ วตฺวา ตมตฺถํ ปกาสโนฺต อตีตํ อาหริ –
Rājā satthāraṃ vanditvā gacchantoyeva te satte bandhanā mocesi. Tattha itthipurisā bandhanā muttā sīsaṃ nhatvā sakāni gehāni gacchantā ‘‘ciraṃ jīvatu no, ayyā, mallikā devī, taṃ nissāya jīvitaṃ labhimhā’’ti mallikāya guṇakathaṃ kathayiṃsu. Sāyanhasamaye bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘aho paṇḍitā vatāyaṃ, mallikā, attano paññaṃ nissāya ettakassa janassa jīvitadānaṃ adāsī’’ti. Satthā gandhakuṭiyaṃ nisinnova tesaṃ bhikkhūnaṃ kathaṃ sutvā gandhakuṭito nikkhamitvā dhammasabhaṃ pavisitvā paññatte āsane nisīditvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘na, bhikkhave, mallikā, idāneva attano paññaṃ nissāya mahājanassa jīvitadānaṃ deti, pubbepi adāsiyevā’’ti vatvā tamatthaṃ pakāsanto atītaṃ āhari –
อตีเต พาราณสิยํ รโญฺญ ปุโตฺต เอกํ นิโคฺรธรุกฺขํ อุปสงฺกมิตฺวา ตตฺถ นิพฺพตฺตาย เทวตาย อายาจิ – ‘‘สามิ เทวราช, อิมสฺมิํ ชมฺพุทีเป เอกสตราชาโน เอกสตอคฺคมเหสิโย, สจาหํ ปิตุ อจฺจเยน รชฺชํ ลภิสฺสามี, เอเตสํ คลโลหิเตน พลิํ กริสฺสามี’’ติฯ โส ปิตริ กาลกเต รชฺชํ ปตฺวา ‘‘เทวตาย เม อานุภาเวน รชฺชํ ปตฺตํ, พลิมสฺสา กริสฺสามี’’ติ มหติยา เสนาย นิกฺขมิตฺวา เอกํ ราชานํ อตฺตโน วเส วเตฺตตฺวา เตน สทฺธิํ อปรมฺปิ อปรมฺปีติ สเพฺพ ราชาโน อตฺตโน วเส กตฺวา สทฺธิํ อคฺคมเหสีหิ อาทาย คจฺฉโนฺต อุคฺคเสนสฺส นาม สพฺพกนิฎฺฐสฺส รโญฺญ ธมฺมทินฺนา นาม อคฺคมเหสี ครุคพฺภา, ตํ โอหาย อาคนฺตฺวา ‘‘เอตฺตกชนํ วิสปานกํ ปาเยตฺวา มาเรสฺสามี’’ติ รุกฺขมูลํ โสธาเปสิฯ เทวตา จิเนฺตสิ – ‘‘อยํ ราชา เอตฺตเก ราชาโน คณฺหโนฺต ‘มํ นิสฺสาย คหิตา อิเม’ติ จิเนฺตตฺวา เตสํ คลโลหิเตน มยฺหํ พลิํ กาตุกาโม, สเจ ปนายํ เอเต ฆาเตสฺสติ, ชมฺพุทีเป ราชวํโส อุปจฺฉิชฺชิสฺสติ, รุกฺขมูเลปิ, เม อสุจิ ภวิสฺสติ, สกฺขิสฺสามิ นุ โข เอตํ นิวาเรตุ’’นฺติฯ สา อุปธาเรนฺตี ‘‘นาหํ สกฺขิสฺสามี’’ติ ญตฺวา อญฺญมฺปิ เทวตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจตฺวา ‘‘ตฺวํ สกฺขิสฺสสี’’ติ อาหฯ ตายปิ ปฎิกฺขิตฺตา อญฺญมฺปิ อญฺญมฺปีติ เอวํ สกลจกฺกวาฬเทวตาโย อุปสงฺกมิตฺวา ตาหิปิ ปฎิกฺขิตฺตา จตุนฺนํ มหาราชูนํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘มยํ น สโกฺกม, อมฺหากํ ปน ราชา อเมฺหหิ ปุเญฺญน จ ปญฺญาย จ วิสิโฎฺฐ, ตํ ปุจฺฉา’’ติ เตหิปิ ปฎิกฺขิตฺตกาเล สกฺกํ อุปสงฺกมิตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา, ‘‘เทว, ตุเมฺหสุ อโปฺปสฺสุกฺกตํ อาปเนฺนสุ ขตฺติยวํโส อุปจฺฉิชฺชิสฺสติ, ตสฺส ปฎิสรณํ โหถา’’ติ อาหฯ สโกฺก ‘‘อหมฺปิ นํ ปฎิพาหิตุํ น สกฺขิสฺสามิ, อุปายํ ปน เต วกฺขามี’’ติ วตฺวา อุปายํ อาจิกฺขิ – ‘‘คจฺฉ, ตฺวํ รโญฺญ ปสฺสนฺตเสฺสว รตฺตวตฺถํ นิวาเสตฺวา อตฺตโน รุกฺขโต นิกฺขมิตฺวา คมนาการํ ทเสฺสหิฯ อถ ตํ ราชา ‘เทวตา คจฺฉติ, นิวตฺตาเปสฺสามิ น’นฺติ นานปฺปกาเรน ยาจิสฺสติฯ อถ นํ วเทยฺยาสิ ‘ตฺวํ เอกสตราชาโน สทฺธิํ อคฺคมเหสีหิ อาเนตฺวา เตสํ คลโลหิเตน พลิํ กริสฺสามี’ติ มยฺหํ อายาจิตฺวา อุคฺคเสนสฺส รโญฺญ เทวิํ โอหาย อาคโต, นาหํ ตาทิสสฺส มุสาวาทสฺส พลิํ สมฺปฎิจฺฉามี’’ติ, ‘‘เอวํ กิร วุเตฺต ราชา ตํ อาณาเปสฺสติ, สา รโญฺญ ธมฺมํ เทเสตฺวา เอตฺตกสฺส ชนสฺส ชีวิตทานํ ทสฺสตี’’ติฯ อิมินา การเณน สโกฺก เทวตาย อิมํ อุปายํ อาจิกฺขิฯ เทวตา ตถา อกาสิฯ
Atīte bārāṇasiyaṃ rañño putto ekaṃ nigrodharukkhaṃ upasaṅkamitvā tattha nibbattāya devatāya āyāci – ‘‘sāmi devarāja, imasmiṃ jambudīpe ekasatarājāno ekasataaggamahesiyo, sacāhaṃ pitu accayena rajjaṃ labhissāmī, etesaṃ galalohitena baliṃ karissāmī’’ti. So pitari kālakate rajjaṃ patvā ‘‘devatāya me ānubhāvena rajjaṃ pattaṃ, balimassā karissāmī’’ti mahatiyā senāya nikkhamitvā ekaṃ rājānaṃ attano vase vattetvā tena saddhiṃ aparampi aparampīti sabbe rājāno attano vase katvā saddhiṃ aggamahesīhi ādāya gacchanto uggasenassa nāma sabbakaniṭṭhassa rañño dhammadinnā nāma aggamahesī garugabbhā, taṃ ohāya āgantvā ‘‘ettakajanaṃ visapānakaṃ pāyetvā māressāmī’’ti rukkhamūlaṃ sodhāpesi. Devatā cintesi – ‘‘ayaṃ rājā ettake rājāno gaṇhanto ‘maṃ nissāya gahitā ime’ti cintetvā tesaṃ galalohitena mayhaṃ baliṃ kātukāmo, sace panāyaṃ ete ghātessati, jambudīpe rājavaṃso upacchijjissati, rukkhamūlepi, me asuci bhavissati, sakkhissāmi nu kho etaṃ nivāretu’’nti. Sā upadhārentī ‘‘nāhaṃ sakkhissāmī’’ti ñatvā aññampi devataṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ ārocetvā ‘‘tvaṃ sakkhissasī’’ti āha. Tāyapi paṭikkhittā aññampi aññampīti evaṃ sakalacakkavāḷadevatāyo upasaṅkamitvā tāhipi paṭikkhittā catunnaṃ mahārājūnaṃ santikaṃ gantvā ‘‘mayaṃ na sakkoma, amhākaṃ pana rājā amhehi puññena ca paññāya ca visiṭṭho, taṃ pucchā’’ti tehipi paṭikkhittakāle sakkaṃ upasaṅkamitvā tamatthaṃ ārocetvā, ‘‘deva, tumhesu appossukkataṃ āpannesu khattiyavaṃso upacchijjissati, tassa paṭisaraṇaṃ hothā’’ti āha. Sakko ‘‘ahampi naṃ paṭibāhituṃ na sakkhissāmi, upāyaṃ pana te vakkhāmī’’ti vatvā upāyaṃ ācikkhi – ‘‘gaccha, tvaṃ rañño passantasseva rattavatthaṃ nivāsetvā attano rukkhato nikkhamitvā gamanākāraṃ dassehi. Atha taṃ rājā ‘devatā gacchati, nivattāpessāmi na’nti nānappakārena yācissati. Atha naṃ vadeyyāsi ‘tvaṃ ekasatarājāno saddhiṃ aggamahesīhi ānetvā tesaṃ galalohitena baliṃ karissāmī’ti mayhaṃ āyācitvā uggasenassa rañño deviṃ ohāya āgato, nāhaṃ tādisassa musāvādassa baliṃ sampaṭicchāmī’’ti, ‘‘evaṃ kira vutte rājā taṃ āṇāpessati, sā rañño dhammaṃ desetvā ettakassa janassa jīvitadānaṃ dassatī’’ti. Iminā kāraṇena sakko devatāya imaṃ upāyaṃ ācikkhi. Devatā tathā akāsi.
ราชาปิ ตํ อาณาเปสิฯ สา อาคนฺตฺวา เตสํ ราชูนํ ปริยเนฺต นิสินฺนมฺปิ อตฺตโน ราชานเมว วนฺทิฯ ราชา ‘‘มยิ สพฺพราชเชฎฺฐเก ฐิเต สพฺพกนิฎฺฐํ อตฺตโน สามิกํ วนฺทตี’’ติ ตสฺสา กุชฺฌิฯ อถ นํ สา อาห – ‘‘กิํ มยฺหํ ตยิ ปฎิพทฺธํ, อยํ ปน เม สามิโก อิสฺสริยสฺส ทายโก, อิมํ อวนฺทิตฺวา กสฺมา ตํ วนฺทิสฺสามี’’ติ? รุกฺขเทวตา ปสฺสนฺตเสฺสว มหาชนสฺส ‘‘เอวํ, ภเทฺท, เอวํ, ภเทฺท’’ติ วตฺวา ตํ ปุปฺผมุฎฺฐินา ปูเชสิ ฯ ปุน ราชา อาห – ‘‘สเจ มํ น วนฺทสิ, มยฺหํ รชฺชสิริทายิกํ เอวํ มหานุภาวํ เทวตํ กสฺมา น วนฺทสี’’ติ? ‘‘มหาราช, ตยา อตฺตโน ปุเญฺญ ฐตฺวา ราชาโน คหิตา, น เทวตาย คเหตฺวา ทินฺนา’’ติฯ ปุนปิ ตํ เทวตา ‘‘เอวํ, ภเทฺท, เอวํ, ภเทฺท’’ติ วตฺวา ตเถว ปูเชสิฯ ปุน สา ราชานํ อาห – ‘‘ตฺวํ ‘เทวตาย เม เอตฺตกา ราชาโน คเหตฺวา ทินฺนา’ติ วเทสิ, อิทานิ เต เทวตาย อุปริ วามปเสฺส รุโกฺข อคฺคินา ทโฑฺฒ, สา ตํ อคฺคิํ นิพฺพาเปตุํ กสฺมา นาสกฺขิ, ยทิ เอวํ มหานุภาวา’’ติฯ ปุนปิ ตํ เทวตา ‘‘เอวํ, ภเทฺท, เอวํ, ภเทฺท’’ติ วตฺวา ตเถว ปูเชสิฯ
Rājāpi taṃ āṇāpesi. Sā āgantvā tesaṃ rājūnaṃ pariyante nisinnampi attano rājānameva vandi. Rājā ‘‘mayi sabbarājajeṭṭhake ṭhite sabbakaniṭṭhaṃ attano sāmikaṃ vandatī’’ti tassā kujjhi. Atha naṃ sā āha – ‘‘kiṃ mayhaṃ tayi paṭibaddhaṃ, ayaṃ pana me sāmiko issariyassa dāyako, imaṃ avanditvā kasmā taṃ vandissāmī’’ti? Rukkhadevatā passantasseva mahājanassa ‘‘evaṃ, bhadde, evaṃ, bhadde’’ti vatvā taṃ pupphamuṭṭhinā pūjesi . Puna rājā āha – ‘‘sace maṃ na vandasi, mayhaṃ rajjasiridāyikaṃ evaṃ mahānubhāvaṃ devataṃ kasmā na vandasī’’ti? ‘‘Mahārāja, tayā attano puññe ṭhatvā rājāno gahitā, na devatāya gahetvā dinnā’’ti. Punapi taṃ devatā ‘‘evaṃ, bhadde, evaṃ, bhadde’’ti vatvā tatheva pūjesi. Puna sā rājānaṃ āha – ‘‘tvaṃ ‘devatāya me ettakā rājāno gahetvā dinnā’ti vadesi, idāni te devatāya upari vāmapasse rukkho agginā daḍḍho, sā taṃ aggiṃ nibbāpetuṃ kasmā nāsakkhi, yadi evaṃ mahānubhāvā’’ti. Punapi taṃ devatā ‘‘evaṃ, bhadde, evaṃ, bhadde’’ti vatvā tatheva pūjesi.
สา กถยมานา ฐิตา โรทิ เจว หสิ จฯ อถ นํ ราชา ‘‘กิํ อุมฺมตฺติกาสี’’ติ อาหฯ ‘‘กสฺมา เทว เอวํ วเทสิ’’? ‘‘น มาทิสิโย อุมฺมตฺติกา โหนฺตี’’ติฯ อถ ‘‘นํ กิํ การณา โรทสิ เจว หสสิ จา’’ติ? ‘‘สุณาหิ, มหาราช, อหญฺหิ อตีเต กุลธีตา หุตฺวา ปติกุเล วสนฺตี สามิกสฺส สหายกํ ปาหุนกํ อาคตํ ทิสฺวา ตสฺส ภตฺตํ ปจิตุกามา ‘มํสํ อาหรา’ติ ทาสิยา กหาปณํ ทตฺวา ตาย มํสํ อลภิตฺวา อาคตาย ‘นตฺถิ มํส’นฺติ วุเตฺต เคหสฺส ปจฺฉิมภาเค สยิตาย เอฬิกาย สีสํ ฉินฺทิตฺวา ภตฺตํ สมฺปาเทสิํฯ สาหํ เอกิสฺสาย เอฬิกาย สีสํ ฉินฺทิตฺวา นิรเย ปจฺจิตฺวา ปกฺกาวเสเสน ตสฺสา โลมคณนาย สีสเจฺฉทํ ปาปุณิํ, ‘ตฺวํ เอตฺตกํ ชนํ วธิตฺวา กทา ทุกฺขา มุจฺจิสฺสสี’ติ เอวมหํ ตว ทุกฺขํ อนุสฺสรนฺตี โรทิ’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Sā kathayamānā ṭhitā rodi ceva hasi ca. Atha naṃ rājā ‘‘kiṃ ummattikāsī’’ti āha. ‘‘Kasmā deva evaṃ vadesi’’? ‘‘Na mādisiyo ummattikā hontī’’ti. Atha ‘‘naṃ kiṃ kāraṇā rodasi ceva hasasi cā’’ti? ‘‘Suṇāhi, mahārāja, ahañhi atīte kuladhītā hutvā patikule vasantī sāmikassa sahāyakaṃ pāhunakaṃ āgataṃ disvā tassa bhattaṃ pacitukāmā ‘maṃsaṃ āharā’ti dāsiyā kahāpaṇaṃ datvā tāya maṃsaṃ alabhitvā āgatāya ‘natthi maṃsa’nti vutte gehassa pacchimabhāge sayitāya eḷikāya sīsaṃ chinditvā bhattaṃ sampādesiṃ. Sāhaṃ ekissāya eḷikāya sīsaṃ chinditvā niraye paccitvā pakkāvasesena tassā lomagaṇanāya sīsacchedaṃ pāpuṇiṃ, ‘tvaṃ ettakaṃ janaṃ vadhitvā kadā dukkhā muccissasī’ti evamahaṃ tava dukkhaṃ anussarantī rodi’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
‘‘เอกิสฺสา กณฺฐํ เฉตฺวาน, โลมคณนาย ปจฺจิสํ;
‘‘Ekissā kaṇṭhaṃ chetvāna, lomagaṇanāya paccisaṃ;
พหูนํ กเณฺฐ เฉตฺวาน, กถํ กาหสิ ขตฺติยา’’ติฯ
Bahūnaṃ kaṇṭhe chetvāna, kathaṃ kāhasi khattiyā’’ti.
อถ ‘‘กสฺมา ตฺวํ หสสี’’ติ? ‘‘‘เอตสฺมา ทุกฺขา มุตฺตามฺหี’ติ ตุสฺสิตฺวา, มหาราชา’’ติ ฯ ปุนปิ ตํ เทวตา ‘‘เอวํ, ภเทฺท, เอวํ, ภเทฺท’’ติ วตฺวา ปุปฺผมุฎฺฐินา ปูเชสิฯ ราชา ‘‘อโห เม ภาริยํ กตํ กมฺมํ, อยํ กิร เอกํ เอฬิกํ วธิตฺวา นิรเย ปกฺกาวเสเสน ตสฺสา โลมคณนาย สีสเจฺฉทํ ปาปุณิ, อหํ เอตฺตกํ ชนํ วธิตฺวา กทา โสตฺถิํ ปาปุณิสฺสามี’’ติ สเพฺพ ราชาโน โมเจตฺวา อตฺตโน มหลฺลกตเร วนฺทิตฺวา ทหรทหรานํ อญฺชลิํ ปคฺคยฺห สเพฺพ ขมาเปตฺวา สกสกฎฺฐานเมว ปหิณิฯ
Atha ‘‘kasmā tvaṃ hasasī’’ti? ‘‘‘Etasmā dukkhā muttāmhī’ti tussitvā, mahārājā’’ti . Punapi taṃ devatā ‘‘evaṃ, bhadde, evaṃ, bhadde’’ti vatvā pupphamuṭṭhinā pūjesi. Rājā ‘‘aho me bhāriyaṃ kataṃ kammaṃ, ayaṃ kira ekaṃ eḷikaṃ vadhitvā niraye pakkāvasesena tassā lomagaṇanāya sīsacchedaṃ pāpuṇi, ahaṃ ettakaṃ janaṃ vadhitvā kadā sotthiṃ pāpuṇissāmī’’ti sabbe rājāno mocetvā attano mahallakatare vanditvā daharadaharānaṃ añjaliṃ paggayha sabbe khamāpetvā sakasakaṭṭhānameva pahiṇi.
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ‘‘เอวํ, ภิกฺขเว, น อิทาเนว, มลฺลิกา เทวี, อตฺตโน ปญฺญํ นิสฺสาย มหาชนสฺส ชีวิตทานํ เทติ, ปุเพฺพปิ อทาสิเยวา’’ติ วตฺวา อตีตํ สโมธาเนสิ – ‘‘ตทา พาราณสิราชา ปเสนทิ โกสโล อโหสิ, ธมฺมทินฺนา, เทวี มลฺลิกา, รุกฺขเทวตา อหเมวา’’ติฯ เอวํ อตีตํ สโมธาเนตฺวา ปุน ธมฺมํ เทเสโนฺต, ‘‘ภิกฺขเว, ปาณาติปาโต นาม น กตฺตพฺพยุตฺตโกฯ ปาณาติปาติโน หิ ทีฆรตฺตํ โสจนฺตี’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อาห –
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, na idāneva, mallikā devī, attano paññaṃ nissāya mahājanassa jīvitadānaṃ deti, pubbepi adāsiyevā’’ti vatvā atītaṃ samodhānesi – ‘‘tadā bārāṇasirājā pasenadi kosalo ahosi, dhammadinnā, devī mallikā, rukkhadevatā ahamevā’’ti. Evaṃ atītaṃ samodhānetvā puna dhammaṃ desento, ‘‘bhikkhave, pāṇātipāto nāma na kattabbayuttako. Pāṇātipātino hi dīgharattaṃ socantī’’ti vatvā imā gāthā āha –
‘‘อิธ โสจติ เปจฺจ โสจติ,
‘‘Idha socati pecca socati,
ปาปการี อุภยตฺถ โสจติ;
Pāpakārī ubhayattha socati;
โส โสจติ โส วิหญฺญติ,
So socati so vihaññati,
ทิสฺวา กมฺมกิลิฎฺฐมตฺตโน’’ติฯ (ธ. ป. ๑๕);
Disvā kammakiliṭṭhamattano’’ti. (dha. pa. 15);
‘‘เอวํ เจ สตฺตา ชาเนยฺยุํ, ทุกฺขายํ ชาติสมฺภโว;
‘‘Evaṃ ce sattā jāneyyuṃ, dukkhāyaṃ jātisambhavo;
น ปาโณ ปาณินํ หเญฺญ, ปาณฆาตี หิ โสจตี’’ติฯ (ชา. ๑.๑.๑๘);
Na pāṇo pāṇinaṃ haññe, pāṇaghātī hi socatī’’ti. (jā. 1.1.18);
อญฺญตรปุริสวตฺถุ ปฐมํฯ
Aññatarapurisavatthu paṭhamaṃ.
๒. มหากสฺสปเตฺถรสทฺธิวิหาริกวตฺถุ
2. Mahākassapattherasaddhivihārikavatthu
จรเญฺจ นาธิคเจฺฉยฺยาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สาวตฺถิยํ เชตวเน วิหรโนฺต มหากสฺสปเตฺถรสฺส สทฺธิวิหาริกํ อารพฺภ กเถสิฯ เทสนา ราชคเห สมุฎฺฐิตาฯ
Carañcenādhigaccheyyāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ jetavane viharanto mahākassapattherassa saddhivihārikaṃ ārabbha kathesi. Desanā rājagahe samuṭṭhitā.
เถรํ กิร ราชคหํ นิสฺสาย ปิปฺปลิคุหายํ วสนฺตํ เทฺว สทฺธิวิหาริกา อุปฎฺฐหิํสุฯ เตสุ เอโก สกฺกจฺจํ วตฺตํ กโรติ, เอโก เตน กตํ กตํ อตฺตนา กตํ วิย ทเสฺสโนฺต มุโขทกทนฺตกฎฺฐานํ ปฎิยาทิตภาวํ ญตฺวา, ‘‘ภเนฺต, มุโขทกทนฺตกฎฺฐานิ เม ปฎิยาทิตานิ, มุขํ โธวถา’’ติ วทติ, ปาทโธวนนฺหานาทิกาเลปิ เอวเมว วทติฯ อิตโร จิเนฺตสิ – ‘‘อยํ นิจฺจกาลํ มยา กตํ กตํ อตฺตนา กตํ วิย กตฺวา ทเสฺสติ, โหตุ, กตฺตพฺพยุตฺตกมสฺส กริสฺสามี’’ติฯ ตสฺส ภุญฺชิตฺวา สุปนฺตเสฺสว นฺหาโนทกํ ตาเปตฺวา เอกสฺมิํ ฆเฎ กตฺวา ปิฎฺฐิโกฎฺฐเก ฐเปสิ, อุทกตาปนภาชเน ปน นาฬิมตฺตํ อุทกํ เสเสตฺวา อุสุมํ มุญฺจนฺตํ ฐเปสิฯ ตํ อิตโร สายนฺหสมเย ปพุชฺฌิตฺวา อุสุมํ นิกฺขนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อุทกํ ตาเปตฺวา โกฎฺฐเก ฐปิตํ ภวิสฺสตี’’ติ เวเคน คนฺตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, โกฎฺฐเก อุทกํ ฐปิตํ, นฺหายถา’’ติ วตฺวา เถเรน สทฺธิํเยว โกฎฺฐกํ ปาวิสิฯ เถโร อุทกํ อปสฺสโนฺต ‘‘กหํ อุทกํ, อาวุโส’’ติ อาหฯ ทหโร อคฺคิสาลํ คนฺตฺวา ภาชเน อุฬุงฺกํ โอตาเรตฺวา ตุจฺฉภาวํ ญตฺวา ‘‘ปสฺสถ ทุฎฺฐสฺส กมฺมํ ตุจฺฉภาชนํ อุทฺธเน อาโรเปตฺวา กุหิํ คโต, อหํ ‘โกฎฺฐเก อุทก’นฺติ สญฺญาย อาโรเจสิ’’นฺติ อุชฺฌายโนฺต ฆฎํ อาทาย ติตฺถํ อคมาสิฯ อิตโรปิ ปิฎฺฐิโกฎฺฐกโต อุทกํ อาหริตฺวา โกฎฺฐเก ฐเปสิฯ
Theraṃ kira rājagahaṃ nissāya pippaliguhāyaṃ vasantaṃ dve saddhivihārikā upaṭṭhahiṃsu. Tesu eko sakkaccaṃ vattaṃ karoti, eko tena kataṃ kataṃ attanā kataṃ viya dassento mukhodakadantakaṭṭhānaṃ paṭiyāditabhāvaṃ ñatvā, ‘‘bhante, mukhodakadantakaṭṭhāni me paṭiyāditāni, mukhaṃ dhovathā’’ti vadati, pādadhovananhānādikālepi evameva vadati. Itaro cintesi – ‘‘ayaṃ niccakālaṃ mayā kataṃ kataṃ attanā kataṃ viya katvā dasseti, hotu, kattabbayuttakamassa karissāmī’’ti. Tassa bhuñjitvā supantasseva nhānodakaṃ tāpetvā ekasmiṃ ghaṭe katvā piṭṭhikoṭṭhake ṭhapesi, udakatāpanabhājane pana nāḷimattaṃ udakaṃ sesetvā usumaṃ muñcantaṃ ṭhapesi. Taṃ itaro sāyanhasamaye pabujjhitvā usumaṃ nikkhantaṃ disvā ‘‘udakaṃ tāpetvā koṭṭhake ṭhapitaṃ bhavissatī’’ti vegena gantvā theraṃ vanditvā, ‘‘bhante, koṭṭhake udakaṃ ṭhapitaṃ, nhāyathā’’ti vatvā therena saddhiṃyeva koṭṭhakaṃ pāvisi. Thero udakaṃ apassanto ‘‘kahaṃ udakaṃ, āvuso’’ti āha. Daharo aggisālaṃ gantvā bhājane uḷuṅkaṃ otāretvā tucchabhāvaṃ ñatvā ‘‘passatha duṭṭhassa kammaṃ tucchabhājanaṃ uddhane āropetvā kuhiṃ gato, ahaṃ ‘koṭṭhake udaka’nti saññāya ārocesi’’nti ujjhāyanto ghaṭaṃ ādāya titthaṃ agamāsi. Itaropi piṭṭhikoṭṭhakato udakaṃ āharitvā koṭṭhake ṭhapesi.
เถโร จิเนฺตสิ – ‘‘อยํ ทหโร ‘อุทกํ เม ตาเปตฺวา โกฎฺฐเก ฐปิตํ, เอถ, ภเนฺต, นฺหายถา’ติ วตฺวา อิทานิ อุชฺฌายโนฺต ฆฎํ อาทาย ติตฺถํ คจฺฉติ, กิํ นุ โข เอต’’นฺติ อุปธาเรโนฺต ‘‘เอตฺตกํ กาลํ เอส ทหโร อิมินา กตํ วตฺตํ อตฺตนาว กตํ วิย ปกาเสตี’’ติ ญตฺวา สายํ อาคนฺตฺวา นิสินฺนสฺส โอวาทมทาสิ, ‘‘อาวุโส, ภิกฺขุนา นาม ‘อตฺตนา กตเมว กต’นฺติ วตฺตุํ วฎฺฎติ, โน อกตํ, ตฺวํ อิทาเนว ‘โกฎฺฐเก อุทกํ ฐปิตํ, นฺหายถ, ภเนฺต’ติ วตฺวา มยิ ปวิสิตฺวา ฐิเต ฆฎํ อาทาย อุชฺฌายโนฺต คจฺฉสิ, ปพฺพชิตสฺส นาม เอวํ กาตุํ น วฎฺฎตี’’ติฯ โส ‘‘ปสฺสถ เถรสฺส กมฺมํ, อุทกมตฺตกํ นาม นิสฺสาย มํ เอวํ วเทสี’’ติ กุชฺฌิตฺวา ปุนทิวเส เถเรน สทฺธิํ ปิณฺฑาย น ปาวิสิฯ เถโร อิตเรน สทฺธิํ เอกํ ปเทสํ อคมาสิฯ โส ตสฺมิํ คเต เถรสฺส อุปฎฺฐากกุลํ คนฺตฺวา ‘‘เถโร กหํ, ภเนฺต’’ติ ปุโฎฺฐ ‘‘เถรสฺส อผาสุกํ ชาตํ, วิหาเรเยว นิสิโนฺน’’ติ อาหฯ ‘‘กิํ ปน, ภเนฺต, ลทฺธุํ วฎฺฎตี’’ติ? ‘‘เอวรูปํ กิร นาม อาหารํ เทถา’’ติ วุเตฺต เตน วุตฺตนิยาเมเนว สมฺปาเทตฺวา อทํสุฯ โส อนฺตรามเคฺคว ตํ ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา วิหารํ คโตฯ เถโรปิ คตฎฺฐาเน มหนฺตํ สุขุมวตฺถํ ลภิตฺวา อตฺตนา สทฺธิํ คตทหรสฺส อทาสิฯ โส ตํ รชิตฺวา อตฺตโน นิวาสนปารุปนํ อกาสิฯ
Thero cintesi – ‘‘ayaṃ daharo ‘udakaṃ me tāpetvā koṭṭhake ṭhapitaṃ, etha, bhante, nhāyathā’ti vatvā idāni ujjhāyanto ghaṭaṃ ādāya titthaṃ gacchati, kiṃ nu kho eta’’nti upadhārento ‘‘ettakaṃ kālaṃ esa daharo iminā kataṃ vattaṃ attanāva kataṃ viya pakāsetī’’ti ñatvā sāyaṃ āgantvā nisinnassa ovādamadāsi, ‘‘āvuso, bhikkhunā nāma ‘attanā katameva kata’nti vattuṃ vaṭṭati, no akataṃ, tvaṃ idāneva ‘koṭṭhake udakaṃ ṭhapitaṃ, nhāyatha, bhante’ti vatvā mayi pavisitvā ṭhite ghaṭaṃ ādāya ujjhāyanto gacchasi, pabbajitassa nāma evaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti. So ‘‘passatha therassa kammaṃ, udakamattakaṃ nāma nissāya maṃ evaṃ vadesī’’ti kujjhitvā punadivase therena saddhiṃ piṇḍāya na pāvisi. Thero itarena saddhiṃ ekaṃ padesaṃ agamāsi. So tasmiṃ gate therassa upaṭṭhākakulaṃ gantvā ‘‘thero kahaṃ, bhante’’ti puṭṭho ‘‘therassa aphāsukaṃ jātaṃ, vihāreyeva nisinno’’ti āha. ‘‘Kiṃ pana, bhante, laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Evarūpaṃ kira nāma āhāraṃ dethā’’ti vutte tena vuttaniyāmeneva sampādetvā adaṃsu. So antarāmaggeva taṃ bhattaṃ bhuñjitvā vihāraṃ gato. Theropi gataṭṭhāne mahantaṃ sukhumavatthaṃ labhitvā attanā saddhiṃ gatadaharassa adāsi. So taṃ rajitvā attano nivāsanapārupanaṃ akāsi.
เถโร ปุนทิวเส ตํ อุปฎฺฐากกุลํ คนฺตฺวา, ‘‘ภเนฺต, ‘ตุมฺหากํ กิร อผาสุกํ ชาต’นฺติ อเมฺหหิ ทหเรน วุตฺตนิยาเมเนว ปฎิยาเทตฺวา อาหาโร เปสิโต, ปริภุญฺชิตฺวา โว ผาสุกํ ชาต’’นฺติ วุเตฺต ตุณฺหี อโหสิฯ วิหารํ ปน คนฺตฺวา ตํ ทหรํ วนฺทิตฺวา นิสินฺนํ เอวมาห – ‘‘อาวุโส, ตยา กิร หิโยฺย, อิทํ นาม กตํ, อิทํ ปพฺพชิตานํ น อนุจฺฉวิกํ, วิญฺญตฺติํ กตฺวา ภุญฺชิตุํ น วฎฺฎตี’’ติฯ โส กุชฺฌิตฺวา เถเร อาฆาตํ พนฺธิตฺวา ‘‘ปุริมทิวเส อุทกมตฺตํ นิสฺสาย มํ มุสาวาทิํ กตฺวา อชฺช อตฺตโน อุปฎฺฐากกุเล ภตฺตมุฎฺฐิยา ภุตฺตการณา มํ ‘วิญฺญตฺติํ กตฺวา ภุญฺชิตุํ น วฎฺฎตี’ติ วทติ, วตฺถมฺปิ เตน อตฺตโน อุปฎฺฐากเสฺสว ทินฺนํ, อโห เถรสฺส ภาริยํ กมฺมํ, ชานิสฺสามิสฺส กตฺตพฺพยุตฺตก’’นฺติ ปุนทิวเส เถเร คามํ ปวิสเนฺต สยํ วิหาเร โอหียิตฺวา ทณฺฑํ คเหตฺวา ปริโภคภาชนานิ ภินฺทิตฺวา เถรสฺส ปณฺณสาลาย อคฺคิํ ทตฺวา ยํ น ฌายติ, ตํ มุคฺคเรน ปหรโนฺต ภินฺทิตฺวา นิกฺขมิตฺวา ปลาโตฯ โส กาลํ กตฺวา อวีจิมหานิรเย นิพฺพตฺติฯ
Thero punadivase taṃ upaṭṭhākakulaṃ gantvā, ‘‘bhante, ‘tumhākaṃ kira aphāsukaṃ jāta’nti amhehi daharena vuttaniyāmeneva paṭiyādetvā āhāro pesito, paribhuñjitvā vo phāsukaṃ jāta’’nti vutte tuṇhī ahosi. Vihāraṃ pana gantvā taṃ daharaṃ vanditvā nisinnaṃ evamāha – ‘‘āvuso, tayā kira hiyyo, idaṃ nāma kataṃ, idaṃ pabbajitānaṃ na anucchavikaṃ, viññattiṃ katvā bhuñjituṃ na vaṭṭatī’’ti. So kujjhitvā there āghātaṃ bandhitvā ‘‘purimadivase udakamattaṃ nissāya maṃ musāvādiṃ katvā ajja attano upaṭṭhākakule bhattamuṭṭhiyā bhuttakāraṇā maṃ ‘viññattiṃ katvā bhuñjituṃ na vaṭṭatī’ti vadati, vatthampi tena attano upaṭṭhākasseva dinnaṃ, aho therassa bhāriyaṃ kammaṃ, jānissāmissa kattabbayuttaka’’nti punadivase there gāmaṃ pavisante sayaṃ vihāre ohīyitvā daṇḍaṃ gahetvā paribhogabhājanāni bhinditvā therassa paṇṇasālāya aggiṃ datvā yaṃ na jhāyati, taṃ muggarena paharanto bhinditvā nikkhamitvā palāto. So kālaṃ katvā avīcimahāniraye nibbatti.
มหาชโน กถํ สมุฎฺฐาเปสิ – ‘‘เถรสฺส กิร สทฺธิวิหาริโก โอวาทมตฺตํ อสหโนฺต กุชฺฌิตฺวา ปณฺณสาลํ ฌาเปตฺวา ปลาโต’’ติฯ อเถโก ภิกฺขุ อปรภาเค ราชคหา นิกฺขมิตฺวา สตฺถารํ ทฎฺฐุกาโม เชตวนํ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา สตฺถารา ปฎิสนฺถารํ กตฺวา ‘‘กุโต อาคโตสี’’ติ ปุโฎฺฐ ‘‘ราชคหโต, ภเนฺต’’ติ อาหฯ ‘‘มม ปุตฺตสฺส มหากสฺสปสฺส ขมนีย’’นฺติ? ‘‘ขมนียํ, ภเนฺต, เอโก ปน สทฺธิวิหาริโก โอวาทมเตฺตน กุชฺฌิตฺวา ปณฺณสาลํ ฌาเปตฺวา ปลาโต’’ติฯ สตฺถา ‘‘น โส อิทาเนว โอวาทํ สุตฺวา กุชฺฌติ, ปุเพฺพปิ กุชฺฌิเยวฯ น อิทาเนว กุฎิํ ทูเสติ, ปุเพฺพปิ ทูเสสิเยวา’’ติ วตฺวา อตีตํ อาหริ –
Mahājano kathaṃ samuṭṭhāpesi – ‘‘therassa kira saddhivihāriko ovādamattaṃ asahanto kujjhitvā paṇṇasālaṃ jhāpetvā palāto’’ti. Atheko bhikkhu aparabhāge rājagahā nikkhamitvā satthāraṃ daṭṭhukāmo jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā satthārā paṭisanthāraṃ katvā ‘‘kuto āgatosī’’ti puṭṭho ‘‘rājagahato, bhante’’ti āha. ‘‘Mama puttassa mahākassapassa khamanīya’’nti? ‘‘Khamanīyaṃ, bhante, eko pana saddhivihāriko ovādamattena kujjhitvā paṇṇasālaṃ jhāpetvā palāto’’ti. Satthā ‘‘na so idāneva ovādaṃ sutvā kujjhati, pubbepi kujjhiyeva. Na idāneva kuṭiṃ dūseti, pubbepi dūsesiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari –
อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทเตฺต รชฺชํ กาเรเนฺต หิมวนฺตปเทเส เอโก สิงฺคิลสกุโณ กุลาวกํ กตฺวา วสิฯ อเถกทิวสํ เทเว วสฺสเนฺต เอโก มกฺกโฎ สีเตน กมฺปมาโน ตํ ปเทสํ อคมาสิฯ สิงฺคิโล ตํ ทิสฺวา คาถมาห –
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente himavantapadese eko siṅgilasakuṇo kulāvakaṃ katvā vasi. Athekadivasaṃ deve vassante eko makkaṭo sītena kampamāno taṃ padesaṃ agamāsi. Siṅgilo taṃ disvā gāthamāha –
‘‘มนุสฺสเสฺสว เต สีสํ, หตฺถปาทา จ วานร;
‘‘Manussasseva te sīsaṃ, hatthapādā ca vānara;
อถ เกน นุ วเณฺณน, อคารํ เต น วิชฺชตี’’ติฯ (ชา. ๑.๔.๘๑);
Atha kena nu vaṇṇena, agāraṃ te na vijjatī’’ti. (jā. 1.4.81);
มกฺกโฎ ‘‘กิญฺจาปิ เม หตฺถปาทา อตฺถิ, ยาย ปน ปญฺญาย วิจาเรตฺวา อคารํ กเรยฺยํ, สา เม ปญฺญา นตฺถี’’ติ จิเนฺตตฺวา ตมตฺถํ วิญฺญาเปตุกาโม อิมํ คาถมาห –
Makkaṭo ‘‘kiñcāpi me hatthapādā atthi, yāya pana paññāya vicāretvā agāraṃ kareyyaṃ, sā me paññā natthī’’ti cintetvā tamatthaṃ viññāpetukāmo imaṃ gāthamāha –
‘‘มนุสฺสเสฺสว เม สีสํ, หตฺถปาทา จ สิงฺคิล;
‘‘Manussasseva me sīsaṃ, hatthapādā ca siṅgila;
ยาหุ เสฎฺฐา มนุเสฺสสุ, สา เม ปญฺญา น วิชฺชตี’’ติฯ (ชา. ๑.๔.๘๒);
Yāhu seṭṭhā manussesu, sā me paññā na vijjatī’’ti. (jā. 1.4.82);
อถ นํ ‘‘เอวรูปสฺส ตว กถํ ฆราวาโส อิชฺฌิสฺสตี’’ติ ครหโนฺต สิงฺคิโล อิมํ คาถาทฺวยมาห –
Atha naṃ ‘‘evarūpassa tava kathaṃ gharāvāso ijjhissatī’’ti garahanto siṅgilo imaṃ gāthādvayamāha –
‘‘อนวฎฺฐิตจิตฺตสฺส , ลหุจิตฺตสฺส ทุพฺภิโน;
‘‘Anavaṭṭhitacittassa , lahucittassa dubbhino;
นิจฺจํ อทฺธุวสีลสฺส, สุขภาโว น วิชฺชติฯ
Niccaṃ addhuvasīlassa, sukhabhāvo na vijjati.
‘‘โส กรสฺสุ อานุภาวํ, วีติวตฺตสฺสุ สีลิยํ;
‘‘So karassu ānubhāvaṃ, vītivattassu sīliyaṃ;
สีตวาตปริตฺตาณํ, กรสฺสุ กุฎวํ กปี’’ติฯ (ชา. ๑.๔.๘๓-๘๔);
Sītavātaparittāṇaṃ, karassu kuṭavaṃ kapī’’ti. (jā. 1.4.83-84);
มกฺกโฎ ‘‘อยํ มํ อนวฎฺฐิตจิตฺตํ ลหุจิตฺตํ มิตฺตทุพฺภิํ อทฺธุวสีลํ กโรติ, อิทานิสฺส มิตฺตทุพฺภิภาวํ ทเสฺสสฺสามี’’ติ กุลาวกํ วิทฺธํเสตฺวา วิปฺปกิริฯ สกุโณ ตสฺมิํ กุลาวกํ คณฺหเนฺต เอว เอเกน ปเสฺสน นิกฺขมิตฺวา ปลายิฯ
Makkaṭo ‘‘ayaṃ maṃ anavaṭṭhitacittaṃ lahucittaṃ mittadubbhiṃ addhuvasīlaṃ karoti, idānissa mittadubbhibhāvaṃ dassessāmī’’ti kulāvakaṃ viddhaṃsetvā vippakiri. Sakuṇo tasmiṃ kulāvakaṃ gaṇhante eva ekena passena nikkhamitvā palāyi.
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ – ‘‘ตทา มกฺกโฎ กุฎิทูสกภิกฺขุ อโหสิ, สิงฺคิลสกุโณ กสฺสโป อโหสี’’ติ ฯ ชาตกํ สโมธาเนตฺวา ‘‘เอวํ, ภิกฺขเว, น อิทาเนว, ปุเพฺพปิ โส โอวาทกฺขเณ กุชฺฌิตฺวา กุฎิํ ทูเสสิ, มม ปุตฺตสฺส กสฺสปสฺส เอวรูเปน พาเลน สทฺธิํ วสนโต เอกกเสฺสว นิวาโส เสโยฺย’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā makkaṭo kuṭidūsakabhikkhu ahosi, siṅgilasakuṇo kassapo ahosī’’ti . Jātakaṃ samodhānetvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, na idāneva, pubbepi so ovādakkhaṇe kujjhitvā kuṭiṃ dūsesi, mama puttassa kassapassa evarūpena bālena saddhiṃ vasanato ekakasseva nivāso seyyo’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๖๑.
61.
‘‘จรเญฺจ นาธิคเจฺฉยฺย, เสยฺยํ สทิสมตฺตโน;
‘‘Carañce nādhigaccheyya, seyyaṃ sadisamattano;
เอกจริยํ ทฬฺหํ กยิรา, นตฺถิ พาเล สหายตา’’ติฯ
Ekacariyaṃ daḷhaṃ kayirā, natthi bāle sahāyatā’’ti.
ตตฺถ จรนฺติ อิริยาปถจารํ อคฺคเหตฺวา มนสาจาโร เวทิตโพฺพ, กลฺยาณมิตฺตํ ปริเยสโนฺตติ อโตฺถฯ เสยฺยํ สทิสมตฺตโนติ อตฺตโน สีลสมาธิปญฺญาคุเณหิ อธิกตรํ วา สทิสํ วา น ลเภยฺย เจฯ เอกจริยนฺติ เอเตสุ หิ เสยฺยํ ลภมาโน สีลาทีหิ วฑฺฒติ, สทิสํ ลภมาโน น ปริหายติ, หีเนน ปน สทฺธิํ เอกโต วสโนฺต เอกโต สํโภคปริโภคํ กโรโนฺต สีลาทีหิ ปริหายติฯ เตน วุตฺตํ – ‘‘เอวรูโป ปุคฺคโล น เสวิตโพฺพ น ภชิตโพฺพ น ปยิรุปาสิตโพฺพ อญฺญตฺร อนุทฺทยา อญฺญตฺร อนุกมฺปา’’ติ (ปุ. ป. ๑๒๑; อ. นิ. ๓.๒๖)ฯ ตสฺมา สเจ การุญฺญํ ปฎิจฺจ ‘‘อยํ มํ นิสฺสาย สีลาทีหิ วฑฺฒิสฺสตี’’ติ ตมฺหา ปุคฺคลา กิญฺจิ อปจฺจาสีสโนฺต ตํ สงฺคณฺหิตุํ สโกฺกติ, อิเจฺจตํ กุสลํ ฯ โน เจ สโกฺกติ, เอกจริยํ ทฬฺหํ กยิรา เอกีภาวเมว ถิรํ กตฺวา สพฺพอิริยาปเถสุ เอกโกว วิหเรยฺยฯ กิํ การณา? นตฺถิ พาเล สหายตาติ สหายตา นาม จูฬสีลํ มชฺฌิมสีลํ มหาสีลํ ทส กถาวตฺถูนิ เตรส ธุตงฺคคุณา วิปสฺสนาคุณา จตฺตาโร มคฺคา จตฺตาริ ผลานิ ติโสฺส วิชฺชา ฉ อภิญฺญาฯ อยํ สหายตาคุโณ พาลํ นิสฺสาย นตฺถีติฯ
Tattha caranti iriyāpathacāraṃ aggahetvā manasācāro veditabbo, kalyāṇamittaṃ pariyesantoti attho. Seyyaṃ sadisamattanoti attano sīlasamādhipaññāguṇehi adhikataraṃ vā sadisaṃ vā na labheyya ce. Ekacariyanti etesu hi seyyaṃ labhamāno sīlādīhi vaḍḍhati, sadisaṃ labhamāno na parihāyati, hīnena pana saddhiṃ ekato vasanto ekato saṃbhogaparibhogaṃ karonto sīlādīhi parihāyati. Tena vuttaṃ – ‘‘evarūpo puggalo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo aññatra anuddayā aññatra anukampā’’ti (pu. pa. 121; a. ni. 3.26). Tasmā sace kāruññaṃ paṭicca ‘‘ayaṃ maṃ nissāya sīlādīhi vaḍḍhissatī’’ti tamhā puggalā kiñci apaccāsīsanto taṃ saṅgaṇhituṃ sakkoti, iccetaṃ kusalaṃ . No ce sakkoti, ekacariyaṃ daḷhaṃ kayirā ekībhāvameva thiraṃ katvā sabbairiyāpathesu ekakova vihareyya. Kiṃ kāraṇā? Natthi bāle sahāyatāti sahāyatā nāma cūḷasīlaṃ majjhimasīlaṃ mahāsīlaṃ dasa kathāvatthūni terasa dhutaṅgaguṇā vipassanāguṇā cattāro maggā cattāri phalāni tisso vijjā cha abhiññā. Ayaṃ sahāyatāguṇo bālaṃ nissāya natthīti.
เทสนาวสาเน อาคนฺตุโก ภิกฺขุ โสตาปตฺติผลํ ปโตฺต, อเญฺญปิ พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสุ, เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติฯ
Desanāvasāne āgantuko bhikkhu sotāpattiphalaṃ patto, aññepi bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu, desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.
มหากสฺสปเตฺถรสทฺธิวิหาริกวตฺถุ ทุติยํฯ
Mahākassapattherasaddhivihārikavatthu dutiyaṃ.
๓. อานนฺทเสฎฺฐิวตฺถุ
3. Ānandaseṭṭhivatthu
ปุตฺตา มตฺถีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สาวตฺถิยํ วิหรโนฺต อานนฺทเสฎฺฐิํ อารพฺภ กเถสิฯ
Puttāmatthīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā sāvatthiyaṃ viharanto ānandaseṭṭhiṃ ārabbha kathesi.
สาวตฺถิยํ กิร อานนฺทเสฎฺฐิ นาม จตฺตาลีสโกฎิวิภโว มหามจฺฉรี อโหสิฯ โส อนฺวฑฺฒมาสํ ญาตเก สนฺนิปาเตตฺวา ปุตฺตํ มูลสิริํ นาม ตีสุ เวลาสุ เอวํ โอวทติ – ‘‘อิทํ จตฺตาลีสโกฎิธนํ ‘พหู’’’ติ มา สญฺญํ กริ, วิชฺชมานํ ธนํ น ทาตพฺพํ, นวํ ธนํ อุปฺปาเทตพฺพํฯ เอเกกมฺปิ หิ กหาปณํ วยํ กโรนฺตสฺส ปน ขียเตวฯ ตสฺมา –
Sāvatthiyaṃ kira ānandaseṭṭhi nāma cattālīsakoṭivibhavo mahāmaccharī ahosi. So anvaḍḍhamāsaṃ ñātake sannipātetvā puttaṃ mūlasiriṃ nāma tīsu velāsu evaṃ ovadati – ‘‘idaṃ cattālīsakoṭidhanaṃ ‘bahū’’’ti mā saññaṃ kari, vijjamānaṃ dhanaṃ na dātabbaṃ, navaṃ dhanaṃ uppādetabbaṃ. Ekekampi hi kahāpaṇaṃ vayaṃ karontassa pana khīyateva. Tasmā –
‘‘อญฺชนานํ ขยํ ทิสฺวา, อุปจิกานญฺจ อาจยํ;
‘‘Añjanānaṃ khayaṃ disvā, upacikānañca ācayaṃ;
มธูนญฺจ สมาหารํ, ปณฺฑิโต ฆรมาวเส’’ติฯ
Madhūnañca samāhāraṃ, paṇḍito gharamāvase’’ti.
โส อปเรน สมเยน อตฺตโน ปญฺจ มหานิธิโย ปุตฺตสฺส อนาจิกฺขิตฺวา ธนนิสฺสิโต มเจฺฉรมลมลิโน กาลํ กตฺวา ตเสฺสว นครสฺส เอกสฺมิํ ทฺวารคามเก จณฺฑาลานํ กุลสหสฺสํ ปฎิวสติฯ ตเตฺถกิสฺสา จณฺฑาลิยา กุจฺฉิสฺมิํ ปฎิสนฺธิํ คณฺหิฯ ราชา ตสฺส กาลกิริยํ สุตฺวา ปุตฺตมสฺส มูลสิริํ ปโกฺกสาเปตฺวา เสฎฺฐิฎฺฐาเน ฐเปสิฯ ตมฺปิ จณฺฑาลกุลสหสฺสํ เอกโตว ภติยา กมฺมํ กตฺวา ชีวมานํ ตสฺส ปฎิสนฺธิคฺคหณโต ปฎฺฐาย เนว ภติํ ลภติ, น ยาปนมตฺตโต ปรํ ภตฺตปิณฺฑมฺปิฯ เต ‘‘มยํ เอตรหิ กมฺมํ กโรนฺตาปิ ปิณฺฑภตฺตมฺปิ น ลภาม, อมฺหากํ อนฺตเร กาฬกณฺณิยา ภวิตพฺพ’’นฺติ เทฺว โกฎฺฐาสา หุตฺวา ยาว ตสฺส มาตาปิตโร วิสุํ โหนฺติ, ตาว วิภชิตฺวา ‘‘อิมสฺมิํ กุเล กาฬกณฺณี อุปฺปนฺนา’’ติ ตสฺส มาตรํ นีหริํสุฯ
So aparena samayena attano pañca mahānidhiyo puttassa anācikkhitvā dhananissito maccheramalamalino kālaṃ katvā tasseva nagarassa ekasmiṃ dvāragāmake caṇḍālānaṃ kulasahassaṃ paṭivasati. Tatthekissā caṇḍāliyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Rājā tassa kālakiriyaṃ sutvā puttamassa mūlasiriṃ pakkosāpetvā seṭṭhiṭṭhāne ṭhapesi. Tampi caṇḍālakulasahassaṃ ekatova bhatiyā kammaṃ katvā jīvamānaṃ tassa paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya neva bhatiṃ labhati, na yāpanamattato paraṃ bhattapiṇḍampi. Te ‘‘mayaṃ etarahi kammaṃ karontāpi piṇḍabhattampi na labhāma, amhākaṃ antare kāḷakaṇṇiyā bhavitabba’’nti dve koṭṭhāsā hutvā yāva tassa mātāpitaro visuṃ honti, tāva vibhajitvā ‘‘imasmiṃ kule kāḷakaṇṇī uppannā’’ti tassa mātaraṃ nīhariṃsu.
สาปิ ยาวสฺสา โส กุจฺฉิคโต, ตาว ยาปนมตฺตมฺปิ กิเจฺฉน ลภิตฺวา ปุตฺตํ วิชายิฯ ตสฺส หตฺถา จ ปาทา จ อกฺขีนิ จ กณฺณา จ นาสา จ มุขญฺจ ยถาฐาเน น อเหสุํฯ โส เอวรูเปน องฺคเวกเลฺลน สมนฺนาคโต ปํสุปิสาจโก วิย อติวิรูโป อโหสิฯ เอวํ สเนฺตปิ ตํ มาตา น ปริจฺจชิฯ กุจฺฉิยํ วสิตปุตฺตสฺมิญฺหิ สิเนโห พลวา โหติฯ สา ตํ กิเจฺฉน โปสยมานา ตํ อาทาย คตทิวเส กิญฺจิ อลภิตฺวา เคเห กตฺวา สยเมว คตทิวเส ภติํ ลภติฯ อถ นํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ชีวิตุํ สมตฺถกาเล สา กปาลกํ หเตฺถ ฐเปตฺวา, ‘‘ตาต , มยํ ตํ นิสฺสาย มหาทุกฺขํ ปตฺตา, อิทานิ น สโกฺกมิ ตํ โปเสตุํ, อิมสฺมิํ นคเร กปณทฺธิกาทีนํ ปฎิยตฺตภตฺตานิ อตฺถิ, ตตฺถ ภิกฺขาย จริตฺวา ชีวาหี’’ติ ตํ วิสฺสเชฺชสิฯ โส ฆรปฎิปาฎิยา จรโนฺต อานนฺทเสฎฺฐิกาเล นิวุตฺตฎฺฐานํ คนฺตฺวา ชาติสฺสโร หุตฺวา อตฺตโน เคหํ ปาวิสิฯ ตีสุ ปน ทฺวารโกฎฺฐเกสุ น โกจิ สลฺลเกฺขสิฯ จตุเตฺถ ทฺวารโกฎฺฐเก มูลสิริเสฎฺฐิโน ปุตฺตกา ทิสฺวา อุพฺพิคฺคหทยา ปโรทิํสุฯ อถ นํ เสฎฺฐิปุริสา ‘‘นิกฺขม กาฬกณฺณี’’ติ โปเถตฺวา นีหริตฺวา สงฺการฎฺฐาเน ขิปิํสุฯ สตฺถา อานนฺทเตฺถเรน ปจฺฉาสมเณน ปิณฺฑาย จรโนฺต ตํ ฐานํ ปโตฺต เถรํ โอโลเกตฺวา เตน ปุโฎฺฐ ตํ ปวตฺติํ อาจิกฺขิฯ เถโร มูลสิริํ ปโกฺกสาเปสิฯ อถ มหาชนกาโย สนฺนิปติฯ สตฺถา มูลสิริํ อามเนฺตตฺวา ‘‘ชานาสิ เอต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘น ชานามี’’ติ วุเตฺต, ‘‘ปิตา เต อานนฺทเสฎฺฐี’’ติ วตฺวา อสทฺทหนฺตํ ‘‘อานนฺทเสฎฺฐิ ปุตฺตสฺส เต ปญฺจ มหานิธิโย อาจิกฺขาหี’’ติ อาจิกฺขาเปตฺวา สทฺทหาเปสิฯ โส สตฺถารํ สรณํ อคมาสิฯ ตสฺส ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Sāpi yāvassā so kucchigato, tāva yāpanamattampi kicchena labhitvā puttaṃ vijāyi. Tassa hatthā ca pādā ca akkhīni ca kaṇṇā ca nāsā ca mukhañca yathāṭhāne na ahesuṃ. So evarūpena aṅgavekallena samannāgato paṃsupisācako viya ativirūpo ahosi. Evaṃ santepi taṃ mātā na pariccaji. Kucchiyaṃ vasitaputtasmiñhi sineho balavā hoti. Sā taṃ kicchena posayamānā taṃ ādāya gatadivase kiñci alabhitvā gehe katvā sayameva gatadivase bhatiṃ labhati. Atha naṃ piṇḍāya caritvā jīvituṃ samatthakāle sā kapālakaṃ hatthe ṭhapetvā, ‘‘tāta , mayaṃ taṃ nissāya mahādukkhaṃ pattā, idāni na sakkomi taṃ posetuṃ, imasmiṃ nagare kapaṇaddhikādīnaṃ paṭiyattabhattāni atthi, tattha bhikkhāya caritvā jīvāhī’’ti taṃ vissajjesi. So gharapaṭipāṭiyā caranto ānandaseṭṭhikāle nivuttaṭṭhānaṃ gantvā jātissaro hutvā attano gehaṃ pāvisi. Tīsu pana dvārakoṭṭhakesu na koci sallakkhesi. Catutthe dvārakoṭṭhake mūlasiriseṭṭhino puttakā disvā ubbiggahadayā parodiṃsu. Atha naṃ seṭṭhipurisā ‘‘nikkhama kāḷakaṇṇī’’ti pothetvā nīharitvā saṅkāraṭṭhāne khipiṃsu. Satthā ānandattherena pacchāsamaṇena piṇḍāya caranto taṃ ṭhānaṃ patto theraṃ oloketvā tena puṭṭho taṃ pavattiṃ ācikkhi. Thero mūlasiriṃ pakkosāpesi. Atha mahājanakāyo sannipati. Satthā mūlasiriṃ āmantetvā ‘‘jānāsi eta’’nti pucchitvā ‘‘na jānāmī’’ti vutte, ‘‘pitā te ānandaseṭṭhī’’ti vatvā asaddahantaṃ ‘‘ānandaseṭṭhi puttassa te pañca mahānidhiyo ācikkhāhī’’ti ācikkhāpetvā saddahāpesi. So satthāraṃ saraṇaṃ agamāsi. Tassa dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๖๒.
62.
‘‘ปุตฺตา มตฺถิ ธนมฺมตฺถิ, อิติ พาโล วิหญฺญติ;
‘‘Puttā matthi dhanammatthi, iti bālo vihaññati;
อตฺตา หิ อตฺตโน นตฺถิ, กุโต ปุตฺตา กุโต ธน’’นฺติฯ
Attā hi attano natthi, kuto puttā kuto dhana’’nti.
ตสฺสโตฺถ – ปุตฺตา เม อตฺถิ, ธนํ เม อตฺถิ, อิติ พาโล ปุตฺตตณฺหาย เจว ธนตณฺหาย จ หญฺญติ วิหญฺญติ ทุกฺขยติ, ‘‘ปุตฺตา เม นสฺสิํสู’’ติ วิหญฺญติ, ‘‘นสฺสนฺตี’’ติ วิหญฺญติ, ‘‘นสฺสิสฺสนฺตี’’ติ วิหญฺญติฯ ธเนปิ เอเสว นโยฯ อิติ ฉหากาเรหิ วิหญฺญติฯ ‘‘ปุเตฺต โปเสสฺสามี’’ติ รตฺติญฺจ ทิวา จ ถลชลปถาทีสุ นานปฺปการโต วายมโนฺตปิ วิหญฺญติ, ‘‘ธนํ อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ กสิวาณิชฺชาทีนิ กโรโนฺตปิ วิหญฺญเตวฯ เอวํ วิหญฺญสฺส จ อตฺตา หิ อตฺตโน นตฺถิ เตน วิฆาเตน ทุกฺขิตํ อตฺตานํ สุขิตํ กาตุํ อสโกฺกนฺตสฺส ปวตฺติยมฺปิสฺส อตฺตา หิ อตฺตโน นตฺถิ, มรณมเญฺจ นิปนฺนสฺส มารณนฺติกาหิ เวทนาหิ อคฺคิชาลาหิ วิย ปริฑยฺหมานสฺส ฉิชฺชมาเนสุ สนฺธิพนฺธเนสุ, ภิชฺชมาเนสุ อฎฺฐิสงฺฆาเฎสุ นิมีเลตฺวา ปรโลกํ อุมฺมีเลตฺวา อิธโลกํ ปสฺสนฺตสฺสาปิ ทิวเส ทิวเส ทฺวิกฺขตฺตุํ นฺหาเปตฺวา ติกฺขตฺตุํ โภเชตฺวา คนฺธมาลาทีหิ อลงฺกริตฺวา ยาวชีวํ โปสิโตปิ สหายภาเวน ทุกฺขปริตฺตาณํ กาตุํ อสมตฺถตาย อตฺตา หิ อตฺตโน นตฺถิฯ กุโต ปุตฺตา กุโต ธนํ ปุตฺตา วา ธนํ วา ตสฺมิํ สมเย กิเมว กริสฺสนฺติ, อานนฺทเสฎฺฐิโนปิ กสฺสจิ กิญฺจิ อทตฺวา ปุตฺตสฺสตฺถาย ธนํ สณฺฐเปตฺวา ปุเพฺพ วา มรณมเญฺจ นิปนฺนสฺส, อิทานิ วา อิมํ ทุกฺขํ ปตฺตสฺส กุโต ปุตฺตา กุโต ธนํฯ ปุตฺตา วา ธนํ วา ตสฺมิํ สมเย กิํ ทุกฺขํ หริํสุ, กิํ วา สุขํ อุปฺปาทยิํสูติฯ
Tassattho – puttā me atthi, dhanaṃ me atthi, iti bālo puttataṇhāya ceva dhanataṇhāya ca haññati vihaññati dukkhayati, ‘‘puttā me nassiṃsū’’ti vihaññati, ‘‘nassantī’’ti vihaññati, ‘‘nassissantī’’ti vihaññati. Dhanepi eseva nayo. Iti chahākārehi vihaññati. ‘‘Putte posessāmī’’ti rattiñca divā ca thalajalapathādīsu nānappakārato vāyamantopi vihaññati, ‘‘dhanaṃ uppādessāmī’’ti kasivāṇijjādīni karontopi vihaññateva. Evaṃ vihaññassa ca attā hi attano natthi tena vighātena dukkhitaṃ attānaṃ sukhitaṃ kātuṃ asakkontassa pavattiyampissa attā hi attano natthi, maraṇamañce nipannassa māraṇantikāhi vedanāhi aggijālāhi viya pariḍayhamānassa chijjamānesu sandhibandhanesu, bhijjamānesu aṭṭhisaṅghāṭesu nimīletvā paralokaṃ ummīletvā idhalokaṃ passantassāpi divase divase dvikkhattuṃ nhāpetvā tikkhattuṃ bhojetvā gandhamālādīhi alaṅkaritvā yāvajīvaṃ positopi sahāyabhāvena dukkhaparittāṇaṃ kātuṃ asamatthatāya attā hi attano natthi. Kutoputtā kuto dhanaṃ puttā vā dhanaṃ vā tasmiṃ samaye kimeva karissanti, ānandaseṭṭhinopi kassaci kiñci adatvā puttassatthāya dhanaṃ saṇṭhapetvā pubbe vā maraṇamañce nipannassa, idāni vā imaṃ dukkhaṃ pattassa kuto puttā kuto dhanaṃ. Puttā vā dhanaṃ vā tasmiṃ samaye kiṃ dukkhaṃ hariṃsu, kiṃ vā sukhaṃ uppādayiṃsūti.
เทสนาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิฯ เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติฯ
Desanāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.
อานนฺทเสฎฺฐิวตฺถุ ตติยํฯ
Ānandaseṭṭhivatthu tatiyaṃ.
๔. คณฺฐิเภทกโจรวตฺถุ
4. Gaṇṭhibhedakacoravatthu
โย พาโลติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต คณฺฐิเภทกโจเร อารพฺภ กเถสิฯ
Yo bāloti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto gaṇṭhibhedakacore ārabbha kathesi.
เต กิร เทฺว สหายกา ธมฺมสฺสวนตฺถาย คจฺฉเนฺตน มหาชเนน สทฺธิํ เชตวนํ คนฺตฺวา เอโก ธมฺมกถํ อโสฺสสิ, เอโก อตฺตโน คยฺหูปคํ โอโลเกสิฯ เตสุ เอโก ธมฺมํ สุณมาโน โสตาปตฺติผลํ ปาปุณิ, อิตโร เอกสฺส ทุสฺสเนฺต พทฺธํ ปญฺจมาสกมตฺตํ ลภิฯ ตสฺส ตํ เคเห ปากภตฺตํ ชาตํ, อิตรสฺส เคเห น ปจฺจติฯ อถ นํ สหายกโจโร อตฺตโน ภริยาย สทฺธิํ อุปฺปณฺฑยมาโน ‘‘ตฺวํ อติปณฺฑิตตาย อตฺตโน เคเห ปากภตฺตมูลมฺปิ น นิปฺผาเทสี’’ติ อาหฯ อิตโร ปน ‘‘พาลภาเวเนว วตายํ อตฺตโน ปณฺฑิตภาวํ มญฺญตี’’ติ ตํ ปวตฺติํ สตฺถุ อาโรเจตุํ ญาตีหิ สทฺธิํ เชตวนํ คนฺตฺวา อาโรเจสิฯ สตฺถา ตสฺส ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Te kira dve sahāyakā dhammassavanatthāya gacchantena mahājanena saddhiṃ jetavanaṃ gantvā eko dhammakathaṃ assosi, eko attano gayhūpagaṃ olokesi. Tesu eko dhammaṃ suṇamāno sotāpattiphalaṃ pāpuṇi, itaro ekassa dussante baddhaṃ pañcamāsakamattaṃ labhi. Tassa taṃ gehe pākabhattaṃ jātaṃ, itarassa gehe na paccati. Atha naṃ sahāyakacoro attano bhariyāya saddhiṃ uppaṇḍayamāno ‘‘tvaṃ atipaṇḍitatāya attano gehe pākabhattamūlampi na nipphādesī’’ti āha. Itaro pana ‘‘bālabhāveneva vatāyaṃ attano paṇḍitabhāvaṃ maññatī’’ti taṃ pavattiṃ satthu ārocetuṃ ñātīhi saddhiṃ jetavanaṃ gantvā ārocesi. Satthā tassa dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๖๓.
63.
‘‘โย พาโล มญฺญติ พาลฺยํ, ปณฺฑิโต วาปิ เตน โส;
‘‘Yo bālo maññati bālyaṃ, paṇḍito vāpi tena so;
พาโล จ ปณฺฑิตมานี, ส เว ‘พาโล’ติ วุจฺจตี’’ติฯ
Bālo ca paṇḍitamānī, sa ve ‘bālo’ti vuccatī’’ti.
ตตฺถ โย พาโลติ โย อนฺธพาโล อปณฺฑิโต สมาโน ‘‘พาโล อห’’นฺติ อตฺตโน พาลฺยํ พาลภาวํ มญฺญติ ชานาติฯ เตน โสติ เตน การเณน โส ปุคฺคโล ปณฺฑิโต วาปิ โหติ ปณฺฑิตสทิโส วาฯ โส หิ ‘‘พาโล อห’’นฺติ ชานมาโน อญฺญํ ปณฺฑิตํ อุปสงฺกมโนฺต ปยิรุปาสโนฺต เตน ปณฺฑิตภาวตฺถาย โอวทิยมาโน อนุสาสิยมาโน ตํ โอวาทํ คณฺหิตฺวา ปณฺฑิโต วา โหติ ปณฺฑิตตโร วาฯ ส เว พาโลติ โย จ พาโล สมาโน ‘‘โก อโญฺญ มยา สทิโส พหุสฺสุโต วา ธมฺมกถิโก วา วินยธโร วา ธุตงฺคธโร วา อตฺถี’’ติ เอวํ ปณฺฑิตมานี โหติฯ โส อญฺญํ ปณฺฑิตํ อนุปสงฺกมโนฺต อปยิรุปาสโนฺต เนว ปริยตฺติํ อุคฺคณฺหาติ, น ปฎิปตฺติํ ปูเรติ, เอกนฺตพาลภาวเมว ปาปุณาติฯ โส คณฺฐิเภทกโจโร วิยฯ เตน วุตฺตํ ‘‘ส เว ‘พาโล’ติ วุจฺจตี’’ติฯ
Tattha yo bāloti yo andhabālo apaṇḍito samāno ‘‘bālo aha’’nti attano bālyaṃ bālabhāvaṃ maññati jānāti. Tena soti tena kāraṇena so puggalo paṇḍito vāpi hoti paṇḍitasadiso vā. So hi ‘‘bālo aha’’nti jānamāno aññaṃ paṇḍitaṃ upasaṅkamanto payirupāsanto tena paṇḍitabhāvatthāya ovadiyamāno anusāsiyamāno taṃ ovādaṃ gaṇhitvā paṇḍito vā hoti paṇḍitataro vā. Sa ve bāloti yo ca bālo samāno ‘‘ko añño mayā sadiso bahussuto vā dhammakathiko vā vinayadharo vā dhutaṅgadharo vā atthī’’ti evaṃ paṇḍitamānī hoti. So aññaṃ paṇḍitaṃ anupasaṅkamanto apayirupāsanto neva pariyattiṃ uggaṇhāti, na paṭipattiṃ pūreti, ekantabālabhāvameva pāpuṇāti. So gaṇṭhibhedakacoro viya. Tena vuttaṃ ‘‘sa ve ‘bālo’ti vuccatī’’ti.
เทสนาปริโยสาเน อิตรสฺส ญาตเกหิ สทฺธิํ มหาชโน โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณีติฯ
Desanāpariyosāne itarassa ñātakehi saddhiṃ mahājano sotāpattiphalādīni pāpuṇīti.
คณฺฐิเภทกโจรวตฺถุ จตุตฺถํฯ
Gaṇṭhibhedakacoravatthu catutthaṃ.
๕. อุทายิเตฺถรวตฺถุ
5. Udāyittheravatthu
ยาวชีวมฺปิ เจ พาโลติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต อุทายิเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Yāvajīvampi ce bāloti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto udāyittheraṃ ārabbha kathesi.
โส กิร มหาเถเรสุ ปฎิกฺกเนฺตสุ ธมฺมสภํ คนฺตฺวา ธมฺมาสเน นิสีทิฯ อถ นํ เอกทิวสํ อาคนฺตุกา ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘อยํ พหุสฺสุโต มหาเถโร ภวิสฺสตี’’ติ มญฺญมานา ขนฺธาทิปฎิสํยุตฺตํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา กิญฺจิ อชานมานํ ‘‘โก เอโส, พุเทฺธหิ สทฺธิํ เอกวิหาเร วสมาโน ขนฺธธาตุอายตนมตฺตมฺปิ น ชานาตี’’ติ ครหิตฺวา ตํ ปวตฺติํ ตถาคตสฺส อาโรเจสุํฯ สตฺถา เตสํ ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
So kira mahātheresu paṭikkantesu dhammasabhaṃ gantvā dhammāsane nisīdi. Atha naṃ ekadivasaṃ āgantukā bhikkhū disvā ‘‘ayaṃ bahussuto mahāthero bhavissatī’’ti maññamānā khandhādipaṭisaṃyuttaṃ pañhaṃ pucchitvā kiñci ajānamānaṃ ‘‘ko eso, buddhehi saddhiṃ ekavihāre vasamāno khandhadhātuāyatanamattampi na jānātī’’ti garahitvā taṃ pavattiṃ tathāgatassa ārocesuṃ. Satthā tesaṃ dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๖๔.
64.
‘‘ยาวชีวมฺปิ เจ พาโล, ปณฺฑิตํ ปยิรุปาสติ;
‘‘Yāvajīvampi ce bālo, paṇḍitaṃ payirupāsati;
น โส ธมฺมํ วิชานาติ, ทพฺพี สูปรสํ ยถา’’ติฯ
Na so dhammaṃ vijānāti, dabbī sūparasaṃ yathā’’ti.
ตสฺสโตฺถ – พาโล นาเมส ยาวชีวมฺปิ ปณฺฑิตํ อุปสงฺกมโนฺต ปยิรุปาสโนฺต ‘‘อิทํ พุทฺธวจนํ, เอตฺตกํ พุทฺธวจน’’นฺติ เอวํ ปริยตฺติธมฺมํ วา ‘‘อยํ จาโร, อยํ วิหาโร, อยํ อาจาโร, อยํ โคจโร, อิทํ สาวชฺชํ, อิทํ อนวชฺชํ, อิทํ เสวิตพฺพํ, อิทํ น เสวิตพฺพํ, อิทํ ปฎิวิชฺฌิตพฺพํ, อิทํ สจฺฉิกาตพฺพ’’นฺติ เอวํ ปฎิปตฺติปฎิเวธธมฺมํ วา น ชานาติฯ ยถา กิํ? ทพฺพี สูปรสํ ยถาติฯ ยถา หิ ทพฺพี ยาว ปริกฺขยา นานปฺปการาย สูปวิกติยา สมฺปริวตฺตมานาปิ ‘‘อิทํ โลณิกํ, อิทํ อโลณิกํ, อิทํ ติตฺตกํ, อิทํ ขาริกํ, อิทํ กฎุกํ, อิทํ อมฺพิลํ, อิทํ อนมฺพิลํ, อิทํ กสาว’’นฺติ สูปรสํ น ชานาติ, เอวเมว พาโล ยาวชีวมฺปิ ปณฺฑิตํ ปยิรุปาสมาโน วุตฺตปฺปการํ ธมฺมํ น ชานาตีติฯ
Tassattho – bālo nāmesa yāvajīvampi paṇḍitaṃ upasaṅkamanto payirupāsanto ‘‘idaṃ buddhavacanaṃ, ettakaṃ buddhavacana’’nti evaṃ pariyattidhammaṃ vā ‘‘ayaṃ cāro, ayaṃ vihāro, ayaṃ ācāro, ayaṃ gocaro, idaṃ sāvajjaṃ, idaṃ anavajjaṃ, idaṃ sevitabbaṃ, idaṃ na sevitabbaṃ, idaṃ paṭivijjhitabbaṃ, idaṃ sacchikātabba’’nti evaṃ paṭipattipaṭivedhadhammaṃ vā na jānāti. Yathā kiṃ? Dabbī sūparasaṃ yathāti. Yathā hi dabbī yāva parikkhayā nānappakārāya sūpavikatiyā samparivattamānāpi ‘‘idaṃ loṇikaṃ, idaṃ aloṇikaṃ, idaṃ tittakaṃ, idaṃ khārikaṃ, idaṃ kaṭukaṃ, idaṃ ambilaṃ, idaṃ anambilaṃ, idaṃ kasāva’’nti sūparasaṃ na jānāti, evameva bālo yāvajīvampi paṇḍitaṃ payirupāsamāno vuttappakāraṃ dhammaṃ na jānātīti.
เทสนาวสาเน อาคนฺตุกา ภิกฺขู อาสเวหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจิํสูติฯ
Desanāvasāne āgantukā bhikkhū āsavehi cittāni vimucciṃsūti.
อุทายิเตฺถรวตฺถุ ปญฺจมํฯ
Udāyittheravatthu pañcamaṃ.
๖. ติํสมตฺตปาเวยฺยกภิกฺขุวตฺถุ
6. Tiṃsamattapāveyyakabhikkhuvatthu
มุหุตฺตมปิ เจ วิญฺญูติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ติํสมเตฺต ปาเวยฺยเก ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิฯ
Muhuttamapi ce viññūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto tiṃsamatte pāveyyake bhikkhū ārabbha kathesi.
เตสญฺหิ ภควา อิตฺถิํ ปริเยสนฺตานํ กปฺปาสิกวนสเณฺฑ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสสิฯ ตทา เต สเพฺพว เอหิภิกฺขุภาวํ ปตฺวา อิทฺธิมยปตฺตจีวรธรา หุตฺวา เตรส ธุตงฺคานิ สมาทาย วตฺตมานา ปุนปิ ทีฆสฺส อทฺธุโน อจฺจเยน สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา อนมตคฺคธมฺมเทสนํ สุตฺวา ตสฺมิํเยว อาสเน อรหตฺตํ ปาปุณิํสุฯ ภิกฺขู ‘‘อโห วติเมหิ ภิกฺขูหิ ขิปฺปเมว ธโมฺม วิญฺญาโต’’ติ ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํฯ สตฺถา ตํ สุตฺวา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุเพฺพปิ อิเม ติํสมตฺตา สหายกา ธุตฺตา หุตฺวา ตุณฺฑิลชาตเก (ชา. ๑.๖.๘๘ อาทโย) มหาตุณฺฑิลสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวาปิ ขิปฺปเมว ธมฺมํ วิญฺญาย ปญฺจ สีลานิ สมาทิยิํสุ, เต เตเนว อุปนิสฺสเยน เอตรหิ นิสินฺนาสเนเยว อรหตฺตํ ปตฺตา’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Tesañhi bhagavā itthiṃ pariyesantānaṃ kappāsikavanasaṇḍe paṭhamaṃ dhammaṃ desesi. Tadā te sabbeva ehibhikkhubhāvaṃ patvā iddhimayapattacīvaradharā hutvā terasa dhutaṅgāni samādāya vattamānā punapi dīghassa addhuno accayena satthāraṃ upasaṅkamitvā anamataggadhammadesanaṃ sutvā tasmiṃyeva āsane arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Bhikkhū ‘‘aho vatimehi bhikkhūhi khippameva dhammo viññāto’’ti dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ. Satthā taṃ sutvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi ime tiṃsamattā sahāyakā dhuttā hutvā tuṇḍilajātake (jā. 1.6.88 ādayo) mahātuṇḍilassa dhammadesanaṃ sutvāpi khippameva dhammaṃ viññāya pañca sīlāni samādiyiṃsu, te teneva upanissayena etarahi nisinnāsaneyeva arahattaṃ pattā’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๖๕.
65.
‘‘มุหุตฺตมปิ เจ วิญฺญู, ปณฺฑิตํ ปยิรุปาสติ;
‘‘Muhuttamapi ce viññū, paṇḍitaṃ payirupāsati;
ขิปฺปํ ธมฺมํ วิชานาติ, ชิวฺหา สูปรสํ ยถา’’ติฯ
Khippaṃ dhammaṃ vijānāti, jivhā sūparasaṃ yathā’’ti.
ตสฺสโตฺถ – วิญฺญู ปณฺฑิตปุริโส มุหุตฺตมปิ เจ อญฺญํ ปณฺฑิตํ ปยิรุปาสติ, โส ตสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหโนฺต ปริปุจฺฉโนฺต ขิปฺปเมว ปริยตฺติธมฺมํ วิชานาติฯ ตโต กมฺมฎฺฐานํ กถาเปตฺวา ปฎิปตฺติยํ ฆเฎโนฺต วายมโนฺต ยถา นาม อนุปหตชิวฺหาปสาโท ปุริโส รสวิชานนตฺถํ ชิวฺหเคฺค ฐเปตฺวา เอว โลณิกาทิเภทํ รสํ วิชานาติ, เอวํ ปณฺฑิโต ขิปฺปเมว โลกุตฺตรธมฺมมฺปิ วิชานาตีติฯ
Tassattho – viññū paṇḍitapuriso muhuttamapi ce aññaṃ paṇḍitaṃ payirupāsati, so tassa santike uggaṇhanto paripucchanto khippameva pariyattidhammaṃ vijānāti. Tato kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā paṭipattiyaṃ ghaṭento vāyamanto yathā nāma anupahatajivhāpasādo puriso rasavijānanatthaṃ jivhagge ṭhapetvā eva loṇikādibhedaṃ rasaṃ vijānāti, evaṃ paṇḍito khippameva lokuttaradhammampi vijānātīti.
เทสนาวสาเน พหู ภิกฺขู อรหตฺตํ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsūti.
ติํสมตฺตปาเวยฺยกภิกฺขุวตฺถุ ฉฎฺฐํฯ
Tiṃsamattapāveyyakabhikkhuvatthu chaṭṭhaṃ.
๗. สุปฺปพุทฺธกุฎฺฐิวตฺถุ
7. Suppabuddhakuṭṭhivatthu
จรนฺติ พาลา ทุเมฺมธาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต สุปฺปพุทฺธกุฎฺฐิํ อารพฺภ กเถสิฯ สุปฺปพุทฺธกุฎฺฐิวตฺถุ อุทาเน (อุทา. ๔๓) อาคตเมวฯ
Caranti bālā dummedhāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto suppabuddhakuṭṭhiṃ ārabbha kathesi. Suppabuddhakuṭṭhivatthu udāne (udā. 43) āgatameva.
ตทา หิ สุปฺปพุทฺธกุฎฺฐิ ปริสปริยเนฺต นิสิโนฺน ภควโต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา อตฺตนา ปฎิลทฺธคุณํ สตฺถุ อาโรเจตุกาโม ปริสมเชฺฌ โอคาหิตุํ อวิสหโนฺต มหาชนสฺส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อนุคนฺตฺวา นิวตฺตนกาเล วิหารํ อคมาสิฯ ตสฺมิํ ขเณ สโกฺก เทวราชา ‘‘อยํ สุปฺปพุทฺธกุฎฺฐิ อตฺตโน สตฺถุ สาสเน ปฎิลทฺธคุณํ ปากฎํ กาตุกาโม’’ติ ญตฺวา ‘‘วีมํสิสฺสามิ น’’นฺติ คนฺตฺวา อากาเส ฐิโตว เอตทโวจ – ‘‘สุปฺปพุทฺธ, ตฺวํ มนุสฺสทลิโทฺท มนุสฺสวราโก, อหํ เต อปริยนฺตํ ธนํ ทสฺสามิ, ‘พุโทฺธ น พุโทฺธ, ธโมฺม น ธโมฺม, สโงฺฆ น สโงฺฆ, อลํ เม พุเทฺธน, อลํ เม ธเมฺมน, อลํ เม สเงฺฆนา’ติ วเทหี’’ติฯ อถ นํ โส อาห – ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ? ‘‘อหํ สโกฺก’’ติฯ อนฺธพาล, อหิริก ตฺวํ มยา สทฺธิํ กเถตุํ น ยุตฺตรูโป, ตฺวํ มํ ‘‘ทุคฺคโต ทลิโทฺท กปโณ’’ติ วเทสิ, เนวาหํ ทุคฺคโต, น ทลิโทฺท, สุขปฺปโตฺต อหมสฺมิ มหทฺธโน –
Tadā hi suppabuddhakuṭṭhi parisapariyante nisinno bhagavato dhammadesanaṃ sutvā sotāpattiphalaṃ patvā attanā paṭiladdhaguṇaṃ satthu ārocetukāmo parisamajjhe ogāhituṃ avisahanto mahājanassa satthāraṃ vanditvā anugantvā nivattanakāle vihāraṃ agamāsi. Tasmiṃ khaṇe sakko devarājā ‘‘ayaṃ suppabuddhakuṭṭhi attano satthu sāsane paṭiladdhaguṇaṃ pākaṭaṃ kātukāmo’’ti ñatvā ‘‘vīmaṃsissāmi na’’nti gantvā ākāse ṭhitova etadavoca – ‘‘suppabuddha, tvaṃ manussadaliddo manussavarāko, ahaṃ te apariyantaṃ dhanaṃ dassāmi, ‘buddho na buddho, dhammo na dhammo, saṅgho na saṅgho, alaṃ me buddhena, alaṃ me dhammena, alaṃ me saṅghenā’ti vadehī’’ti. Atha naṃ so āha – ‘‘kosi tva’’nti? ‘‘Ahaṃ sakko’’ti. Andhabāla, ahirika tvaṃ mayā saddhiṃ kathetuṃ na yuttarūpo, tvaṃ maṃ ‘‘duggato daliddo kapaṇo’’ti vadesi, nevāhaṃ duggato, na daliddo, sukhappatto ahamasmi mahaddhano –
‘‘สทฺธาธนํ สีลธนํ, หิรี โอตฺตปฺปิยํ ธนํ;
‘‘Saddhādhanaṃ sīladhanaṃ, hirī ottappiyaṃ dhanaṃ;
สุตธนญฺจ จาโค จ, ปญฺญา เว สตฺตมํ ธนํฯ
Sutadhanañca cāgo ca, paññā ve sattamaṃ dhanaṃ.
‘‘ยสฺส เอเต ธนา อตฺถิ, อิตฺถิยา ปุริสสฺส วา;
‘‘Yassa ete dhanā atthi, itthiyā purisassa vā;
‘อทลิโทฺท’ติ ตํ อาหุ, อโมฆํ ตสฺส ชีวิต’’นฺติฯ (อ. นิ. ๗.๕-๖) –
‘Adaliddo’ti taṃ āhu, amoghaṃ tassa jīvita’’nti. (a. ni. 7.5-6) –
อิมานิ เม สตฺตวิธอริยธนานิ สนฺติ, เยสญฺหิ อิมานิ สตฺต ธนานิ สนฺติ, น เต พุเทฺธหิ วา ปเจฺจกพุเทฺธหิ วา ‘‘ทลิทฺทา’’ติ วุจฺจนฺตีติฯ สโกฺก ตสฺส กถํ สุตฺวา ตํ อนฺตรามเคฺค โอหาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา สพฺพํ ตํ วจนปฎิวจนํ อาโรเจสิฯ อถ นํ ภควา อาห – ‘‘น โข, สกฺก, สกฺกา ตาทิสานํ สเตนปิ สหเสฺสนปิ สุปฺปพุทฺธกุฎฺฐิํ ‘พุโทฺธ น พุโทฺธ’ติ วา, ‘ธโมฺม น ธโมฺม’ติ วา, ‘สโงฺฆ น สโงฺฆ’ติ วา กถาเปตุ’’นฺติฯ สุปฺปพุโทฺธปิ โข กุฎฺฐิ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา สตฺถารา กตปฎิสนฺถาโร สโมฺมทมาโน อตฺตนา ปฎิลทฺธคุณํ อาโรเจตฺวา วุฎฺฐายาสนา ปกฺกามิฯ อถ นํ อจิรปกฺกนฺตํ คาวี ตรุณวจฺฉา ชีวิตา โวโรเปสิฯ
Imāni me sattavidhaariyadhanāni santi, yesañhi imāni satta dhanāni santi, na te buddhehi vā paccekabuddhehi vā ‘‘daliddā’’ti vuccantīti. Sakko tassa kathaṃ sutvā taṃ antarāmagge ohāya satthu santikaṃ gantvā sabbaṃ taṃ vacanapaṭivacanaṃ ārocesi. Atha naṃ bhagavā āha – ‘‘na kho, sakka, sakkā tādisānaṃ satenapi sahassenapi suppabuddhakuṭṭhiṃ ‘buddho na buddho’ti vā, ‘dhammo na dhammo’ti vā, ‘saṅgho na saṅgho’ti vā kathāpetu’’nti. Suppabuddhopi kho kuṭṭhi satthu santikaṃ gantvā satthārā katapaṭisanthāro sammodamāno attanā paṭiladdhaguṇaṃ ārocetvā vuṭṭhāyāsanā pakkāmi. Atha naṃ acirapakkantaṃ gāvī taruṇavacchā jīvitā voropesi.
สา กิร เอกา ยกฺขินี ปุกฺกุสาติกุลปุตฺตํ, พาหิยํ ทารุจีริยํ, ตมฺพทาฐิกโจรฆาตกํ, สุปฺปพุทฺธกุฎฺฐินฺติ อิเมสํ จตุนฺนํ ชนานํ อเนกสเต อตฺตภาเว คาวี หุตฺวา ชีวิตา โวโรเปสิฯ เต กิร อตีเต จตฺตาโร เสฎฺฐิปุตฺตา หุตฺวา เอกํ นครโสภินิํ คณิกํ อุยฺยานํ เนตฺวา ทิวสํ สมฺปตฺติํ อนุภวิตฺวา สายนฺหสมเย เอวํ สมฺมนฺตยิํสุ – ‘‘อิมสฺมิํ ฐาเน อโญฺญ นตฺถิ, อิมิสฺสา อเมฺหหิ ทินฺนํ กหาปณสหสฺสญฺจ สพฺพญฺจ ปสาธนภณฺฑํ คเหตฺวา อิมํ มาเรตฺวา คจฺฉามา’’ติฯ สา เตสํ กถํ สุตฺวา ‘‘อิเม นิลฺลชฺชา, มยา สทฺธิํ อภิรมิตฺวา อิทานิ มํ มาเรตุกามา, ชานิสฺสามิ เนสํ กตฺตพฺพยุตฺตก’’นฺติ เตหิ มาริยมานา ‘‘อหํ ยกฺขินี หุตฺวา ยถา มํ เอเต มาเรนฺติ, เอวเมว เต มาเรตุํ สมตฺถา ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ อกาสิฯ ตสฺส นิสฺสเนฺทน อิเม มาเรสิฯ สมฺพหุลา ภิกฺขู ตสฺส กาลกิริยํ ภควโต อาโรเจตฺวา ‘‘ตสฺส กา คติ, เกน จ การเณน กุฎฺฐิภาวํ ปโตฺต’’ติ ปุจฺฉิํสุฯ สตฺถา โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา ตสฺส ตาวติํสภวเน อุปฺปนฺนภาวญฺจ ตครสิขิปเจฺจกพุทฺธํ ทิสฺวา นิฎฺฐุภิตฺวา อปสพฺยํ กตฺวา ทีฆรตฺตํ นิรเย ปจฺจิตฺวา วิปากาวเสเสน อิทานิ กุฎฺฐิภาวปฺปตฺติญฺจ พฺยากริตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, อิเม สตฺตา อตฺตนาว อตฺตโน กฎุกวิปากกมฺมํ กโรนฺตา วิจรนฺตี’’ติ วตฺวา อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา อุตฺตริ ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Sā kira ekā yakkhinī pukkusātikulaputtaṃ, bāhiyaṃ dārucīriyaṃ, tambadāṭhikacoraghātakaṃ, suppabuddhakuṭṭhinti imesaṃ catunnaṃ janānaṃ anekasate attabhāve gāvī hutvā jīvitā voropesi. Te kira atīte cattāro seṭṭhiputtā hutvā ekaṃ nagarasobhiniṃ gaṇikaṃ uyyānaṃ netvā divasaṃ sampattiṃ anubhavitvā sāyanhasamaye evaṃ sammantayiṃsu – ‘‘imasmiṃ ṭhāne añño natthi, imissā amhehi dinnaṃ kahāpaṇasahassañca sabbañca pasādhanabhaṇḍaṃ gahetvā imaṃ māretvā gacchāmā’’ti. Sā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘ime nillajjā, mayā saddhiṃ abhiramitvā idāni maṃ māretukāmā, jānissāmi nesaṃ kattabbayuttaka’’nti tehi māriyamānā ‘‘ahaṃ yakkhinī hutvā yathā maṃ ete mārenti, evameva te māretuṃ samatthā bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Tassa nissandena ime māresi. Sambahulā bhikkhū tassa kālakiriyaṃ bhagavato ārocetvā ‘‘tassa kā gati, kena ca kāraṇena kuṭṭhibhāvaṃ patto’’ti pucchiṃsu. Satthā sotāpattiphalaṃ patvā tassa tāvatiṃsabhavane uppannabhāvañca tagarasikhipaccekabuddhaṃ disvā niṭṭhubhitvā apasabyaṃ katvā dīgharattaṃ niraye paccitvā vipākāvasesena idāni kuṭṭhibhāvappattiñca byākaritvā, ‘‘bhikkhave, ime sattā attanāva attano kaṭukavipākakammaṃ karontā vicarantī’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā uttari dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๖๖.
66.
‘‘จรนฺติ พาลา ทุเมฺมธา, อมิเตฺตเนว อตฺตนา;
‘‘Caranti bālā dummedhā, amitteneva attanā;
กโรนฺตา ปาปกํ กมฺมํ, ยํ โหติ กฎุกปฺผล’’นฺติฯ
Karontā pāpakaṃ kammaṃ, yaṃ hoti kaṭukapphala’’nti.
ตตฺถ จรนฺตีติ จตูหิ อิริยาปเถหิ อกุสลเมว กโรนฺตา วิจรนฺติฯ พาลาติ อิธโลกตฺถญฺจ ปรโลกตฺถญฺจ อชานนฺตา อิธ พาลา นามฯ ทุเมฺมธาติ ทุปฺปญฺญาฯ อมิเตฺตเนว อตฺตนาติ อตฺตนา อมิตฺตภูเตน วิย เวรินา หุตฺวาฯ กฎุกปฺผลนฺติ ติขิณผลํ ทุกฺขผลนฺติฯ
Tattha carantīti catūhi iriyāpathehi akusalameva karontā vicaranti. Bālāti idhalokatthañca paralokatthañca ajānantā idha bālā nāma. Dummedhāti duppaññā. Amittenevaattanāti attanā amittabhūtena viya verinā hutvā. Kaṭukapphalanti tikhiṇaphalaṃ dukkhaphalanti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
สุปฺปพุทฺธกุฎฺฐิวตฺถุ สตฺตมํฯ
Suppabuddhakuṭṭhivatthu sattamaṃ.
๘. กสฺสกวตฺถุ
8. Kassakavatthu
น ตํ กมฺมํ กตํ สาธูติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต เอกํ กสฺสกํ อารพฺภ กเถสิฯ
Na taṃ kammaṃ kataṃ sādhūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kassakaṃ ārabbha kathesi.
โส กิร สาวตฺถิโต อวิทูเร เอกํ เขตฺตํ กสติฯ โจรา อุทกนิทฺธมเนน นครํ ปวิสิตฺวา เอกสฺมิํ อฑฺฒกุเล อุมงฺคํ ภินฺทิตฺวา พหุํ หิรญฺญสุวณฺณํ คเหตฺวา อุทกนิทฺธมเนเนว นิกฺขมิํสุฯ เอโก โจโร เต วเญฺจตฺวา เอกํ สหสฺสตฺถวิกํ โอวฎฺฎิกาย กตฺวา ตํ เขตฺตํ คนฺตฺวา เตหิ สทฺธิํ ภณฺฑํ ภาเชตฺวา อาทาย คจฺฉโนฺต โอวฎฺฎิกโต ปตมานํ สหสฺสตฺถวิกํ น สลฺลเกฺขสิฯ ตํ ทิวสํ สตฺถา ปจฺจูสสมเย โลกํ โวโลเกโนฺต ตํ กสฺสกํ อตฺตโน ญาณชาลสฺส อโนฺตปวิฎฺฐํ ทิสฺวา ‘‘กิํ นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ อุปธารยมาโน อิทํ อทฺทส – ‘‘อยํ กสฺสโก ปาโตว กสิตุํ คมิสฺสติ, ภณฺฑสามิกา โจรานํ อนุปทํ คนฺตฺวา โอวฎฺฎิกโต ปตมานํ สหสฺสตฺถวิกํ ทิสฺวา เอตํ คณฺหิสฺสนฺติ, มํ ฐเปตฺวา ตสฺส อโญฺญ สกฺขี นาม น ภวิสฺสติ, โสตาปตฺติมคฺคสฺส อุปนิสฺสโยปิสฺส อตฺถิ, ตตฺถ มยา คนฺตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ โสปิ กสฺสโก ปาโตว กสิตุํ คโตฯ สตฺถา อานนฺทเตฺถเรน ปจฺฉาสมเณน ตตฺถ อคมาสิฯ กสฺสโก สตฺถารํ ทิสฺวา คนฺตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปุน กสิตุํ อารภิฯ สตฺถา เตน สทฺธิํ กิญฺจิ อวตฺวาว สหสฺสตฺถวิกาย ปติตฎฺฐานํ คนฺตฺวา ตํ ทิสฺวา อานนฺทเตฺถรํ อาห – ‘‘ปสฺส, อานนฺท, อาสีวิโส’’ติฯ ‘‘ปสฺสามิ, ภเนฺต, โฆรวิโส’’ติฯ
So kira sāvatthito avidūre ekaṃ khettaṃ kasati. Corā udakaniddhamanena nagaraṃ pavisitvā ekasmiṃ aḍḍhakule umaṅgaṃ bhinditvā bahuṃ hiraññasuvaṇṇaṃ gahetvā udakaniddhamaneneva nikkhamiṃsu. Eko coro te vañcetvā ekaṃ sahassatthavikaṃ ovaṭṭikāya katvā taṃ khettaṃ gantvā tehi saddhiṃ bhaṇḍaṃ bhājetvā ādāya gacchanto ovaṭṭikato patamānaṃ sahassatthavikaṃ na sallakkhesi. Taṃ divasaṃ satthā paccūsasamaye lokaṃ volokento taṃ kassakaṃ attano ñāṇajālassa antopaviṭṭhaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho bhavissatī’’ti upadhārayamāno idaṃ addasa – ‘‘ayaṃ kassako pātova kasituṃ gamissati, bhaṇḍasāmikā corānaṃ anupadaṃ gantvā ovaṭṭikato patamānaṃ sahassatthavikaṃ disvā etaṃ gaṇhissanti, maṃ ṭhapetvā tassa añño sakkhī nāma na bhavissati, sotāpattimaggassa upanissayopissa atthi, tattha mayā gantuṃ vaṭṭatī’’ti. Sopi kassako pātova kasituṃ gato. Satthā ānandattherena pacchāsamaṇena tattha agamāsi. Kassako satthāraṃ disvā gantvā bhagavantaṃ vanditvā puna kasituṃ ārabhi. Satthā tena saddhiṃ kiñci avatvāva sahassatthavikāya patitaṭṭhānaṃ gantvā taṃ disvā ānandattheraṃ āha – ‘‘passa, ānanda, āsīviso’’ti. ‘‘Passāmi, bhante, ghoraviso’’ti.
กสฺสโก ตํ กถํ สุตฺวา ‘‘มม เวลาย วา อเวลาย วา วิจรณฎฺฐานเมตํ, อาสีวิโส กิเรตฺถ อตฺถี’’ติ จิเนฺตตฺวา สตฺถริ เอตฺตกํ วตฺวา ปกฺกเนฺต ‘‘มาเรสฺสามิ น’’นฺติ ปโตทลฎฺฐิํ อาทาย คโต สหสฺสภณฺฑิกํ ทิสฺวา ‘‘อิมํ สนฺธาย สตฺถารา กถิตํ ภวิสฺสตี’’ติ ตํ อาทาย นิวโตฺต, อพฺยตฺตตาย เอกมเนฺต ฐเปตฺวา ปํสุนา ปฎิจฺฉาเทตฺวา ปุน กสิตุํ อารภิฯ มนุสฺสา จ วิภาตาย รตฺติยา เคเห โจเรหิ กตกมฺมํ ทิสฺวา ปทานุปทํ คจฺฉนฺตา ตํ เขตฺตํ คนฺตฺวา ตตฺถ โจเรหิ ภณฺฑสฺส ภาชิตฎฺฐานํ ทิสฺวา กสฺสกสฺส ปทวลญฺชํ อทฺทสํสุฯ เต ตสฺส ปทานุสาเรน คนฺตฺวา ถวิกาย ฐปิตฎฺฐานํ ทิสฺวา ปํสุํ วิยูหิตฺวา ถวิกํ อาทาย ‘‘ตฺวํ เคหํ วิลุมฺปิตฺวา เขตฺตํ กสมาโน วิย วิจรสี’’ติ ตเชฺชตฺวา โปเถตฺวา เนตฺวา รโญฺญ ทสฺสยิํสุฯ ราชา ตํ ปวตฺติํ สุตฺวา ตสฺส วธํ อาณาเปสิฯ ราชปุริสา ตํ ปจฺฉาพาหํ พนฺธิตฺวา กสาหิ ตาเฬนฺตา อาฆาตนํ นยิํสุฯ โส กสาหิ ตาฬิยมาโน อญฺญํ กิญฺจิ อวตฺวา ‘‘ปสฺสานนฺท, อาสีวิโสติ, ปสฺสามิ ภควา โฆรวิโส’’ติ วทโนฺต คจฺฉติฯ อถ นํ ราชปุริสา ‘‘ตฺวํ สตฺถุ เจว อานนฺทเตฺถรสฺส จ กถํ กเถสิ, กิํ นาเมต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา – ‘‘ราชานํ ทฎฺฐุํ ลภมาโน กเถสฺสามี’’ติ วุเตฺต รโญฺญ สนฺติกํ เนตฺวา รโญฺญ ตํ ปวตฺติํ กถยิํสุฯ อถ นํ ราชา ‘‘กสฺมา เอวํ กเถสี’’ติ ปุจฺฉิฯ โส ‘‘นาหํ, เทว, โจโร’’ติ วตฺวา กสนตฺถาย นิกฺขนฺตกาลโต ปฎฺฐาย สพฺพํ ตํ ปวตฺติํ รโญฺญ อาจิกฺขิฯ ราชา ตสฺส กถํ สุตฺวา ‘‘อยํ ภเณ โลเก อคฺคปุคฺคลํ สตฺถารํ สกฺขิํ อปทิสติ, น ยุตฺตํ เอตสฺส โทสํ อาโรเปตุํ, อหเมตฺถ กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามี’’ติ ตํ อาทาย สายนฺหสมเย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา สตฺถารํ ปุจฺฉิ – ‘‘ภควา กจฺจิ ตุเมฺห อานนฺทเตฺถเรน สทฺธิํ เอตสฺส กสฺสกสฺส กสนฎฺฐานํ คตา’’ติ? ‘‘อาม, มหาราชา’’ติฯ ‘‘กิํ โว ตตฺถ ทิฎฺฐ’’นฺติ? ‘‘สหสฺสตฺถวิกา, มหาราชา’’ติฯ ‘‘ทิสฺวา กิํ อโวจุตฺถา’’ติ? ‘‘อิทํ นาม, มหาราชา’’ติฯ ‘‘ภเนฺต, สจายํ ปุริโส ตุมฺหาทิสํ อปทิสํ นากริสฺส, น ชีวิตํ อลภิสฺส, ตุเมฺหหิ ปน กถิตกถํ กเถตฺวา เตน ชีวิตํ ลทฺธ’’นฺติฯ ตํ สุตฺวา สตฺถา ‘‘อาม, มหาราช, อหมฺปิ เอตฺตกเมว วตฺวา คโต, ปณฺฑิเตน นาม ยํ กมฺมํ กตฺวา ปจฺฉานุตปฺปํ โหติ, ตํ น กตฺตพฺพ’’นฺติ วตฺวา อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Kassako taṃ kathaṃ sutvā ‘‘mama velāya vā avelāya vā vicaraṇaṭṭhānametaṃ, āsīviso kirettha atthī’’ti cintetvā satthari ettakaṃ vatvā pakkante ‘‘māressāmi na’’nti patodalaṭṭhiṃ ādāya gato sahassabhaṇḍikaṃ disvā ‘‘imaṃ sandhāya satthārā kathitaṃ bhavissatī’’ti taṃ ādāya nivatto, abyattatāya ekamante ṭhapetvā paṃsunā paṭicchādetvā puna kasituṃ ārabhi. Manussā ca vibhātāya rattiyā gehe corehi katakammaṃ disvā padānupadaṃ gacchantā taṃ khettaṃ gantvā tattha corehi bhaṇḍassa bhājitaṭṭhānaṃ disvā kassakassa padavalañjaṃ addasaṃsu. Te tassa padānusārena gantvā thavikāya ṭhapitaṭṭhānaṃ disvā paṃsuṃ viyūhitvā thavikaṃ ādāya ‘‘tvaṃ gehaṃ vilumpitvā khettaṃ kasamāno viya vicarasī’’ti tajjetvā pothetvā netvā rañño dassayiṃsu. Rājā taṃ pavattiṃ sutvā tassa vadhaṃ āṇāpesi. Rājapurisā taṃ pacchābāhaṃ bandhitvā kasāhi tāḷentā āghātanaṃ nayiṃsu. So kasāhi tāḷiyamāno aññaṃ kiñci avatvā ‘‘passānanda, āsīvisoti, passāmi bhagavā ghoraviso’’ti vadanto gacchati. Atha naṃ rājapurisā ‘‘tvaṃ satthu ceva ānandattherassa ca kathaṃ kathesi, kiṃ nāmeta’’nti pucchitvā – ‘‘rājānaṃ daṭṭhuṃ labhamāno kathessāmī’’ti vutte rañño santikaṃ netvā rañño taṃ pavattiṃ kathayiṃsu. Atha naṃ rājā ‘‘kasmā evaṃ kathesī’’ti pucchi. So ‘‘nāhaṃ, deva, coro’’ti vatvā kasanatthāya nikkhantakālato paṭṭhāya sabbaṃ taṃ pavattiṃ rañño ācikkhi. Rājā tassa kathaṃ sutvā ‘‘ayaṃ bhaṇe loke aggapuggalaṃ satthāraṃ sakkhiṃ apadisati, na yuttaṃ etassa dosaṃ āropetuṃ, ahamettha kattabbaṃ jānissāmī’’ti taṃ ādāya sāyanhasamaye satthu santikaṃ gantvā satthāraṃ pucchi – ‘‘bhagavā kacci tumhe ānandattherena saddhiṃ etassa kassakassa kasanaṭṭhānaṃ gatā’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Kiṃ vo tattha diṭṭha’’nti? ‘‘Sahassatthavikā, mahārājā’’ti. ‘‘Disvā kiṃ avocutthā’’ti? ‘‘Idaṃ nāma, mahārājā’’ti. ‘‘Bhante, sacāyaṃ puriso tumhādisaṃ apadisaṃ nākarissa, na jīvitaṃ alabhissa, tumhehi pana kathitakathaṃ kathetvā tena jīvitaṃ laddha’’nti. Taṃ sutvā satthā ‘‘āma, mahārāja, ahampi ettakameva vatvā gato, paṇḍitena nāma yaṃ kammaṃ katvā pacchānutappaṃ hoti, taṃ na kattabba’’nti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๖๗.
67.
‘‘น ตํ กมฺมํ กตํ สาธุ, ยํ กตฺวา อนุตปฺปติ;
‘‘Na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu, yaṃ katvā anutappati;
ยสฺส อสฺสุมุโข โรทํ, วิปากํ ปฎิเสวตี’’ติฯ
Yassa assumukho rodaṃ, vipākaṃ paṭisevatī’’ti.
ตตฺถ น ตํ กมฺมนฺติ ยํ นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตนสมตฺถํ ทุกฺขุทฺรยํ กมฺมํ กตฺวา อนุสฺสรโนฺต อนุสฺสริตานุสฺสริตกฺขเณ อนุตปฺปติ อนุโสจติ, ตํ กตํ น สาธุ น สุนฺทรํ นิรตฺถกํฯ ยสฺส อสฺสุมุโขติ ยสฺส อสฺสูหิ ตินฺตมุโข โรทโนฺต วิปากํ อนุโภตีติฯ
Tattha na taṃ kammanti yaṃ nirayādīsu nibbattanasamatthaṃ dukkhudrayaṃ kammaṃ katvā anussaranto anussaritānussaritakkhaṇe anutappati anusocati, taṃ kataṃ na sādhu na sundaraṃ niratthakaṃ. Yassa assumukhoti yassa assūhi tintamukho rodanto vipākaṃ anubhotīti.
เทสนาวสาเน กสฺสโก อุปาสโก โสตาปตฺติผลํ ปโตฺต, สมฺปตฺตภิกฺขูปิ โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne kassako upāsako sotāpattiphalaṃ patto, sampattabhikkhūpi sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
กสฺสกวตฺถุ อฎฺฐมํฯ
Kassakavatthu aṭṭhamaṃ.
๙. สุมนมาลาการวตฺถุ
9. Sumanamālākāravatthu
ตญฺจ กมฺมํ กตํ สาธูติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต สุมนํ นาม มาลาการํ อารพฺภ กเถสิฯ
Tañca kammaṃ kataṃ sādhūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto sumanaṃ nāma mālākāraṃ ārabbha kathesi.
โส กิร เทวสิกํ พิมฺพิสารราชานํ ปาโตว อฎฺฐหิ สุมนปุปฺผนาฬีหิ อุปฎฺฐหโนฺต อฎฺฐ กหาปเณ ลภติฯ อเถกทิวสํ ตสฺมิํ ปุปฺผานิ คเหตฺวา นครํ ปวิฎฺฐมเตฺต ภควา มหาภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ฉพฺพณฺณรํสิโย วิสฺสเชฺชตฺวา มหตา พุทฺธานุภาเวน มหติยา พุทฺธลีฬาย นครํ ปิณฺฑาย ปาวิสิฯ ภควา หิ เอกทา ฉพฺพณฺณรํสิโย จีวเรน ปฎิจฺฉาเทตฺวา อญฺญตโร ปิณฺฑปาติโก วิย จรติ ติํสโยชนมคฺคํ องฺคุลิมาลสฺส ปจฺจุคฺคมนํ คจฺฉโนฺต วิย, เอกทา ฉพฺพณฺณรํสิโย วิสฺสเชฺชตฺวา กปิลวตฺถุปฺปเวสนาทีสุ วิยฯ ตสฺมิมฺปิ ทิวเส สรีรโต ฉพฺพณฺณรํสิโย วิสฺสเชฺชโนฺต มหเนฺตน พุทฺธานุภาเวน มหติยา พุทฺธลีฬาย ราชคหํ ปาวิสิฯ มาลากาโร ภควโต รตนคฺฆิยสทิสํ อตฺตภาวํ ทิสฺวา ทฺวตฺติํสมหาปุริสลกฺขณอสีตานุพฺยญฺชนสรีรโสภคฺคํ โอโลเกตฺวา ปสนฺนจิโตฺต ‘‘กิํ นุ โข สตฺถุ อธิการํ กโรมี’’ติ จิเนฺตตฺวา อญฺญํ อปสฺสโนฺต ‘‘อิเมหิ ปุเปฺผหิ ภควนฺตํ ปูเชสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา ปุน จิเนฺตสิ – ‘‘อิมานิ รโญฺญ นิพทฺธํ อุปฎฺฐานปุปฺผานิ, ราชา อิมานิ อลภโนฺต มํ พนฺธาเปยฺย วา ฆาตาเปยฺย วา รฎฺฐโต วา ปพฺพาเชยฺย, กิํ นุ โข กโรมี’’ติ? อถสฺส เอตทโหสิ ‘‘ราชา มํ ฆาเตตุ วา พนฺธาเปตุ วา รฎฺฐโต ปพฺพาเชตุ วา, โส หิ มยฺหํ ททมาโนปิ อิมสฺมิํ อตฺตภาเว ชีวิตมตฺตํ ธนํ ทเทยฺย, สตฺถุปูชา ปน เม อเนกาสุ กปฺปโกฎีสุ อลํ หิตาย เจว สุขาย จา’’ติ อตฺตโน ชีวิตํ ตถาคตสฺส ปริจฺจชิฯ
So kira devasikaṃ bimbisārarājānaṃ pātova aṭṭhahi sumanapupphanāḷīhi upaṭṭhahanto aṭṭha kahāpaṇe labhati. Athekadivasaṃ tasmiṃ pupphāni gahetvā nagaraṃ paviṭṭhamatte bhagavā mahābhikkhusaṅghaparivuto chabbaṇṇaraṃsiyo vissajjetvā mahatā buddhānubhāvena mahatiyā buddhalīḷāya nagaraṃ piṇḍāya pāvisi. Bhagavā hi ekadā chabbaṇṇaraṃsiyo cīvarena paṭicchādetvā aññataro piṇḍapātiko viya carati tiṃsayojanamaggaṃ aṅgulimālassa paccuggamanaṃ gacchanto viya, ekadā chabbaṇṇaraṃsiyo vissajjetvā kapilavatthuppavesanādīsu viya. Tasmimpi divase sarīrato chabbaṇṇaraṃsiyo vissajjento mahantena buddhānubhāvena mahatiyā buddhalīḷāya rājagahaṃ pāvisi. Mālākāro bhagavato ratanagghiyasadisaṃ attabhāvaṃ disvā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītānubyañjanasarīrasobhaggaṃ oloketvā pasannacitto ‘‘kiṃ nu kho satthu adhikāraṃ karomī’’ti cintetvā aññaṃ apassanto ‘‘imehi pupphehi bhagavantaṃ pūjessāmī’’ti cintetvā puna cintesi – ‘‘imāni rañño nibaddhaṃ upaṭṭhānapupphāni, rājā imāni alabhanto maṃ bandhāpeyya vā ghātāpeyya vā raṭṭhato vā pabbājeyya, kiṃ nu kho karomī’’ti? Athassa etadahosi ‘‘rājā maṃ ghātetu vā bandhāpetu vā raṭṭhato pabbājetu vā, so hi mayhaṃ dadamānopi imasmiṃ attabhāve jīvitamattaṃ dhanaṃ dadeyya, satthupūjā pana me anekāsu kappakoṭīsu alaṃ hitāya ceva sukhāya cā’’ti attano jīvitaṃ tathāgatassa pariccaji.
โส ‘‘ยาว เม ปสนฺนํ จิตฺตํ น ปติกุฎติ, ตํ ตาวเทว ปูชํ กริสฺสามี’’ติ หฎฺฐตุโฎฺฐ อุทคฺคุทโคฺค สตฺถารํ ปูเชสิฯ กถํ? ปฐมํ ตาว เทฺวว ปุปฺผมุฎฺฐิโย ตถาคตสฺส อุปริ ขิปิ, ตา อุปริมตฺถเก วิตานํ หุตฺวา อฎฺฐํสุฯ อปรา เทฺว มุฎฺฐิโย ขิปิ, ตา ทกฺขิณหตฺถปเสฺสน มาลาปฎจฺฉเนฺนน โอตริตฺวา อฎฺฐํสุฯ อปรา เทฺว มุฎฺฐิโย ขิปิ, ตา ปิฎฺฐิปเสฺสน โอตริตฺวา ตเถว อฎฺฐํสุฯ อปรา เทฺว มุฎฺฐิโย ขิปิ, ตา วามหตฺถปเสฺสน โอตริตฺวา ตเถว อฎฺฐํสุฯ เอวํ อฎฺฐ นาฬิโย อฎฺฐ มุฎฺฐิโย หุตฺวา จตูสุ ฐาเนสุ ตถาคตํ ปริกฺขิปิํสุฯ ปุรโต คมนทฺวารมตฺตเมว อโหสิฯ ปุปฺผานํ วณฺฎานิ อโนฺต อเหสุํ, ปตฺตานิ พหิมุขานิฯ ภควา รชตปตฺตปริกฺขิโตฺต วิย หุตฺวา ปายาสิฯ ปุปฺผานิ อจิตฺตกานิปิ สจิตฺตกํ นิสฺสาย สจิตฺตกานิ วิย อภิชฺชิตฺวา อปติตฺวา สตฺถารา สทฺธิํเยว คจฺฉนฺติ, ฐิตฐิตฎฺฐาเน ติฎฺฐนฺติฯ สตฺถุ สรีรโต สตสหสฺสวิชฺชุลตา วิย รํสิโย นิกฺขมิํสุฯ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ ทกฺขิณโต จ วามโต จ สีสมตฺถกโต จ นิรนฺตรํ นิกฺขนฺตรํสีสุ เอกาปิ สมฺมุขสมฺมุขฎฺฐาเนเนว อปลายิตฺวา สพฺพาปิ สตฺถารํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ตรุณตาลกฺขนฺธปฺปมาณา หุตฺวา ปุรโต เอว ธาวนฺติฯ สกลนครํ สงฺขุภิฯ อโนฺตนคเร นว โกฎิโย, พหินคเร นว โกฎิโยติ อฎฺฐารสสุ โกฎีสุ เอโกปิ ปุริโส วา อิตฺถี วา ภิกฺขํ คเหตฺวา อนิกฺขโนฺต นาม นตฺถิฯ มหาชโน สีหนาทํ นทโนฺต เจลุเกฺขปสหสฺสานิ กโรโนฺต สตฺถุ ปุรโตว คจฺฉติฯ สตฺถาปิ มาลาการสฺส คุณํ ปากฎํ กาตุํ ติคาวุตปฺปมาเณ นคเร เภริจรณมเคฺคเนว อจริฯ มาลาการสฺส สกลสรีรํ ปญฺจวณฺณาย ปีติยา ปริปูริฯ
So ‘‘yāva me pasannaṃ cittaṃ na patikuṭati, taṃ tāvadeva pūjaṃ karissāmī’’ti haṭṭhatuṭṭho udaggudaggo satthāraṃ pūjesi. Kathaṃ? Paṭhamaṃ tāva dveva pupphamuṭṭhiyo tathāgatassa upari khipi, tā uparimatthake vitānaṃ hutvā aṭṭhaṃsu. Aparā dve muṭṭhiyo khipi, tā dakkhiṇahatthapassena mālāpaṭacchannena otaritvā aṭṭhaṃsu. Aparā dve muṭṭhiyo khipi, tā piṭṭhipassena otaritvā tatheva aṭṭhaṃsu. Aparā dve muṭṭhiyo khipi, tā vāmahatthapassena otaritvā tatheva aṭṭhaṃsu. Evaṃ aṭṭha nāḷiyo aṭṭha muṭṭhiyo hutvā catūsu ṭhānesu tathāgataṃ parikkhipiṃsu. Purato gamanadvāramattameva ahosi. Pupphānaṃ vaṇṭāni anto ahesuṃ, pattāni bahimukhāni. Bhagavā rajatapattaparikkhitto viya hutvā pāyāsi. Pupphāni acittakānipi sacittakaṃ nissāya sacittakāni viya abhijjitvā apatitvā satthārā saddhiṃyeva gacchanti, ṭhitaṭhitaṭṭhāne tiṭṭhanti. Satthu sarīrato satasahassavijjulatā viya raṃsiyo nikkhamiṃsu. Purato ca pacchato ca dakkhiṇato ca vāmato ca sīsamatthakato ca nirantaraṃ nikkhantaraṃsīsu ekāpi sammukhasammukhaṭṭhāneneva apalāyitvā sabbāpi satthāraṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā taruṇatālakkhandhappamāṇā hutvā purato eva dhāvanti. Sakalanagaraṃ saṅkhubhi. Antonagare nava koṭiyo, bahinagare nava koṭiyoti aṭṭhārasasu koṭīsu ekopi puriso vā itthī vā bhikkhaṃ gahetvā anikkhanto nāma natthi. Mahājano sīhanādaṃ nadanto celukkhepasahassāni karonto satthu puratova gacchati. Satthāpi mālākārassa guṇaṃ pākaṭaṃ kātuṃ tigāvutappamāṇe nagare bhericaraṇamaggeneva acari. Mālākārassa sakalasarīraṃ pañcavaṇṇāya pītiyā paripūri.
โส โถกเญฺญว ตถาคเตน สทฺธิํ จริตฺวา มโนสิลารเส นิมุโคฺค วิย พุทฺธรสฺมีนํ อโนฺต ปวิโฎฺฐ สตฺถารํ โถเมตฺวา วนฺทิตฺวา ตุจฺฉปจฺฉิเมว คเหตฺวา เคหํ อคมาสิฯ อถ นํ ภริยา ปุจฺฉิ ‘‘กหํ ปุปฺผานี’’ติ? ‘‘สตฺถา เม ปูชิโต’’ติฯ ‘‘รโญฺญ ทานิ กิํ กริสฺสสี’’ติ? ‘‘ราชา มํ ฆาเตตุ วา รฎฺฐโต วา นีหรตุ, อหํ ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา สตฺถารํ ปูเชสิํ, สพฺพปุปฺผานิ อฎฺฐ มุฎฺฐิโยว อเหสุํ, เอวรูปา นาม ปูชา ชาตาฯ มหาชโน อุกฺกุฎฺฐิสหสฺสานิ กโรโนฺต สตฺถารา สทฺธิํ จรติ, โย เอส มหาชนสฺส อุกฺกุฎฺฐิสโทฺท, ตสฺมิํ ฐาเน เอโส’’ติฯ อถสฺส ภริยา อนฺธพาลตาย เอวรูเป ปาฎิหาริเย ปสาทํ นาม อชเนตฺวา ตํ อโกฺกสิตฺวา ปริภาสิตฺวา ‘‘ราชาโน นาม จณฺฑา, สกิํ กุทฺธา หตฺถปาทาทิเจฺฉทเนน พหุมฺปิ อนตฺถํ กโรนฺติ, ตยา กตกเมฺมน มยฺหมฺปิ อนโตฺถ สิยา’’ติ ปุเตฺต อาทาย ราชกุลํ คนฺตฺวา รญฺญา ปโกฺกสิตฺวา ‘‘กิํ เอต’’นฺติ ปุจฺฉิตา อาห – ‘‘มม สามิโก ตุมฺหากํ อุปฎฺฐานปุเปฺผหิ สตฺถารํ ปูเชตฺวา ตุจฺฉหโตฺถ ฆรํ อาคนฺตฺวา ‘กหํ ปุปฺผานี’ติ มยา ปุโฎฺฐ อิทํ นาม วเทสิ, อหํ ตํ ปริภาสิตฺวา ‘ราชาโน นาม จณฺฑา, สกิํ กุทฺธา หตฺถปาทาทิเจฺฉทเนน พหุมฺปิ อนตฺถํ กโรนฺติ, ตยา กตกเมฺมน มยฺหมฺปิ อนโตฺถ สิยา’ติ ตํ ฉเฑฺฑตฺวา อิธาคตา, เตน กตํ กมฺมํ สุกตํ วา โหตุ, ทุกฺกฎํ วา, ตเสฺสเวตํ, มยา ตสฺส ฉฑฺฑิตภาวํ ชานาหิ, เทวา’’ติฯ ราชา ปฐมทสฺสเนเนว โสตาปตฺติผลํ ปโตฺต สโทฺธ ปสโนฺน อริยสาวโก จิเนฺตสิ – ‘‘อโห อยํ อิตฺถี อนฺธพาลา, เอวรูเป คุเณ ปสาทํ น อุปฺปาเทสี’’ติฯ โส กุโทฺธ วิย หุตฺวา, ‘‘อมฺม, กิํ วเทสิ, มยฺหํ อุปฎฺฐานปุเปฺผหิ เตน ปูชา กตา’’ติ? ‘‘อาม, เทวา’’ติฯ ‘‘ภทฺทกํ เต กตํ ตํ ฉเฑฺฑนฺติยา, มม ปุเปฺผหิ ปูชาการสฺส อหํ กตฺตพฺพยุตฺตกํ ชานิสฺสามี’’ติ ตํ อุโยฺยเชตฺวา เวเคน สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา สตฺถารา สทฺธิํเยว วิจริฯ
So thokaññeva tathāgatena saddhiṃ caritvā manosilārase nimuggo viya buddharasmīnaṃ anto paviṭṭho satthāraṃ thometvā vanditvā tucchapacchimeva gahetvā gehaṃ agamāsi. Atha naṃ bhariyā pucchi ‘‘kahaṃ pupphānī’’ti? ‘‘Satthā me pūjito’’ti. ‘‘Rañño dāni kiṃ karissasī’’ti? ‘‘Rājā maṃ ghātetu vā raṭṭhato vā nīharatu, ahaṃ jīvitaṃ pariccajitvā satthāraṃ pūjesiṃ, sabbapupphāni aṭṭha muṭṭhiyova ahesuṃ, evarūpā nāma pūjā jātā. Mahājano ukkuṭṭhisahassāni karonto satthārā saddhiṃ carati, yo esa mahājanassa ukkuṭṭhisaddo, tasmiṃ ṭhāne eso’’ti. Athassa bhariyā andhabālatāya evarūpe pāṭihāriye pasādaṃ nāma ajanetvā taṃ akkositvā paribhāsitvā ‘‘rājāno nāma caṇḍā, sakiṃ kuddhā hatthapādādicchedanena bahumpi anatthaṃ karonti, tayā katakammena mayhampi anattho siyā’’ti putte ādāya rājakulaṃ gantvā raññā pakkositvā ‘‘kiṃ eta’’nti pucchitā āha – ‘‘mama sāmiko tumhākaṃ upaṭṭhānapupphehi satthāraṃ pūjetvā tucchahattho gharaṃ āgantvā ‘kahaṃ pupphānī’ti mayā puṭṭho idaṃ nāma vadesi, ahaṃ taṃ paribhāsitvā ‘rājāno nāma caṇḍā, sakiṃ kuddhā hatthapādādicchedanena bahumpi anatthaṃ karonti, tayā katakammena mayhampi anattho siyā’ti taṃ chaḍḍetvā idhāgatā, tena kataṃ kammaṃ sukataṃ vā hotu, dukkaṭaṃ vā, tassevetaṃ, mayā tassa chaḍḍitabhāvaṃ jānāhi, devā’’ti. Rājā paṭhamadassaneneva sotāpattiphalaṃ patto saddho pasanno ariyasāvako cintesi – ‘‘aho ayaṃ itthī andhabālā, evarūpe guṇe pasādaṃ na uppādesī’’ti. So kuddho viya hutvā, ‘‘amma, kiṃ vadesi, mayhaṃ upaṭṭhānapupphehi tena pūjā katā’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Bhaddakaṃ te kataṃ taṃ chaḍḍentiyā, mama pupphehi pūjākārassa ahaṃ kattabbayuttakaṃ jānissāmī’’ti taṃ uyyojetvā vegena satthu santikaṃ gantvā vanditvā satthārā saddhiṃyeva vicari.
สตฺถา รโญฺญ จิตฺตปฺปสาทํ ญตฺวา เภริจรณวีถิยา นครํ จริตฺวา รโญฺญ ฆรทฺวารํ อคมาสิฯ ราชา ปตฺตํ คเหตฺวา สตฺถารํ เคหํ ปเวเสตุกาโม อโหสิฯ สตฺถา ปน ราชงฺคเณเยว นิสีทนาการํ ทเสฺสสิ ฯ ราชา ตํ ญตฺวา ‘‘สีฆํ มณฺฑปํ กโรถา’’ติ ตงฺขณเญฺญว มณฺฑปํ การาเปสิฯ นิสีทิ สตฺถา สทฺธิํ ภิกฺขุสเงฺฆนฯ กสฺมา ปน สตฺถา ราชเคหํ น ปาวิสิ?
Satthā rañño cittappasādaṃ ñatvā bhericaraṇavīthiyā nagaraṃ caritvā rañño gharadvāraṃ agamāsi. Rājā pattaṃ gahetvā satthāraṃ gehaṃ pavesetukāmo ahosi. Satthā pana rājaṅgaṇeyeva nisīdanākāraṃ dassesi . Rājā taṃ ñatvā ‘‘sīghaṃ maṇḍapaṃ karothā’’ti taṅkhaṇaññeva maṇḍapaṃ kārāpesi. Nisīdi satthā saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Kasmā pana satthā rājagehaṃ na pāvisi?
เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘สจาหํ อโนฺต ปวิสิตฺวา นิสีเทยฺยํ, มหาชโน มํ ทฎฺฐุํ น ลเภยฺย, มาลาการสฺส คุโณ ปากโฎ น ภเวยฺย, ราชงฺคเณ ปน มํ นิสินฺนํ มหาชโน ทฎฺฐุํ ลภิสฺสติ, มาลาการสฺส คุโณ ปากโฎ ภวิสฺสตี’’ติฯ คุณวนฺตานญฺหิ คุณํ พุทฺธา เอว ปากฎํ กาตุํ สโกฺกนฺติ, อวเสสชโน คุณวนฺตานํ คุณํ กเถโนฺต มจฺฉรายติฯ จตฺตาโร ปุปฺผปฎา จตุทฺทิสํ อฎฺฐํสุฯ มหาชโน สตฺถารํ ปริวาเรสิฯ ราชา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปณีเตนาหาเรน ปริวิสิฯ สตฺถา ภตฺตกิจฺจาวสาเน อนุโมทนํ กตฺวา ปุริมนเยเนว จตูหิ ปุปฺผปเฎหิ ปริกฺขิโตฺต สีหนาทํ นทโนฺต มหาชเนน ปริวุโต วิหารํ อคมาสิฯ ราชา สตฺถารํ อนุคนฺตฺวา นิวโตฺต มาลาการํ ปโกฺกสาเปตฺวา ‘‘มม อาหริตปุเปฺผหิ กินฺติ กตฺวา สตฺถารํ ปูเชสี’’ติ ปุจฺฉิฯ มาลากาโร ‘‘ราชา มํ ฆาเตตุ วา รฎฺฐโต วา ปพฺพาเชตูติ ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา ปูเชสิํ เทวา’’ติ อาหฯ ราชา ‘‘ตฺวํ มหาปุริโส นามา’’ติ วตฺวา อฎฺฐ หตฺถี จ อเสฺส จ ทาเส จ ทาสิโย จ มหาปสาธนานิ จ อฎฺฐ กหาปณสหสฺสานิ จ ราชกุลโต นีหริตฺวา สพฺพาลงฺการปฺปฎิมณฺฑิตา อฎฺฐ นาริโย จ อฎฺฐ คามวเร จาติ อิทํ สพฺพฎฺฐกํ นาม ทานํ อทาสิฯ
Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘sacāhaṃ anto pavisitvā nisīdeyyaṃ, mahājano maṃ daṭṭhuṃ na labheyya, mālākārassa guṇo pākaṭo na bhaveyya, rājaṅgaṇe pana maṃ nisinnaṃ mahājano daṭṭhuṃ labhissati, mālākārassa guṇo pākaṭo bhavissatī’’ti. Guṇavantānañhi guṇaṃ buddhā eva pākaṭaṃ kātuṃ sakkonti, avasesajano guṇavantānaṃ guṇaṃ kathento maccharāyati. Cattāro pupphapaṭā catuddisaṃ aṭṭhaṃsu. Mahājano satthāraṃ parivāresi. Rājā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītenāhārena parivisi. Satthā bhattakiccāvasāne anumodanaṃ katvā purimanayeneva catūhi pupphapaṭehi parikkhitto sīhanādaṃ nadanto mahājanena parivuto vihāraṃ agamāsi. Rājā satthāraṃ anugantvā nivatto mālākāraṃ pakkosāpetvā ‘‘mama āharitapupphehi kinti katvā satthāraṃ pūjesī’’ti pucchi. Mālākāro ‘‘rājā maṃ ghātetu vā raṭṭhato vā pabbājetūti jīvitaṃ pariccajitvā pūjesiṃ devā’’ti āha. Rājā ‘‘tvaṃ mahāpuriso nāmā’’ti vatvā aṭṭha hatthī ca asse ca dāse ca dāsiyo ca mahāpasādhanāni ca aṭṭha kahāpaṇasahassāni ca rājakulato nīharitvā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitā aṭṭha nāriyo ca aṭṭha gāmavare cāti idaṃ sabbaṭṭhakaṃ nāma dānaṃ adāsi.
อานนฺทเตฺถโร จิเนฺตสิ – ‘‘อชฺช ปาโตว ปฎฺฐาย สีหนาทสหสฺสานิ เจว เจลุเกฺขปสหสฺสานิ จ ปวตฺตนฺติ, โก นุ โข มาลาการสฺส วิปาโก’’ติ? โส สตฺถารํ ปุจฺฉิฯ อถ นํ สตฺถา อาห – ‘‘อานนฺท, อิมินา มาลากาเรน อปฺปมตฺตกํ กมฺมํ กต’’นฺติ มา สลฺลเกฺขสิ, อยญฺหิ มยฺหํ ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา ปูชํ อกาสิฯ โส เอวํ มยิ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา –
Ānandatthero cintesi – ‘‘ajja pātova paṭṭhāya sīhanādasahassāni ceva celukkhepasahassāni ca pavattanti, ko nu kho mālākārassa vipāko’’ti? So satthāraṃ pucchi. Atha naṃ satthā āha – ‘‘ānanda, iminā mālākārena appamattakaṃ kammaṃ kata’’nti mā sallakkhesi, ayañhi mayhaṃ jīvitaṃ pariccajitvā pūjaṃ akāsi. So evaṃ mayi cittaṃ pasādetvā –
‘‘กปฺปานํ สตสหสฺสํ, ทุคฺคติํ น คมิสฺสติ;
‘‘Kappānaṃ satasahassaṃ, duggatiṃ na gamissati;
ฐตฺวา เทวมนุเสฺสสุ, ผลํ เอตสฺส กมฺมุโน;
Ṭhatvā devamanussesu, phalaṃ etassa kammuno;
ปจฺฉา ปเจฺจกสมฺพุโทฺธ, สุมโน นาม ภวิสฺสตี’’ติฯ –
Pacchā paccekasambuddho, sumano nāma bhavissatī’’ti. –
อาหฯ สตฺถุ ปน วิหารํ คนฺตฺวา คนฺธกุฎิปวิสนกาเล ตานิ ปุปฺผานิ ทฺวารโกฎฺฐเก ปติํสุฯ สายนฺหสมเย ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ – ‘‘อโห อจฺฉริยํ มาลาการสฺส กมฺมํ, ธรมานกพุทฺธสฺส ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา ปุปฺผปูชํ กตฺวา ตงฺขณเญฺญว สพฺพฎฺฐกํ นาม ลภตี’’ติฯ สตฺถา คนฺธกุฎิโต นิกฺขมิตฺวา ติณฺณํ คมนานํ อญฺญตเรน คมเนน ธมฺมสภํ คนฺตฺวา พุทฺธาสเน นิสีทิตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต, ‘‘อาม, ภิกฺขเว, ยสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา ปจฺฉานุตปฺปํ น โหติ, อนุสฺสริตานุสฺสริตกฺขเณ โสมนสฺสเมว อุปฺปชฺชติ, เอวรูปํ กมฺมํ กตฺตพฺพเมวา’’ติ อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Āha. Satthu pana vihāraṃ gantvā gandhakuṭipavisanakāle tāni pupphāni dvārakoṭṭhake patiṃsu. Sāyanhasamaye bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘aho acchariyaṃ mālākārassa kammaṃ, dharamānakabuddhassa jīvitaṃ pariccajitvā pupphapūjaṃ katvā taṅkhaṇaññeva sabbaṭṭhakaṃ nāma labhatī’’ti. Satthā gandhakuṭito nikkhamitvā tiṇṇaṃ gamanānaṃ aññatarena gamanena dhammasabhaṃ gantvā buddhāsane nisīditvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘āma, bhikkhave, yassa kammassa katattā pacchānutappaṃ na hoti, anussaritānussaritakkhaṇe somanassameva uppajjati, evarūpaṃ kammaṃ kattabbamevā’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๖๘.
68.
‘‘ตญฺจ กมฺมํ กตํ สาธุ, ยํ กตฺวา นานุตปฺปติ;
‘‘Tañca kammaṃ kataṃ sādhu, yaṃ katvā nānutappati;
ยสฺส ปตีโต สุมโน, วิปากํ ปฎิเสวตี’’ติฯ
Yassa patīto sumano, vipākaṃ paṭisevatī’’ti.
ตตฺถ ยํ กตฺวาติ ยํ เทวมนุสฺสสมฺปตฺตีนเญฺจว นิพฺพานสมฺปตฺติยา จ นิพฺพตฺตนสมตฺถํ สุขุทฺรยํ กมฺมํ กตฺวา นานุตปฺปติ, อถ โข ทิฎฺฐธเมฺมเยว อนุสฺสริตานุสฺสริตกฺขเณเยว ปีติเวเคน ปตีโต โสมนสฺสเวเคน จ สุมโน หุตฺวา อายติํ ปีติโสมนสฺสชาโต หุตฺวา วิปากํ ปฎิเสวติ, ตํ กมฺมํ กตํ สาธุ ภทฺทกนฺติฯ
Tattha yaṃ katvāti yaṃ devamanussasampattīnañceva nibbānasampattiyā ca nibbattanasamatthaṃ sukhudrayaṃ kammaṃ katvā nānutappati, atha kho diṭṭhadhammeyeva anussaritānussaritakkhaṇeyeva pītivegena patīto somanassavegena ca sumano hutvā āyatiṃ pītisomanassajāto hutvā vipākaṃ paṭisevati, taṃ kammaṃ kataṃ sādhu bhaddakanti.
เทสนาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสีติฯ
Desanāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosīti.
สุมนมาลาการวตฺถุ นวมํฯ
Sumanamālākāravatthu navamaṃ.
๑๐. อุปฺปลวณฺณเตฺถรีวตฺถุ
10. Uppalavaṇṇattherīvatthu
มธุวา มญฺญตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต อุปฺปลวณฺณเตฺถริํ อารพฺภ กเถสิฯ
Madhuvāmaññatīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto uppalavaṇṇattheriṃ ārabbha kathesi.
สา กิร ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส ปาทมูเล ปตฺถนํ ปฎฺฐเปตฺวา กปฺปสตสหสฺสํ ปุญฺญานิ กุรุมานา เทเวสุ จ มนุเสฺสสุ จ สํสรนฺตี อิมสฺมิํ พุทฺธุปฺปาเท เทวโลกโต จวิตฺวา สาวตฺถิยํ เสฎฺฐิกุเล ปฎิสนฺธิํ คณฺหิฯ นีลุปฺปลคพฺภสมานวณฺณตาย จสฺสา อุปฺปลวณฺณาเตฺวว นามํ อกํสุฯ อถสฺสา วยปฺปตฺตกาเล สกลชมฺพุทีเป ราชาโน จ เสฎฺฐิโน จ เสฎฺฐิสฺส สนฺติกํ สาสนํ ปหิณิํสุ – ‘‘ธีตรํ อมฺหากํ เทตู’’ติ ฯ อปหิณโนฺต นาม นาโหสิฯ ตโต เสฎฺฐิ จิเนฺตสิ – ‘‘อหํ สเพฺพสํ มนํ คเหตุํ น สกฺขิสฺสามิ, อุปายํ ปเนกํ กริสฺสามี’’ติ ธีตรํ ปโกฺกสาเปตฺวา, ‘‘อมฺม, ปพฺพชิตุํ สกฺขิสฺสสี’’ติ อาหฯ ตสฺสา ปจฺฉิมภวิกตฺตา ตํ วจนํ สีเส อาสิตฺตํ สตปากเตลํ วิย อโหสิฯ ตสฺมา ปิตรํ ‘‘ปพฺพชิสฺสามิ, ตาตา’’ติ อาหฯ โส ตสฺสา มหนฺตํ สกฺการํ กตฺวา ภิกฺขุนีอุปสฺสยํ เนตฺวา ปพฺพาเชสิ ฯ ตสฺสา อจิรปพฺพชิตาย เอว อุโปสถาคาเร กาลวาโร ปาปุณิฯ สา ทีปํ ชาเลตฺวา อุโปสถาคารํ สมฺมชฺชิตฺวา ทีปสิขาย นิมิตฺตํ คณฺหิตฺวา ฐิตาว ปุนปฺปุนํ โอโลกยมานา เตโชกสิณารมฺมณํ ฌานํ นิพฺพเตฺตตฺวา ตเมว ปาทกํ กตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ สทฺธิํ ปฎิสมฺภิทาหิ เจว อภิญฺญาหิ จฯ
Sā kira padumuttarabuddhassa pādamūle patthanaṃ paṭṭhapetvā kappasatasahassaṃ puññāni kurumānā devesu ca manussesu ca saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde devalokato cavitvā sāvatthiyaṃ seṭṭhikule paṭisandhiṃ gaṇhi. Nīluppalagabbhasamānavaṇṇatāya cassā uppalavaṇṇātveva nāmaṃ akaṃsu. Athassā vayappattakāle sakalajambudīpe rājāno ca seṭṭhino ca seṭṭhissa santikaṃ sāsanaṃ pahiṇiṃsu – ‘‘dhītaraṃ amhākaṃ detū’’ti . Apahiṇanto nāma nāhosi. Tato seṭṭhi cintesi – ‘‘ahaṃ sabbesaṃ manaṃ gahetuṃ na sakkhissāmi, upāyaṃ panekaṃ karissāmī’’ti dhītaraṃ pakkosāpetvā, ‘‘amma, pabbajituṃ sakkhissasī’’ti āha. Tassā pacchimabhavikattā taṃ vacanaṃ sīse āsittaṃ satapākatelaṃ viya ahosi. Tasmā pitaraṃ ‘‘pabbajissāmi, tātā’’ti āha. So tassā mahantaṃ sakkāraṃ katvā bhikkhunīupassayaṃ netvā pabbājesi . Tassā acirapabbajitāya eva uposathāgāre kālavāro pāpuṇi. Sā dīpaṃ jāletvā uposathāgāraṃ sammajjitvā dīpasikhāya nimittaṃ gaṇhitvā ṭhitāva punappunaṃ olokayamānā tejokasiṇārammaṇaṃ jhānaṃ nibbattetvā tameva pādakaṃ katvā arahattaṃ pāpuṇi saddhiṃ paṭisambhidāhi ceva abhiññāhi ca.
สา อปเรน สมเยน ชนปทจาริกํ จริตฺวา ปจฺจาคนฺตฺวา อนฺธวนํ ปาวิสิฯ ตทา ภิกฺขุนีนํ อรญฺญวาโส อปฺปฎิกฺขิโตฺต โหติฯ อถสฺสา ตตฺถ กุฎิกํ กตฺวา มญฺจกํ ปญฺญาเปตฺวา สาณิยา ปริกฺขิปิํสุฯ สา สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา นิกฺขมิฯ มาตุลปุโตฺต ปนสฺสา นนฺทมาณโว นาม คิหิกาลโต ปฎฺฐาย ปฎิพทฺธจิโตฺตฯ โส ตสฺสา อาคตภาวํ สุตฺวา เถริยา อาคมนโต ปุเรตรเมว อนฺธวนํ คนฺตฺวา ตํ กุฎิกํ ปวิสิตฺวา เหฎฺฐามญฺจเก นิลีโน เถริยา อาคนฺตฺวา กุฎิกํ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย มญฺจเก นิสินฺนมตฺตาย พหิ อาตปโต อาคตตฺตา จกฺขุปเถ อนฺธกาเร อวิคเตเยว เหฎฺฐามญฺจกโต นิกฺขมิตฺวา มญฺจกํ อภิรุยฺห ‘‘มา นสฺสิ พาล, มา นสฺสิ พาลา’’ติ เถริยา วาริยมาโนเยว อภิภวิตฺวา อตฺตนา ปตฺถิตกมฺมํ กตฺวา ปายาสิฯ อถสฺส อคุณํ ธาเรตุํ อสโกฺกนฺตี วิย มหาปถวี เทฺวธา ภิชฺชิฯ โส ปถวิํ ปวิโฎฺฐ คนฺตฺวา มหาอวีจิมฺหิ เอว นิพฺพตฺติฯ เถรีปิ ตมตฺถํ ภิกฺขุนีนํ อาโรเจสิฯ ภิกฺขุนิโย ภิกฺขูนํ เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ ภิกฺขู ภควโต อาโรจยิํสุฯ ตํ สุตฺวา สตฺถา ภิกฺขู อามเนฺตตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, ภิกฺขุภิกฺขูนี อุปาสกอุปาสิกาสุ โย โกจิ พาโล ปาปกมฺมํ กโรโนฺต มธุสกฺขราทีสุ กิญฺจิ เทว มธุรรสํ ขาทมาโน ปุริโส วิย ตุฎฺฐหโฎฺฐ อุทคฺคุทโคฺค วิย กโรตี’’ติ อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Sā aparena samayena janapadacārikaṃ caritvā paccāgantvā andhavanaṃ pāvisi. Tadā bhikkhunīnaṃ araññavāso appaṭikkhitto hoti. Athassā tattha kuṭikaṃ katvā mañcakaṃ paññāpetvā sāṇiyā parikkhipiṃsu. Sā sāvatthiyaṃ piṇḍāya pavisitvā nikkhami. Mātulaputto panassā nandamāṇavo nāma gihikālato paṭṭhāya paṭibaddhacitto. So tassā āgatabhāvaṃ sutvā theriyā āgamanato puretarameva andhavanaṃ gantvā taṃ kuṭikaṃ pavisitvā heṭṭhāmañcake nilīno theriyā āgantvā kuṭikaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya mañcake nisinnamattāya bahi ātapato āgatattā cakkhupathe andhakāre avigateyeva heṭṭhāmañcakato nikkhamitvā mañcakaṃ abhiruyha ‘‘mā nassi bāla, mā nassi bālā’’ti theriyā vāriyamānoyeva abhibhavitvā attanā patthitakammaṃ katvā pāyāsi. Athassa aguṇaṃ dhāretuṃ asakkontī viya mahāpathavī dvedhā bhijji. So pathaviṃ paviṭṭho gantvā mahāavīcimhi eva nibbatti. Therīpi tamatthaṃ bhikkhunīnaṃ ārocesi. Bhikkhuniyo bhikkhūnaṃ etamatthaṃ ārocesuṃ. Bhikkhū bhagavato ārocayiṃsu. Taṃ sutvā satthā bhikkhū āmantetvā, ‘‘bhikkhave, bhikkhubhikkhūnī upāsakaupāsikāsu yo koci bālo pāpakammaṃ karonto madhusakkharādīsu kiñci deva madhurarasaṃ khādamāno puriso viya tuṭṭhahaṭṭho udaggudaggo viya karotī’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๖๙.
69.
‘‘มธุวา มญฺญติ พาโล, ยาว ปาปํ น ปจฺจติ;
‘‘Madhuvā maññati bālo, yāva pāpaṃ na paccati;
ยทา จ ปจฺจติ ปาปํ, พาโล ทุกฺขํ นิคจฺฉตี’’ติฯ
Yadā ca paccati pāpaṃ, bālo dukkhaṃ nigacchatī’’ti.
ตตฺถ มธุวาติ พาลสฺส หิ ปาปํ อกุสลกมฺมํ กโรนฺตสฺส ตํ กมฺมํ มธุ วิย มธุรรสํ วิย อิฎฺฐํ กนฺตํ มนาปํ วิย อุปฎฺฐาติฯ อิติ นํ โส มธุํว มญฺญติฯ ยาวาติ ยตฺตกํ กาลํฯ ปาปํ น ปจฺจตีติ ทิฎฺฐธเมฺม วา สมฺปราเย วา วิปากํ น เทติ, ตาว นํ เอวํ มญฺญติฯ ยทา จาติ ยทา ปนสฺส ทิฎฺฐธเมฺม วา วิวิธา กมฺมการณา กยิรมานสฺส, สมฺปราเย วา นิรยาทีสุ มหาทุกฺขํ อนุภวนฺตสฺส ตํ ปาปํ ปจฺจติ, อถ โส พาโล ทุกฺขํ นิคจฺฉติ วินฺทติ ปฎิลภตีติฯ
Tattha madhuvāti bālassa hi pāpaṃ akusalakammaṃ karontassa taṃ kammaṃ madhu viya madhurarasaṃ viya iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ viya upaṭṭhāti. Iti naṃ so madhuṃva maññati. Yāvāti yattakaṃ kālaṃ. Pāpaṃ na paccatīti diṭṭhadhamme vā samparāye vā vipākaṃ na deti, tāva naṃ evaṃ maññati. Yadā cāti yadā panassa diṭṭhadhamme vā vividhā kammakāraṇā kayiramānassa, samparāye vā nirayādīsu mahādukkhaṃ anubhavantassa taṃ pāpaṃ paccati, atha so bālo dukkhaṃ nigacchati vindati paṭilabhatīti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสุฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu.
อปเรน ปน สมเยน ธมฺมสภายํ มหาชโน กถํ สมุฎฺฐาเปสิ ‘‘ขีณาสวาปิ มเญฺญ กามสุขํ สาทิยนฺติ, กามํ เสวนฺติ, กิํ น เสวิสฺสนฺติ, น หิ เอเต โกฬาปรุกฺขา, น จ วมฺมิกา อลฺลมํสสรีราว, ตสฺมา เอเตปิ กามสุขํ สาทิยนฺติ, กามํ เสวนฺตี’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต, ‘‘น, ภิกฺขเว, ขีณาสวา กามสุขํ สาทิยนฺติ, น กามํ เสวนฺติฯ ยถา หิ ปทุมปเตฺต ปติตํ อุทกพินฺทุ, น วิลิมฺปติ, น สณฺฐาติ, วินิวเตฺตตฺวา ปตเตว, ยถา จ อารเคฺค สาสโป น วิลิมฺปติ, น สณฺฐาติ, วินิวเตฺตตฺวา ปตเตว, เอวํ ขีณาสวสฺส จิเตฺต ทุวิโธปิ กาโม น วิลิมฺปติ, น สณฺฐาตี’’ติ อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ พฺราหฺมณวเคฺค คาถมาห –
Aparena pana samayena dhammasabhāyaṃ mahājano kathaṃ samuṭṭhāpesi ‘‘khīṇāsavāpi maññe kāmasukhaṃ sādiyanti, kāmaṃ sevanti, kiṃ na sevissanti, na hi ete koḷāparukkhā, na ca vammikā allamaṃsasarīrāva, tasmā etepi kāmasukhaṃ sādiyanti, kāmaṃ sevantī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘na, bhikkhave, khīṇāsavā kāmasukhaṃ sādiyanti, na kāmaṃ sevanti. Yathā hi padumapatte patitaṃ udakabindu, na vilimpati, na saṇṭhāti, vinivattetvā patateva, yathā ca āragge sāsapo na vilimpati, na saṇṭhāti, vinivattetvā patateva, evaṃ khīṇāsavassa citte duvidhopi kāmo na vilimpati, na saṇṭhātī’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ brāhmaṇavagge gāthamāha –
‘‘วาริ โปกฺขรปเตฺตว, อารเคฺคริว สาสโป;
‘‘Vāri pokkharapatteva, āraggeriva sāsapo;
โย น ลิมฺปติ กาเมสุ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ (ธ. ป. ๔๐๑);
Yo na limpati kāmesu, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. (dha. pa. 401);
อิมิสฺสา อโตฺถ พฺราหฺมณวเคฺคเยว อาวิ ภวิสฺสติฯ สตฺถา ปน ราชานํ ปเสนทิโกสลํ ปโกฺกสาเปตฺวา, ‘‘มหาราช, อิมสฺมิํ สาสเน ยเถว กุลปุตฺตา, เอวํ กุลธีตโรปิ มหนฺตํ ญาติคณญฺจ โภคกฺขนฺธญฺจ ปหาย ปพฺพชิตฺวา อรเญฺญ วิหรนฺติฯ ตา เอวํ วิหรมานา ราครตฺตา ปาปปุคฺคลา โอมานาติมานวเสน วิเหเฐนฺติปิ, พฺรหฺมจริยนฺตรายมฺปิ ปาเปนฺติ, ตสฺมา ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส อโนฺตนคเร วสนฎฺฐานํ กาตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ ราชา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา นครสฺส เอกปเสฺส ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส วสนฎฺฐานํ การาเปสิฯ ตโต ปฎฺฐาย ภิกฺขุนิโย อโนฺตคาเมเยว วสนฺตีติฯ
Imissā attho brāhmaṇavaggeyeva āvi bhavissati. Satthā pana rājānaṃ pasenadikosalaṃ pakkosāpetvā, ‘‘mahārāja, imasmiṃ sāsane yatheva kulaputtā, evaṃ kuladhītaropi mahantaṃ ñātigaṇañca bhogakkhandhañca pahāya pabbajitvā araññe viharanti. Tā evaṃ viharamānā rāgarattā pāpapuggalā omānātimānavasena viheṭhentipi, brahmacariyantarāyampi pāpenti, tasmā bhikkhunisaṅghassa antonagare vasanaṭṭhānaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā nagarassa ekapasse bhikkhunisaṅghassa vasanaṭṭhānaṃ kārāpesi. Tato paṭṭhāya bhikkhuniyo antogāmeyeva vasantīti.
อุปฺปลวณฺณเตฺถรีวตฺถุ ทสมํฯ
Uppalavaṇṇattherīvatthu dasamaṃ.
๑๑. ชมฺพุกเตฺถรวตฺถุ
11. Jambukattheravatthu
มาเส มาเสติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต ชมฺพุกํ อาชีวกํ อารพฺภ กเถสิฯ
Māse māseti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto jambukaṃ ājīvakaṃ ārabbha kathesi.
อตีเต กิร กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล คามวาสี เอโก กุฎุมฺพิโก เอกสฺส เถรสฺส วิหารํ กตฺวา ตํ ตตฺถ วิหรนฺตํ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฎฺฐหิฯ เถโร ตสฺส เคเห นิพทฺธํ ภุญฺชติฯ อเถโก ขีณาสโว ภิกฺขุ ทิวา ปิณฺฑาย จรโนฺต ตสฺส เคหทฺวารํ ปาปุณิฯ กุฎุมฺพิโก ตํ ทิสฺวา ตสฺส อิริยาปเถ ปสโนฺน เคหํ ปเวเสตฺวา สกฺกจฺจํ ปณีเตน โภชเนน ปริวิสิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อิมํ สาฎกํ รชิตฺวา นิวาเสยฺยาถา’’ติ มหนฺตํ สาฎกํ ทตฺวา, ‘‘ภเนฺต, เกสา โว ทีฆา, ตุมฺหากํ เกโสโรปนตฺถาย นฺหาปิตํ อาเนสฺสามิ, สยนตฺถาย จ โว มญฺจกํ คาหาเปตฺวา อาคมิสฺสามี’’ติ อาหฯ นิพทฺธํ เคเห ภุญฺชโนฺต กุลูปโก ภิกฺขุ ตํ ตสฺส สกฺการํ ทิสฺวา จิตฺตํ ปสาเทตุํ นาสกฺขิ, ‘‘อยํ ตํ มุหุตฺตํ ทิฎฺฐกสฺส เอวรูปํ สกฺการํ กโรติ, นิพทฺธํ เคเห ภุญฺชนฺตสฺส ปน มยฺหํ น กโรตี’’ติ จิเนฺตตฺวา วิหารํ อคมาสิฯ อิตโรปิ เตเนว สทฺธิํ คนฺตฺวา กุฎุมฺพิเกน ทินฺนสาฎกํ รชิตฺวา นิวาเสสิฯ กุฎมฺพิโกปิ นฺหาปิตํ อาทาย คนฺตฺวา เถรสฺส เกเส โอหาราเปตฺวา มญฺจกํ อตฺถราเปตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อิมสฺมิํเยว มญฺจเก สยถา’’ติ วตฺวา เทฺวปิ เถเร สฺวาตนาย นิมเนฺตตฺวา ปกฺกามิฯ
Atīte kira kassapasammāsambuddhakāle gāmavāsī eko kuṭumbiko ekassa therassa vihāraṃ katvā taṃ tattha viharantaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahi. Thero tassa gehe nibaddhaṃ bhuñjati. Atheko khīṇāsavo bhikkhu divā piṇḍāya caranto tassa gehadvāraṃ pāpuṇi. Kuṭumbiko taṃ disvā tassa iriyāpathe pasanno gehaṃ pavesetvā sakkaccaṃ paṇītena bhojanena parivisitvā, ‘‘bhante, imaṃ sāṭakaṃ rajitvā nivāseyyāthā’’ti mahantaṃ sāṭakaṃ datvā, ‘‘bhante, kesā vo dīghā, tumhākaṃ kesoropanatthāya nhāpitaṃ ānessāmi, sayanatthāya ca vo mañcakaṃ gāhāpetvā āgamissāmī’’ti āha. Nibaddhaṃ gehe bhuñjanto kulūpako bhikkhu taṃ tassa sakkāraṃ disvā cittaṃ pasādetuṃ nāsakkhi, ‘‘ayaṃ taṃ muhuttaṃ diṭṭhakassa evarūpaṃ sakkāraṃ karoti, nibaddhaṃ gehe bhuñjantassa pana mayhaṃ na karotī’’ti cintetvā vihāraṃ agamāsi. Itaropi teneva saddhiṃ gantvā kuṭumbikena dinnasāṭakaṃ rajitvā nivāsesi. Kuṭambikopi nhāpitaṃ ādāya gantvā therassa kese ohārāpetvā mañcakaṃ attharāpetvā, ‘‘bhante, imasmiṃyeva mañcake sayathā’’ti vatvā dvepi there svātanāya nimantetvā pakkāmi.
เนวาสิโก ตสฺส ตํ สกฺการํ กยิรมานํ อธิวาเสตุํ นาสกฺขิฯ อถสฺส โส สายํ เถรสฺส นิปนฺนฎฺฐานํ คนฺตฺวา จตูหากาเรหิ เถรํ อโกฺกสิ, ‘‘อาวุโส, อาคนฺตุก กุฎุมฺพิกสฺส เต เคเห ภตฺตํ ภุญฺชนโต วรตรํ มีฬฺหํ ขาทิตุํ, กุฎุมฺพิเกน อานีตนฺหาปิเตน เกโสหาราปนโต วรตรํ ตาลฎฺฐิเกน เกเส ลุญฺจาเปตุํฯ กุฎุมฺพิเกน ทินฺนสาฎกนิวาสนโต วรตรํ นเคฺคน วิจริตุํ, กุฎุมฺพิเกน อาภตมญฺจเก นิปชฺชนโต วรตรํ ภูมิยํ นิปชฺชิตุ’’นฺติฯ เถโรปิ ‘‘มา เอส พาโล มํ นิสฺสาย นสฺสี’’ติ นิมนฺตนํ อนาทิยิตฺวา ปาโตว อุฎฺฐาย ยถาสุขํ อคมาสิ ฯ เนวาสิโกปิ ปาโตว วิหาเร กตฺตพฺพวตฺตํ กตฺวา ภิกฺขาจารเวลาย ‘‘อิทานิปิ อาคนฺตุโก นิทฺทายติ, ฆณฺฑิกสเทฺทน ปพุเชฺฌยฺยา’’ติ สญฺญาย นขปิเฎฺฐเนว ฆณฺฑิํ ปหริตฺวา คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิฯ กุฎุมฺพิโกปิ สกฺการํ กตฺวา เถรานํ อาคมนมคฺคํ โอโลเกโนฺต เนวาสิกํ ทิสฺวา, ‘‘ภเนฺต, เถโร กุหิ’’นฺติ ปุจฺฉิฯ อถ นํ เนวาสิโก ‘‘มา, อาวุโส, กิญฺจิ อวจ, ตุยฺหํ กุลูปโก หิโยฺย, ตว นิกฺขนฺตเวลาย โอวรกํ ปวิสิตฺวา นิทฺทํ โอกฺกโนฺต ปาโตว อุฎฺฐาย มม วิหารสมฺมชฺชนสทฺทมฺปิ ปานียฆฎปริโภชนียฆเฎสุ อุทกสิญฺจนสทฺทมฺปิ ฆณฺฑิกสทฺทมฺปิ กโรนฺตสฺส น ชานาตี’’ติ อาหฯ กุฎุมฺพิโก จิเนฺตสิ – ‘‘ตาทิสาย อิริยาปถสมฺปตฺติยา สมนฺนาคตสฺส เม อยฺยสฺส ยาว อิมมฺหา กาลา นิทฺทายนํ นาม นตฺถิ, มํ ปน ตสฺส สกฺการํ กโรนฺตํ ทิสฺวา อทฺธา อิมินา ภทเนฺตน กิญฺจิ วุตฺตํ ภวิสฺสตี’’ติฯ โส อตฺตโน ปณฺฑิตภาเวน ตํ สกฺกจฺจํ โภเชตฺวา ตสฺส ปตฺตํ สาธุกํ โธวิตฺวา นานคฺครสโภชนสฺส ปูเรตฺวา, ‘‘ภเนฺต, สเจ เม อยฺยํ ปเสฺสยฺยาถ, อิมมสฺส ปิณฺฑปาตํ ทเทยฺยาถา’’ติ อาหฯ
Nevāsiko tassa taṃ sakkāraṃ kayiramānaṃ adhivāsetuṃ nāsakkhi. Athassa so sāyaṃ therassa nipannaṭṭhānaṃ gantvā catūhākārehi theraṃ akkosi, ‘‘āvuso, āgantuka kuṭumbikassa te gehe bhattaṃ bhuñjanato varataraṃ mīḷhaṃ khādituṃ, kuṭumbikena ānītanhāpitena kesohārāpanato varataraṃ tālaṭṭhikena kese luñcāpetuṃ. Kuṭumbikena dinnasāṭakanivāsanato varataraṃ naggena vicarituṃ, kuṭumbikena ābhatamañcake nipajjanato varataraṃ bhūmiyaṃ nipajjitu’’nti. Theropi ‘‘mā esa bālo maṃ nissāya nassī’’ti nimantanaṃ anādiyitvā pātova uṭṭhāya yathāsukhaṃ agamāsi . Nevāsikopi pātova vihāre kattabbavattaṃ katvā bhikkhācāravelāya ‘‘idānipi āgantuko niddāyati, ghaṇḍikasaddena pabujjheyyā’’ti saññāya nakhapiṭṭheneva ghaṇḍiṃ paharitvā gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Kuṭumbikopi sakkāraṃ katvā therānaṃ āgamanamaggaṃ olokento nevāsikaṃ disvā, ‘‘bhante, thero kuhi’’nti pucchi. Atha naṃ nevāsiko ‘‘mā, āvuso, kiñci avaca, tuyhaṃ kulūpako hiyyo, tava nikkhantavelāya ovarakaṃ pavisitvā niddaṃ okkanto pātova uṭṭhāya mama vihārasammajjanasaddampi pānīyaghaṭaparibhojanīyaghaṭesu udakasiñcanasaddampi ghaṇḍikasaddampi karontassa na jānātī’’ti āha. Kuṭumbiko cintesi – ‘‘tādisāya iriyāpathasampattiyā samannāgatassa me ayyassa yāva imamhā kālā niddāyanaṃ nāma natthi, maṃ pana tassa sakkāraṃ karontaṃ disvā addhā iminā bhadantena kiñci vuttaṃ bhavissatī’’ti. So attano paṇḍitabhāvena taṃ sakkaccaṃ bhojetvā tassa pattaṃ sādhukaṃ dhovitvā nānaggarasabhojanassa pūretvā, ‘‘bhante, sace me ayyaṃ passeyyātha, imamassa piṇḍapātaṃ dadeyyāthā’’ti āha.
อิตโร ตํ คเหตฺวาว จิเนฺตสิ – ‘‘สเจ โส เอวรูปํ ปิณฺฑปาตํ ภุญฺชิสฺสติ, อิมสฺมิํเยว ฐาเน ปลุโทฺธ ภวิสฺสตี’’ติ อนฺตรามเคฺค ตํ ปิณฺฑปาตํ ฉเฑฺฑตฺวา เถรสฺส วสนฎฺฐานํ คนฺตฺวา ตํ ตตฺถ โอโลเกโนฺต น อทฺทสฯ อถ นํ เอตฺตกสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา วีสติวสฺสสหสฺสานิ กโตปิ สมณธโมฺม รกฺขิตุํ นาสกฺขิฯ อายุปริโยสาเน ปน กาลํ กตฺวา อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺติตฺวา เอกํ พุทฺธนฺตรํ มหาทุกฺขํ อนุภวิตฺวา อิมสฺมิํ พุทฺธุปฺปาเท ราชคหนคเร เอกสฺมิํ พหฺวนฺนปาเน กุลฆเร นิพฺพตฺติฯ โส ปทสา คมนกาลโต ปฎฺฐาย เนว สยเน สยิตุํ, น ภตฺตํ ภุญฺชิตุํ อิจฺฉติ, อตฺตโน สรีรวลญฺชเมว ขาทติฯ ‘‘พาลตาย อชานโนฺต กโรตี’’ติ ตํ โปสยิํสุฯ มหลฺลกกาเลปิ วตฺถํ นิวาเสตุํ น อิจฺฉติ, นโคฺคว วิจรติ, ภูมิยํ สยติ, อตฺตโน สรีรวลญฺชเมว ขาทติฯ อถสฺส มาตาปิตโร ‘‘นายํ กุลฆรสฺส อนุจฺฉวิโก, เกวลํ อลชฺชนโก อาชีวกานํ เอส อนุจฺฉวิโก’’ติ เตสํ สนฺติกํ เนตฺวา ‘‘อิมํ ทารกํ ปพฺพาเชถา’’ติ อทํสุฯ อถ นํ เต ปพฺพาเชสุํฯ ปพฺพาเชนฺตา จ ปน คลปฺปมาเณ อาวาเฎ ฐเปตฺวา ทฺวินฺนํ อํสกูฎานํ อุปริํ ปทรานิ ทตฺวา เตสํ อุปริ นิสีทิตฺวา ตาลฎฺฐิขเณฺฑน เกเส ลุญฺจิํสุฯ อถ เน ตสฺส มาตาปิตโร สฺวาตนาย นิมเนฺตตฺวา ปกฺกมิํสุฯ
Itaro taṃ gahetvāva cintesi – ‘‘sace so evarūpaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjissati, imasmiṃyeva ṭhāne paluddho bhavissatī’’ti antarāmagge taṃ piṇḍapātaṃ chaḍḍetvā therassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā taṃ tattha olokento na addasa. Atha naṃ ettakassa kammassa katattā vīsativassasahassāni katopi samaṇadhammo rakkhituṃ nāsakkhi. Āyupariyosāne pana kālaṃ katvā avīcimhi nibbattitvā ekaṃ buddhantaraṃ mahādukkhaṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahanagare ekasmiṃ bahvannapāne kulaghare nibbatti. So padasā gamanakālato paṭṭhāya neva sayane sayituṃ, na bhattaṃ bhuñjituṃ icchati, attano sarīravalañjameva khādati. ‘‘Bālatāya ajānanto karotī’’ti taṃ posayiṃsu. Mahallakakālepi vatthaṃ nivāsetuṃ na icchati, naggova vicarati, bhūmiyaṃ sayati, attano sarīravalañjameva khādati. Athassa mātāpitaro ‘‘nāyaṃ kulagharassa anucchaviko, kevalaṃ alajjanako ājīvakānaṃ esa anucchaviko’’ti tesaṃ santikaṃ netvā ‘‘imaṃ dārakaṃ pabbājethā’’ti adaṃsu. Atha naṃ te pabbājesuṃ. Pabbājentā ca pana galappamāṇe āvāṭe ṭhapetvā dvinnaṃ aṃsakūṭānaṃ upariṃ padarāni datvā tesaṃ upari nisīditvā tālaṭṭhikhaṇḍena kese luñciṃsu. Atha ne tassa mātāpitaro svātanāya nimantetvā pakkamiṃsu.
ปุนทิวเส อาชีวกา ‘‘เอหิ, คามํ ปวิสิสฺสามา’’ติ ตํ วทิํสุฯ โส ‘‘คจฺฉถ ตุเมฺห, อหํ อิเธว ภวิสฺสามี’’ติ น อิจฺฉิฯ อถ นํ ปุนปฺปุนํ วตฺวา อนิจฺฉมานํ โอหาย อคมํสุฯ โสปิ เตสํ คตภาวํ ญตฺวา วจฺจกุฎิยา ปทรํ วิวริตฺวา โอรุยฺห อุโภหิ หเตฺถหิ อาโลปํ อาโลปํ กตฺวา คูถํ ขาทิ ฯ อาชีวกา ตสฺส อโนฺตคามโต อาหารํ ปหิณิํสุฯ ตมฺปิ น อิจฺฉิฯ ปุนปฺปุนํ วุจฺจมาโนปิ ‘‘น เม อิมินา อโตฺถฯ ลโทฺธ เม อาหาโร’’ติ อาหฯ ‘‘กหํ ลโทฺธ’’ติ? ‘‘อิเธว ลโทฺธ’’ติฯ เอวํ ทุติเย ตติเย จตุเตฺถปิ ทิวเส เตหิ พหุมฺปิ วุจฺจมาโน ‘‘อหํ อิเธว ภวิสฺสามี’’ติ คามํ คนฺตุํ น อิจฺฉิฯ อาชีวกา ‘‘อยํ ทิวเส ทิวเส เนว คามํ ปวิสิตุํ อิจฺฉติ, น อเมฺหหิ ปหิตาหารํ อาหริตุํ อิจฺฉติ, ‘อิเธว เม ลโทฺธ’ติ วทติ, กิํ นุ โข กโรติ, ปริคฺคณฺหิสฺสาม น’’นฺติ คามํ ปวิสนฺตา เอกํ เทฺว ชเน ตสฺส ปริคฺคณฺหนตฺถํ โอหาย คมิํสุฯ เต ปจฺฉโต คจฺฉนฺตา วิย หุตฺวา นิลียิํสุฯ โสปิ เตสํ คตภาวํ ญตฺวา ปุริมนเยเนว วจฺจกุฎิํ โอรุยฺห คูถํ ขาทิฯ
Punadivase ājīvakā ‘‘ehi, gāmaṃ pavisissāmā’’ti taṃ vadiṃsu. So ‘‘gacchatha tumhe, ahaṃ idheva bhavissāmī’’ti na icchi. Atha naṃ punappunaṃ vatvā anicchamānaṃ ohāya agamaṃsu. Sopi tesaṃ gatabhāvaṃ ñatvā vaccakuṭiyā padaraṃ vivaritvā oruyha ubhohi hatthehi ālopaṃ ālopaṃ katvā gūthaṃ khādi . Ājīvakā tassa antogāmato āhāraṃ pahiṇiṃsu. Tampi na icchi. Punappunaṃ vuccamānopi ‘‘na me iminā attho. Laddho me āhāro’’ti āha. ‘‘Kahaṃ laddho’’ti? ‘‘Idheva laddho’’ti. Evaṃ dutiye tatiye catutthepi divase tehi bahumpi vuccamāno ‘‘ahaṃ idheva bhavissāmī’’ti gāmaṃ gantuṃ na icchi. Ājīvakā ‘‘ayaṃ divase divase neva gāmaṃ pavisituṃ icchati, na amhehi pahitāhāraṃ āharituṃ icchati, ‘idheva me laddho’ti vadati, kiṃ nu kho karoti, pariggaṇhissāma na’’nti gāmaṃ pavisantā ekaṃ dve jane tassa pariggaṇhanatthaṃ ohāya gamiṃsu. Te pacchato gacchantā viya hutvā nilīyiṃsu. Sopi tesaṃ gatabhāvaṃ ñatvā purimanayeneva vaccakuṭiṃ oruyha gūthaṃ khādi.
อิตเร ตสฺส กิริยํ ทิสฺวา อาชีวกานํ อาโรจยิํสุฯ ตํ สุตฺวา อาชีวกา ‘‘อโห ภาริยํ กมฺมํ, สเจ สมณสฺส โคตมสฺส สาวกา ชาเนยฺยุํ, ‘อาชีวกา คูถํ ขาทมานา วิจรนฺตี’ติ อมฺหากํ อกิตฺติํ ปกาเสยฺยุํ, นายํ อมฺหากํ อนุจฺฉวิโก’’ติ ตํ อตฺตโน สนฺติกา นีหริํสุฯ โส เตหิ นีหริโต มหาชนสฺส อุจฺจารกรณฎฺฐาเน ปตฺถริโต เอโก ปิฎฺฐิปาสาโณ อตฺถิฯ ตสฺมิํ มหนฺตํ โสณฺฑิ, ปิฎฺฐิปาสาณํ นิสฺสาย มหาชนสฺส อุจฺจารกรณฎฺฐานํฯ โส ตตฺถ คนฺตฺวา รตฺติํ คูถํ ขาทิตฺวา มหาชนสฺส สรีรวลญฺชนตฺถาย อาคมนกาเล เอเกน หเตฺถน ปาสาณสฺส เอกํ อนฺตํ โอลุพฺภ เอกํ ปาทํ อุกฺขิปิตฺวา ชณฺณุเก ฐเปตฺวา อุทฺธํวาตาภิมุโข มุขํ วิวริตฺวา ติฎฺฐติฯ มหาชโน ตํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, กสฺมา อโยฺย มุขํ วิวริตฺวา ฐิโต’’ติ ปุจฺฉติฯ ‘‘อหํ วาตภโกฺข, อโญฺญ เม อาหาโร นตฺถี’’ติฯ อถ ‘‘กสฺมา เอกํ ปาทํ ชณฺณุเก กตฺวา ฐิโตสิ, ภเนฺต’’ติ? ‘‘อหํ อุคฺคตโป โฆรตโป, มยา ทฺวีหิ ปาเทหิ อกฺกนฺตา ปถวี กมฺปติ, ตสฺมา เอกํ ปาทํ อุกฺขิปิตฺวา ชณฺณุเก ฐเปตฺวา ฐิโตมฺหิฯ อหญฺหิ รตฺตินฺทิวํ ฐิตโกว วีตินาเมมิ, น นิสีทามิ, น นิปชฺชามี’’ติฯ มนุสฺสา นาม เยภุเยฺยน วจนมตฺตเมว สทฺทหนฺติ, ตสฺมา ‘‘อโห อจฺฉริยํ, เอวรูปาปิ นาม ตปสฺสิโน โหนฺติ, น โน เอวรูปา ทิฎฺฐปุพฺพา’’ติ เยภุเยฺยน องฺคมคธวาสิโน สงฺขุภิตฺวา อุปสงฺกมิตฺวา มาเส มาเส มหนฺตํ สกฺการํ อภิหรนฺติฯ โส ‘‘อหํ วาตเมว ภกฺขามิ, น อญฺญํ อาหารํฯ อญฺญญฺหิ เม ขาทนฺตสฺส ตโป นสฺสตี’’ติ เตหิ อภิหฎํ น กิญฺจิ อิจฺฉติฯ มนุสฺสา ‘‘มา โน, ภเนฺต, นาเสถ, ตุมฺหาทิเสน โฆรตเปน ปริโภเค กเต อมฺหากํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย สํวตฺตตี’’ติ ปุนปฺปุนํ ยาจนฺติฯ ตสฺส อโญฺญ อาหาโร น รุจฺจติฯ มหาชนสฺส ปน ยาจนาย ปีฬิโต เตหิ อาภตานิ สปฺปิผาณิตาทีนิ กุสเคฺคน ชิวฺหเคฺค ฐเปตฺวา ‘‘คจฺฉถ, อลํ โว เอตฺตกํ หิตาย สุขาย จา’’ติ อุโยฺยเชสิฯ เอวํ โส ปญฺจปญฺญาส วสฺสานิ นโคฺค คูถํ ขาทโนฺต เกเส ลุญฺจโนฺต ภูมิยํ สยมาโน วีตินาเมสิฯ
Itare tassa kiriyaṃ disvā ājīvakānaṃ ārocayiṃsu. Taṃ sutvā ājīvakā ‘‘aho bhāriyaṃ kammaṃ, sace samaṇassa gotamassa sāvakā jāneyyuṃ, ‘ājīvakā gūthaṃ khādamānā vicarantī’ti amhākaṃ akittiṃ pakāseyyuṃ, nāyaṃ amhākaṃ anucchaviko’’ti taṃ attano santikā nīhariṃsu. So tehi nīharito mahājanassa uccārakaraṇaṭṭhāne pattharito eko piṭṭhipāsāṇo atthi. Tasmiṃ mahantaṃ soṇḍi, piṭṭhipāsāṇaṃ nissāya mahājanassa uccārakaraṇaṭṭhānaṃ. So tattha gantvā rattiṃ gūthaṃ khāditvā mahājanassa sarīravalañjanatthāya āgamanakāle ekena hatthena pāsāṇassa ekaṃ antaṃ olubbha ekaṃ pādaṃ ukkhipitvā jaṇṇuke ṭhapetvā uddhaṃvātābhimukho mukhaṃ vivaritvā tiṭṭhati. Mahājano taṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā, ‘‘bhante, kasmā ayyo mukhaṃ vivaritvā ṭhito’’ti pucchati. ‘‘Ahaṃ vātabhakkho, añño me āhāro natthī’’ti. Atha ‘‘kasmā ekaṃ pādaṃ jaṇṇuke katvā ṭhitosi, bhante’’ti? ‘‘Ahaṃ uggatapo ghoratapo, mayā dvīhi pādehi akkantā pathavī kampati, tasmā ekaṃ pādaṃ ukkhipitvā jaṇṇuke ṭhapetvā ṭhitomhi. Ahañhi rattindivaṃ ṭhitakova vītināmemi, na nisīdāmi, na nipajjāmī’’ti. Manussā nāma yebhuyyena vacanamattameva saddahanti, tasmā ‘‘aho acchariyaṃ, evarūpāpi nāma tapassino honti, na no evarūpā diṭṭhapubbā’’ti yebhuyyena aṅgamagadhavāsino saṅkhubhitvā upasaṅkamitvā māse māse mahantaṃ sakkāraṃ abhiharanti. So ‘‘ahaṃ vātameva bhakkhāmi, na aññaṃ āhāraṃ. Aññañhi me khādantassa tapo nassatī’’ti tehi abhihaṭaṃ na kiñci icchati. Manussā ‘‘mā no, bhante, nāsetha, tumhādisena ghoratapena paribhoge kate amhākaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattatī’’ti punappunaṃ yācanti. Tassa añño āhāro na ruccati. Mahājanassa pana yācanāya pīḷito tehi ābhatāni sappiphāṇitādīni kusaggena jivhagge ṭhapetvā ‘‘gacchatha, alaṃ vo ettakaṃ hitāya sukhāya cā’’ti uyyojesi. Evaṃ so pañcapaññāsa vassāni naggo gūthaṃ khādanto kese luñcanto bhūmiyaṃ sayamāno vītināmesi.
พุทฺธานมฺปิ โข ปจฺจูสกาเล โลกโวโลกนํ อวิชหิตเมว โหติฯ ตสฺมา เอกทิวสํ ภควโต ปจฺจูสสมเย โลกํ โวโลเกนฺตสฺส อยํ ชมฺพุกาชีวโก ญาณชาลสฺส อโนฺต ปญฺญายิฯ สตฺถา ‘‘กิํ นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ อาวเชฺชตฺวา ตสฺส สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตสฺสูปนิสฺสยํ ทิสฺวา ‘‘อหํ เอตํ อาทิํ กตฺวา เอกํ คาถํ ภาสิสฺสามิ, คาถาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสติฯ อิมํ กุลปุตฺตํ นิสฺสาย มหาชโน โสตฺถิภาวํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ปุนทิวเส ราชคเห ปิณฺฑาย จริตฺวา ปิณฺฑปาตปฎิกฺกโนฺต อานนฺทเตฺถรํ อามเนฺตสิ – ‘‘อานนฺท, ชมฺพุกาชีวกสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติฯ ‘‘ภเนฺต, กิํ ตุเมฺหเยว คมิสฺสถา’’ติ? ‘‘อาม, อหเมวา’’ติ เอวํ วตฺวา สตฺถา วฑฺฒมานกจฺฉายาย ตสฺส สนฺติกํ ปายาสิฯ
Buddhānampi kho paccūsakāle lokavolokanaṃ avijahitameva hoti. Tasmā ekadivasaṃ bhagavato paccūsasamaye lokaṃ volokentassa ayaṃ jambukājīvako ñāṇajālassa anto paññāyi. Satthā ‘‘kiṃ nu kho bhavissatī’’ti āvajjetvā tassa saha paṭisambhidāhi arahattassūpanissayaṃ disvā ‘‘ahaṃ etaṃ ādiṃ katvā ekaṃ gāthaṃ bhāsissāmi, gāthāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo bhavissati. Imaṃ kulaputtaṃ nissāya mahājano sotthibhāvaṃ pāpuṇissatī’’ti ñatvā punadivase rājagahe piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkanto ānandattheraṃ āmantesi – ‘‘ānanda, jambukājīvakassa santikaṃ gamissāmī’’ti. ‘‘Bhante, kiṃ tumheyeva gamissathā’’ti? ‘‘Āma, ahamevā’’ti evaṃ vatvā satthā vaḍḍhamānakacchāyāya tassa santikaṃ pāyāsi.
เทวตา จินฺตยิํสุ – ‘‘สตฺถา สายํ ชมฺพุกาชีวกสฺส สนฺติกํ คจฺฉติ, โส จ เชคุเจฺฉ อุจฺจารปสฺสาวทนฺตกฎฺฐกิลิเฎฺฐ ปิฎฺฐิปาสาเณ วสติ, เทวํ วสฺสาเปตุํ วฎฺฎตี’’ติ อตฺตโน อานุภาเวน ตํ มุหุตฺตํเยว เทวํ วสฺสาเปสุํฯ ปิฎฺฐิปาสาโณ สุจิ นิมฺมโล อโหสิฯ อถสฺส อุปริ ปญฺจวณฺณํ ปุปฺผวสฺสํ วสฺสาเปสุํฯ สตฺถา สายํ ชมฺพุกาชีวกสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ชมฺพุกา’’ติ สทฺทมกาสิฯ ชมฺพุโก ‘‘โก นุ โข เอส, ทุชฺชโน มํ ชมฺพุกวาเทน วทตี’’ติ จิเนฺตตฺวา ‘‘โก เอโส’’ติ อาหฯ ‘‘อหํ สมโณ’’ติฯ ‘‘กิํ มหาสมณา’’ติ? ‘‘อชฺช เม เอกรตฺติํ อิธ วสนฎฺฐานํ เทหี’’ติฯ ‘‘นตฺถิ, มหาสมณ, อิมสฺมิํ ฐาเน วสนฎฺฐาน’’นฺติ ฯ ‘‘ชมฺพุก, มา เอวํ กริ, เอกรตฺติํ เม วสนฎฺฐานํ เทหิ, ปพฺพชิตา นาม ปพฺพชิตํ ปเตฺถนฺติ, มนุสฺสา มนุสฺสํ, ปสโว ปสว’’นฺติฯ ‘‘กิํ ปน ตฺวํ ปพฺพชิโต’’ติ? ‘‘อาม, ปพฺพชิโตมฺหี’’ติฯ ‘‘สเจ ตฺวํ ปพฺพชิโต, กหํ เต ลาพุกํ, กหํ ธูมกฎจฺฉุโก, กหํ ยญฺญสุตฺตก’’นฺติ? ‘‘‘อเตฺถตํ มยฺหํ, วิสุํ วิสุํ ปน คเหตฺวา วิจรณํ ทุกฺข’นฺติ อพฺภนฺตเรเนว คเหตฺวา จรามี’’ติฯ โส ‘‘จริสฺสสิ ตฺวํ เอตํ อคฺคณฺหิตฺวา’’ติ กุชฺฌิฯ อถ นํ สตฺถา อาห – ‘‘โหตุ, ชมฺพุก, มา กุชฺฌ, วสนฎฺฐานํ เม อาจิกฺขา’’ติฯ ‘‘นตฺถิ, มหาสมณ, เอตฺถ วสนฎฺฐาน’’นฺติฯ
Devatā cintayiṃsu – ‘‘satthā sāyaṃ jambukājīvakassa santikaṃ gacchati, so ca jegucche uccārapassāvadantakaṭṭhakiliṭṭhe piṭṭhipāsāṇe vasati, devaṃ vassāpetuṃ vaṭṭatī’’ti attano ānubhāvena taṃ muhuttaṃyeva devaṃ vassāpesuṃ. Piṭṭhipāsāṇo suci nimmalo ahosi. Athassa upari pañcavaṇṇaṃ pupphavassaṃ vassāpesuṃ. Satthā sāyaṃ jambukājīvakassa santikaṃ gantvā ‘‘jambukā’’ti saddamakāsi. Jambuko ‘‘ko nu kho esa, dujjano maṃ jambukavādena vadatī’’ti cintetvā ‘‘ko eso’’ti āha. ‘‘Ahaṃ samaṇo’’ti. ‘‘Kiṃ mahāsamaṇā’’ti? ‘‘Ajja me ekarattiṃ idha vasanaṭṭhānaṃ dehī’’ti. ‘‘Natthi, mahāsamaṇa, imasmiṃ ṭhāne vasanaṭṭhāna’’nti . ‘‘Jambuka, mā evaṃ kari, ekarattiṃ me vasanaṭṭhānaṃ dehi, pabbajitā nāma pabbajitaṃ patthenti, manussā manussaṃ, pasavo pasava’’nti. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ pabbajito’’ti? ‘‘Āma, pabbajitomhī’’ti. ‘‘Sace tvaṃ pabbajito, kahaṃ te lābukaṃ, kahaṃ dhūmakaṭacchuko, kahaṃ yaññasuttaka’’nti? ‘‘‘Atthetaṃ mayhaṃ, visuṃ visuṃ pana gahetvā vicaraṇaṃ dukkha’nti abbhantareneva gahetvā carāmī’’ti. So ‘‘carissasi tvaṃ etaṃ aggaṇhitvā’’ti kujjhi. Atha naṃ satthā āha – ‘‘hotu, jambuka, mā kujjha, vasanaṭṭhānaṃ me ācikkhā’’ti. ‘‘Natthi, mahāsamaṇa, ettha vasanaṭṭhāna’’nti.
สตฺถา ตสฺส วสนฎฺฐานโต อวิทูเร เอกํ ปพฺภารํ อตฺถิ, ตํ นิทฺทิสโนฺต ‘‘เอตสฺมิํ ปพฺภาเร โก วสตี’’ติ อาหฯ ‘‘นตฺถิ โกจิ, มหาสมณา’’ติฯ ‘‘เตน หิ เอตํ มยฺหํ เทหี’’ติ ฯ ‘‘ตฺวเญฺญว ชาน, มหาสมณา’’ติฯ สตฺถา ปพฺภาเร นิสีทนํ ปญฺญาเปตฺวา นิสีทิฯ ปฐมยาเม จตฺตาโร มหาราชาโน จตุทฺทิสํ เอโกภาสํ กโรนฺตา สตฺถุ อุปฎฺฐานํ อาคมิํสุฯ ชมฺพุโก โอภาสํ ทิสฺวา ‘‘โก โอภาโส นาเมโส’’ติ จิเนฺตสิฯ มชฺฌิมยาเม สโกฺก เทวราชา อาคมิฯ ชมฺพุโก ตมฺปิ ทิสฺวา ‘‘โก นาเมโส’’ติ จิเนฺตสิฯ ปจฺฉิมยาเม เอกาย องฺคุลิยา เอกํ, ทฺวีหิ เทฺว, ทสหิ ทส จกฺกวาฬานิ โอภาเสตุํ สมโตฺถ มหาพฺรหฺมา สกลํ อรญฺญํ เอโกภาสํ กโรโนฺต อาคมิฯ ชมฺพุโก ตมฺปิ ทิสฺวา ‘‘โก นุ โข เอโส’’ติ จิเนฺตตฺวา ปาโตว สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ปฎิสนฺถารํ กตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต สตฺถารํ ปุจฺฉิ – ‘‘มหาสมณ, ตุมฺหากํ สนฺติกํ จตโสฺส ทิสา โอภาเสโนฺต เก อาคตา’’ติ? ‘‘จตฺตาโร มหาราชาโน’’ติฯ ‘‘กิํ การณา’’ติ? ‘‘มํ อุปฎฺฐาตุ’’นฺติฯ ‘‘กิํ ปน ตฺวํ จตูหิ มหาราเชหิ อุตฺตริตโร’’ติ? ‘‘อาม, ชมฺพุก, มหาราชูนมฺปิ อติราชา’’ติฯ ‘‘มชฺฌิมยาเม ปน โก อาคโต’’ติ? ‘‘สโกฺก เทวราชา, ชมฺพุกา’’ติ ฯ ‘‘กิํ การณา’’ติ? ‘‘มํ อุปฎฺฐาตุเมวา’’ติฯ ‘‘กิํ ปน ตฺวํ สกฺกเทวราชโตปิ อุตฺตริตโร’’ติ? ‘‘อาม, ชมฺพุก, สกฺกโตปิ อุตฺตริตโรมฺหิ, เอโส ปน มยฺหํ คิลานุปฎฺฐาโก กปฺปิยการกสามเณรสทิโส’’ติฯ ‘‘ปจฺฉิมยาเม สกลํ อรญฺญํ โอภาเสตฺวา โก อาคโต’’ติ? ‘‘ยํ โลเก พฺราหฺมณาทโย ขิปิตฺวา ปกฺขลิตฺวา ‘นโม มหาพฺรหฺมุโน’ติ วทนฺติ, โส เอว มหาพฺรหฺมา’’ติฯ ‘‘กิํ ปน ตฺวํ มหาพฺรหฺมโตปิ อุตฺตริตโร’’ติ? ‘‘อาม, ชมฺพุก, อหญฺหิ พฺรหฺมุนาปิ อติพฺรหฺมา’’ติฯ ‘‘อจฺฉริโยสิ ตฺวํ, มหาสมณ, มยฺหํ ปน ปญฺจ ปญฺญาส วสฺสานิ อิธ วสนฺตสฺส เอเตสุ เอโกปิ มํ อุปฎฺฐาตุํ นาคตปุโพฺพฯ อหญฺหิ เอตฺตกํ อทฺธานํ วาตภโกฺข หุตฺวา ฐิตโกว วีตินาเมสิํ, น ตาว เต มยฺหํ อุปฎฺฐานํ อาคตปุพฺพา’’ติฯ
Satthā tassa vasanaṭṭhānato avidūre ekaṃ pabbhāraṃ atthi, taṃ niddisanto ‘‘etasmiṃ pabbhāre ko vasatī’’ti āha. ‘‘Natthi koci, mahāsamaṇā’’ti. ‘‘Tena hi etaṃ mayhaṃ dehī’’ti . ‘‘Tvaññeva jāna, mahāsamaṇā’’ti. Satthā pabbhāre nisīdanaṃ paññāpetvā nisīdi. Paṭhamayāme cattāro mahārājāno catuddisaṃ ekobhāsaṃ karontā satthu upaṭṭhānaṃ āgamiṃsu. Jambuko obhāsaṃ disvā ‘‘ko obhāso nāmeso’’ti cintesi. Majjhimayāme sakko devarājā āgami. Jambuko tampi disvā ‘‘ko nāmeso’’ti cintesi. Pacchimayāme ekāya aṅguliyā ekaṃ, dvīhi dve, dasahi dasa cakkavāḷāni obhāsetuṃ samattho mahābrahmā sakalaṃ araññaṃ ekobhāsaṃ karonto āgami. Jambuko tampi disvā ‘‘ko nu kho eso’’ti cintetvā pātova satthu santikaṃ gantvā paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ ṭhito satthāraṃ pucchi – ‘‘mahāsamaṇa, tumhākaṃ santikaṃ catasso disā obhāsento ke āgatā’’ti? ‘‘Cattāro mahārājāno’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Maṃ upaṭṭhātu’’nti. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ catūhi mahārājehi uttaritaro’’ti? ‘‘Āma, jambuka, mahārājūnampi atirājā’’ti. ‘‘Majjhimayāme pana ko āgato’’ti? ‘‘Sakko devarājā, jambukā’’ti . ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Maṃ upaṭṭhātumevā’’ti. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ sakkadevarājatopi uttaritaro’’ti? ‘‘Āma, jambuka, sakkatopi uttaritaromhi, eso pana mayhaṃ gilānupaṭṭhāko kappiyakārakasāmaṇerasadiso’’ti. ‘‘Pacchimayāme sakalaṃ araññaṃ obhāsetvā ko āgato’’ti? ‘‘Yaṃ loke brāhmaṇādayo khipitvā pakkhalitvā ‘namo mahābrahmuno’ti vadanti, so eva mahābrahmā’’ti. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ mahābrahmatopi uttaritaro’’ti? ‘‘Āma, jambuka, ahañhi brahmunāpi atibrahmā’’ti. ‘‘Acchariyosi tvaṃ, mahāsamaṇa, mayhaṃ pana pañca paññāsa vassāni idha vasantassa etesu ekopi maṃ upaṭṭhātuṃ nāgatapubbo. Ahañhi ettakaṃ addhānaṃ vātabhakkho hutvā ṭhitakova vītināmesiṃ, na tāva te mayhaṃ upaṭṭhānaṃ āgatapubbā’’ti.
อถ นํ สตฺถา อาห – ชมฺพุก, ตฺวํ โลกสฺมิํ อนฺธพาลํ มหาชนํ วญฺจยมาโน มมฺปิ วเญฺจตุกาโม ชาโต, นนุ ตฺวํ ปญฺจปญฺญาส วสฺสานิ คูถเมว ขาทิ, ภูมิยํเยว นิปชฺชิ, นโคฺค หุตฺวา วิจริ, ตาลฎฺฐิขเณฺฑน เกเส ลุญฺจิฯ อถ จ ปน โลกํ วเญฺจโนฺต ‘‘อหํ วาตภโกฺข, เอกปาเทน ติฎฺฐามิ, น นิสีทามิ, น นิปชฺชามี’’ติ วเทสิ, ‘‘มมมฺปิ วเญฺจตุกาโมสิ ปุเพฺพปิ ตฺวํ ปาปิกํ ลามิกํ ทิฎฺฐิํ นิสฺสาย เอตฺตกํ กาลํ คูถภโกฺข ภูมิสโย นโคฺค วิจรโนฺต ตาลฎฺฐิขเณฺฑน เกสลุญฺจนํ ปโตฺต, อิทานิปิ ปาปิกํ ลามิกํ ทิฎฺฐิเมว คณฺหาสี’’ติฯ ‘‘กิํ ปน มยา กตํ, มหาสมณา’’ติ? อถสฺส สตฺถา ปุเพฺพ กตกมฺมํ อาจิกฺขิฯ ตสฺส สตฺถริ กเถเนฺตเยว สํเวโค อุปฺปชฺชิ, หิโรตฺตปฺปํ อุปฎฺฐิตํ, โส อุกฺกุฎิโก นิสีทิฯ อถสฺส สตฺถา อุทกสาฎิกํ ขิปิตฺวา อทาสิฯ โส ตํ นิวาเสตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิฯ สตฺถาปิสฺส อนุปุพฺพิํ กถํ กเถตฺวา ธมฺมํ เทเสสิฯ โส เทสนาวสาเน สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อุฎฺฐายาสนา ปพฺพชฺชญฺจ อุปสมฺปทญฺจ ยาจิฯ เอตฺตาวตา ตสฺส ปุริมกมฺมํ ปริกฺขีณํฯ อยญฺหิ ขีณาสวมหาเถรํ จตูหิ อโกฺกเสหิ อโกฺกสิตฺวา ยาวายํ มหาปถวี ติคาวุตาธิกํ โยชนํ อุสฺสนฺนา, ตาว อวีจิมฺหิ ปจฺจิตฺวา ตตฺถ ปกฺกาวเสเสน ปญฺจปญฺญาส วสฺสานิ อิมํ วิปฺปการํ ปโตฺตฯ เตนสฺส ตํ กมฺมํ ขีณํฯ วีสติ ปน วสฺสสหสฺสานิ อิมินา กตสฺส สมณธมฺมสฺส ผลํ นาเสตุํ น สกฺกาฯ ตสฺมา สตฺถา ทกฺขิณหตฺถํ ปสาเรตฺวา ‘‘เอหิ, ภิกฺขุ, จร พฺรหฺมจริยํ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายา’’ติ อาหฯ ตาวเทวสฺส คิหิลิงฺคํ อนฺตรธายิ อฎฺฐปริกฺขารธโร สฎฺฐิวสฺสิกมหาเถโร วิย อโหสิฯ
Atha naṃ satthā āha – jambuka, tvaṃ lokasmiṃ andhabālaṃ mahājanaṃ vañcayamāno mampi vañcetukāmo jāto, nanu tvaṃ pañcapaññāsa vassāni gūthameva khādi, bhūmiyaṃyeva nipajji, naggo hutvā vicari, tālaṭṭhikhaṇḍena kese luñci. Atha ca pana lokaṃ vañcento ‘‘ahaṃ vātabhakkho, ekapādena tiṭṭhāmi, na nisīdāmi, na nipajjāmī’’ti vadesi, ‘‘mamampi vañcetukāmosi pubbepi tvaṃ pāpikaṃ lāmikaṃ diṭṭhiṃ nissāya ettakaṃ kālaṃ gūthabhakkho bhūmisayo naggo vicaranto tālaṭṭhikhaṇḍena kesaluñcanaṃ patto, idānipi pāpikaṃ lāmikaṃ diṭṭhimeva gaṇhāsī’’ti. ‘‘Kiṃ pana mayā kataṃ, mahāsamaṇā’’ti? Athassa satthā pubbe katakammaṃ ācikkhi. Tassa satthari kathenteyeva saṃvego uppajji, hirottappaṃ upaṭṭhitaṃ, so ukkuṭiko nisīdi. Athassa satthā udakasāṭikaṃ khipitvā adāsi. So taṃ nivāsetvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthāpissa anupubbiṃ kathaṃ kathetvā dhammaṃ desesi. So desanāvasāne saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā satthāraṃ vanditvā uṭṭhāyāsanā pabbajjañca upasampadañca yāci. Ettāvatā tassa purimakammaṃ parikkhīṇaṃ. Ayañhi khīṇāsavamahātheraṃ catūhi akkosehi akkositvā yāvāyaṃ mahāpathavī tigāvutādhikaṃ yojanaṃ ussannā, tāva avīcimhi paccitvā tattha pakkāvasesena pañcapaññāsa vassāni imaṃ vippakāraṃ patto. Tenassa taṃ kammaṃ khīṇaṃ. Vīsati pana vassasahassāni iminā katassa samaṇadhammassa phalaṃ nāsetuṃ na sakkā. Tasmā satthā dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā ‘‘ehi, bhikkhu, cara brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti āha. Tāvadevassa gihiliṅgaṃ antaradhāyi aṭṭhaparikkhāradharo saṭṭhivassikamahāthero viya ahosi.
องฺคมคธวาสีนํ ตสฺส สกฺการํ คเหตฺวา อาคตทิวโส กิเรส, ตสฺมา อุภยรฎฺฐวาสิโน สกฺการํ คเหตฺวา อาคตา ตถาคตํ ทิสฺวา ‘‘กิํ นุ โข อมฺหากํ อโยฺย ชมฺพุโก มหา, อุทาหุ สมโณ โคตโม’’ติ จิเนฺตตฺวา ‘‘สเจ สมโณ โคตโม มหา ภเวยฺย, อยํ สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คเจฺฉยฺย, ชมฺพุกาชีวกสฺส ปน มหนฺตตาย สมโณ โคตโม อิมสฺส สนฺติกํ อาคโต’’ติ จินฺตยิํสุฯ สตฺถา มหาชนสฺส ปริวิตกฺกํ ญตฺวา, ‘‘ชมฺพุก, ตว อุปฎฺฐากานํ กงฺขํ ฉินฺทาหี’’ติ อาห, โส ‘‘อหมฺปิ, ภเนฺต, เอตฺตกเมว ปจฺจาสีสามี’’ติ วตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา อุฎฺฐาย ตาลปฺปมาณํ เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ‘‘สตฺถา เม, ภเนฺต ภควา, สาวโกหมสฺมี’’ติ วตฺวา โอรุยฺห วนฺทิตฺวา ปุน ทฺวิตาลมตฺตํ ติตาลมตฺตนฺติ เอวํ สตฺตตาลมตฺตํ เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา โอรุยฺห อตฺตโน สาวกภาวํ ชานาเปสิฯ ตํ ทิสฺวา มหาชโน ‘‘อโห พุทฺธา นาม อจฺฉริยา อโนปมคุณา’’ติ จิเนฺตสิฯ สตฺถา มหาชเนน สทฺธิํ กเถโนฺต เอวมาห – ‘‘อยํ เอตฺตกํ กาลํ ตุเมฺหหิ อาภตํ สกฺการํ กุสเคฺคน ชิวฺหเคฺค ฐเปตฺวา ‘ตปจรณํ ปูเรมี’ติ อิธ นิวุโฎฺฐ, สเจปิ อิมินา อุปาเยน วสฺสสตํ ตปจรณํ ปูเรยฺย, ยา จสฺส อิทานิ กาลํ วา ภตฺตํ วา กุกฺกุจฺจายิตฺวา อภุญฺชนฺตสฺส ภตฺตเจฺฉทนกุสลเจตนา, ตสฺสา ตํ ตปจรณํ โสฬสิํ กลมฺปิ น อคฺฆตี’’ติ อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Aṅgamagadhavāsīnaṃ tassa sakkāraṃ gahetvā āgatadivaso kiresa, tasmā ubhayaraṭṭhavāsino sakkāraṃ gahetvā āgatā tathāgataṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho amhākaṃ ayyo jambuko mahā, udāhu samaṇo gotamo’’ti cintetvā ‘‘sace samaṇo gotamo mahā bhaveyya, ayaṃ samaṇassa gotamassa santikaṃ gaccheyya, jambukājīvakassa pana mahantatāya samaṇo gotamo imassa santikaṃ āgato’’ti cintayiṃsu. Satthā mahājanassa parivitakkaṃ ñatvā, ‘‘jambuka, tava upaṭṭhākānaṃ kaṅkhaṃ chindāhī’’ti āha, so ‘‘ahampi, bhante, ettakameva paccāsīsāmī’’ti vatvā catutthajjhānaṃ samāpajjitvā uṭṭhāya tālappamāṇaṃ vehāsaṃ abbhuggantvā ‘‘satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmī’’ti vatvā oruyha vanditvā puna dvitālamattaṃ titālamattanti evaṃ sattatālamattaṃ vehāsaṃ abbhuggantvā oruyha attano sāvakabhāvaṃ jānāpesi. Taṃ disvā mahājano ‘‘aho buddhā nāma acchariyā anopamaguṇā’’ti cintesi. Satthā mahājanena saddhiṃ kathento evamāha – ‘‘ayaṃ ettakaṃ kālaṃ tumhehi ābhataṃ sakkāraṃ kusaggena jivhagge ṭhapetvā ‘tapacaraṇaṃ pūremī’ti idha nivuṭṭho, sacepi iminā upāyena vassasataṃ tapacaraṇaṃ pūreyya, yā cassa idāni kālaṃ vā bhattaṃ vā kukkuccāyitvā abhuñjantassa bhattacchedanakusalacetanā, tassā taṃ tapacaraṇaṃ soḷasiṃ kalampi na agghatī’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๗๐.
70.
‘‘มาเส มาเส กุสเคฺคน, พาโล ภุเญฺชยฺย โภชนํ;
‘‘Māse māse kusaggena, bālo bhuñjeyya bhojanaṃ;
น โส สงฺขาตธมฺมานํ, กลํ อคฺฆติ โสฬสิ’’นฺติฯ
Na so saṅkhātadhammānaṃ, kalaṃ agghati soḷasi’’nti.
ตสฺสโตฺถ – สเจ พาโล อปริญฺญาตธโมฺม สีลาทิคุณา ปริพาหิโร ติตฺถายตเน ปพฺพชิโต ‘‘ตปจรณํ ปูเรสฺสามี’’ติ มาเส มาเส ปเตฺต กุสเคฺคน โภชนํ ภุญฺชโนฺต วสฺสสตํ ภุเญฺชยฺย โภชนํฯ น โส สงฺขาตธมฺมานํ, กลํ อคฺฆติ โสฬสินฺติ สงฺขาตธมฺมา วุจฺจนฺติ ญาตธมฺมา ตุลิตธมฺมาฯ เตสุ เหฎฺฐิมโกฎิยา โสตาปโนฺน สงฺขาตธโมฺม, อุปริมโกฎิยา ขีณาสโวฯ อิเมสํ สงฺขาตธมฺมานํ โส พาโล กลํ น อคฺฆติ โสฬสินฺติ ปุคฺคลาธิฎฺฐานา เทสนาฯ อยํ ปเนตฺถ อโตฺถ – ยา จสฺส ตถา ตปจรณํ ปูเรนฺตสฺส วสฺสสตํ เจตนา ยา จ สงฺขาตธมฺมานํ กาลํ วา ภตฺตํ วา กุกฺกุจฺจายิตฺวา อภุญฺชนฺตานํ เอกา ภตฺตเจฺฉทนกุสลเจตนา, ตสฺสา เจตนาย สา ตาว ทีฆรตฺตํ ปวตฺตเจตนา โสฬสิํ กลํ น อคฺฆติฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ ตสฺสา สงฺขาตธมฺมานํ เจตนาย ผลํ, ตํ โสฬส โกฎฺฐาเส กตฺวา ตโต เอเกกํ ปุน โสฬส โสฬส โกฎฺฐาเส กตฺวา ตโต เอกสฺส โกฎฺฐาสสฺส ยํ ผลํ, ตเทว ตสฺส พาลสฺส ตปจรณโต มหปฺผลตรนฺติฯ
Tassattho – sace bālo apariññātadhammo sīlādiguṇā paribāhiro titthāyatane pabbajito ‘‘tapacaraṇaṃ pūressāmī’’ti māse māse patte kusaggena bhojanaṃ bhuñjanto vassasataṃ bhuñjeyya bhojanaṃ. Na so saṅkhātadhammānaṃ, kalaṃ agghati soḷasinti saṅkhātadhammā vuccanti ñātadhammā tulitadhammā. Tesu heṭṭhimakoṭiyā sotāpanno saṅkhātadhammo, uparimakoṭiyā khīṇāsavo. Imesaṃ saṅkhātadhammānaṃ so bālo kalaṃ na agghati soḷasinti puggalādhiṭṭhānā desanā. Ayaṃ panettha attho – yā cassa tathā tapacaraṇaṃ pūrentassa vassasataṃ cetanā yā ca saṅkhātadhammānaṃ kālaṃ vā bhattaṃ vā kukkuccāyitvā abhuñjantānaṃ ekā bhattacchedanakusalacetanā, tassā cetanāya sā tāva dīgharattaṃ pavattacetanā soḷasiṃ kalaṃ na agghati. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ tassā saṅkhātadhammānaṃ cetanāya phalaṃ, taṃ soḷasa koṭṭhāse katvā tato ekekaṃ puna soḷasa soḷasa koṭṭhāse katvā tato ekassa koṭṭhāsassa yaṃ phalaṃ, tadeva tassa bālassa tapacaraṇato mahapphalataranti.
เทสนาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสีติฯ
Desanāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosīti.
ชมฺพุกเตฺถรวตฺถุ เอกาทสมํฯ
Jambukattheravatthu ekādasamaṃ.
๑๒. อหิเปตวตฺถุ
12. Ahipetavatthu
น หิ ปาปํ กตํ กมฺมนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต อญฺญตรํ อหิเปตํ อารพฺภ กเถสิฯ
Na hi pāpaṃ kataṃ kammanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto aññataraṃ ahipetaṃ ārabbha kathesi.
เอกสฺมิญฺหิ ทิวเส ชฎิลสหสฺสสฺส อพฺภนฺตโร อายสฺมา ลกฺขณเตฺถโร จ มหาโมคฺคลฺลานเตฺถโร จ ‘‘ราชคเห ปิณฺฑาย จริสฺสามา’’ติ คิชฺฌกูฎโต โอตรนฺติฯ เตสุ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานเตฺถโร เอกํ อหิเปตํ ทิสฺวา สิตํ ปาตฺวากาสิฯ อถ นํ ลกฺขณเตฺถโร ‘‘กสฺมา, อาวุโส, สิตํ ปาตุกโรสี’’ติ สิตการณํ ปุจฺฉิฯ ‘‘อกาโล, อาวุโส ลกฺขณ, อิมสฺส ปญฺหสฺส, ภควโต สนฺติเก มํ ปุเจฺฉยฺยาสี’’ติ เถโร อาหฯ เตสุ ราชคเห ปิณฺฑาย จริตฺวา ภควโต สนฺติกํ คนฺตฺวา นิสิเนฺนสุ ลกฺขณเตฺถโร ปุจฺฉิ, ‘‘อาวุโส, โมคฺคลฺลานํ ตฺวํ คิชฺฌกูฎา โอตรโนฺต สิตํ ปาตุกริตฺวา มยา สิตการณํ ปุโฎฺฐ ‘ภควโต สนฺติเก มํ ปุเจฺฉยฺยาสี’ติ อวจ, กเถหิ อิทานิ ตํ การณ’’นฺติฯ เถโร อาห – ‘‘อหํ, อาวุโส, เอกํ เปตํ ทิสฺวา สิตํ ปาตฺวากาสิํฯ ตสฺส เอวรูโป อตฺตภาโว – มนุสฺสสีสํ วิย อสฺส สีสํ, อหิสฺส วิย เสโส อตฺตภาโว, อหิเปโต นาเมส ปมาณโต ปญฺจวีสติโยชนิโก, ตสฺส สีสโต อุฎฺฐิตา อคฺคิชาลา ยาว นงฺคุฎฺฐา คจฺฉนฺติ, นงฺคุฎฺฐโต อุฎฺฐิตา อคฺคิชาลา ยาว สีสา, มเชฺฌสีสโต อุฎฺฐิตา เทฺว ปสฺสานิ คจฺฉนฺติ, ทฺวีหิ ปเสฺสหิ อุฎฺฐิตา มเชฺฌ โอตรนฺตี’’ติ ฯ ทฺวินฺนํเยว กิร เปตานํ อตฺตภาโว ปญฺจวีสติโยชนิโก, อวเสสานํ ติคาวุตปฺปมาโณฯ อิมสฺส เจว อหิเปตสฺส กากเปตสฺส จ ปญฺจวีสติโยชนิโกฯ เตสุ อยํ ตาว อหิเปโตฯ กากเปตมฺปิ มหาโมคฺคลฺลาโน คิชฺฌกูฎมตฺถเก ปจฺจมานํ ทิสฺวา ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ ปุจฺฉโนฺต อิมํ คาถมาห –
Ekasmiñhi divase jaṭilasahassassa abbhantaro āyasmā lakkhaṇatthero ca mahāmoggallānatthero ca ‘‘rājagahe piṇḍāya carissāmā’’ti gijjhakūṭato otaranti. Tesu āyasmā mahāmoggallānatthero ekaṃ ahipetaṃ disvā sitaṃ pātvākāsi. Atha naṃ lakkhaṇatthero ‘‘kasmā, āvuso, sitaṃ pātukarosī’’ti sitakāraṇaṃ pucchi. ‘‘Akālo, āvuso lakkhaṇa, imassa pañhassa, bhagavato santike maṃ puccheyyāsī’’ti thero āha. Tesu rājagahe piṇḍāya caritvā bhagavato santikaṃ gantvā nisinnesu lakkhaṇatthero pucchi, ‘‘āvuso, moggallānaṃ tvaṃ gijjhakūṭā otaranto sitaṃ pātukaritvā mayā sitakāraṇaṃ puṭṭho ‘bhagavato santike maṃ puccheyyāsī’ti avaca, kathehi idāni taṃ kāraṇa’’nti. Thero āha – ‘‘ahaṃ, āvuso, ekaṃ petaṃ disvā sitaṃ pātvākāsiṃ. Tassa evarūpo attabhāvo – manussasīsaṃ viya assa sīsaṃ, ahissa viya seso attabhāvo, ahipeto nāmesa pamāṇato pañcavīsatiyojaniko, tassa sīsato uṭṭhitā aggijālā yāva naṅguṭṭhā gacchanti, naṅguṭṭhato uṭṭhitā aggijālā yāva sīsā, majjhesīsato uṭṭhitā dve passāni gacchanti, dvīhi passehi uṭṭhitā majjhe otarantī’’ti . Dvinnaṃyeva kira petānaṃ attabhāvo pañcavīsatiyojaniko, avasesānaṃ tigāvutappamāṇo. Imassa ceva ahipetassa kākapetassa ca pañcavīsatiyojaniko. Tesu ayaṃ tāva ahipeto. Kākapetampi mahāmoggallāno gijjhakūṭamatthake paccamānaṃ disvā tassa pubbakammaṃ pucchanto imaṃ gāthamāha –
‘‘ปญฺจโยชนิกา ชิวฺหา, สีสํ เต นวโยชนํ;
‘‘Pañcayojanikā jivhā, sīsaṃ te navayojanaṃ;
กาโย อจฺจุคฺคโต ตุยฺหํ, ปญฺจวีสติโยชนํ;
Kāyo accuggato tuyhaṃ, pañcavīsatiyojanaṃ;
กิํ นุ กมฺมํ กริตฺวาน, ปโตฺตสิ ทุกฺขมีทิส’’นฺติฯ
Kiṃ nu kammaṃ karitvāna, pattosi dukkhamīdisa’’nti.
อถสฺส เปโต อาจิกฺขโนฺต –
Athassa peto ācikkhanto –
‘‘อหํ ภเนฺต โมคฺคลฺลาน, กสฺสปสฺส มเหสิโน;
‘‘Ahaṃ bhante moggallāna, kassapassa mahesino;
สงฺฆสฺส อาภตํ ภตฺตํ, อาหาเรสิํ ยทิจฺฉก’’นฺติฯ –
Saṅghassa ābhataṃ bhattaṃ, āhāresiṃ yadicchaka’’nti. –
คาถํ วตฺวา อาห – ‘‘ภเนฺต, กสฺสปพุทฺธกาเล สมฺพหุลา ภิกฺขู คามํ ปิณฺฑาย ปวิสิํสุ,ฯ มนุสฺสา เถเร ทิสฺวา สมฺปิยายมานา อาสนสาลายํ นิสีทาเปตฺวา ปาเท โธวิตฺวา เตลํ มเกฺขตฺวา ยาคุํ ปาเยตฺวา ขชฺชกํ ทตฺวา ปิณฺฑปาตกาลํ อาคมยมานา ธมฺมํ สุณนฺตา นิสีทิํสุฯ ธมฺมกถาวสาเน เถรานํ ปเตฺต อาทาย อตฺตโน อตฺตโน เคหา นานคฺครสโภชนสฺส ปูเรตฺวา อาหริํสุฯ ตทา อหํ กาโก หุตฺวา อาสนสาลาย ฉทนปิเฎฺฐ นิลีโน ตํ ทิสฺวา เอเกน คหิตปตฺตโต ติกฺขตฺตุํ มุขํ ปูเรโนฺต ตโย กพเฬ อคฺคเหสิํฯ ตํ ปน ภตฺตํ เนว สงฺฆสฺส สนฺตกํ, น สงฺฆสฺส นิยเมตฺวา ทินฺนํ, น ภิกฺขูหิ คหิตาวเสสกํฯ อตฺตโน อตฺตโน เคหํ เนตฺวา มนุเสฺสหิ ภุญฺชิตพฺพกํ, เกวลํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส อภิหฎมตฺตเมวฯ ตโต มยา ตโย กพฬา คหิตา, เอตฺตกํ เม ปุพฺพกมฺมํฯ สฺวาหํ กาลํ กตฺวา ตสฺส กมฺมสฺส วิปาเกน อวีจิมฺหิ ปจฺจิตฺวา ตตฺถ ปกฺกาวเสเสน อิทานิ คิชฺฌกูเฎ กากเปโต หุตฺวา นิพฺพโตฺต อิมํ ทุกฺขํ ปจฺจานุโภมี’’ติฯ อิทํ กากเปตสฺส วตฺถุฯ
Gāthaṃ vatvā āha – ‘‘bhante, kassapabuddhakāle sambahulā bhikkhū gāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu,. Manussā there disvā sampiyāyamānā āsanasālāyaṃ nisīdāpetvā pāde dhovitvā telaṃ makkhetvā yāguṃ pāyetvā khajjakaṃ datvā piṇḍapātakālaṃ āgamayamānā dhammaṃ suṇantā nisīdiṃsu. Dhammakathāvasāne therānaṃ patte ādāya attano attano gehā nānaggarasabhojanassa pūretvā āhariṃsu. Tadā ahaṃ kāko hutvā āsanasālāya chadanapiṭṭhe nilīno taṃ disvā ekena gahitapattato tikkhattuṃ mukhaṃ pūrento tayo kabaḷe aggahesiṃ. Taṃ pana bhattaṃ neva saṅghassa santakaṃ, na saṅghassa niyametvā dinnaṃ, na bhikkhūhi gahitāvasesakaṃ. Attano attano gehaṃ netvā manussehi bhuñjitabbakaṃ, kevalaṃ saṅghaṃ uddissa abhihaṭamattameva. Tato mayā tayo kabaḷā gahitā, ettakaṃ me pubbakammaṃ. Svāhaṃ kālaṃ katvā tassa kammassa vipākena avīcimhi paccitvā tattha pakkāvasesena idāni gijjhakūṭe kākapeto hutvā nibbatto imaṃ dukkhaṃ paccānubhomī’’ti. Idaṃ kākapetassa vatthu.
อิธ ปน เถโร ‘‘อหิเปตํ ทิสฺวา สิตํ ปาตฺวากาสิ’’นฺติ อาหฯ อถสฺส สตฺถา สกฺขี หุตฺวาปิ อุฎฺฐาย ‘‘สจฺจํ, ภิกฺขเว, โมคฺคลฺลาโน อาหฯ มยาเปส สโมฺพธิปตฺตทิวเสเยว ทิโฎฺฐ, อปิจาหํ ‘เย เม วจนํ น สทฺทเหยฺยุํ, เตสํ อหิตาย ภเวยฺยา’ติ ปรานุทฺทยาย น กเถสิ’’นฺติ อาหฯ ลกฺขณสํยุเตฺตปิ (สํ. นิ. ๒.๒๐๒ อาทโย) หิ มหาโมคฺคลฺลาเนน ทิฎฺฐกาเลเยว สตฺถา ตสฺส สกฺขี หุตฺวา วินีตวตฺถูนิ กเถสิ, อิทมฺปิ เตน ตเถว กถิตํฯ ตํ สุตฺวา ภิกฺขู ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ ปุจฺฉิํสุฯ สตฺถาปิ เตสํ กเถสิ –
Idha pana thero ‘‘ahipetaṃ disvā sitaṃ pātvākāsi’’nti āha. Athassa satthā sakkhī hutvāpi uṭṭhāya ‘‘saccaṃ, bhikkhave, moggallāno āha. Mayāpesa sambodhipattadivaseyeva diṭṭho, apicāhaṃ ‘ye me vacanaṃ na saddaheyyuṃ, tesaṃ ahitāya bhaveyyā’ti parānuddayāya na kathesi’’nti āha. Lakkhaṇasaṃyuttepi (saṃ. ni. 2.202 ādayo) hi mahāmoggallānena diṭṭhakāleyeva satthā tassa sakkhī hutvā vinītavatthūni kathesi, idampi tena tatheva kathitaṃ. Taṃ sutvā bhikkhū tassa pubbakammaṃ pucchiṃsu. Satthāpi tesaṃ kathesi –
อตีเต กิร พาราณสิํ นิสฺสาย นทีตีเร ปเจฺจกพุทฺธสฺส ปณฺณสาลํ กริํสุฯ โส ตตฺถ วิหรโนฺต นิพทฺธํ นคเร ปิณฺฑาย จรติฯ นาคราปิ สายํปาตํ คนฺธปุปฺผาทิหตฺถา ปเจฺจกพุทฺธสฺสูปฎฺฐานํ คจฺฉนฺติฯ เอโก พาราณสิวาสี ปุริโส ตํ มคฺคํ นิสฺสาย เขตฺตํ กสิฯ มหาชโน สายํปาตํ ปเจฺจกพุทฺธสฺสูปฎฺฐานํ คจฺฉโนฺต ตํ เขตฺตํ มทฺทโนฺต คจฺฉติฯ กสฺสโก จ ‘‘มา เม เขตฺตํ มทฺทถา’’ติ วาเรโนฺตปิ วาเรตุํ นาสกฺขิฯ อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สเจ อิมสฺมิํ ฐาเน ปเจฺจกพุทฺธสฺส ปณฺณสาลา น ภเวยฺย, น เม เขตฺตํ มเทฺทยฺยุ’’นฺติฯ โส ปเจฺจกพุทฺธสฺส ปิณฺฑาย ปวิฎฺฐกาเล ปริโภคภาชนานิ ภินฺทิตฺวา ปณฺณสาลํ ฌาเปสิฯ ปเจฺจกพุโทฺธ ตํ ฌามํ ทิสฺวา ยถาสุขํ ปกฺกามิฯ มหาชโน คนฺธมาลํ อาทาย อาคโต ฌามปณฺณสาลํ ทิสฺวา ‘‘กหํ นุ โข โน อโยฺย คโต’’ติ อาหฯ โสปิ มหาชเนเนว สทฺธิํ คโต มหาชนมเชฺฌ ฐิตโกว เอวมาห – ‘‘มยา ตสฺส ปณฺณสาลา ฌาปิตา’’ติฯ อถ นํ ‘‘คณฺหถ, อิมํ ปาปิมํ นิสฺสาย มยํ ปเจฺจกพุทฺธํ ทฎฺฐุํ น ลภิมฺหา’’ติ ทณฺฑาทีหิ โปเถตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปสุํฯ โส อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺติตฺวา ยาวายํ มหาปถวี โยชนมตฺตํ อุสฺสนฺนา, ตาว นิรเย ปจฺจิตฺวา ปกฺกาวเสเสน คิชฺฌกูเฎ อหิเปโต หุตฺวา นิพฺพตฺติฯ สตฺถา อิทํ ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ กเถตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, ปาปกมฺมํ นาเมตํ ขีรสทิสํ, ยถา ขีรํ ทุยฺหมานเมว น ปริณมติฯ ตถา กมฺมํ กยิรมานเมว น วิปจฺจติฯ ยทา ปน วิปจฺจติ, ตทา เอวรูเปน ทุเกฺขน โสจตี’’ติ อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Atīte kira bārāṇasiṃ nissāya nadītīre paccekabuddhassa paṇṇasālaṃ kariṃsu. So tattha viharanto nibaddhaṃ nagare piṇḍāya carati. Nāgarāpi sāyaṃpātaṃ gandhapupphādihatthā paccekabuddhassūpaṭṭhānaṃ gacchanti. Eko bārāṇasivāsī puriso taṃ maggaṃ nissāya khettaṃ kasi. Mahājano sāyaṃpātaṃ paccekabuddhassūpaṭṭhānaṃ gacchanto taṃ khettaṃ maddanto gacchati. Kassako ca ‘‘mā me khettaṃ maddathā’’ti vārentopi vāretuṃ nāsakkhi. Athassa etadahosi – ‘‘sace imasmiṃ ṭhāne paccekabuddhassa paṇṇasālā na bhaveyya, na me khettaṃ maddeyyu’’nti. So paccekabuddhassa piṇḍāya paviṭṭhakāle paribhogabhājanāni bhinditvā paṇṇasālaṃ jhāpesi. Paccekabuddho taṃ jhāmaṃ disvā yathāsukhaṃ pakkāmi. Mahājano gandhamālaṃ ādāya āgato jhāmapaṇṇasālaṃ disvā ‘‘kahaṃ nu kho no ayyo gato’’ti āha. Sopi mahājaneneva saddhiṃ gato mahājanamajjhe ṭhitakova evamāha – ‘‘mayā tassa paṇṇasālā jhāpitā’’ti. Atha naṃ ‘‘gaṇhatha, imaṃ pāpimaṃ nissāya mayaṃ paccekabuddhaṃ daṭṭhuṃ na labhimhā’’ti daṇḍādīhi pothetvā jīvitakkhayaṃ pāpesuṃ. So avīcimhi nibbattitvā yāvāyaṃ mahāpathavī yojanamattaṃ ussannā, tāva niraye paccitvā pakkāvasesena gijjhakūṭe ahipeto hutvā nibbatti. Satthā idaṃ tassa pubbakammaṃ kathetvā, ‘‘bhikkhave, pāpakammaṃ nāmetaṃ khīrasadisaṃ, yathā khīraṃ duyhamānameva na pariṇamati. Tathā kammaṃ kayiramānameva na vipaccati. Yadā pana vipaccati, tadā evarūpena dukkhena socatī’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๗๑.
71.
‘‘น หิ ปาปํ กตํ กมฺมํ, สชฺชุขีรํว มุจฺจติ;
‘‘Na hi pāpaṃ kataṃ kammaṃ, sajjukhīraṃva muccati;
ฑหนฺตํ พาลมเนฺวติ, ภสฺมจฺฉโนฺนว ปาวโก’’ติฯ
Ḍahantaṃ bālamanveti, bhasmacchannova pāvako’’ti.
ตตฺถ สชฺชุขีรํ วาติ ตํ ขณํเยว เธนุยา ถเนหิ นิกฺขนฺตํ อพฺภุณฺหํ ขีรํ น มุจฺจติ น ปริณมติฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อิทํ สชฺชุขีรํ ตํ ขณเญฺญว น มุจฺจติ น ปริณมติ น ปกติํ วิชหติฯ ยสฺมิํ ปน ภาชเน ทุหิตฺวา คหิตํ ยาว ตตฺถ ตกฺกาทิอมฺพิลํ น ปกฺขิปติ, ยาว ทธิภาชนาทิกํ อมฺพิลภาชนํ น ปาปุณาติ, ตาว ปกติํ อวิชหิตฺวา ปจฺฉา ชหติ, เอวเมว ปาปกมฺมมฺปิ กริยมานเมว น วิปจฺจติฯ ยทิ วิปเจฺจยฺย, น โกจิ ปาปกมฺมํ กาตุํ วิสเหยฺยฯ ยาว ปน กุสลาภินิพฺพตฺตา ขนฺธา ธรนฺติ, ตาว นํ เต รกฺขนฺติฯ เตสํ เภทา อปาเย นิพฺพตฺตกฺขเนฺธสุ วิปจฺจติ, วิปจฺจมานญฺจ ฑหนฺตํ พาลมเนฺวติฯ‘‘กิํ วิยา’’ติ? ‘‘ภสฺมจฺฉโนฺนว ปาวโก’’ติฯ ยถา หิ ฉาริกาย ปฎิจฺฉโนฺน วีตจฺจิตงฺคาโร อกฺกโนฺตปิ ฉาริกาย ปฎิจฺฉนฺนตฺตา น ตาว ฑหติ, ฉาริกํ ปน ตาเปตฺวา จมฺมาทีนํ ฑหนวเสน ยาว มตฺถลุงฺคา ฑหโนฺต คจฺฉติ, เอวเมว ปาปกมฺมมฺปิ เยน กตํ โหติ, ตํ พาลํ ทุติเย วา ตติเย วา อตฺตภาเว นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตํ ฑหนฺตํ อนุคจฺฉตีติฯ
Tattha sajjukhīraṃ vāti taṃ khaṇaṃyeva dhenuyā thanehi nikkhantaṃ abbhuṇhaṃ khīraṃ na muccati na pariṇamati. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā idaṃ sajjukhīraṃ taṃ khaṇaññeva na muccati na pariṇamati na pakatiṃ vijahati. Yasmiṃ pana bhājane duhitvā gahitaṃ yāva tattha takkādiambilaṃ na pakkhipati, yāva dadhibhājanādikaṃ ambilabhājanaṃ na pāpuṇāti, tāva pakatiṃ avijahitvā pacchā jahati, evameva pāpakammampi kariyamānameva na vipaccati. Yadi vipacceyya, na koci pāpakammaṃ kātuṃ visaheyya. Yāva pana kusalābhinibbattā khandhā dharanti, tāva naṃ te rakkhanti. Tesaṃ bhedā apāye nibbattakkhandhesu vipaccati, vipaccamānañca ḍahantaṃ bālamanveti.‘‘Kiṃ viyā’’ti? ‘‘Bhasmacchannova pāvako’’ti. Yathā hi chārikāya paṭicchanno vītaccitaṅgāro akkantopi chārikāya paṭicchannattā na tāva ḍahati, chārikaṃ pana tāpetvā cammādīnaṃ ḍahanavasena yāva matthaluṅgā ḍahanto gacchati, evameva pāpakammampi yena kataṃ hoti, taṃ bālaṃ dutiye vā tatiye vā attabhāve nirayādīsu nibbattaṃ ḍahantaṃ anugacchatīti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุนฺติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpannādayo ahesunti.
อหิเปตวตฺถุ ทฺวาทสมํฯ
Ahipetavatthu dvādasamaṃ.
๑๓. สฎฺฐิกูฎเปตวตฺถุ
13. Saṭṭhikūṭapetavatthu
ยาวเทว อนตฺถายาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต สฎฺฐิกูฎเปตํ อารพฺภ กเถสิฯ
Yāvadeva anatthāyāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto saṭṭhikūṭapetaṃ ārabbha kathesi.
ปุริมนเยเนว หิ มหาโมคฺคลฺลานเตฺถโร ลกฺขณเตฺถเรน สทฺธิํ คิชฺฌกูฎา โอโรหโนฺต อญฺญตรสฺมิํ ปเทเส สิตํ ปาตฺวากาสิฯ เถเรน สิตการณํ ปุโฎฺฐ ‘‘ภควโต สนฺติเก มํ ปุเจฺฉยฺยาสี’’ติ วตฺวา ปิณฺฑาย จริตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา นิสินฺนกาเล ปุน ปุโฎฺฐ อาห – ‘‘อหํ, อาวุโส, เอกํ เปตํ อทฺทสํ ติคาวุตปฺปมาเณน อตฺตภาเวน, ตสฺส สฎฺฐิ อยกูฎสหสฺสานิ อาทิตฺตานิ สมฺปชฺชลิตานิ อุปริมตฺถเก ปติตฺวา ปติตฺวา อุฎฺฐหนฺติ สีสํ ภินฺทนฺติ, ภินฺนํ ภินฺนํ ปุน สมุฎฺฐหติ , อิมินา อตฺตภาเวน มยา เอวรูโป อตฺตภาโว น ทิฎฺฐปุโพฺพ, อหํ ตํ ทิสฺวา สิตํ ปาตฺวากาสิ’’นฺติฯ เปตวตฺถุสฺมิญฺหิ –
Purimanayeneva hi mahāmoggallānatthero lakkhaṇattherena saddhiṃ gijjhakūṭā orohanto aññatarasmiṃ padese sitaṃ pātvākāsi. Therena sitakāraṇaṃ puṭṭho ‘‘bhagavato santike maṃ puccheyyāsī’’ti vatvā piṇḍāya caritvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā nisinnakāle puna puṭṭho āha – ‘‘ahaṃ, āvuso, ekaṃ petaṃ addasaṃ tigāvutappamāṇena attabhāvena, tassa saṭṭhi ayakūṭasahassāni ādittāni sampajjalitāni uparimatthake patitvā patitvā uṭṭhahanti sīsaṃ bhindanti, bhinnaṃ bhinnaṃ puna samuṭṭhahati , iminā attabhāvena mayā evarūpo attabhāvo na diṭṭhapubbo, ahaṃ taṃ disvā sitaṃ pātvākāsi’’nti. Petavatthusmiñhi –
‘‘สฎฺฐิ กูฎสหสฺสานิ, ปริปุณฺณานิ สพฺพโส;
‘‘Saṭṭhi kūṭasahassāni, paripuṇṇāni sabbaso;
สีเส ตุยฺหํ นิปตนฺติ, โวภินฺทเนฺตว มตฺถก’’นฺติฯ (เป. ว. ๘๐๘, ๘๑๐, ๘๑๓) อาทิ –
Sīse tuyhaṃ nipatanti, vobhindanteva matthaka’’nti. (pe. va. 808, 810, 813) ādi –
อิมเมว เปตํ สนฺธาย วุตฺตํฯ สตฺถา เถรสฺส กถํ สุตฺวาว, ‘‘ภิกฺขเว, มยาเปส สโตฺต โพธิมเณฺฑ นิสิเนฺนเนว ทิโฎฺฐ ‘เย จ ปน เม วจนํ น สทฺทเหยฺยุํ, เตสํ อหิตาย ภเวยฺยา’ติ ปเรสํ อนุกมฺปาย น กเถสิํ, อิทานิ ปน โมคฺคลฺลานสฺส สกฺขี หุตฺวา กเถมี’’ติ อาหฯ ตํ สุตฺวา ภิกฺขู ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ ปุจฺฉิํสุฯ สตฺถาปิ เนสํ กเถสิ –
Imameva petaṃ sandhāya vuttaṃ. Satthā therassa kathaṃ sutvāva, ‘‘bhikkhave, mayāpesa satto bodhimaṇḍe nisinneneva diṭṭho ‘ye ca pana me vacanaṃ na saddaheyyuṃ, tesaṃ ahitāya bhaveyyā’ti paresaṃ anukampāya na kathesiṃ, idāni pana moggallānassa sakkhī hutvā kathemī’’ti āha. Taṃ sutvā bhikkhū tassa pubbakammaṃ pucchiṃsu. Satthāpi nesaṃ kathesi –
อตีเต กิร พาราณสิยํ สาฬิตฺตกสิเปฺป นิปฺผตฺติํ ปโตฺต เอโก ปีฐสปฺปิ อโหสิฯ โส นครทฺวาเร เอกสฺส วฎรุกฺขสฺส เหฎฺฐา นิสิโนฺน สกฺขรานิ ขิปิตฺวา ตสฺส ปณฺณานิ ฉินฺทโนฺต ‘‘หตฺถิรูปกํ โน ทเสฺสหิ, อสฺสรูปกํ โน ทเสฺสหี’’ติ คามทารเกหิ วุจฺจมาโน อิจฺฉิติจฺฉิตานิ รูปานิ ทเสฺสตฺวา เตสํ สนฺติกา ขาทนียาทีนิ ลภติฯ อเถกทิวสํ ราชา อุยฺยานํ คจฺฉโนฺต ตํ ปเทสํ ปาปุณิฯ ทารกา ปีฐสปฺปิํ ปาโรหนฺตเร กตฺวา ปลายิํสุฯ รโญฺญ ฐิตมชฺฌนฺหิเก รุกฺขมูลํ ปวิฎฺฐสฺส ฉิทฺทาวฉิทฺทจฺฉายา สรีรํ ผริฯ โส ‘‘กิํ นุ โข เอต’’นฺติ อุทฺธํ โอโลเกโนฺต รุกฺขปเณฺณสุ หตฺถิรูปกาทีนิ ทิสฺวา ‘‘กเสฺสตํ กมฺม’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ปีฐสปฺปิโน’’ติ สุตฺวา ตํ ปโกฺกสาเปตฺวา อาห – ‘‘มยฺหํ ปุโรหิโต อติมุขโร อปฺปมตฺตเกปิ วุเตฺต พหุํ ภณโนฺต มํ อุปทฺทเวติ, สกฺขิสฺสสิ ตสฺส มุเข นาฬิมตฺตา อชลณฺฑิกา ขิปิตุ’’นฺติ? ‘‘สกฺขิสฺสามิ, เทวฯ อชลณฺฑิกา อาหราเปตฺวา ปุโรหิเตน สทฺธิํ ตุเมฺห อโนฺตสาณิยํ นิสีทถ, อหเมตฺถ กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามี’’ติฯ อถ ราชา ตถา กาเรสิฯ อิตโร กตฺตริยเคฺคน สาณิยา ฉิทฺทํ กตฺวา ปุโรหิตสฺส รญฺญา สทฺธิํ กเถนฺตสฺส มุเข วิวฎมเตฺต เอเกกํ อชลณฺฑิกํ ขิปิฯ ปุโรหิโต มุขํ ปวิฎฺฐํ ปวิฎฺฐํ คิลิฯ ปีฐสปฺปี ขีณาสุ อชลณฺฑิกาสุ สาณิํ จาเลสิฯ ราชา ตาย สญฺญาย อชลณฺฑิกานํ ขีณภาวํ ญตฺวา อาห – ‘‘อาจริย, อหํ ตุเมฺหหิ สทฺธิํ กเถโนฺต กถํ นิตฺถริตุํ น สกฺขิสฺสามิ, ตุเมฺห อติมุขรตาย นาฬิมตฺตา อชลณฺฑิกา คิลนฺตาปิ ตุณฺหีภาวํ นาปชฺชถา’’ติฯ พฺราหฺมโณ มงฺคุอุภาวํ อาปชฺชิตฺวา ตโต ปฎฺฐาย มุขํ วิวริตฺวา รญฺญา สทฺธิํ สลฺลปิตุํ นสกฺขิฯ ราชา ปีฐสปฺปิคุณํ อนุสฺสริตฺวา ตํ ปโกฺกสาเปตฺวา ‘‘ตํ นิสฺสาย เม สุขํ ลทฺธ’’นฺติ ตุโฎฺฐ ตสฺส สพฺพฎฺฐกํ นาม ธนํ ทตฺวา นครสฺส จตูสุ ทิสาสุ จตฺตาโร วรคาเม อทาสิฯ ตมตฺถํ วิทิตฺวา รโญฺญ อตฺถธมฺมานุสาสโก อมโจฺจ อิมํ คาถมาห –
Atīte kira bārāṇasiyaṃ sāḷittakasippe nipphattiṃ patto eko pīṭhasappi ahosi. So nagaradvāre ekassa vaṭarukkhassa heṭṭhā nisinno sakkharāni khipitvā tassa paṇṇāni chindanto ‘‘hatthirūpakaṃ no dassehi, assarūpakaṃ no dassehī’’ti gāmadārakehi vuccamāno icchiticchitāni rūpāni dassetvā tesaṃ santikā khādanīyādīni labhati. Athekadivasaṃ rājā uyyānaṃ gacchanto taṃ padesaṃ pāpuṇi. Dārakā pīṭhasappiṃ pārohantare katvā palāyiṃsu. Rañño ṭhitamajjhanhike rukkhamūlaṃ paviṭṭhassa chiddāvachiddacchāyā sarīraṃ phari. So ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti uddhaṃ olokento rukkhapaṇṇesu hatthirūpakādīni disvā ‘‘kassetaṃ kamma’’nti pucchitvā ‘‘pīṭhasappino’’ti sutvā taṃ pakkosāpetvā āha – ‘‘mayhaṃ purohito atimukharo appamattakepi vutte bahuṃ bhaṇanto maṃ upaddaveti, sakkhissasi tassa mukhe nāḷimattā ajalaṇḍikā khipitu’’nti? ‘‘Sakkhissāmi, deva. Ajalaṇḍikā āharāpetvā purohitena saddhiṃ tumhe antosāṇiyaṃ nisīdatha, ahamettha kattabbaṃ jānissāmī’’ti. Atha rājā tathā kāresi. Itaro kattariyaggena sāṇiyā chiddaṃ katvā purohitassa raññā saddhiṃ kathentassa mukhe vivaṭamatte ekekaṃ ajalaṇḍikaṃ khipi. Purohito mukhaṃ paviṭṭhaṃ paviṭṭhaṃ gili. Pīṭhasappī khīṇāsu ajalaṇḍikāsu sāṇiṃ cālesi. Rājā tāya saññāya ajalaṇḍikānaṃ khīṇabhāvaṃ ñatvā āha – ‘‘ācariya, ahaṃ tumhehi saddhiṃ kathento kathaṃ nittharituṃ na sakkhissāmi, tumhe atimukharatāya nāḷimattā ajalaṇḍikā gilantāpi tuṇhībhāvaṃ nāpajjathā’’ti. Brāhmaṇo maṅguubhāvaṃ āpajjitvā tato paṭṭhāya mukhaṃ vivaritvā raññā saddhiṃ sallapituṃ nasakkhi. Rājā pīṭhasappiguṇaṃ anussaritvā taṃ pakkosāpetvā ‘‘taṃ nissāya me sukhaṃ laddha’’nti tuṭṭho tassa sabbaṭṭhakaṃ nāma dhanaṃ datvā nagarassa catūsu disāsu cattāro varagāme adāsi. Tamatthaṃ viditvā rañño atthadhammānusāsako amacco imaṃ gāthamāha –
‘‘สาธุ โข สิปฺปกํ นาม, อปิ ยาทิส กีทิสํ;
‘‘Sādhu kho sippakaṃ nāma, api yādisa kīdisaṃ;
ปสฺส ขญฺชปฺปหาเรน, ลทฺธา คามา จตุทฺทิสา’’ติฯ (ชา. ๑.๑.๑๐๗);
Passa khañjappahārena, laddhā gāmā catuddisā’’ti. (jā. 1.1.107);
โส ปน อมโจฺจ เตน สมเยน อยเมว ภควา อโหสิฯ อเถโก ปุริโส ปีฐสปฺปินา ลทฺธสมฺปตฺติํ ทิสฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘อยํ นาม ปีฐสปฺปี หุตฺวา อิมํ สิปฺปํ นิสฺสาย มหาสมฺปตฺติํ ปโตฺต, มยาเปตํ สิกฺขิตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ โส ตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘อิทํ เม , อาจริย, สิปฺปํ เทถา’’ติ อาหฯ ‘‘น สกฺกา, ตาต, ทาตุ’’นฺติฯ โส เตน ปฎิกฺขิโตฺต ‘‘โหตุ, อาราเธสฺสามิ น’’นฺติ ตสฺส หตฺถปาทปริกมฺมาทีนิ กโรโนฺต จิรสฺสํ ตํ อาราเธตฺวา ปุนปฺปุนํ ยาจิ, ปีฐสปฺปี ‘‘อยํ เม อติวิย อุปกาโร’’ติ ตํ ปฎิพาหิตุํ อสโกฺกโนฺต สิปฺปํ สิกฺขาเปตฺวา ‘‘นิปฺผนฺนํ เต, ตาต, สิปฺปํ, อิทานิ กิํ กริสฺสสี’’ติ อาหฯ ‘‘พหิ คนฺตฺวา สิปฺปํ วีมํสิสฺสามี’’ติฯ ‘‘กิํ กริสฺสสี’’ติ? ‘‘คาวิํ วา มนุสฺสํ วา ปหริตฺวา มาเรสฺสามี’’ติฯ ‘‘ตาตา, คาวิํ มาเรนฺตสฺส สตํ ทโณฺฑ โหติ มนุสฺสํ มาเรนฺตสฺส สหสฺสํ, ตฺวํ สปุตฺตทาโรปิ ตํ นิตฺถริตุํ น สกฺขิสฺสสิ, มา วินสฺส, ยมฺหิ ปหเฎ ทโณฺฑ นตฺถิ, ตาทิสํ นิมาตาปิติกํ กญฺจิ อุปธาเรหี’’ติฯ โส ‘‘สาธู’’ติ สกฺขรา อุจฺฉเงฺค กตฺวา ตาทิสํ อุปธารยมาโน วิจรโนฺต คาวิํ ทิสฺวา ‘‘อยํ สสามิกา’’ติ ปหริตุํ น วิสหิ, มนุสฺสํ ทิสฺวา ‘‘อยํ สมาตาปิติโก’’ติ ปหริตุํ น วิสติฯ
So pana amacco tena samayena ayameva bhagavā ahosi. Atheko puriso pīṭhasappinā laddhasampattiṃ disvā cintesi – ‘‘ayaṃ nāma pīṭhasappī hutvā imaṃ sippaṃ nissāya mahāsampattiṃ patto, mayāpetaṃ sikkhituṃ vaṭṭatī’’ti. So taṃ upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘idaṃ me , ācariya, sippaṃ dethā’’ti āha. ‘‘Na sakkā, tāta, dātu’’nti. So tena paṭikkhitto ‘‘hotu, ārādhessāmi na’’nti tassa hatthapādaparikammādīni karonto cirassaṃ taṃ ārādhetvā punappunaṃ yāci, pīṭhasappī ‘‘ayaṃ me ativiya upakāro’’ti taṃ paṭibāhituṃ asakkonto sippaṃ sikkhāpetvā ‘‘nipphannaṃ te, tāta, sippaṃ, idāni kiṃ karissasī’’ti āha. ‘‘Bahi gantvā sippaṃ vīmaṃsissāmī’’ti. ‘‘Kiṃ karissasī’’ti? ‘‘Gāviṃ vā manussaṃ vā paharitvā māressāmī’’ti. ‘‘Tātā, gāviṃ mārentassa sataṃ daṇḍo hoti manussaṃ mārentassa sahassaṃ, tvaṃ saputtadāropi taṃ nittharituṃ na sakkhissasi, mā vinassa, yamhi pahaṭe daṇḍo natthi, tādisaṃ nimātāpitikaṃ kañci upadhārehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sakkharā ucchaṅge katvā tādisaṃ upadhārayamāno vicaranto gāviṃ disvā ‘‘ayaṃ sasāmikā’’ti paharituṃ na visahi, manussaṃ disvā ‘‘ayaṃ samātāpitiko’’ti paharituṃ na visati.
เตน สมเยน สุเนโตฺต นาม ปเจฺจกพุโทฺธ ตํ นครํ นิสฺสาย ปณฺณสาลาย วิหรติฯ โส ตํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตํ นครทฺวารนฺตเร ทิสฺวา ‘‘อยํ นิมาตาปิติโก, อิมสฺมิํ ปหเฎ ทโณฺฑ นตฺถิ, อิมํ ปหริตฺวา สิปฺปํ วีมํสิสฺสามี’’ติ ปเจฺจกพุทฺธสฺส ทกฺขิณกณฺณโสตํ สนฺธาย สกฺขรํ ขิปิฯ สา ทกฺขิณกณฺณโสเตน ปวิสิตฺวา วาเมน นิกฺขมิ, ทุกฺขา เวทนา อุปฺปชฺชิฯ ปเจฺจกพุโทฺธ ภิกฺขาย จริตุํ นาสกฺขิ, อากาเสน ปณฺณสาลํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายิฯ มนุสฺสา ปเจฺจกพุเทฺธ อนาคจฺฉเนฺต ‘‘กิญฺจิ อผาสุกํ ภวิสฺสตี’’ติ จิเนฺตตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา ตํ ปรินิพฺพุตํ ทิสฺวา โรทิํสุ ปริเทวิํสุฯ โสปิ มหาชนํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา ปเจฺจกพุทฺธํ สญฺชานิตฺวา ‘‘อยํ ปิณฺฑาย ปวิสโนฺต ทฺวารนฺตเร มม สมฺมุขีภูโต, อหํ อตฺตโน สิปฺปํ วีมํสโนฺต อิมํ ปหริ’’นฺติ อาหฯ มนุสฺสา ‘‘อิมินา กิร ปาปเกน ปเจฺจกพุโทฺธ ปหโฎ, คณฺหถ คณฺหถา’’ติ โปเถตฺวา ตเตฺถว นํ ชีวิตกฺขยํ ปาเปสุํฯ โส อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺติตฺวา ยาวายํ มหาปถวี โยชนมตฺตํ อุสฺสนฺนา, ตาว ปจฺจิตฺวา วิปากาวเสเสน คิชฺฌกูฎมตฺถเก สฎฺฐิกูฎเปโต หุตฺวา นิพฺพตฺติฯ สตฺถา ตสฺส อิมํ ปุพฺพกมฺมํ กเถตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, พาลสฺส นาม สิปฺปํ วา อิสฺสริยํ วา อุปฺปชฺชมานํ อนตฺถาย อุปฺปชฺชติฯ พาโล หิ สิปฺปํ วา อิสฺสริยํ วา ลภิตฺวา อตฺตโน อนตฺถเมว กโรตี’’ติ อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาหฯ
Tena samayena sunetto nāma paccekabuddho taṃ nagaraṃ nissāya paṇṇasālāya viharati. So taṃ piṇḍāya pavisantaṃ nagaradvārantare disvā ‘‘ayaṃ nimātāpitiko, imasmiṃ pahaṭe daṇḍo natthi, imaṃ paharitvā sippaṃ vīmaṃsissāmī’’ti paccekabuddhassa dakkhiṇakaṇṇasotaṃ sandhāya sakkharaṃ khipi. Sā dakkhiṇakaṇṇasotena pavisitvā vāmena nikkhami, dukkhā vedanā uppajji. Paccekabuddho bhikkhāya carituṃ nāsakkhi, ākāsena paṇṇasālaṃ gantvā parinibbāyi. Manussā paccekabuddhe anāgacchante ‘‘kiñci aphāsukaṃ bhavissatī’’ti cintetvā tattha gantvā taṃ parinibbutaṃ disvā rodiṃsu parideviṃsu. Sopi mahājanaṃ gacchantaṃ disvā tattha gantvā paccekabuddhaṃ sañjānitvā ‘‘ayaṃ piṇḍāya pavisanto dvārantare mama sammukhībhūto, ahaṃ attano sippaṃ vīmaṃsanto imaṃ pahari’’nti āha. Manussā ‘‘iminā kira pāpakena paccekabuddho pahaṭo, gaṇhatha gaṇhathā’’ti pothetvā tattheva naṃ jīvitakkhayaṃ pāpesuṃ. So avīcimhi nibbattitvā yāvāyaṃ mahāpathavī yojanamattaṃ ussannā, tāva paccitvā vipākāvasesena gijjhakūṭamatthake saṭṭhikūṭapeto hutvā nibbatti. Satthā tassa imaṃ pubbakammaṃ kathetvā, ‘‘bhikkhave, bālassa nāma sippaṃ vā issariyaṃ vā uppajjamānaṃ anatthāya uppajjati. Bālo hi sippaṃ vā issariyaṃ vā labhitvā attano anatthameva karotī’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha.
๗๒.
72.
‘‘ยาวเทว อนตฺถาย, ญตฺตํ พาลสฺส ชายติ;
‘‘Yāvadeva anatthāya, ñattaṃ bālassa jāyati;
หนฺติ พาลสฺส สุกฺกํสํ, มุทฺธมสฺส วิปาตย’’นฺติฯ
Hanti bālassa sukkaṃsaṃ, muddhamassa vipātaya’’nti.
ตตฺถ ยาวเทวาติ อวธิปริเจฺฉทนเตฺถ นิปาโตฯ ญตฺตนฺติ ชานนสภาโวฯ ยํ สิปฺปํ ชานาติ , ยมฺหิ วา อิสฺสริเย ยเส สมฺปตฺติยญฺจ ฐิโต ชเนน ญายติ, ปากโฎ ปญฺญาโต โหติ, ตเสฺสตํ นามํฯ สิปฺปํ วา หิ อิสฺสริยาทิภาโว วา พาลสฺส อนตฺถาเยว ชายติฯ ตํ นิสฺสาย โส อตฺตโน อนตฺถเมว กโรติฯ หนฺตีติ วินาเสติฯ สุกฺกํสนฺติ กุสลโกฎฺฐาสํ, พาลสฺส หิ สิปฺปํ วา อิสฺสริยํ วา อุปฺปชฺชมานํ กุสลโกฎฺฐาสํ ฆาเตนฺตเมว อุปฺปชฺชติฯ มุทฺธนฺติ ปญฺญาเยตํ นามํฯ วิปาตยนฺติ วิทฺธํสยมานํฯ ตสฺส หิ ตํ สุกฺกํสํ หนนฺตํ ปญฺญาสงฺขาตํ มุทฺธํ วิปาเตนฺตํ วิทฺธํเสนฺตเมว หนฺตีติฯ
Tattha yāvadevāti avadhiparicchedanatthe nipāto. Ñattanti jānanasabhāvo. Yaṃ sippaṃ jānāti , yamhi vā issariye yase sampattiyañca ṭhito janena ñāyati, pākaṭo paññāto hoti, tassetaṃ nāmaṃ. Sippaṃ vā hi issariyādibhāvo vā bālassa anatthāyeva jāyati. Taṃ nissāya so attano anatthameva karoti. Hantīti vināseti. Sukkaṃsanti kusalakoṭṭhāsaṃ, bālassa hi sippaṃ vā issariyaṃ vā uppajjamānaṃ kusalakoṭṭhāsaṃ ghātentameva uppajjati. Muddhanti paññāyetaṃ nāmaṃ. Vipātayanti viddhaṃsayamānaṃ. Tassa hi taṃ sukkaṃsaṃ hanantaṃ paññāsaṅkhātaṃ muddhaṃ vipātentaṃ viddhaṃsentameva hantīti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสุฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu.
สฎฺฐิกูฎเปตวตฺถุ เตรสมํฯ
Saṭṭhikūṭapetavatthu terasamaṃ.
๑๔. จิตฺตคหปติวตฺถุ
14. Cittagahapativatthu
อสนฺตํ ภาวนมิเจฺฉยฺยาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต สุธมฺมเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ เทสนา มจฺฉิกาสเณฺฑ สมุฎฺฐาย สาวตฺถิยํ นิฎฺฐิตาฯ
Asantaṃbhāvanamiccheyyāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sudhammattheraṃ ārabbha kathesi. Desanā macchikāsaṇḍe samuṭṭhāya sāvatthiyaṃ niṭṭhitā.
มจฺฉิกาสณฺฑนครสฺมิญฺหิ จิโตฺต นาม คหปติ ปญฺจวคฺคิยานํ อพฺภนฺตรํ มหานามเตฺถรํ นาม ปิณฺฑาย จรมานํ ทิสฺวา ตสฺส อิริยาปเถ ปสีทิตฺวา ปตฺตํ อาทาย เคหํ ปเวเสตฺวา โภเชตฺวา ภตฺตกิจฺจาวสาเน ธมฺมกถํ สุณโนฺต โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา อจลสโทฺธ หุตฺวา อมฺพาฎกวนํ นาม อตฺตโน อุยฺยานํ สงฺฆารามํ กตฺตุกาโม เถรสฺส หเตฺถ อุทกํ ปาเตตฺวา นิยฺยาเทสิฯ ตสฺมิํ ขเณ ‘‘ปติฎฺฐิตํ พุทฺธสาสน’’นฺติ อุทกปริยนฺตํ กตฺวา มหาปถวี กมฺปิฯ มหาเสฎฺฐิ อุยฺยาเน มหาวิหารํ กาเรตฺวา สพฺพทิสาหิ อาคตานํ ภิกฺขูนํ วิวฎทฺวาโร อโหสิฯ มจฺฉิกาสเณฺฑ สุธมฺมเตฺถโร นาม เนวาสิโก อโหสิฯ
Macchikāsaṇḍanagarasmiñhi citto nāma gahapati pañcavaggiyānaṃ abbhantaraṃ mahānāmattheraṃ nāma piṇḍāya caramānaṃ disvā tassa iriyāpathe pasīditvā pattaṃ ādāya gehaṃ pavesetvā bhojetvā bhattakiccāvasāne dhammakathaṃ suṇanto sotāpattiphalaṃ patvā acalasaddho hutvā ambāṭakavanaṃ nāma attano uyyānaṃ saṅghārāmaṃ kattukāmo therassa hatthe udakaṃ pātetvā niyyādesi. Tasmiṃ khaṇe ‘‘patiṭṭhitaṃ buddhasāsana’’nti udakapariyantaṃ katvā mahāpathavī kampi. Mahāseṭṭhi uyyāne mahāvihāraṃ kāretvā sabbadisāhi āgatānaṃ bhikkhūnaṃ vivaṭadvāro ahosi. Macchikāsaṇḍe sudhammatthero nāma nevāsiko ahosi.
อปเรน สมเยน จิตฺตสฺส คุณกถํ สุตฺวา เทฺว อคฺคสาวกา ตสฺส สงฺคหํ กตฺตุกามา มจฺฉิกาสณฺฑํ อคมํสุฯ จิโตฺต คหปติ เตสํ อาคมนํ สุตฺวา อฑฺฒโยชนมคฺคํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา เต อาทาย อตฺตโน วิหารํ ปเวเสตฺวา อาคนฺตุกวตฺตํ กตฺวา, ‘‘ภเนฺต, โถกํ ธมฺมกถํ โสตุกาโมมฺหี’’ติ ธมฺมเสนาปติํ ยาจิฯ อถ นํ เถโร, ‘‘อุปาสก, อทฺธาเนน อาคตามฺหา กิลนฺตรูปาฯ อปิจ โถกํ สุณาหี’’ติ ตสฺส ธมฺมํ กเถสิฯ โส เถรสฺส ธมฺมํ สุณโนฺตว อนาคามิผลํ ปาปุณิฯ โส เทฺว อคฺคสาวเก วนฺทิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, เสฺว ภิกฺขุสหเสฺสน สทฺธิํ มม เคเห ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ นิมเนฺตตฺวา ปจฺฉา เนวาสิกํ สุธมฺมเตฺถรํ ‘‘ตุเมฺหปิ, ภเนฺต, เสฺว เถเรหิ สทฺธิํ อาคเจฺฉยฺยาถา’’ติ นิมเนฺตสิฯ โส ‘‘อยํ มํ ปจฺฉา นิมเนฺตตี’’ติ กุโทฺธ ปฎิกฺขิปิตฺวา ปุนปฺปุนํ ยาจิยมาโนปิ ปฎิกฺขิปิ เอวฯ อุปาสโก ‘‘ปญฺญายิสฺสถ, ภเนฺต’’ติ ปกฺกมิตฺวา ปุนทิวเส อตฺตโน นิเวสเน มหาทานํ สเชฺชสิฯ สุธมฺมเตฺถโรปิ ปจฺจูสกาเลเยว ‘‘กีทิโส นุ โข คหปตินา อคฺคสาวกานํ สกฺกาโร สชฺชิโต, เสฺว คนฺตฺวา ปสฺสิสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา ปาโตว ปตฺตจีวรํ อาทาย ตสฺส เคหํ อคมาสิฯ
Aparena samayena cittassa guṇakathaṃ sutvā dve aggasāvakā tassa saṅgahaṃ kattukāmā macchikāsaṇḍaṃ agamaṃsu. Citto gahapati tesaṃ āgamanaṃ sutvā aḍḍhayojanamaggaṃ paccuggantvā te ādāya attano vihāraṃ pavesetvā āgantukavattaṃ katvā, ‘‘bhante, thokaṃ dhammakathaṃ sotukāmomhī’’ti dhammasenāpatiṃ yāci. Atha naṃ thero, ‘‘upāsaka, addhānena āgatāmhā kilantarūpā. Apica thokaṃ suṇāhī’’ti tassa dhammaṃ kathesi. So therassa dhammaṃ suṇantova anāgāmiphalaṃ pāpuṇi. So dve aggasāvake vanditvā, ‘‘bhante, sve bhikkhusahassena saddhiṃ mama gehe bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantetvā pacchā nevāsikaṃ sudhammattheraṃ ‘‘tumhepi, bhante, sve therehi saddhiṃ āgaccheyyāthā’’ti nimantesi. So ‘‘ayaṃ maṃ pacchā nimantetī’’ti kuddho paṭikkhipitvā punappunaṃ yāciyamānopi paṭikkhipi eva. Upāsako ‘‘paññāyissatha, bhante’’ti pakkamitvā punadivase attano nivesane mahādānaṃ sajjesi. Sudhammattheropi paccūsakāleyeva ‘‘kīdiso nu kho gahapatinā aggasāvakānaṃ sakkāro sajjito, sve gantvā passissāmī’’ti cintetvā pātova pattacīvaraṃ ādāya tassa gehaṃ agamāsi.
โส คหปตินา ‘‘นิสีทถ, ภเนฺต’’ติ วุจฺจมาโนปิ ‘‘นาหํ นิสีทามิ, ปิณฺฑาย จริสฺสามี’’ติ วตฺวา อคฺคสาวกานํ ปฎิยาทิตํ สกฺการํ โอโลเกตฺวา คหปติํ ชาติยา ฆเฎฺฎตุกาโม ‘‘อุฬาโร เต, คหปติ, สกฺกาโร, อปิเจตฺถ เอกเญฺญว นตฺถี’’ติ อาหฯ ‘‘กิํ, ภเนฺต’’ติ? ‘‘ติลสํคุฬิกา, คหปตี’’ติ วตฺวา คหปตินา กาโกปมาย อปสาทิโต กุชฺฌิตฺวา ‘‘เอโส เต, คหปติ, อาวาโส, ปกฺกมิสฺสามห’’นฺติ วตฺวา ยาวตติยํ วาริยมาโนปิ ปกฺกมิตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา จิเตฺตน จ อตฺตนา จ วุตฺตวจนํ อาโรเจสิฯ สตฺถา ‘‘ตยา อุปาสโก สโทฺธ ปสโนฺน หีเนน ขุํสิโต’’ติ ตเสฺสว โทสํ อาโรเปตฺวา ปฎิสารณียกมฺมํ การาเปตฺวา ‘‘คจฺฉ, จิตฺตคหปติํ ขมาเปหี’’ติ เปเสสิฯ โส ตตฺถ คนฺตฺวา, ‘‘คหปติ, มยฺหเมว โส โทโส, ขมาหิ เม’’ติ วตฺวาปิ ‘‘นาหํ ขมามี’’ติ เตน ปฎิกฺขิโตฺต มงฺกุภูโต ตํ ขมาเปตุํ นาสกฺขิฯ ปุนเทว สตฺถุ สนฺติกํ ปจฺจาคมาสิฯ สตฺถา ‘‘นาสฺส อุปาสโก ขมิสฺสตี’’ติ ชานโนฺตปิ ‘‘มานถโทฺธ เอส, ติํสโยชนํ ตาว มคฺคํ คนฺตฺวา ปจฺจาคจฺฉตู’’ติ ขมนูปายํ อนาจิกฺขิตฺวาว อุโยฺยเชสิฯ อถสฺส ปุนาคตกาเล นิหตมานสฺส อนุทูตํ ทตฺวา ‘‘คจฺฉ, อิมินา สทฺธิํ คนฺตฺวา อุปาสกํ ขมาเปหี’’ติ วตฺวา ‘‘สมเณน นาม ‘มยฺหํ วิหาโร, มยฺหํ นิวาสฎฺฐานํ, มยฺหํ อุปาสโก, มยฺหํ อุปาสิกา’ติ มานํ วา อิสฺสํ วา กาตุํ น วฎฺฎติฯ เอวํ กโรนฺตสฺส หิ อิจฺฉามานาทโย กิเลสา วฑฺฒนฺตี’’ติ อนุสนฺธิํ ฆเฎฺฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมา คาถา อภาสิ –
So gahapatinā ‘‘nisīdatha, bhante’’ti vuccamānopi ‘‘nāhaṃ nisīdāmi, piṇḍāya carissāmī’’ti vatvā aggasāvakānaṃ paṭiyāditaṃ sakkāraṃ oloketvā gahapatiṃ jātiyā ghaṭṭetukāmo ‘‘uḷāro te, gahapati, sakkāro, apicettha ekaññeva natthī’’ti āha. ‘‘Kiṃ, bhante’’ti? ‘‘Tilasaṃguḷikā, gahapatī’’ti vatvā gahapatinā kākopamāya apasādito kujjhitvā ‘‘eso te, gahapati, āvāso, pakkamissāmaha’’nti vatvā yāvatatiyaṃ vāriyamānopi pakkamitvā satthu santikaṃ gantvā cittena ca attanā ca vuttavacanaṃ ārocesi. Satthā ‘‘tayā upāsako saddho pasanno hīnena khuṃsito’’ti tasseva dosaṃ āropetvā paṭisāraṇīyakammaṃ kārāpetvā ‘‘gaccha, cittagahapatiṃ khamāpehī’’ti pesesi. So tattha gantvā, ‘‘gahapati, mayhameva so doso, khamāhi me’’ti vatvāpi ‘‘nāhaṃ khamāmī’’ti tena paṭikkhitto maṅkubhūto taṃ khamāpetuṃ nāsakkhi. Punadeva satthu santikaṃ paccāgamāsi. Satthā ‘‘nāssa upāsako khamissatī’’ti jānantopi ‘‘mānathaddho esa, tiṃsayojanaṃ tāva maggaṃ gantvā paccāgacchatū’’ti khamanūpāyaṃ anācikkhitvāva uyyojesi. Athassa punāgatakāle nihatamānassa anudūtaṃ datvā ‘‘gaccha, iminā saddhiṃ gantvā upāsakaṃ khamāpehī’’ti vatvā ‘‘samaṇena nāma ‘mayhaṃ vihāro, mayhaṃ nivāsaṭṭhānaṃ, mayhaṃ upāsako, mayhaṃ upāsikā’ti mānaṃ vā issaṃ vā kātuṃ na vaṭṭati. Evaṃ karontassa hi icchāmānādayo kilesā vaḍḍhantī’’ti anusandhiṃ ghaṭṭetvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
๗๓.
73.
‘‘อสนฺตํ ภาวนมิเจฺฉยฺย, ปุเรกฺขารญฺจ ภิกฺขุสุ;
‘‘Asantaṃ bhāvanamiccheyya, purekkhārañca bhikkhusu;
อาวาเสสุ อิสฺสริยํ, ปูชา ปรกุเลสุ จฯ
Āvāsesu issariyaṃ, pūjā parakulesu ca.
๗๔.
74.
‘‘มเมว กต มญฺญนฺตุ, คิหี ปพฺพชิตา อุโภฯ
‘‘Mameva kata maññantu, gihī pabbajitā ubho.
มเมวาติวสา อสฺสุ, กิจฺจากิเจฺจสุ กิสฺมิจิ;
Mamevātivasā assu, kiccākiccesu kismici;
อิติ พาลสฺส สงฺกโปฺป, อิจฺฉา มาโน จ วฑฺฒตี’’ติฯ
Iti bālassa saṅkappo, icchā māno ca vaḍḍhatī’’ti.
ตตฺถ อสนฺตนฺติ โย พาโล ภิกฺขุ อวิชฺชมานํ สมฺภาวนํ อิเจฺฉยฺย, ‘‘อสฺสโทฺธว สมาโน ‘สโทฺธติ มํ ชโน ชานาตู’ติ อิจฺฉตี’’ติฯ ปาปิจฺฉตานิเทฺทเส (วิภ. ๘๕๑) วุตฺตนเยเนว พาโล ‘‘อสโทฺธ ทุสฺสีโล อปฺปสฺสุโต อปฺปวิวิโตฺต กุสีโต อนุปฎฺฐิตสฺสติ อสมาหิโต ทุปฺปโญฺญ อขีณาสโวว สมาโน ‘อโห วต มํ ชโน อยํ สโทฺธ, สีลวา, พหุสฺสุโต, ปวิวิโตฺต, อารทฺธวีริโย, อุปฎฺฐิตสฺสติ, สมาหิโต, ปญฺญวา , ขีณาสโว’ติ ชาเนยฺยา’’ติ อิทํ อสนฺตสมฺภาวนํ อิจฺฉติฯ ปุเรกฺขารนฺติ ปริวารํฯ ‘‘อโห วต มํ สกลวิหาเร ภิกฺขู ปริวาเรตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺตา วิหเรยฺยุ’’นฺติ เอวํ อิจฺฉาจาเร ฐตฺวา ปุเรกฺขารญฺจ ภิกฺขูสุ อิจฺฉติฯ อาวาเสสูติ สงฺฆิเกสุ จ อาวาเสสุ ยานิ วิหารมเชฺฌ ปณีตเสนาสนานิ, ตานิ อตฺตโน สนฺทิฎฺฐสมฺภตฺตาทีนํ ภิกฺขูนํ ‘‘ตุเมฺห อิธ วสถา’’ติ วิจาเรโนฺต สยมฺปิ วรตรํ เสนาสนํ ปลิโพเธโนฺต, เสสานํ อาคนฺตุกภิกฺขูนํ ปจฺจนฺติมานิ ลามกเสนาสนานิ เจว อมนุสฺสปริคฺคหิตานิ จ ‘‘ตุเมฺห อิธ วสถา’’ติ วิจาเรโนฺต อาวาเสสุ อิสฺสริยํ อิจฺฉติฯ ปูชา ปรกุเลสุ จาติ เนว มาตาปิตูนํ น ญาตกานํ ปเรสุเยว กุเลสุ ‘‘อโห วติเม มยฺหเมว ทเทยฺยุํ, น อเญฺญส’’นฺติ เอวํ จตุปฺปจฺจเยหิ ปูชํ อิจฺฉติฯ
Tattha asantanti yo bālo bhikkhu avijjamānaṃ sambhāvanaṃ iccheyya, ‘‘assaddhova samāno ‘saddhoti maṃ jano jānātū’ti icchatī’’ti. Pāpicchatāniddese (vibha. 851) vuttanayeneva bālo ‘‘asaddho dussīlo appassuto appavivitto kusīto anupaṭṭhitassati asamāhito duppañño akhīṇāsavova samāno ‘aho vata maṃ jano ayaṃ saddho, sīlavā, bahussuto, pavivitto, āraddhavīriyo, upaṭṭhitassati, samāhito, paññavā , khīṇāsavo’ti jāneyyā’’ti idaṃ asantasambhāvanaṃ icchati. Purekkhāranti parivāraṃ. ‘‘Aho vata maṃ sakalavihāre bhikkhū parivāretvā pañhaṃ pucchantā vihareyyu’’nti evaṃ icchācāre ṭhatvā purekkhārañca bhikkhūsu icchati. Āvāsesūti saṅghikesu ca āvāsesu yāni vihāramajjhe paṇītasenāsanāni, tāni attano sandiṭṭhasambhattādīnaṃ bhikkhūnaṃ ‘‘tumhe idha vasathā’’ti vicārento sayampi varataraṃ senāsanaṃ palibodhento, sesānaṃ āgantukabhikkhūnaṃ paccantimāni lāmakasenāsanāni ceva amanussapariggahitāni ca ‘‘tumhe idha vasathā’’ti vicārento āvāsesu issariyaṃ icchati. Pūjā parakulesu cāti neva mātāpitūnaṃ na ñātakānaṃ paresuyeva kulesu ‘‘aho vatime mayhameva dadeyyuṃ, na aññesa’’nti evaṃ catuppaccayehi pūjaṃ icchati.
มเมว กต มญฺญนฺตูติ ยสฺส จ พาลสฺส ‘‘ยํกิญฺจิ วิหาเร อุโปสถาคาราทิกรณวเสน กตํ นวกมฺมํ, ตํ สพฺพํ อมฺหากํ เถเรน กตนฺติ เอวํ คิหี จ ปพฺพชิตา จ อุโภปิ มเมว นิสฺสาย กตํ ปริกมฺมํ นิฎฺฐิตํ มญฺญนฺตู’’ติ สงฺกโปฺป อุปฺปชฺชติฯ มเมวาติวสา อสฺสูติ ‘‘คิหี จ ปพฺพชิตา จ สเพฺพปิ มเมว วเส วตฺตนฺตุ, สกฎโคณวาสิผรสุอาทีนิ วา ลทฺธพฺพานิ โหนฺตุ, อนฺตมโส ยาคุมตฺตมฺปิ ตาเปตฺวา ปิวนาทีนิ วา, เอวรูเปสุ กิจฺจากิเจฺจสุ ขุทฺทกมหเนฺตสุ กรณีเยสุ กิสฺมิญฺจิ เอกกิเจฺจปิ มเมว วเส วตฺตนฺตุ, มเมว อาปุจฺฉิตฺวา กโรนฺตู’’ติ สงฺกโปฺป อุปฺปชฺชติฯ อิติ พาลสฺสาติ ยสฺส พาลสฺส สา จ อิจฺฉา อยญฺจ เอวรูโป สงฺกโปฺป อุปฺปชฺชติ, ตสฺส เนว วิปสฺสนา, น มคฺคผลานิ วฑฺฒนฺติฯ เกวลํ ปนสฺส จโนฺททเย สมุทฺทสฺส อุทกํ วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ อุปฺปชฺชมานา ตณฺหา เจว นววิธมาโน จ วฑฺฒตีติฯ
Mameva kata maññantūti yassa ca bālassa ‘‘yaṃkiñci vihāre uposathāgārādikaraṇavasena kataṃ navakammaṃ, taṃ sabbaṃ amhākaṃ therena katanti evaṃ gihī ca pabbajitā ca ubhopi mameva nissāya kataṃ parikammaṃ niṭṭhitaṃ maññantū’’ti saṅkappo uppajjati. Mamevātivasā assūti ‘‘gihī ca pabbajitā ca sabbepi mameva vase vattantu, sakaṭagoṇavāsipharasuādīni vā laddhabbāni hontu, antamaso yāgumattampi tāpetvā pivanādīni vā, evarūpesu kiccākiccesu khuddakamahantesu karaṇīyesu kismiñci ekakiccepi mameva vase vattantu, mameva āpucchitvā karontū’’ti saṅkappo uppajjati. Iti bālassāti yassa bālassa sā ca icchā ayañca evarūpo saṅkappo uppajjati, tassa neva vipassanā, na maggaphalāni vaḍḍhanti. Kevalaṃ panassa candodaye samuddassa udakaṃ viya chasu dvāresu uppajjamānā taṇhā ceva navavidhamāno ca vaḍḍhatīti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
สุธมฺมเตฺถโรปิ อิมํ โอวาทํ สุตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อุฎฺฐายาสนา ปทกฺขิณํ กตฺวา เตน อนุทูเตน ภิกฺขุนา สทฺธิํ คนฺตฺวา อุปาสกสฺส จกฺขุปเถ อาปตฺติํ ปฎิกริตฺวา อุปาสกํ ขมาเปสิฯ โส อุปาสเกน ‘‘ขมามหํ, ภเนฺต, สเจ มยฺหํ โทโส อตฺถิ, ขมถ เม’’ติ ปฎิขมาปิโต สตฺถารา ทิเนฺน โอวาเท ฐตฺวา กติปาเหเนว สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิฯ อุปาสโกปิ จิเนฺตสิ – ‘‘มยา สตฺถารํ อทิสฺวาว โสตาปตฺติผลํ ปตฺตํ, อทิสฺวา เอว อนาคามิผเล ปติฎฺฐิโต, สตฺถารํ เม ทฎฺฐุํ วฎฺฎตี’’ติฯ โส ติลตณฺฑุลสปฺปิผาณิตวตฺถจฺฉาทนาทีหิ ปริปูรานิ ปญฺจ สกฎสตานิ โยชาเปตฺวา ‘‘สตฺถารํ ทฎฺฐุกามา อาคจฺฉนฺตุ, ปิณฺฑปาตาทีหิ น กิลมิสฺสนฺตี’’ติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาโรจาเปตฺวา ภิกฺขุนีสงฺฆสฺสาปิ อุปาสกานมฺปิ อุปาสิกานมฺปิ อาโรจาเปสิฯ เตน สทฺธิํ ปญฺจสตา ปญฺจสตา ภิกฺขู จ ภิกฺขุนิโย จ อุปาสกา จ อุปาสิกาโย จ นิกฺขมิํสุฯ โส เตสเญฺจว อตฺตโน ปริสาย จาติ ติณฺณํ ชนสหสฺสานํ ยถา ติํสโยชเน มเคฺค ยาคุภตฺตาทีหิ กิญฺจิ เวกลฺลํ น โหติ, ตถา สํวิทหิฯ ตสฺส ปน นิกฺขนฺตภาวํ ญตฺวา โยชเน โยชเน เทวตา ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา ทิเพฺพหิ ยาคุขชฺชกภตฺตปานกาทีหิ ตํ มหาชนํ อุปฎฺฐหิํสุ, กสฺสจิ เกนจิ เวกลฺลํ น โหติฯ เอวํ เทวตาหิ อุปฎฺฐิยมาโน เทวสิกํ โยชนํ คจฺฉโนฺต มาเสน สาวตฺถิํ ปาปุณิ, ปญฺจ สกฎสตานิ ยถาปูริตาเนว อเหสุํฯ เทวตาหิ เจว มนุเสฺสหิ จ อภิหฎํ ปณฺณาการํ วิสฺสเชฺชโนฺตว อคมาสิฯ
Sudhammattheropi imaṃ ovādaṃ sutvā satthāraṃ vanditvā uṭṭhāyāsanā padakkhiṇaṃ katvā tena anudūtena bhikkhunā saddhiṃ gantvā upāsakassa cakkhupathe āpattiṃ paṭikaritvā upāsakaṃ khamāpesi. So upāsakena ‘‘khamāmahaṃ, bhante, sace mayhaṃ doso atthi, khamatha me’’ti paṭikhamāpito satthārā dinne ovāde ṭhatvā katipāheneva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Upāsakopi cintesi – ‘‘mayā satthāraṃ adisvāva sotāpattiphalaṃ pattaṃ, adisvā eva anāgāmiphale patiṭṭhito, satthāraṃ me daṭṭhuṃ vaṭṭatī’’ti. So tilataṇḍulasappiphāṇitavatthacchādanādīhi paripūrāni pañca sakaṭasatāni yojāpetvā ‘‘satthāraṃ daṭṭhukāmā āgacchantu, piṇḍapātādīhi na kilamissantī’’ti bhikkhusaṅghassa ārocāpetvā bhikkhunīsaṅghassāpi upāsakānampi upāsikānampi ārocāpesi. Tena saddhiṃ pañcasatā pañcasatā bhikkhū ca bhikkhuniyo ca upāsakā ca upāsikāyo ca nikkhamiṃsu. So tesañceva attano parisāya cāti tiṇṇaṃ janasahassānaṃ yathā tiṃsayojane magge yāgubhattādīhi kiñci vekallaṃ na hoti, tathā saṃvidahi. Tassa pana nikkhantabhāvaṃ ñatvā yojane yojane devatā khandhāvāraṃ bandhitvā dibbehi yāgukhajjakabhattapānakādīhi taṃ mahājanaṃ upaṭṭhahiṃsu, kassaci kenaci vekallaṃ na hoti. Evaṃ devatāhi upaṭṭhiyamāno devasikaṃ yojanaṃ gacchanto māsena sāvatthiṃ pāpuṇi, pañca sakaṭasatāni yathāpūritāneva ahesuṃ. Devatāhi ceva manussehi ca abhihaṭaṃ paṇṇākāraṃ vissajjentova agamāsi.
สตฺถา อานนฺทเตฺถรํ อาห – ‘‘อานนฺท, อชฺช วฑฺฒมานกจฺฉายาย จิโตฺต คหปติ ปญฺจหิ อุปาสกสเตหิ ปริวุโต อาคนฺตฺวา มํ วนฺทิสฺสตี’’ติฯ ‘‘กิํ ปน, ภเนฺต, ตสฺส ตุมฺหากํ วนฺทนกาเล กิญฺจิ ปาฎิหาริยํ ภวิสฺสตี’’ติ? ‘‘ภวิสฺสติ, อานนฺทา’’ติฯ ‘‘กิํ, ภเนฺต’’ติ? ตสฺส อาคนฺตฺวา ‘‘มํ วนฺทนกาเล ราชมาเนน อฎฺฐกรีสมเตฺต ปเทเส ชณฺณุกมเตฺตน โอธินา ปญฺจวณฺณานํ ทิพฺพปุปฺผานํ ฆนวสฺสํ วสฺสิสฺสตี’’ติฯ ตํ กถํ สุตฺวา นครวาสิโน ‘‘เอวํ มหาปุโญฺญ กิร จิโตฺต นาม คหปติ อาคนฺตฺวา อชฺช สตฺถารํ วนฺทิสฺสติ, เอวรูปํ กิร ปาฎิหาริยํ ภวิสฺสติ, มยมฺปิ ตํ มหาปุญฺญํ ทฎฺฐุํ ลภิสฺสามา’’ติ ปณฺณาการํ อาทาย มคฺคสฺส อุโภสุ ปเสฺสสุ อฎฺฐํสุฯ วิหารสมีเป อาคตกาเล ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ ปฐมํ อาคมิํสุฯ จิโตฺต คหปติ, ‘‘อมฺมา, ตุเมฺห ปจฺฉโต อาคจฺฉถา’’ติ มหาอุปาสิกาโย ฐเปตฺวา ปญฺจหิ อุปาสกสเตหิ ปริวุโต สตฺถุ สนฺติกํ อคมาสิฯ พุทฺธานํ สมฺมุขฎฺฐาเน ปน ฐิตา วา นิสินฺนา วา อิโต วา เอโตฺต วา น โหนฺติ, พุทฺธวีถิยา ทฺวีสุ ปเสฺสสุ นิจฺจลาว ติฎฺฐนฺติฯ จิโตฺต คหปติ มหนฺตํ พุทฺธวีถิํ โอกฺกมิฯ ตีณิ ผลานิ ปเตฺตน อริยสาวเกน โอโลกิโตโลกิตฎฺฐานํ กมฺปิฯ ‘‘เอโส กิร จิโตฺต คหปตี’’ติ มหาชโน โอโลเกสิ ฯ โส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ฉพฺพณฺณานํ พุทฺธรสฺมีนํ อโนฺต ปวิสิตฺวา ทฺวีสุ โคปฺผเกสุ สตฺถุ ปาเท คเหตฺวา วนฺทิฯ ตํ ขณเญฺญว วุตฺตปฺปการํ ปุปฺผวสฺสํ วสฺสิ, สาธุการสหสฺสานิ ปวตฺตยิํสุฯ โส เอกมาสํ สตฺถุ สนฺติเก วสิ, วสมาโน จ สกลํ พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ วิหาเรเยว นิสีทาเปตฺวา มหาทานํ อทาสิ, อตฺตนา สทฺธิํ อาคเตปิ อโนฺตวิหาเรเยว กตฺวา ปฎิชคฺคิฯ เอกทิวสมฺปิ อตฺตโน สกเฎสุ กิญฺจิ คเหตพฺพํ นาโหสิ, เทวมนุเสฺสหิ อาภตปณฺณากาเรเนว ทานํ อทาสิ, สพฺพกิจฺจานิ อกาสิฯ โส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ภเนฺต, อหํ ‘ตุมฺหากํ ทานํ ทสฺสามี’ติ อาคจฺฉโนฺต มาสํ อนฺตรามเคฺค อโหสิํฯ อิเธว เม มาโส วีติวโตฺต, มยา อาภตํ ปณฺณาการํ กิญฺจิ คเหตุํ น ลภามิ, เอตฺตกํ กาลํ เทวมนุเสฺสหิ อาภตปณฺณากาเรเนว ทานํ อทาสิํ, โสหํ สเจปิ อิธ สํวจฺฉรํ วสิสฺสามิ, เนว มม เทยฺยธมฺมํ ทาตุํ ลภิสฺสามิฯ อหํ สกฎานิ โอตาเรตฺวา คนฺตุํ อิจฺฉามิ, ปฎิสามนฎฺฐานํ เม อาโรจาเปถา’’ติฯ
Satthā ānandattheraṃ āha – ‘‘ānanda, ajja vaḍḍhamānakacchāyāya citto gahapati pañcahi upāsakasatehi parivuto āgantvā maṃ vandissatī’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bhante, tassa tumhākaṃ vandanakāle kiñci pāṭihāriyaṃ bhavissatī’’ti? ‘‘Bhavissati, ānandā’’ti. ‘‘Kiṃ, bhante’’ti? Tassa āgantvā ‘‘maṃ vandanakāle rājamānena aṭṭhakarīsamatte padese jaṇṇukamattena odhinā pañcavaṇṇānaṃ dibbapupphānaṃ ghanavassaṃ vassissatī’’ti. Taṃ kathaṃ sutvā nagaravāsino ‘‘evaṃ mahāpuñño kira citto nāma gahapati āgantvā ajja satthāraṃ vandissati, evarūpaṃ kira pāṭihāriyaṃ bhavissati, mayampi taṃ mahāpuññaṃ daṭṭhuṃ labhissāmā’’ti paṇṇākāraṃ ādāya maggassa ubhosu passesu aṭṭhaṃsu. Vihārasamīpe āgatakāle pañca bhikkhusatāni paṭhamaṃ āgamiṃsu. Citto gahapati, ‘‘ammā, tumhe pacchato āgacchathā’’ti mahāupāsikāyo ṭhapetvā pañcahi upāsakasatehi parivuto satthu santikaṃ agamāsi. Buddhānaṃ sammukhaṭṭhāne pana ṭhitā vā nisinnā vā ito vā etto vā na honti, buddhavīthiyā dvīsu passesu niccalāva tiṭṭhanti. Citto gahapati mahantaṃ buddhavīthiṃ okkami. Tīṇi phalāni pattena ariyasāvakena olokitolokitaṭṭhānaṃ kampi. ‘‘Eso kira citto gahapatī’’ti mahājano olokesi . So satthāraṃ upasaṅkamitvā chabbaṇṇānaṃ buddharasmīnaṃ anto pavisitvā dvīsu gopphakesu satthu pāde gahetvā vandi. Taṃ khaṇaññeva vuttappakāraṃ pupphavassaṃ vassi, sādhukārasahassāni pavattayiṃsu. So ekamāsaṃ satthu santike vasi, vasamāno ca sakalaṃ buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ vihāreyeva nisīdāpetvā mahādānaṃ adāsi, attanā saddhiṃ āgatepi antovihāreyeva katvā paṭijaggi. Ekadivasampi attano sakaṭesu kiñci gahetabbaṃ nāhosi, devamanussehi ābhatapaṇṇākāreneva dānaṃ adāsi, sabbakiccāni akāsi. So satthāraṃ vanditvā āha – ‘‘bhante, ahaṃ ‘tumhākaṃ dānaṃ dassāmī’ti āgacchanto māsaṃ antarāmagge ahosiṃ. Idheva me māso vītivatto, mayā ābhataṃ paṇṇākāraṃ kiñci gahetuṃ na labhāmi, ettakaṃ kālaṃ devamanussehi ābhatapaṇṇākāreneva dānaṃ adāsiṃ, sohaṃ sacepi idha saṃvaccharaṃ vasissāmi, neva mama deyyadhammaṃ dātuṃ labhissāmi. Ahaṃ sakaṭāni otāretvā gantuṃ icchāmi, paṭisāmanaṭṭhānaṃ me ārocāpethā’’ti.
สตฺถา อานนฺทเตฺถรํ อาห – ‘‘อานนฺท, อุปาสกสฺส เอกํ ปเทสํ ตุจฺฉํ กาเรตฺวา เทหี’’ติฯ เถโร ตถา อกาสิฯ กปฺปิยภูมิ (มหาว. ๒๙๕) กิร จิตฺตสฺส คหปติโน อนุญฺญาตาฯ อุปาสโกปิ อตฺตนา สทฺธิํ อาคเตหิ ตีหิ ชนสหเสฺสหิ สทฺธิํ ตุจฺฉสกเฎหิ ปุน มคฺคํ ปฎิปชฺชิฯ เทวมนุสฺสา อุฎฺฐาย, ‘‘อยฺย, ตยา ตุจฺฉสกเฎหิ คมนกมฺมํ กต’’นฺติ สตฺตหิ รตเนหิ สกฎานิ ปูรยิํสุฯ โส อตฺตโน อาภตปณฺณากาเรเนว มหาชนํ ปฎิชคฺคโนฺต อคมาสิฯ อานนฺทเตฺถโร สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ภเนฺต, ตุมฺหากํ สนฺติกํ อาคจฺฉโนฺตปิ มาเสน อาคโต, อิธาปิ มาสเมว วุโฎฺฐ, เอตฺตกํ กาลํ เทวมนุเสฺสหิ อภิหฎปณฺณากาเรเนว มหาวทานํ อทาสิ, อิทานิ ปญฺจ สกฎสตานิ ตุจฺฉานิ กตฺวา มาเสเนว กิร คมิสฺสติ, เทวมนุสฺสา ปนสฺส อุฎฺฐาย, ‘อยฺย , ตยา ตุจฺฉสกเฎหิ คมนกมฺมํ กต’นฺติ ปญฺจ สกฎสตานิ สตฺตรตเนหิ ปูรยิํสุฯ โส ปุน อตฺตโน อาภตปณฺณากาเรเนว กิร มหาชนํ ปฎิชคฺคโนฺต คมิสฺสตี’’ติฯ ‘‘กิํ ปน, ภเนฺต, เอตสฺส ตุมฺหากํ สนฺติกํ อาคจฺฉนฺตเสฺสวายํ สกฺกาโร อุปฺปชฺชติ, อุทาหุ อญฺญตฺถ คจฺฉนฺตสฺสาปิ อุปฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อานนฺท, มม สนฺติกํ อาคจฺฉนฺตสฺสาปิ อญฺญตฺถ คจฺฉนฺตสฺสาปิ เอตสฺส อุปฺปชฺชเตวฯ อยญฺหิ อุปาสโก สโทฺธ ปสโนฺน สมฺปนฺนสีโล, เอวรูโป ปุคฺคโล ยํ ยํ ปเทสํ ภชติ, ตตฺถ ตเตฺถวสฺส ลาภสกฺกาโร นิพฺพตฺตตี’’ติ วตฺวา สตฺถา อิมํ ปกิณฺณกวเคฺค คาถมาห –
Satthā ānandattheraṃ āha – ‘‘ānanda, upāsakassa ekaṃ padesaṃ tucchaṃ kāretvā dehī’’ti. Thero tathā akāsi. Kappiyabhūmi (mahāva. 295) kira cittassa gahapatino anuññātā. Upāsakopi attanā saddhiṃ āgatehi tīhi janasahassehi saddhiṃ tucchasakaṭehi puna maggaṃ paṭipajji. Devamanussā uṭṭhāya, ‘‘ayya, tayā tucchasakaṭehi gamanakammaṃ kata’’nti sattahi ratanehi sakaṭāni pūrayiṃsu. So attano ābhatapaṇṇākāreneva mahājanaṃ paṭijagganto agamāsi. Ānandatthero satthāraṃ vanditvā āha – ‘‘bhante, tumhākaṃ santikaṃ āgacchantopi māsena āgato, idhāpi māsameva vuṭṭho, ettakaṃ kālaṃ devamanussehi abhihaṭapaṇṇākāreneva mahāvadānaṃ adāsi, idāni pañca sakaṭasatāni tucchāni katvā māseneva kira gamissati, devamanussā panassa uṭṭhāya, ‘ayya , tayā tucchasakaṭehi gamanakammaṃ kata’nti pañca sakaṭasatāni sattaratanehi pūrayiṃsu. So puna attano ābhatapaṇṇākāreneva kira mahājanaṃ paṭijagganto gamissatī’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bhante, etassa tumhākaṃ santikaṃ āgacchantassevāyaṃ sakkāro uppajjati, udāhu aññattha gacchantassāpi uppajjatī’’ti? ‘‘Ānanda, mama santikaṃ āgacchantassāpi aññattha gacchantassāpi etassa uppajjateva. Ayañhi upāsako saddho pasanno sampannasīlo, evarūpo puggalo yaṃ yaṃ padesaṃ bhajati, tattha tatthevassa lābhasakkāro nibbattatī’’ti vatvā satthā imaṃ pakiṇṇakavagge gāthamāha –
‘‘สโทฺธ สีเลน สมฺปโนฺน, ยโส โภคสมปฺปิโต;
‘‘Saddho sīlena sampanno, yaso bhogasamappito;
ยํ ยํ ปเทสํ ภชติ, ตตฺถ ตเตฺถว ปูชิโต’’ติฯ (ธ. ป. ๓๐๓);
Yaṃ yaṃ padesaṃ bhajati, tattha tattheva pūjito’’ti. (dha. pa. 303);
อโตฺถ ปนสฺสา ตเตฺถว อาวิภวิสฺสติฯ
Attho panassā tattheva āvibhavissati.
เอวํ วุเตฺต อานนฺทเตฺถโร จิตฺตสฺส ปุพฺพกมฺมํ ปุจฺฉิฯ อถสฺส สตฺถา อาจิกฺขโนฺต อาห –
Evaṃ vutte ānandatthero cittassa pubbakammaṃ pucchi. Athassa satthā ācikkhanto āha –
อานนฺท, อยํ ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต ปาทมูเล กตาภินีหาโร กปฺปสตสหสฺสํ เทวมนุเสฺสสุ สํสริตฺวา กสฺสปพุทฺธกาเล มิคลุทฺทกกุเล นิพฺพโตฺต วุทฺธิมนฺวาย เอกทิวสํ เทเว วสฺสเนฺต มิคานํ มารณตฺตาย สตฺติํ อาทาย อรญฺญํ คนฺตฺวา มิเค โอโลเกโนฺต เอกสฺมิํ อกฎปพฺภาเร สสีสํ ปารุปิตฺวา เอกํ ภิกฺขุํ นิสินฺนํ ทิสฺวา ‘‘เอโก, อโยฺย, สมณธมฺมํ กโรโนฺต นิสิโนฺน ภวิสฺสติ, ภตฺตมสฺส อาหริสฺสามี’’ติ เวเคน เคหํ คนฺตฺวา เอกสฺมิํ อุทฺธเน หิโยฺย, อาภตมํสํ, เอกสฺมิํ ภตฺตํ ปจาเปตฺวา อเญฺญ ปิณฺฑปาตจาริเก ภิกฺขู ทิสฺวา เตสมฺปิ ปเตฺต อาทาย ปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขํ สมฺปาเทตฺวา, ‘‘อเยฺย, ปริวิสถา’’ติ อญฺญํ อาณาเปตฺวา ตํ ภตฺตํ ปุฎเก ปกฺขิปิตฺวา อาทาย คจฺฉโนฺต อนฺตรามเคฺค นานาปุปฺผานิ โอจินิตฺวา ปตฺตปุเฎ กตฺวา เถรสฺส นิสินฺนฎฺฐานํ คนฺตฺวา ‘‘มยฺหํ, ภเนฺต, สงฺคหํ กโรถา’’ติ วตฺวา ปตฺตํ อาทาย ปูเรตฺวา เถรสฺส หเตฺถ ฐเปตฺวา เตหิ ปุเปฺผหิ ปูชํ กตฺวา ‘‘ยถา เม อยํ รสปิณฺฑปาโต ปุปฺผปูชาย สทฺธิํ จิตฺตํ โตเสสิ, เอวํ นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฎฺฐาเน ปณฺณาการสหสฺสานิ อาทาย อาคนฺตฺวา มยฺหํ จิตฺตํ โตเสนฺตุ, ปญฺจวณฺณกุสุมวสฺสญฺจ วสฺสตู’’ติ ปตฺถนํ ปฎฺฐเปสิฯ โส ยาวชีวํ กุสลํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติ, นิพฺพตฺตฎฺฐาเน ชณฺณุกมเตฺตน โอธินา ทิพฺพปุปฺผวสฺสํ วสฺสิฯ อิทานิปิสฺส ชาตทิวเส เจว อิธ จ อาคตสฺส ปุปฺผวสฺสวสฺสนญฺจ ปณฺณาการาภิหาโร จ สตฺตหิ รตเนหิ สกฎปูรณญฺจ ตเสฺสว กมฺมสฺส นิสฺสโนฺทติฯ
Ānanda, ayaṃ padumuttarassa bhagavato pādamūle katābhinīhāro kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā kassapabuddhakāle migaluddakakule nibbatto vuddhimanvāya ekadivasaṃ deve vassante migānaṃ māraṇattāya sattiṃ ādāya araññaṃ gantvā mige olokento ekasmiṃ akaṭapabbhāre sasīsaṃ pārupitvā ekaṃ bhikkhuṃ nisinnaṃ disvā ‘‘eko, ayyo, samaṇadhammaṃ karonto nisinno bhavissati, bhattamassa āharissāmī’’ti vegena gehaṃ gantvā ekasmiṃ uddhane hiyyo, ābhatamaṃsaṃ, ekasmiṃ bhattaṃ pacāpetvā aññe piṇḍapātacārike bhikkhū disvā tesampi patte ādāya paññattāsane nisīdāpetvā bhikkhaṃ sampādetvā, ‘‘ayye, parivisathā’’ti aññaṃ āṇāpetvā taṃ bhattaṃ puṭake pakkhipitvā ādāya gacchanto antarāmagge nānāpupphāni ocinitvā pattapuṭe katvā therassa nisinnaṭṭhānaṃ gantvā ‘‘mayhaṃ, bhante, saṅgahaṃ karothā’’ti vatvā pattaṃ ādāya pūretvā therassa hatthe ṭhapetvā tehi pupphehi pūjaṃ katvā ‘‘yathā me ayaṃ rasapiṇḍapāto pupphapūjāya saddhiṃ cittaṃ tosesi, evaṃ nibbattanibbattaṭṭhāne paṇṇākārasahassāni ādāya āgantvā mayhaṃ cittaṃ tosentu, pañcavaṇṇakusumavassañca vassatū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi. So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devaloke nibbatti, nibbattaṭṭhāne jaṇṇukamattena odhinā dibbapupphavassaṃ vassi. Idānipissa jātadivase ceva idha ca āgatassa pupphavassavassanañca paṇṇākārābhihāro ca sattahi ratanehi sakaṭapūraṇañca tasseva kammassa nissandoti.
จิตฺตคหปติวตฺถุ จุทฺทสมํฯ
Cittagahapativatthu cuddasamaṃ.
๑๕. วนวาสีติสฺสสามเณรวตฺถุ
15. Vanavāsītissasāmaṇeravatthu
อญฺญา หิ ลาภูปนิสาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต วนวาสิกติสฺสเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ เทสนา ราชคเห สมุฎฺฐิตาฯ
Aññāhi lābhūpanisāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto vanavāsikatissattheraṃ ārabbha kathesi. Desanā rājagahe samuṭṭhitā.
สาริปุตฺตเตฺถรส กิร ปิตุ วงฺคนฺตพฺราหฺมณสฺส สหายโก มหาเสนพฺราหฺมโณ นาม ราชคเห วสติฯ สาริปุตฺตเตฺถโร เอกทิวสํ ปิณฺฑาย จรโนฺต ตสฺมิํ อนุกมฺปาย ตสฺส เคหทฺวารํ อคมาสิฯ โส ปน ปริกฺขีณวิภโว ทลิโทฺทฯ โส ‘‘มม ปุโตฺต มยฺหํ เคหทฺวารํ ปิณฺฑาย จริตุํ อาคโต ภวิสฺสติ, อหญฺจมฺหิ ทุคฺคโต, มยฺหํ ทุคฺคตภาวํ น ชานาติ มเญฺญ, นตฺถิ เม โกจิ เทยฺยธโมฺม’’ติ เถรสฺส สมฺมุขา ภวิตุํ อสโกฺกโนฺต นิลียิฯ เถโร อปรมฺปิ ทิวสํ อคมาสิ, พฺราหฺมโณ ตเถว นิลียิฯ ‘‘กิญฺจิเทว ลภิตฺวา ทสฺสามี’’ติ จิเนฺตโนฺตปิ นาลภิฯ อเถกทิวสํ เอกสฺมิํ พฺราหฺมณวาจเก ถูลสาฎเกน สทฺธิํ ปายสปาติํ ลภิตฺวา อาทาย เคหํ คนฺตฺวาว เถรํ อนุสฺสริ, ‘‘อิมํ ปิณฺฑปาตํ มยา เถรสฺส ทาตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ เถโรปิ ตํ ขณํ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา สมาปตฺติโต วุฎฺฐาย ตํ พฺราหฺมณํ ทิสฺวา ‘‘พฺราหฺมโณ เทยฺยธมฺมํ ลภิตฺวา มม อาคมนํ ปจฺจาสีสติ, มยา ตตฺถ คนฺตุํ วฎฺฎตี’’ติ สงฺฆาฎิํ ปารุปิตฺวา ปตฺตํ อาทาย ตสฺส เคหทฺวาเร ฐิตเมว อตฺตานํ ทเสฺสสิฯ
Sāriputtattherasa kira pitu vaṅgantabrāhmaṇassa sahāyako mahāsenabrāhmaṇo nāma rājagahe vasati. Sāriputtatthero ekadivasaṃ piṇḍāya caranto tasmiṃ anukampāya tassa gehadvāraṃ agamāsi. So pana parikkhīṇavibhavo daliddo. So ‘‘mama putto mayhaṃ gehadvāraṃ piṇḍāya carituṃ āgato bhavissati, ahañcamhi duggato, mayhaṃ duggatabhāvaṃ na jānāti maññe, natthi me koci deyyadhammo’’ti therassa sammukhā bhavituṃ asakkonto nilīyi. Thero aparampi divasaṃ agamāsi, brāhmaṇo tatheva nilīyi. ‘‘Kiñcideva labhitvā dassāmī’’ti cintentopi nālabhi. Athekadivasaṃ ekasmiṃ brāhmaṇavācake thūlasāṭakena saddhiṃ pāyasapātiṃ labhitvā ādāya gehaṃ gantvāva theraṃ anussari, ‘‘imaṃ piṇḍapātaṃ mayā therassa dātuṃ vaṭṭatī’’ti. Theropi taṃ khaṇaṃ jhānaṃ samāpajjitvā samāpattito vuṭṭhāya taṃ brāhmaṇaṃ disvā ‘‘brāhmaṇo deyyadhammaṃ labhitvā mama āgamanaṃ paccāsīsati, mayā tattha gantuṃ vaṭṭatī’’ti saṅghāṭiṃ pārupitvā pattaṃ ādāya tassa gehadvāre ṭhitameva attānaṃ dassesi.
พฺราหฺมโณ เถรํ ทิสฺวาว จิตฺตํ ปสีทิฯ อถ นํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ปฎิสนฺถารํ กตฺวา อโนฺตเคเห นิสีทาเปตฺวา ปายสปาติํ คเหตฺวา เถรสฺส ปเตฺต อากิริ ฯ เถโร อุปฑฺฒํ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา หเตฺถน ปตฺตํ ปิทหิฯ อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห – ‘‘ภเนฺต, เอกปฎิวีสมโตฺตว อยํ ปายโส, ปรโลกสงฺคหํ เม กโรถ, มา อิธโลกสงฺคหํ, นิรวเสสเมว ทาตุกาโมมฺหี’’ติ สพฺพํ อากิริฯ เถโร ตเตฺถว ปริภุญฺชิฯ อถสฺส ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน ตมฺปิ สาฎกํ ทตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาห – ‘‘ภเนฺต, อหมฺปิ ตุเมฺหหิ ทิฎฺฐธมฺมเมว ปาปุเณยฺย’’นฺติฯ เถโร ‘‘เอวํ โหตุ พฺราหฺมณา’’ติ ตสฺส อนุโมทนํ กตฺวา อุฎฺฐายาสนา ปกฺกมโนฺต อนุปุเพฺพน จาริกํ จรโนฺต เชตวนํ อคมาสิฯ ‘‘ทุคฺคตกาเล ทินฺนทานํ ปน อติวิย โตเสตี’’ติ พฺราหฺมโณปิ ตํ ทานํ ทตฺวา ปสนฺนจิโตฺต โสมนสฺสชาโต เถเร อธิมตฺตํ สิเนหมกาสิฯ โส เถเร สิเนเหเนว กาลํ กตฺวา สาวตฺถิยํ เถรสฺสูปฎฺฐากกุเล ปฎิสนฺธิํ คณฺหิ ฯ ตํขเณเยว ปนสฺส มาตา ‘‘กุจฺฉิยํ เม คโพฺภ ปติฎฺฐิโต’’ติ ญตฺวา สามิกสฺส อาโรเจสิฯ โส ตสฺสา คพฺภปริหารํ อทาสิฯ
Brāhmaṇo theraṃ disvāva cittaṃ pasīdi. Atha naṃ upasaṅkamitvā vanditvā paṭisanthāraṃ katvā antogehe nisīdāpetvā pāyasapātiṃ gahetvā therassa patte ākiri . Thero upaḍḍhaṃ sampaṭicchitvā hatthena pattaṃ pidahi. Atha naṃ brāhmaṇo āha – ‘‘bhante, ekapaṭivīsamattova ayaṃ pāyaso, paralokasaṅgahaṃ me karotha, mā idhalokasaṅgahaṃ, niravasesameva dātukāmomhī’’ti sabbaṃ ākiri. Thero tattheva paribhuñji. Athassa bhattakiccapariyosāne tampi sāṭakaṃ datvā vanditvā evamāha – ‘‘bhante, ahampi tumhehi diṭṭhadhammameva pāpuṇeyya’’nti. Thero ‘‘evaṃ hotu brāhmaṇā’’ti tassa anumodanaṃ katvā uṭṭhāyāsanā pakkamanto anupubbena cārikaṃ caranto jetavanaṃ agamāsi. ‘‘Duggatakāle dinnadānaṃ pana ativiya tosetī’’ti brāhmaṇopi taṃ dānaṃ datvā pasannacitto somanassajāto there adhimattaṃ sinehamakāsi. So there sineheneva kālaṃ katvā sāvatthiyaṃ therassūpaṭṭhākakule paṭisandhiṃ gaṇhi . Taṃkhaṇeyeva panassa mātā ‘‘kucchiyaṃ me gabbho patiṭṭhito’’ti ñatvā sāmikassa ārocesi. So tassā gabbhaparihāraṃ adāsi.
ตสฺสา อจฺจุณฺหอติสีตอติอมฺพิลาทิปริโภคํ วเชฺชตฺวา สุเขน คพฺภํ ปริหริยมานาย เอวรูโป โทหโฬ อุปฺปชฺชิ ‘‘อโห วตาหํ สาริปุตฺตเตฺถรปฺปมุขานิ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ นิมเนฺตตฺวา เคเห นิสีทาเปตฺวา อสมฺภินฺนขีรปายสํ ทตฺวา สยมฺปิ กาสายวตฺถานิ ปริทหิตฺวา สุวณฺณสรกํ อาทาย อาสนปริยเนฺต นิสีทิตฺวา เอตฺตกานํ ภิกฺขูนํ อุจฺฉิฎฺฐปายสํ ปริภุเญฺชยฺย’’นฺติฯ ตสฺสา กิร โส กาสายวตฺถปริทหเน โทหโฬ กุจฺฉิยํ ปุตฺตสฺส พุทฺธสาสเน ปพฺพชฺชาย ปุพฺพนิมิตฺตํ อโหสิฯ อถสฺสา ญาตกา ‘‘ธมฺมิโก โน ธีตาย โทหโฬ’’ติ สาริปุตฺตเตฺถรํ สงฺฆเตฺถรํ กตฺวา ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ อสมฺภินฺนขีรปายสํ อทํสุฯ สาปิ เอกํ กาสาวํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา สุวณฺณสรกํ คเหตฺวา อาสนปริยเนฺต นิสินฺนา อุจฺฉิฎฺฐปายสํ ปริภุญฺชิ, โทหโฬ ปฎิปฺปสฺสมฺภิฯ ตสฺสา ยาว คพฺภวุฎฺฐานา อนฺตรนฺตรา กตมงฺคเลสุปิ, ทสมาสจฺจเยน ปุตฺตํ วิชาตาย กตมงฺคเลสุปิ สาริปุตฺตเตฺถรปฺปมุขานํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ อโปฺปทกมธุปายสเมว อทํสุฯ ปุเพฺพ กิเรส ทารเกน พฺราหฺมณกาเล ทินฺนปายสสฺส นิสฺสโนฺทฯ
Tassā accuṇhaatisītaatiambilādiparibhogaṃ vajjetvā sukhena gabbhaṃ parihariyamānāya evarūpo dohaḷo uppajji ‘‘aho vatāhaṃ sāriputtattherappamukhāni pañca bhikkhusatāni nimantetvā gehe nisīdāpetvā asambhinnakhīrapāyasaṃ datvā sayampi kāsāyavatthāni paridahitvā suvaṇṇasarakaṃ ādāya āsanapariyante nisīditvā ettakānaṃ bhikkhūnaṃ ucchiṭṭhapāyasaṃ paribhuñjeyya’’nti. Tassā kira so kāsāyavatthaparidahane dohaḷo kucchiyaṃ puttassa buddhasāsane pabbajjāya pubbanimittaṃ ahosi. Athassā ñātakā ‘‘dhammiko no dhītāya dohaḷo’’ti sāriputtattheraṃ saṅghattheraṃ katvā pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ asambhinnakhīrapāyasaṃ adaṃsu. Sāpi ekaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā suvaṇṇasarakaṃ gahetvā āsanapariyante nisinnā ucchiṭṭhapāyasaṃ paribhuñji, dohaḷo paṭippassambhi. Tassā yāva gabbhavuṭṭhānā antarantarā katamaṅgalesupi, dasamāsaccayena puttaṃ vijātāya katamaṅgalesupi sāriputtattherappamukhānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ appodakamadhupāyasameva adaṃsu. Pubbe kiresa dārakena brāhmaṇakāle dinnapāyasassa nissando.
ชาตมงฺคลทิวเส ปน ตํ ทารกํ ปาโตว นฺหาเปตฺวา มเณฺฑตฺวา สิริสยเน สตสหสฺสคฺฆนิกสฺส กมฺพลสฺส อุปริ นิปชฺชาเปสุํฯ โส ตตฺถ นิปนฺนโกว เถรํ โอโลเกตฺวา ‘‘อยํ เม ปุพฺพาจริโย, มยา เถรํ นิสฺสาย อยํ สมฺปตฺติ ลทฺธา, มยา อิมสฺส เอกํ ปริจฺจาคํ กาตุํ วฎฺฎตี’’ติ สิกฺขาปทคหณตฺถาย อานียมาโน ตํ กมฺพลํ จูฬงฺคุลิยา เวเฐตฺวา อคฺคเหสิฯ อถสฺส ‘‘องฺคุลิยํ กมฺพโล ลโคฺค’’ติ เต ตํ หริตุํ อารภิํสุฯ โส ปโรทิฯ ญาตกา ‘‘อเปถ, มา ทารกํ โรทาเปถา’’ติ กมฺพเลเนว สทฺธิํ อานยิํสุฯ โส เถรํ วนฺทนกาเล กมฺพลโต องฺคุลิํ อปกฑฺฒิตฺวา กมฺพลํ เถรสฺส ปาทมูเล ปาเตสิฯ ญาตกา ‘‘ทหรกุมาเรน อชานิตฺวา กต’’นฺติ อวตฺวา ‘‘ปุเตฺตน โน ทินฺนํ, ปริจฺจตฺตเมว โหตุ, ภเนฺต’’ติ วตฺวา, ‘‘ภเนฺต, สตสหสฺสคฺฆนิเกน กมฺพเลน ปูชาการกสฺส ตุมฺหากํ ทาสสฺส สิกฺขาปทานิ เทถา’’ติ อาหํสุฯ ‘‘โก นาโม อยํ ทารโก’’ติ? ‘‘ภเนฺต, อเยฺยน สมานนามโก , ติโสฺส นาเมส ภวิสฺสตี’’ติฯ เถโร กิร คิหิกาเล อุปติสฺสมาณโว นาม อโหสิฯ มาตาปิสฺส จิเนฺตสิ – ‘‘น มยา ปุตฺตสฺส อชฺฌาสโย ภินฺทิตโพฺพ’’ติฯ เอวํ ทารกสฺส นามกรณมงฺคลํ กตฺวา ปุน ตสฺส อาหารปริโภคมงฺคเลปิ ปุน ตสฺส กณฺณวิชฺฌนมงฺคเลปิ ทุสฺสคหณมงฺคเลปิ จูฬากปฺปนมงฺคเลปิ สาริปุตฺตเตฺถรปฺปมุขานํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ อโปฺปทกมธุปายสเมว อทํสุฯ
Jātamaṅgaladivase pana taṃ dārakaṃ pātova nhāpetvā maṇḍetvā sirisayane satasahassagghanikassa kambalassa upari nipajjāpesuṃ. So tattha nipannakova theraṃ oloketvā ‘‘ayaṃ me pubbācariyo, mayā theraṃ nissāya ayaṃ sampatti laddhā, mayā imassa ekaṃ pariccāgaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti sikkhāpadagahaṇatthāya ānīyamāno taṃ kambalaṃ cūḷaṅguliyā veṭhetvā aggahesi. Athassa ‘‘aṅguliyaṃ kambalo laggo’’ti te taṃ harituṃ ārabhiṃsu. So parodi. Ñātakā ‘‘apetha, mā dārakaṃ rodāpethā’’ti kambaleneva saddhiṃ ānayiṃsu. So theraṃ vandanakāle kambalato aṅguliṃ apakaḍḍhitvā kambalaṃ therassa pādamūle pātesi. Ñātakā ‘‘daharakumārena ajānitvā kata’’nti avatvā ‘‘puttena no dinnaṃ, pariccattameva hotu, bhante’’ti vatvā, ‘‘bhante, satasahassagghanikena kambalena pūjākārakassa tumhākaṃ dāsassa sikkhāpadāni dethā’’ti āhaṃsu. ‘‘Ko nāmo ayaṃ dārako’’ti? ‘‘Bhante, ayyena samānanāmako , tisso nāmesa bhavissatī’’ti. Thero kira gihikāle upatissamāṇavo nāma ahosi. Mātāpissa cintesi – ‘‘na mayā puttassa ajjhāsayo bhinditabbo’’ti. Evaṃ dārakassa nāmakaraṇamaṅgalaṃ katvā puna tassa āhāraparibhogamaṅgalepi puna tassa kaṇṇavijjhanamaṅgalepi dussagahaṇamaṅgalepi cūḷākappanamaṅgalepi sāriputtattherappamukhānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ appodakamadhupāyasameva adaṃsu.
ทารโก วุทฺธิมนฺวาย สตฺตวสฺสิกกาเล มาตรํ อาห – ‘‘อมฺม, เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามี’’ติฯ ‘‘สาธุ, ตาต, ปุเพฺพวาหํ ‘น มยา ปุตฺตสฺส อชฺฌาสโย ภินฺทิตโพฺพ’ติ มนํ อกาสิํ, ปพฺพช, ปุตฺตา’’ติ เถรํ นิมนฺตาเปตฺวา ตสฺส อาคตสฺส ภิกฺขญฺจ ทตฺวา, ‘‘ภเนฺต, ตุมฺหากํ ทาโส ‘ปพฺพชิสฺสามี’ติ วทติ, อิมํ อาทาย สายํ วิหารํ อาคมิสฺสามา’’ติ เถรํ อุโยฺยเชตฺวา สายนฺหสมเย มหเนฺตน สกฺการสมฺมาเนน ปุตฺตํ อาทาย วิหารํ คนฺตฺวา เถรสฺส นิยฺยาเทสิฯ เถโร เตน สทฺธิํ กเถสิ – ‘‘ติสฺส, ปพฺพชฺชา นาม ทุกฺกรา, อุเณฺหน อเตฺถ สติ สีตํ ลภติ, สีเตน อเตฺถ สติ อุณฺหํ ลภติ, ปพฺพชิตา กิเจฺฉน ชีวนฺติ, ตฺวญฺจ สุเขธิโต’’ติฯ ‘‘ภเนฺต, อหํ ตุเมฺหหิ วุตฺตนิยาเมเนว สพฺพํ กาตุํ สกฺขิสฺสามี’’ติฯ เถโร ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา ตสฺส ปฎิกูลมนสิการวเสน ตจปญฺจกกมฺมฎฺฐานํ อาจิกฺขิตฺวา ตํ ปพฺพาเชสิฯ สกลมฺปิ หิ ทฺวตฺติํสาการํ กเถตุํ วฎฺฎติเยวฯ สพฺพํ กเถตุํ อสโกฺกเนฺตน ปน ตจปญฺจกกมฺมฎฺฐานํ กเถตพฺพเมวฯ อิทญฺหิ กมฺมฎฺฐานํ สพฺพพุทฺธานํ อวิชหิตเมวฯ เกสาทีสุ เอเกกโกฎฺฐาเสสุ อรหตฺตํ ปตฺตานํ ภิกฺขูนมฺปิ ภิกฺขุนีนมฺปิ อุปาสกานมฺปิ อุปาสิกานมฺปิ ปริเจฺฉโท นตฺถิฯ อพฺยตฺตา ภิกฺขู ปน ปพฺพเชนฺตา อรหตฺตสฺสูปนิสฺสยํ นาเสนฺติฯ ตสฺมา เถโร กมฺมฎฺฐานํ อาจิกฺขิตฺวา ปพฺพาเชตฺวา ทสสุ สีเลสุ ปติฎฺฐาเปสิฯ
Dārako vuddhimanvāya sattavassikakāle mātaraṃ āha – ‘‘amma, therassa santike pabbajissāmī’’ti. ‘‘Sādhu, tāta, pubbevāhaṃ ‘na mayā puttassa ajjhāsayo bhinditabbo’ti manaṃ akāsiṃ, pabbaja, puttā’’ti theraṃ nimantāpetvā tassa āgatassa bhikkhañca datvā, ‘‘bhante, tumhākaṃ dāso ‘pabbajissāmī’ti vadati, imaṃ ādāya sāyaṃ vihāraṃ āgamissāmā’’ti theraṃ uyyojetvā sāyanhasamaye mahantena sakkārasammānena puttaṃ ādāya vihāraṃ gantvā therassa niyyādesi. Thero tena saddhiṃ kathesi – ‘‘tissa, pabbajjā nāma dukkarā, uṇhena atthe sati sītaṃ labhati, sītena atthe sati uṇhaṃ labhati, pabbajitā kicchena jīvanti, tvañca sukhedhito’’ti. ‘‘Bhante, ahaṃ tumhehi vuttaniyāmeneva sabbaṃ kātuṃ sakkhissāmī’’ti. Thero ‘‘sādhū’’ti vatvā tassa paṭikūlamanasikāravasena tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā taṃ pabbājesi. Sakalampi hi dvattiṃsākāraṃ kathetuṃ vaṭṭatiyeva. Sabbaṃ kathetuṃ asakkontena pana tacapañcakakammaṭṭhānaṃ kathetabbameva. Idañhi kammaṭṭhānaṃ sabbabuddhānaṃ avijahitameva. Kesādīsu ekekakoṭṭhāsesu arahattaṃ pattānaṃ bhikkhūnampi bhikkhunīnampi upāsakānampi upāsikānampi paricchedo natthi. Abyattā bhikkhū pana pabbajentā arahattassūpanissayaṃ nāsenti. Tasmā thero kammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā pabbājetvā dasasu sīlesu patiṭṭhāpesi.
มาตาปิตโร ปุตฺตสฺส ปพฺพชิตสกฺการํ กโรนฺตา สตฺตาหํ วิหาเรเยว พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส อโปฺปทกมธุปายสเมว อทํสุฯ ภิกฺขูปิ ‘‘นิพทฺธํ อโปฺปทกมธุปายสํ ปริภุญฺชิตุํ น สโกฺกมา’’ติ อุชฺฌายิํสุฯ ตสฺสปิ มาตาปิตโร สตฺตเม ทิวเส สายํ เคหํ อคมํสุฯ สามเณโร อฎฺฐเม ทิวเส ภิกฺขูหิ สทฺธิํ ปิณฺฑาย ปาวิสิฯ สาวตฺถิวาสิโน ‘‘สามเณโร กิร อชฺช ปิณฺฑาย ปวิสิสฺสติ, สกฺการมสฺส กริสฺสามา’’ติ ปญฺจหิ สาฎกสเตหิ จุมฺพฎกานิ กตฺวา ปญฺจ ปิณฺฑปาตสตานิ สเชฺชตฺวา อาทาย ปฎิปเถ ฐตฺวา อทํสุ, ปุนทิวเส วิหารสฺส อุปวนํ อาคนฺตฺวา อทํสุฯ เอวํ สามเณโร ทฺวีเหว ทิวเสหิ สาฎกสหเสฺสหิ สทฺธิํ ปิณฺฑปาตสหสฺสํ ลภิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทาเปสิฯ พฺราหฺมณกาเล ทินฺนถูลสาฎกสฺส กิเรส นิสฺสโนฺทฯ อถสฺส ภิกฺขู ‘‘ปิณฺฑปาตทายกติโสฺส’’ติ นามํ กริํสุฯ
Mātāpitaro puttassa pabbajitasakkāraṃ karontā sattāhaṃ vihāreyeva buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa appodakamadhupāyasameva adaṃsu. Bhikkhūpi ‘‘nibaddhaṃ appodakamadhupāyasaṃ paribhuñjituṃ na sakkomā’’ti ujjhāyiṃsu. Tassapi mātāpitaro sattame divase sāyaṃ gehaṃ agamaṃsu. Sāmaṇero aṭṭhame divase bhikkhūhi saddhiṃ piṇḍāya pāvisi. Sāvatthivāsino ‘‘sāmaṇero kira ajja piṇḍāya pavisissati, sakkāramassa karissāmā’’ti pañcahi sāṭakasatehi cumbaṭakāni katvā pañca piṇḍapātasatāni sajjetvā ādāya paṭipathe ṭhatvā adaṃsu, punadivase vihārassa upavanaṃ āgantvā adaṃsu. Evaṃ sāmaṇero dvīheva divasehi sāṭakasahassehi saddhiṃ piṇḍapātasahassaṃ labhitvā bhikkhusaṅghassa dāpesi. Brāhmaṇakāle dinnathūlasāṭakassa kiresa nissando. Athassa bhikkhū ‘‘piṇḍapātadāyakatisso’’ti nāmaṃ kariṃsu.
ปุเนกทิวสํ สามเณโร สีตกาเล วิหารจาริกํ จรโนฺต ภิกฺขู ตตฺถ ตตฺถ อคฺคิสาลาทีสุ วิสิเพฺพเนฺต ทิสฺวา อาห – ‘‘กิํ, ภเนฺต, วิสิเพฺพนฺตา นิสินฺนาตฺถา’’ติ? ‘‘สีตํ โน ปีเฬติ สามเณโร’’ติฯ ‘‘ภเนฺต, สีตกาเล นาม กมฺพลํ ปารุปิตุํ วฎฺฎติฯ โส หิ สีตํ ปฎิพาหิตุํ สมโตฺถ’’ติฯ สามเณร ‘‘ตฺวํ มหาปุโญฺญ กมฺพลํ ลเภยฺยาสิ, อมฺหากํ กุโต กมฺพโล’’ติฯ ‘‘เตน หิ, ภเนฺต, กมฺพลตฺถิกา มยา สทฺธิํ อาคจฺฉนฺตู’’ติ สกลวิหาเร อาโรจาเปสิฯ อถ ภิกฺขู ‘‘สามเณเรน สทฺธิํ คนฺตฺวา กมฺพลํ อาหริสฺสามา’’ติ สตฺตวสฺสิกสามเณรํ นิสฺสาย สหสฺสมตฺตา ภิกฺขู นิกฺขมิํสุฯ โส ‘‘เอตฺตกานํ ภิกฺขูนํ กุโต กมฺพลํ ลภิสฺสามี’’ติ จิตฺตมฺปิ อนุปฺปาเทตฺวา เต อาทาย นคราภิมุโข ปายาสิฯ สุทินฺนสฺส หิ ทานสฺส เอวรูโป อานุภาโว โหติฯ โส พหินคเรเยว ฆรปฎิปาฎิยา จรโนฺต ปญฺจ กมฺพลสตานิ ลภิตฺวา อโนฺตนครํ ปาวิสิฯ มนุสฺสา อิโต จิโต จ กมฺพเล อาหรนฺติฯ
Punekadivasaṃ sāmaṇero sītakāle vihāracārikaṃ caranto bhikkhū tattha tattha aggisālādīsu visibbente disvā āha – ‘‘kiṃ, bhante, visibbentā nisinnātthā’’ti? ‘‘Sītaṃ no pīḷeti sāmaṇero’’ti. ‘‘Bhante, sītakāle nāma kambalaṃ pārupituṃ vaṭṭati. So hi sītaṃ paṭibāhituṃ samattho’’ti. Sāmaṇera ‘‘tvaṃ mahāpuñño kambalaṃ labheyyāsi, amhākaṃ kuto kambalo’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, kambalatthikā mayā saddhiṃ āgacchantū’’ti sakalavihāre ārocāpesi. Atha bhikkhū ‘‘sāmaṇerena saddhiṃ gantvā kambalaṃ āharissāmā’’ti sattavassikasāmaṇeraṃ nissāya sahassamattā bhikkhū nikkhamiṃsu. So ‘‘ettakānaṃ bhikkhūnaṃ kuto kambalaṃ labhissāmī’’ti cittampi anuppādetvā te ādāya nagarābhimukho pāyāsi. Sudinnassa hi dānassa evarūpo ānubhāvo hoti. So bahinagareyeva gharapaṭipāṭiyā caranto pañca kambalasatāni labhitvā antonagaraṃ pāvisi. Manussā ito cito ca kambale āharanti.
เอโก ปน ปุริโส อาปณทฺวาเรน อาคจฺฉโนฺต ปญฺจ กมฺพลสตานิ ปสาเรตฺวา นิสินฺนํ เอกํ อาปณิกํ ทิสฺวา อาห – ‘‘อโมฺภ, เอโก สามเณโร กมฺพเล สํหรโนฺต อาคจฺฉติ, ตว กมฺพเล ปฎิจฺฉาเทหี’’ติ? ‘‘กิํ ปน โส ทินฺนเก คณฺหาติ, อุทาหุ อทินฺนเก’’ติ? ‘‘ทินฺนเก คณฺหาตี’’ติ ฯ ‘‘เอวํ สเนฺต สเจ อิจฺฉามิ, ทสฺสามิ, โน เจ, น ทสฺสามิ, คจฺฉ ตฺว’’นฺติ อุโยฺยเชสิฯ มจฺฉริโน หิ อนฺธพาลา เอวรูเปสุ ทานํ ททมาเนสุ มจฺฉรายิตฺวา อสทิสทานํ ทิสฺวา มจฺฉรายโนฺต กาโฬ (ธ. ป. ๑๗๗) วิย นิรเย นิพฺพตฺตนฺติฯ อาปณิโก จิเนฺตสิ – ‘‘อยํ ปุริโส อตฺตโน ธมฺมตาย อาคจฺฉมาโน ‘ตว กมฺพเล ปฎิจฺฉาเทหี’ติ มํ อาหฯ ‘สเจปิ โส ทินฺนกํ คณฺหา’ติ, อหํ ปน ‘มม สนฺตกํ สเจ อิจฺฉามิ, ทสฺสามิ, โน เจ, น ทสฺสามี’ติ อวจํ, ทิฎฺฐกํ ปน อเทนฺตสฺส ลชฺชา อุปฺปชฺชติ, อตฺตโน สนฺตกํ ปฎิจฺฉาเทนฺตสฺส โทโส นตฺถิ, อิเมสุ ปญฺจกมฺพลสเตสุ เทฺว กมฺพลานิ สตสหสฺสคฺฆนิกานิ, อิมาเนว ปฎิจฺฉาเทตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ เทฺวปิ กมฺพเล ทสาย ทสํ สมฺพนฺธิตฺวา เตสํ อนฺตเร ปกฺขิปิตฺวา ปฎิจฺฉาเทสิฯ สามเณโรปิ ภิกฺขุสหเสฺสน สทฺธิํ ตํ ปเทสํ ปาปุณิฯ อาปณิกสฺส สามเณรํ ทิสฺวาว ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิ, สกลสรีรํ สิเนเหน ปริปุณฺณํ อโหสิฯ โส จิเนฺตสิ – ‘‘ติฎฺฐตุ กมฺพลานิ, อิมํ ทิสฺวา หทยมํสมฺปิ ทาตุํ ยุตฺต’’นฺติฯ เต เทฺวปิ กมฺพเล นีหริตฺวา สามเณรสฺส ปาทมูเล ฐเปตฺวา วนฺทิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, ตยา ทิฎฺฐธมฺมสฺส ภาคี อสฺส’’นฺติ อวจฯ โสปิสฺส ‘‘เอวํ โหตู’’ติ อนุโมทนํ อกาสิฯ
Eko pana puriso āpaṇadvārena āgacchanto pañca kambalasatāni pasāretvā nisinnaṃ ekaṃ āpaṇikaṃ disvā āha – ‘‘ambho, eko sāmaṇero kambale saṃharanto āgacchati, tava kambale paṭicchādehī’’ti? ‘‘Kiṃ pana so dinnake gaṇhāti, udāhu adinnake’’ti? ‘‘Dinnake gaṇhātī’’ti . ‘‘Evaṃ sante sace icchāmi, dassāmi, no ce, na dassāmi, gaccha tva’’nti uyyojesi. Maccharino hi andhabālā evarūpesu dānaṃ dadamānesu maccharāyitvā asadisadānaṃ disvā maccharāyanto kāḷo (dha. pa. 177) viya niraye nibbattanti. Āpaṇiko cintesi – ‘‘ayaṃ puriso attano dhammatāya āgacchamāno ‘tava kambale paṭicchādehī’ti maṃ āha. ‘Sacepi so dinnakaṃ gaṇhā’ti, ahaṃ pana ‘mama santakaṃ sace icchāmi, dassāmi, no ce, na dassāmī’ti avacaṃ, diṭṭhakaṃ pana adentassa lajjā uppajjati, attano santakaṃ paṭicchādentassa doso natthi, imesu pañcakambalasatesu dve kambalāni satasahassagghanikāni, imāneva paṭicchādetuṃ vaṭṭatī’’ti. Dvepi kambale dasāya dasaṃ sambandhitvā tesaṃ antare pakkhipitvā paṭicchādesi. Sāmaṇeropi bhikkhusahassena saddhiṃ taṃ padesaṃ pāpuṇi. Āpaṇikassa sāmaṇeraṃ disvāva puttasineho uppajji, sakalasarīraṃ sinehena paripuṇṇaṃ ahosi. So cintesi – ‘‘tiṭṭhatu kambalāni, imaṃ disvā hadayamaṃsampi dātuṃ yutta’’nti. Te dvepi kambale nīharitvā sāmaṇerassa pādamūle ṭhapetvā vanditvā, ‘‘bhante, tayā diṭṭhadhammassa bhāgī assa’’nti avaca. Sopissa ‘‘evaṃ hotū’’ti anumodanaṃ akāsi.
สามเณโร อโนฺตนคเรปิ ปญฺจ กมฺพลสตานิ ลภิฯ เอวํ เอกทิวสํเยว กมฺพลสหสฺสํ ลภิตฺวา ภิกฺขุสหสฺสสฺส อทาสิฯ อถสฺส กมฺพลทายกติสฺสเตฺถโรติ นามํ กริํสุฯ เอวํ นามกรณทิวเส ทินฺนกมฺพโล สตฺตวสฺสิกกาเล กมฺพลสหสฺสภาวํ ปาปุณิฯ พุทฺธสาสนญฺหิ ฐเปตฺวา นตฺถญฺญํ ตํ ฐานํ, ยตฺถ อปฺปํ ทินฺนํ พหุํ โหติ, พหุํ ทินฺนํ พหุตรํฯ เตนาห ภควา –
Sāmaṇero antonagarepi pañca kambalasatāni labhi. Evaṃ ekadivasaṃyeva kambalasahassaṃ labhitvā bhikkhusahassassa adāsi. Athassa kambaladāyakatissattheroti nāmaṃ kariṃsu. Evaṃ nāmakaraṇadivase dinnakambalo sattavassikakāle kambalasahassabhāvaṃ pāpuṇi. Buddhasāsanañhi ṭhapetvā natthaññaṃ taṃ ṭhānaṃ, yattha appaṃ dinnaṃ bahuṃ hoti, bahuṃ dinnaṃ bahutaraṃ. Tenāha bhagavā –
‘‘ตถารูโปยํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสโงฺฆ, ยถารูเป ภิกฺขุสเงฺฆ อปฺปํ ทินฺนํ พหุํ โหติ, พหุํ ทินฺนํ พหุตร’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๔๖) –
‘‘Tathārūpoyaṃ, bhikkhave, bhikkhusaṅgho, yathārūpe bhikkhusaṅghe appaṃ dinnaṃ bahuṃ hoti, bahuṃ dinnaṃ bahutara’’nti (ma. ni. 3.146) –
เอวํ สามเณโร เอกกมฺพลสฺส นิสฺสเนฺทน สตฺตวสฺสิโกว กมฺพลสหสฺสํ ลภิฯ ตสฺส เชตวเน วิหรนฺตสฺส อภิกฺขณํ ญาติทายกา สนฺติกํ อาคนฺตฺวา กถาสลฺลาปํ กโรนฺติฯ โส จิเนฺตสิ – ‘‘มยา อิธ วสเนฺตน ญาติทายเกสุ อาคนฺตฺวา กเถเนฺตสุ อกเถตุมฺปิ น สกฺกา, เอเตหิ สทฺธิํ กถาปปเญฺจน อตฺตโน ปติฎฺฐํ กาตุํ น สกฺกา, ยํนูนาหํ สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฎฺฐานํ อุคฺคณฺหิตฺวา อรญฺญํ ปวิเสยฺย’’นฺติฯ โส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ยาว อรหตฺตา กมฺมฎฺฐานํ กถาเปตฺวา อุปชฺฌายํ วนฺทิตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย วิหารา นิกฺขมิตฺวา ‘‘สเจ อาสนฺนฎฺฐาเน วสิสฺสามิ, ญาตกา มํ ปโกฺกสิสฺสนฺตี’’ติ วีสติ โยชนสตํ มคฺคํ อคมาสิฯ อเถเกน คามทฺวาเรน คจฺฉโนฺต เอกํ มหลฺลกปุริสํ ทิสฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กิํ นุ โข, มหาอุปาสก , อิมสฺมิํ ปเทเส วสนฺตานํ อารญฺญกวิหาโร อตฺถี’’ติ? ‘‘อตฺถิ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘เตน หิ เม มคฺคํ อาจิกฺขาหี’’ติฯ มหลฺลกอุปาสกสฺส ปน ตํ ทิสฺวาว ปุตฺตสิเนโห อุทปาทิฯ อถสฺส ตเตฺถว ฐิโต อนาจิกฺขิตฺวา ‘‘เอหิ, ภเนฺต, อาจิกฺขิสฺสามิ เต’’ติ คเหตฺวา อคมาสิฯ สามเณโร เตน สทฺธิํ คจฺฉโนฺต อนฺตรามเคฺค นานาปุปฺผผลปฎิมณฺฑิเต รุกฺขปพฺพตปเทเส ทิสฺวา ‘‘อยํ, อุปาสก, กิํ ปเทโส นาม, อยํ อุปาสก กิํ ปเทโส นามา’’ติ ปุจฺฉิฯ โสปิสฺส เตสํ นามานิ อาจิกฺขโนฺต อารญฺญกวิหารํ ปตฺวา ‘‘อิทํ, ภเนฺต, ผาสุกฎฺฐานํ, อิเธว วสาหี’’ติ วตฺวา, ‘‘ภเนฺต, โก นาโม ตฺว’’นฺติ นามํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อหํ วนวาสีติโสฺส นาม อุปาสกา’’ติ วุเตฺต, ‘‘เสฺว อมฺหากํ คาเม ภิกฺขาย จริตุํ วฎฺฎตี’’ติ วตฺวา นิวตฺติตฺวา อโนฺตคามเมว คโตฯ ‘‘วนวาสีติโสฺส นาม วิหารํ อาคโต, ตสฺส ยาคุภตฺตาทีนิ ปฎิยาเทถา’’ติ มนุสฺสานํ อาโรเจสิฯ
Evaṃ sāmaṇero ekakambalassa nissandena sattavassikova kambalasahassaṃ labhi. Tassa jetavane viharantassa abhikkhaṇaṃ ñātidāyakā santikaṃ āgantvā kathāsallāpaṃ karonti. So cintesi – ‘‘mayā idha vasantena ñātidāyakesu āgantvā kathentesu akathetumpi na sakkā, etehi saddhiṃ kathāpapañcena attano patiṭṭhaṃ kātuṃ na sakkā, yaṃnūnāhaṃ satthu santike kammaṭṭhānaṃ uggaṇhitvā araññaṃ paviseyya’’nti. So satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā upajjhāyaṃ vanditvā pattacīvaramādāya vihārā nikkhamitvā ‘‘sace āsannaṭṭhāne vasissāmi, ñātakā maṃ pakkosissantī’’ti vīsati yojanasataṃ maggaṃ agamāsi. Athekena gāmadvārena gacchanto ekaṃ mahallakapurisaṃ disvā pucchi – ‘‘kiṃ nu kho, mahāupāsaka , imasmiṃ padese vasantānaṃ āraññakavihāro atthī’’ti? ‘‘Atthi, bhante’’ti. ‘‘Tena hi me maggaṃ ācikkhāhī’’ti. Mahallakaupāsakassa pana taṃ disvāva puttasineho udapādi. Athassa tattheva ṭhito anācikkhitvā ‘‘ehi, bhante, ācikkhissāmi te’’ti gahetvā agamāsi. Sāmaṇero tena saddhiṃ gacchanto antarāmagge nānāpupphaphalapaṭimaṇḍite rukkhapabbatapadese disvā ‘‘ayaṃ, upāsaka, kiṃ padeso nāma, ayaṃ upāsaka kiṃ padeso nāmā’’ti pucchi. Sopissa tesaṃ nāmāni ācikkhanto āraññakavihāraṃ patvā ‘‘idaṃ, bhante, phāsukaṭṭhānaṃ, idheva vasāhī’’ti vatvā, ‘‘bhante, ko nāmo tva’’nti nāmaṃ pucchitvā ‘‘ahaṃ vanavāsītisso nāma upāsakā’’ti vutte, ‘‘sve amhākaṃ gāme bhikkhāya carituṃ vaṭṭatī’’ti vatvā nivattitvā antogāmameva gato. ‘‘Vanavāsītisso nāma vihāraṃ āgato, tassa yāgubhattādīni paṭiyādethā’’ti manussānaṃ ārocesi.
สามเณโร ปฐมเมว ติโสฺส นาม หุตฺวา ตโต ปิณฺฑปาตทายกติโสฺส กมฺพลทายกติโสฺส วนวาสีติโสฺสติ ตีณิ นามานิ ลภิตฺวา สตฺตวสฺสพฺภนฺตเร จตฺตาริ นามานิ ลภิฯ โส ปุนทิวเส ปาโตว ตํ คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิฯ มนุสฺสา ภิกฺขํ ทตฺวา วนฺทิํสุฯ สามเณโร ‘‘สุขิตา โหถ, ทุกฺขา มุจฺจถา’’ติ อาหฯ เอกมนุโสฺสปิ ตสฺส ภิกฺขํ ทตฺวา ปุน เคหํ คนฺตุํ นาสกฺขิ, สเพฺพว โอโลเกนฺตา อฎฺฐํสุฯ โสปิ อตฺตโน ยาปนมตฺตเมว คณฺหิฯ สกลคามวาสิโน ตสฺส ปาทมูเล อุเรน นิปชฺชิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, ตุเมฺหสุ อิมํ เตมาสํ อิธ วสเนฺตสุ มยํ ตีณิ สรณานิ คเหตฺวา ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฎฺฐาย มาสสฺส อฎฺฐ อุโปสถกมฺมานิ อุปวสิสฺสาม, อิธ วสนตฺถาย โน ปฎิญฺญํ เทถา’’ติฯ โส อุปการํ สลฺลเกฺขตฺวา เตสํ ปฎิญฺญํ ทตฺวา นิพทฺธํ ตเตฺถว ปิณฺฑปาตจารํ จริฯ วนฺทิตวนฺทิตกฺขเณ จ ‘‘สุขิตา โหถ, ทุกฺขา มุจฺจถา’’ติ ปททฺวยเมว กเถตฺวา ปกฺกามิฯ โส ตเตฺถวปฐมมาสญฺจ ทุติยมาสญฺจ วีตินาเมตฺวา ตติยมาเส คจฺฉเนฺต สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิฯ
Sāmaṇero paṭhamameva tisso nāma hutvā tato piṇḍapātadāyakatisso kambaladāyakatisso vanavāsītissoti tīṇi nāmāni labhitvā sattavassabbhantare cattāri nāmāni labhi. So punadivase pātova taṃ gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Manussā bhikkhaṃ datvā vandiṃsu. Sāmaṇero ‘‘sukhitā hotha, dukkhā muccathā’’ti āha. Ekamanussopi tassa bhikkhaṃ datvā puna gehaṃ gantuṃ nāsakkhi, sabbeva olokentā aṭṭhaṃsu. Sopi attano yāpanamattameva gaṇhi. Sakalagāmavāsino tassa pādamūle urena nipajjitvā, ‘‘bhante, tumhesu imaṃ temāsaṃ idha vasantesu mayaṃ tīṇi saraṇāni gahetvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāya māsassa aṭṭha uposathakammāni upavasissāma, idha vasanatthāya no paṭiññaṃ dethā’’ti. So upakāraṃ sallakkhetvā tesaṃ paṭiññaṃ datvā nibaddhaṃ tattheva piṇḍapātacāraṃ cari. Vanditavanditakkhaṇe ca ‘‘sukhitā hotha, dukkhā muccathā’’ti padadvayameva kathetvā pakkāmi. So tatthevapaṭhamamāsañca dutiyamāsañca vītināmetvā tatiyamāse gacchante saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi.
อถสฺส ปวาเรตฺวา วุฎฺฐวสฺสกาเล อุปชฺฌาโย สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘อหํ, ภเนฺต, ติสฺสสามเณรสฺส สนฺติกํ คจฺฉามี’’ติฯ ‘‘คจฺฉ, สาริปุตฺตา’’ติฯ โส อตฺตโน ปริวาเร ปญฺจสเต ภิกฺขู อาทาย ปกฺกโนฺต, ‘‘อาวุโส โมคฺคลฺลาน, อหํ ติสฺสสามเณรสฺส สนฺติกํ คจฺฉามี’’ติ อาหฯ มหาโมคฺคลฺลานเตฺถโร ‘‘อหมฺปิ, อาวุโส, คจฺฉามี’’ติ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธิํ นิกฺขมิฯ เอเตนุปาเยน มหากสฺสปเตฺถโร อนุรุทฺธเตฺถโร อุปาลิเตฺถโร ปุณฺณเตฺถโรติ สเพฺพ มหาสาวกา ปญฺจหิ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธิํ นิกฺขมิํสุฯ สเพฺพปิ มหาสาวกานํ ปริวารา จตฺตาลีส ภิกฺขุสหสฺสานิ อเหสุํฯ เต วีสติโยชนสตํ มคฺคํ คนฺตฺวา โคจรคามํ สมฺปตฺตาฯ สามเณรสฺส นิพทฺธูปฎฺฐาโก อุปาสโก ทฺวาเรเยว ทิสฺวา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา วนฺทิฯ
Athassa pavāretvā vuṭṭhavassakāle upajjhāyo satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā āha – ‘‘ahaṃ, bhante, tissasāmaṇerassa santikaṃ gacchāmī’’ti. ‘‘Gaccha, sāriputtā’’ti. So attano parivāre pañcasate bhikkhū ādāya pakkanto, ‘‘āvuso moggallāna, ahaṃ tissasāmaṇerassa santikaṃ gacchāmī’’ti āha. Mahāmoggallānatthero ‘‘ahampi, āvuso, gacchāmī’’ti pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ nikkhami. Etenupāyena mahākassapatthero anuruddhatthero upālitthero puṇṇattheroti sabbe mahāsāvakā pañcahi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ nikkhamiṃsu. Sabbepi mahāsāvakānaṃ parivārā cattālīsa bhikkhusahassāni ahesuṃ. Te vīsatiyojanasataṃ maggaṃ gantvā gocaragāmaṃ sampattā. Sāmaṇerassa nibaddhūpaṭṭhāko upāsako dvāreyeva disvā paccuggantvā vandi.
อถ นํ สาริปุตฺตเตฺถโร ปุจฺฉิ – ‘‘อตฺถิ นุ โข, อุปาสก, อิมสฺมิํ ปเทเส อารญฺญกวิหาโร’’ติ? ‘‘อตฺถิ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘สภิกฺขุโก, อภิกฺขุโก’’ติ? ‘‘สภิกฺขุโก, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘โก นาโม ตตฺถ วสตี’’ติ? ‘‘วนวาสีติโสฺส, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘เตน หิ มคฺคํ โน อาจิกฺขา’’ติฯ ‘‘เก ตุเมฺห, ภเนฺต’’ติ? ‘‘มยํ สามเณรสฺส สนฺติกํ อาคตา’’ติฯ อุปาสโก โอโลเกตฺวา ธมฺมเสนาปติํ อาทิํ กตฺวา สเพฺพปิ มหาสาวเก สญฺชานิตฺวา นิรนฺตรํ ปีติยา ผุฎฺฐสรีโร หุตฺวา ‘‘ติฎฺฐถ ตาว, ภเนฺต’’ติ เวเคน คามํ ปวิสิตฺวา ‘‘เอเต, อยฺยา, สาริปุตฺตเตฺถรํ อาทิํ กตฺวา อสีติ มหาสาวกา อตฺตโน อตฺตโน ปริวาเรหิ สทฺธิํ สามเณรสฺส สนฺติกํ อาคตา, มญฺจปีฐปจฺจตฺถรณทีปเตลาทีนิ คเหตฺวา เวเคน นิกฺขมถา’’ติ อุโคฺฆเสสิฯ มนุสฺสา ‘‘ตาวเทว มญฺจาทีนิ คเหตฺวา เถรานํ ปทานุปทิกา หุตฺวา เถเรหิ สทฺธิํเยว วิหารํ ปวิสิํสุฯ สามเณโร ภิกฺขุสงฺฆํ สญฺชานิตฺวา กติปยานํ มหาเถรานํ ปตฺตจีวรานิ ปฎิคฺคเหตฺวา วตฺตมกาสิฯ ตสฺส เถรานํ วสนฎฺฐานํ สํวิทหนฺตสฺส ปตฺตจีวรํ ปฎิสาเมนฺตเสฺสว อนฺธกาโร ชาตา’’ติฯ สาริปุตฺตเตฺถโร อุปาสเก อาห – ‘‘คจฺฉถ, อุปาสกา, ตุมฺหากํ อนฺธกาโร ชาโต’’ติฯ ‘‘ภเนฺต, อชฺช ธมฺมสฺสวนทิวโส, น มยํ คมิสฺสาม, ธมฺมํ สุณิสฺสาม, อิโต ปุเพฺพ ธมฺมสฺสวนมฺปิ นตฺถี’’ติฯ ‘‘เตน หิ, สามเณร, ทีปํ ชาเลตฺวา ธมฺมสฺสวนสฺส กาลํ โฆเสหี’’ติฯ โส ตถา อกาสิฯ อถ นํ เถโร อาห – ‘‘ติสฺส ตว อุปฎฺฐากา ‘ธมฺมํ โสตุกามามฺหา’ติ วทนฺติ , กเถหิ เตสํ ธมฺม’’นฺติฯ อุปาสกา เอกปฺปหาเรเนว อุฎฺฐาย, ‘‘ภเนฺต, อมฺหากํ อโยฺย ‘สุขิตา โหถ, ทุกฺขา มุจฺจถา’ติ อิมานิ เทฺว ปทานิ ฐเปตฺวา อญฺญํ ธมฺมกถํ น ชานาติ , อมฺหากํ อญฺญํ ธมฺมกถิกํ เทถา’’ติ วทิํสุฯ ‘‘สามเณโร ปน อรหตฺตํ ปตฺวาปิ เนว เตสํ ธมฺมกถํ กเถสี’’ติฯ
Atha naṃ sāriputtatthero pucchi – ‘‘atthi nu kho, upāsaka, imasmiṃ padese āraññakavihāro’’ti? ‘‘Atthi, bhante’’ti. ‘‘Sabhikkhuko, abhikkhuko’’ti? ‘‘Sabhikkhuko, bhante’’ti. ‘‘Ko nāmo tattha vasatī’’ti? ‘‘Vanavāsītisso, bhante’’ti. ‘‘Tena hi maggaṃ no ācikkhā’’ti. ‘‘Ke tumhe, bhante’’ti? ‘‘Mayaṃ sāmaṇerassa santikaṃ āgatā’’ti. Upāsako oloketvā dhammasenāpatiṃ ādiṃ katvā sabbepi mahāsāvake sañjānitvā nirantaraṃ pītiyā phuṭṭhasarīro hutvā ‘‘tiṭṭhatha tāva, bhante’’ti vegena gāmaṃ pavisitvā ‘‘ete, ayyā, sāriputtattheraṃ ādiṃ katvā asīti mahāsāvakā attano attano parivārehi saddhiṃ sāmaṇerassa santikaṃ āgatā, mañcapīṭhapaccattharaṇadīpatelādīni gahetvā vegena nikkhamathā’’ti ugghosesi. Manussā ‘‘tāvadeva mañcādīni gahetvā therānaṃ padānupadikā hutvā therehi saddhiṃyeva vihāraṃ pavisiṃsu. Sāmaṇero bhikkhusaṅghaṃ sañjānitvā katipayānaṃ mahātherānaṃ pattacīvarāni paṭiggahetvā vattamakāsi. Tassa therānaṃ vasanaṭṭhānaṃ saṃvidahantassa pattacīvaraṃ paṭisāmentasseva andhakāro jātā’’ti. Sāriputtatthero upāsake āha – ‘‘gacchatha, upāsakā, tumhākaṃ andhakāro jāto’’ti. ‘‘Bhante, ajja dhammassavanadivaso, na mayaṃ gamissāma, dhammaṃ suṇissāma, ito pubbe dhammassavanampi natthī’’ti. ‘‘Tena hi, sāmaṇera, dīpaṃ jāletvā dhammassavanassa kālaṃ ghosehī’’ti. So tathā akāsi. Atha naṃ thero āha – ‘‘tissa tava upaṭṭhākā ‘dhammaṃ sotukāmāmhā’ti vadanti , kathehi tesaṃ dhamma’’nti. Upāsakā ekappahāreneva uṭṭhāya, ‘‘bhante, amhākaṃ ayyo ‘sukhitā hotha, dukkhā muccathā’ti imāni dve padāni ṭhapetvā aññaṃ dhammakathaṃ na jānāti , amhākaṃ aññaṃ dhammakathikaṃ dethā’’ti vadiṃsu. ‘‘Sāmaṇero pana arahattaṃ patvāpi neva tesaṃ dhammakathaṃ kathesī’’ti.
ตทา ปน นํ อุปชฺฌาโย, ‘‘สามเณร, กถํ ปน สุขิตา โหนฺติ, ‘กถํ ปน ทุกฺขา มุจฺจนฺตี’ติ อิเมสํ โน ทฺวินฺนํ ปทานํ อตฺถํ กเถหี’’ติ อาหฯ โส ‘‘สาธุ, ภเนฺต’’ติ จิตฺตพีชนิํ คเหตฺวา ธมฺมาสนํ อารุยฺห ปญฺจหิ นิกาเยหิ อตฺถญฺจ การณญฺจ อากฑฺฒิตฺวา ฆนวสฺสํ วสฺสโนฺต จาตุทฺทีปกมหาเมโฆ วิย ขนฺธธาตุอายตนโพธิปกฺขิยธเมฺม วิภชโนฺต อรหตฺตกูเฎน ธมฺมกถํ กเถตฺวา, ‘‘ภเนฺต, เอวํ อรหตฺตปฺปตฺตสฺส สุขํ โหติ, อรหตฺตํ ปโตฺตเยว ทุกฺขา มุจฺจติ, เสสชนา ชาติทุกฺขาทีหิ เจว นิรยทุกฺขาทีหิ จ น ปริมุจฺจนฺตี’’ติ อาหฯ ‘‘สาธุ, สามเณร, สุกถิโต เต ปฎิภาโณ, อิทานิ สรภญฺญํ ภณาหี’’ติฯ โส สรภญฺญมฺปิ ภณิฯ อรุเณ อุคฺคจฺฉเนฺต สามเณรสฺส อุปฎฺฐากมนุสฺสา เทฺว ภาคา อเหสุํฯ เอกเจฺจ ‘‘น วต โน อิโต ปุเพฺพ เอวรูโป กกฺขโฬ ทิฎฺฐปุโพฺพฯ กถญฺหิ นาม เอวรูปํ ธมฺมกถํ ชานโนฺต เอตฺตกํ กาลํ มาตาปิตุฎฺฐาเน ฐตฺวา อุปฎฺฐหนฺตานํ มนุสฺสานํ เอกมฺปิ ธมฺมปทํ น กเถสี’’ติ กุชฺฌิํสุฯ เอกเจฺจ ‘‘ลาภา วต โน, เย มยํ เอวรูปํ ภทนฺตํ คุณํ วา อคุณํ วา อชานนฺตาปิ อุปฎฺฐหิมฺห , อิทานิ จ ปนสฺส สนฺติเก ธมฺมํ โสตุํ ลภิมฺหา’’ติ ตุสฺสิํสุฯ
Tadā pana naṃ upajjhāyo, ‘‘sāmaṇera, kathaṃ pana sukhitā honti, ‘kathaṃ pana dukkhā muccantī’ti imesaṃ no dvinnaṃ padānaṃ atthaṃ kathehī’’ti āha. So ‘‘sādhu, bhante’’ti cittabījaniṃ gahetvā dhammāsanaṃ āruyha pañcahi nikāyehi atthañca kāraṇañca ākaḍḍhitvā ghanavassaṃ vassanto cātuddīpakamahāmegho viya khandhadhātuāyatanabodhipakkhiyadhamme vibhajanto arahattakūṭena dhammakathaṃ kathetvā, ‘‘bhante, evaṃ arahattappattassa sukhaṃ hoti, arahattaṃ pattoyeva dukkhā muccati, sesajanā jātidukkhādīhi ceva nirayadukkhādīhi ca na parimuccantī’’ti āha. ‘‘Sādhu, sāmaṇera, sukathito te paṭibhāṇo, idāni sarabhaññaṃ bhaṇāhī’’ti. So sarabhaññampi bhaṇi. Aruṇe uggacchante sāmaṇerassa upaṭṭhākamanussā dve bhāgā ahesuṃ. Ekacce ‘‘na vata no ito pubbe evarūpo kakkhaḷo diṭṭhapubbo. Kathañhi nāma evarūpaṃ dhammakathaṃ jānanto ettakaṃ kālaṃ mātāpituṭṭhāne ṭhatvā upaṭṭhahantānaṃ manussānaṃ ekampi dhammapadaṃ na kathesī’’ti kujjhiṃsu. Ekacce ‘‘lābhā vata no, ye mayaṃ evarūpaṃ bhadantaṃ guṇaṃ vā aguṇaṃ vā ajānantāpi upaṭṭhahimha , idāni ca panassa santike dhammaṃ sotuṃ labhimhā’’ti tussiṃsu.
สมฺมาสมฺพุโทฺธปิ ตํ ทิวสํ ปจฺจูสสมเย โลกํ โวโลเกโนฺต วนวาสีติสฺสสฺส อุปฎฺฐาเก อตฺตโน ญาณชาลสฺส อโนฺต ปวิเฎฺฐ ทิสฺวา ‘‘กิํ นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ อาวเชฺชโนฺต อิมมตฺถํ อุปธาเรสิ ‘‘วนวาสีติสฺสสามเณรสฺส อุปฎฺฐากา เอกเจฺจ ตุฎฺฐา, เอกเจฺจ กุทฺธา, มยฺหํ ปุตฺตสฺส ปน สามเณรสฺส กุทฺธา นิรยภาคิโน ภวิสฺสนฺติ, คนฺตพฺพเมว ตตฺถ มยา, มยิ คเต สเพฺพปิ เต สามเณเร เมตฺตจิตฺตํ กตฺวา ทุกฺขา มุจฺจิสฺสนฺตี’’ติฯ เตปิ มนุสฺสา ภิกฺขุสงฺฆํ นิมเนฺตตฺวา คามํ คนฺตฺวา มณฺฑปํ กาเรตฺวา ยาคุภตฺตาทีนิ สมฺปาเทตฺวา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา สงฺฆสฺส อาคมนมคฺคํ โอโลเกนฺตา นิสีทิํสุฯ ภิกฺขูปิ สรีรปฎิชคฺคนํ กตฺวา ภิกฺขาจารเวลาย คามํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตา สามเณรํ ปุจฺฉิํสุ – ‘‘กิํ, ติสฺส, ตฺวํ อเมฺหหิ สทฺธิํ คมิสฺสสิ, อุทาหุ ปจฺฉา’’ติ? ‘‘มม คมนเวลายเมว คมิสฺสามิ, คจฺฉถ ตุเมฺห, ภเนฺต’’ติฯ ภิกฺขู ปตฺตจีวรมาทาย ปวิสิํสุฯ
Sammāsambuddhopi taṃ divasaṃ paccūsasamaye lokaṃ volokento vanavāsītissassa upaṭṭhāke attano ñāṇajālassa anto paviṭṭhe disvā ‘‘kiṃ nu kho bhavissatī’’ti āvajjento imamatthaṃ upadhāresi ‘‘vanavāsītissasāmaṇerassa upaṭṭhākā ekacce tuṭṭhā, ekacce kuddhā, mayhaṃ puttassa pana sāmaṇerassa kuddhā nirayabhāgino bhavissanti, gantabbameva tattha mayā, mayi gate sabbepi te sāmaṇere mettacittaṃ katvā dukkhā muccissantī’’ti. Tepi manussā bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā gāmaṃ gantvā maṇḍapaṃ kāretvā yāgubhattādīni sampādetvā āsanāni paññāpetvā saṅghassa āgamanamaggaṃ olokentā nisīdiṃsu. Bhikkhūpi sarīrapaṭijagganaṃ katvā bhikkhācāravelāya gāmaṃ piṇḍāya pavisantā sāmaṇeraṃ pucchiṃsu – ‘‘kiṃ, tissa, tvaṃ amhehi saddhiṃ gamissasi, udāhu pacchā’’ti? ‘‘Mama gamanavelāyameva gamissāmi, gacchatha tumhe, bhante’’ti. Bhikkhū pattacīvaramādāya pavisiṃsu.
สตฺถา เชตวนสฺมิํเยว จีวรํ ปารุปิตฺวา ปตฺตมาทาย เอกจิตฺตกฺขเณเนว คนฺตฺวา ภิกฺขูนํ ปุรโต ฐิตเมว อตฺตานํ ทเสฺสสิฯ ‘‘สมฺมาสมฺพุโทฺธ อาคโต’’ติ สกลคาโม สงฺขุภิตฺวา เอกโกลาหโล อโหสิฯ มนุสฺสา อุทคฺคจิตฺตา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิสีทาเปตฺวา ยาคุํ ทตฺวา ขชฺชกํ อทํสุฯ สามเณโร ภเตฺต อนิฎฺฐิเตเยว อโนฺตคามํ ปาวิสิฯ คามวาสิโน นีหริตฺวา ตสฺส สกฺกจฺจํ ภิกฺขํ อทํสุฯ โส ยาปนมตฺตํ คเหตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ปตฺตํ อุปนาเมสิฯ สตฺถา ‘‘อาหร, ติสฺสา’’ติ หตฺถํ ปสาเรตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา ‘‘ปสฺส, สาริปุตฺต, ตว สามเณรสฺส ปตฺต’’นฺติ เถรสฺส ทเสฺสสิฯ เถโร สตฺถุ หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา สามเณรสฺส ทตฺวา ‘‘คจฺฉ, อตฺตโน ปตฺตฎฺฐาเน นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กโรหี’’ติ อาหฯ
Satthā jetavanasmiṃyeva cīvaraṃ pārupitvā pattamādāya ekacittakkhaṇeneva gantvā bhikkhūnaṃ purato ṭhitameva attānaṃ dassesi. ‘‘Sammāsambuddho āgato’’ti sakalagāmo saṅkhubhitvā ekakolāhalo ahosi. Manussā udaggacittā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā yāguṃ datvā khajjakaṃ adaṃsu. Sāmaṇero bhatte aniṭṭhiteyeva antogāmaṃ pāvisi. Gāmavāsino nīharitvā tassa sakkaccaṃ bhikkhaṃ adaṃsu. So yāpanamattaṃ gahetvā satthu santikaṃ gantvā pattaṃ upanāmesi. Satthā ‘‘āhara, tissā’’ti hatthaṃ pasāretvā pattaṃ gahetvā ‘‘passa, sāriputta, tava sāmaṇerassa patta’’nti therassa dassesi. Thero satthu hatthato pattaṃ gahetvā sāmaṇerassa datvā ‘‘gaccha, attano pattaṭṭhāne nisīditvā bhattakiccaṃ karohī’’ti āha.
คามวาสิโน พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสิตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อนุโมทนํ ยาจิํสุฯ สตฺถา อนุโมทนํ กโรโนฺต เอวมาห – ‘‘ลาภา วต โว อุปาสกา, เย ตุเมฺห อตฺตโน กุลูปกํ สามเณรํ นิสฺสาย สาริปุตฺตํ โมคฺคลฺลานํ กสฺสปํ อนุรุทฺธนฺติ อสีติมหาสาวเก ทสฺสนาย ลภถ, อหมฺปิ ตุมฺหากํ กุลูปกเมว นิสฺสาย อาคโต, พุทฺธทสฺสนมฺปิ โว อิมํ นิสฺสาเยว ลทฺธํ, ลาภา โว, สุลทฺธํ โว’’ติฯ มนุสฺสา จินฺตยิํสุ – ‘‘อโห อมฺหากํ ลาภา, พุทฺธานเญฺจว ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ อาราธนสมตฺถํ อมฺหากํ อยฺยํ ทสฺสนาย ลภาม, เทยฺยธมฺมญฺจสฺส ทาตุํ ลภามา’’ติ สามเณรสฺส กุทฺธา มนุสฺสา ตุสฺสิํสุฯ ตุฎฺฐา มนุสฺสา ภิโยฺยโสมตฺตาย ปสีทิํสุฯ อนุโมทนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสุฯ สตฺถา อุฎฺฐายาสนา ปกฺกามิฯ มนุสฺสา สตฺถารํ อนุคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา นิวตฺติํสุฯ สตฺถา สามเณเรน สทฺธิํ สมธุเรน คจฺฉโนฺต , ‘‘สามเณร, อยํ ปเทโส โกนาโม, อยํ ปเทโส โกนาโม’’ติ ปุเพฺพ ตสฺส อุปาสเกน ทสฺสิตปเทเส ปุจฺฉโนฺต อคมาสิฯ สามเณโรปิ, ‘‘ภเนฺต, อยํ อิตฺถนฺนาโม, อยํ อิตฺถนฺนาโม’’ติ อาจิกฺขมาโนว อคมาสิฯ สตฺถา ตสฺส วสนฎฺฐานํ คนฺตฺวา ปพฺพตมตฺถกํ อภิรุหิฯ ตตฺถ ฐิตานํ ปน มหาสมุโทฺท ปญฺญายติฯ สตฺถา สามเณรํ ปุจฺฉิ – ‘‘ติสฺส, ปพฺพตมตฺถเก ฐิโต อิโต จิโต จ โอโลเกตฺวา กิํ ปสฺสสี’’ติ? ‘‘มหาสมุทฺทํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘มหาสมุทฺทํ ทิสฺวา กิํ จิเนฺตสี’’ติ? ‘‘มม ทุกฺขิตกาเล โรทนฺตสฺส จตูหิ มหาสมุเทฺทหิ อติเรกตเรน อสฺสุนา ภวิตพฺพนฺติ อิทํ, ภเนฺต, จิเนฺตสิ’’นฺติฯ ‘‘สาธุ สาธุ, ติสฺส, เอวเมตํฯ เอเกกสฺส หิ สตฺตสฺส ทุกฺขิตกาเล ปคฺฆริตอสฺสูนิ จตูหิ มหาสมุเทฺทหิ อติเรกตราเนวา’’ติฯ อิทญฺจ ปน วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Gāmavāsino buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisitvā satthāraṃ vanditvā anumodanaṃ yāciṃsu. Satthā anumodanaṃ karonto evamāha – ‘‘lābhā vata vo upāsakā, ye tumhe attano kulūpakaṃ sāmaṇeraṃ nissāya sāriputtaṃ moggallānaṃ kassapaṃ anuruddhanti asītimahāsāvake dassanāya labhatha, ahampi tumhākaṃ kulūpakameva nissāya āgato, buddhadassanampi vo imaṃ nissāyeva laddhaṃ, lābhā vo, suladdhaṃ vo’’ti. Manussā cintayiṃsu – ‘‘aho amhākaṃ lābhā, buddhānañceva bhikkhusaṅghassa ca ārādhanasamatthaṃ amhākaṃ ayyaṃ dassanāya labhāma, deyyadhammañcassa dātuṃ labhāmā’’ti sāmaṇerassa kuddhā manussā tussiṃsu. Tuṭṭhā manussā bhiyyosomattāya pasīdiṃsu. Anumodanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Satthā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Manussā satthāraṃ anugantvā vanditvā nivattiṃsu. Satthā sāmaṇerena saddhiṃ samadhurena gacchanto , ‘‘sāmaṇera, ayaṃ padeso konāmo, ayaṃ padeso konāmo’’ti pubbe tassa upāsakena dassitapadese pucchanto agamāsi. Sāmaṇeropi, ‘‘bhante, ayaṃ itthannāmo, ayaṃ itthannāmo’’ti ācikkhamānova agamāsi. Satthā tassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā pabbatamatthakaṃ abhiruhi. Tattha ṭhitānaṃ pana mahāsamuddo paññāyati. Satthā sāmaṇeraṃ pucchi – ‘‘tissa, pabbatamatthake ṭhito ito cito ca oloketvā kiṃ passasī’’ti? ‘‘Mahāsamuddaṃ, bhante’’ti. ‘‘Mahāsamuddaṃ disvā kiṃ cintesī’’ti? ‘‘Mama dukkhitakāle rodantassa catūhi mahāsamuddehi atirekatarena assunā bhavitabbanti idaṃ, bhante, cintesi’’nti. ‘‘Sādhu sādhu, tissa, evametaṃ. Ekekassa hi sattassa dukkhitakāle paggharitaassūni catūhi mahāsamuddehi atirekatarānevā’’ti. Idañca pana vatvā imaṃ gāthamāha –
‘‘จตูสุ สมุเทฺทสุ ชลํ ปริตฺตกํ,
‘‘Catūsu samuddesu jalaṃ parittakaṃ,
ตโต พหุํ อสฺสุชลํ อนปฺปกํ;
Tato bahuṃ assujalaṃ anappakaṃ;
ทุเกฺขน ผุฎฺฐสฺส นรสฺส โสจนา,
Dukkhena phuṭṭhassa narassa socanā,
กิํการณา สมฺม ตุวํ ปมชฺชสี’’ติฯ
Kiṃkāraṇā samma tuvaṃ pamajjasī’’ti.
อถ นํ ปุน ปุจฺฉิ – ‘‘ติสฺส, กหํ วสสี’’ติ? ‘‘อิมสฺมิํ ปพฺภาเร, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘ตตฺถ ปน วสโนฺต กิํ จิเนฺตสี’’ติ? ‘‘มยา มรเนฺตน อิมสฺมิํ ฐาเน กตสฺส สรีรนิเกฺขปสฺส ปริเจฺฉโท ‘นตฺถี’ติ จิเนฺตสิํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘สาธุ สาธุ, ติสฺส, เอวเมตํฯ อิเมสญฺหิ สตฺตานํ ปถวิยํ นิปชฺชิตฺวา อมตฎฺฐานํ นาม นตฺถี’’ติ วตฺวา –
Atha naṃ puna pucchi – ‘‘tissa, kahaṃ vasasī’’ti? ‘‘Imasmiṃ pabbhāre, bhante’’ti. ‘‘Tattha pana vasanto kiṃ cintesī’’ti? ‘‘Mayā marantena imasmiṃ ṭhāne katassa sarīranikkhepassa paricchedo ‘natthī’ti cintesiṃ, bhante’’ti. ‘‘Sādhu sādhu, tissa, evametaṃ. Imesañhi sattānaṃ pathaviyaṃ nipajjitvā amataṭṭhānaṃ nāma natthī’’ti vatvā –
‘‘อุปสาฬกนามานิ, สหสฺสานิ จตุทฺทส;
‘‘Upasāḷakanāmāni, sahassāni catuddasa;
อสฺมิํ ปเทเส ทฑฺฒานิ, นตฺถิ โลเก อนามตํฯ
Asmiṃ padese daḍḍhāni, natthi loke anāmataṃ.
‘‘ยมฺหิ สจฺจญฺจ ธโมฺม จ, อหิํสา สํยโม ทโม;
‘‘Yamhi saccañca dhammo ca, ahiṃsā saṃyamo damo;
เอตํ อริยา เสวนฺติ, เอตํ โลเก อนามต’’นฺติฯ (ชา.๑.๒.๓๑-๓๒) –
Etaṃ ariyā sevanti, etaṃ loke anāmata’’nti. (jā.1.2.31-32) –
อิมํ ทุกนิปาเต อุปสาฬกชาตกํ กเถสิฯ อิติ ปถวิยํ สรีรนิเกฺขปํ กตฺวา มรเนฺตสุ สเตฺตสุ อมตปุพฺพปเทเส มรนฺตา นาม นตฺถิ, อานนฺทเตฺถรสทิสา ปน อมตปุพฺพปเทเส ปรินิพฺพายนฺติฯ
Imaṃ dukanipāte upasāḷakajātakaṃ kathesi. Iti pathaviyaṃ sarīranikkhepaṃ katvā marantesu sattesu amatapubbapadese marantā nāma natthi, ānandattherasadisā pana amatapubbapadese parinibbāyanti.
อานนฺทเตฺถโร กิร วีสวสฺสสติกกาเล อายุสงฺขารํ โอโลเกโนฺต ปริกฺขีณภาวํ ญตฺวา ‘‘อิโต สตฺตเม ทิวเส ปรินิพฺพายิสฺสามี’’ติ อาโรเจสิฯ ตํ ปวตฺติํ สุตฺวา โรหิณีนทิยา อุภยตีรวาสิเกสุ มนุเสฺสสุ โอริมตีรวาสิกา ‘‘มยํ เถรสฺส พหูปการา, อมฺหากํ สนฺติเก ปรินิพฺพายิสฺสตี’’ติ วทิํสุฯ ปรตีรวาสิกาปิ ‘‘มยํ เถรสฺส พหูปการา, อมฺหากํ สนฺติเก ปรินิพฺพายิสฺสตี’’ติ วทิํสุฯ เถโร เตสํ วจนํ สุตฺวา ‘‘อุภยตีรวาสิโน มยฺหํ อุปการา, อิเม นาม อนุปการาติ น สกฺกา วตฺตุํ, สจาหํ โอริมตีเร ปรินิพฺพายิสฺสามิ, ปรตีรวาสิโน ธาตุคหณตฺถํ เตหิ สทฺธิํ กลหํ กริสฺสนฺติฯ สเจ ปรตีเร ปรินิพฺพายิสฺสามิ, โอริมตีรวาสิโนปิ ตถา กริสฺสนฺติ, กลโห อุปฺปชฺชมาโนปิ มํ นิสฺสาเยว อุปฺปชฺชิสฺสติ, วูปสมมาโนปิ มํ นิสฺสาเยว วูปสมิสฺสตี’’ติ จิเนฺตตฺวา ‘‘โอริมตีรวาสิโนปิ มยฺหํ อุปการา, ปรตีรวาสิโนปิ มยฺหํ อุปการา, อนุปการาปิ นาม นตฺถิ, โอริมตีรวาสิโน โอริมตีเรเยว สนฺนิปตนฺตุ, ปรตีรวาสิโนปิ ปรตีเรเยวา’’ติ อาหฯ ตโต สตฺตเม ทิวเส มเชฺฌนทิยา สตฺตตาลปฺปมาเณ อากาเส ปลฺลเงฺกน นิสีทิตฺวา มหาชนสฺส ธมฺมํ กเถตฺวา ‘‘มม สรีรํ มเชฺฌ ภิชฺชิตฺวา เอโก ภาโค โอริมตีเร ปตตุ, เอโก ภาโค ปรตีเร’’ติ อธิฎฺฐาย ยถานิสิโนฺนว เตโชธาตุํ สมาปชฺชิ, ชาลา อุฎฺฐหิํสุฯ สรีรํ มเชฺฌ ภิชฺชิตฺวา เอโก ภาโค โอริมตีเร ปติ, เอโก ภาโค ปรตีเรฯ ตโต มหาชโน ปริเทวิ, ปถวิอุนฺทฺริยนสโทฺท วิย อาโรทนสโทฺท อโหสิฯ สตฺถุ ปรินิพฺพาเน อาโรทนสทฺทโตปิ การุญฺญตโร อโหสิฯ มนุสฺสา จตฺตาโร มาเส โรทนฺตา ปริเทวนฺตา ‘‘สตฺถุ ปตฺตจีวรคฺคาหเก ติฎฺฐเนฺต สตฺถุ ฐิตกาโล วิย โน อโหสิ, อิทานิ โน สตฺถา ปรินิพฺพุโต’’ติ วิปฺปลปนฺตา วิรวนฺตา วิจริํสูติฯ
Ānandatthero kira vīsavassasatikakāle āyusaṅkhāraṃ olokento parikkhīṇabhāvaṃ ñatvā ‘‘ito sattame divase parinibbāyissāmī’’ti ārocesi. Taṃ pavattiṃ sutvā rohiṇīnadiyā ubhayatīravāsikesu manussesu orimatīravāsikā ‘‘mayaṃ therassa bahūpakārā, amhākaṃ santike parinibbāyissatī’’ti vadiṃsu. Paratīravāsikāpi ‘‘mayaṃ therassa bahūpakārā, amhākaṃ santike parinibbāyissatī’’ti vadiṃsu. Thero tesaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ubhayatīravāsino mayhaṃ upakārā, ime nāma anupakārāti na sakkā vattuṃ, sacāhaṃ orimatīre parinibbāyissāmi, paratīravāsino dhātugahaṇatthaṃ tehi saddhiṃ kalahaṃ karissanti. Sace paratīre parinibbāyissāmi, orimatīravāsinopi tathā karissanti, kalaho uppajjamānopi maṃ nissāyeva uppajjissati, vūpasamamānopi maṃ nissāyeva vūpasamissatī’’ti cintetvā ‘‘orimatīravāsinopi mayhaṃ upakārā, paratīravāsinopi mayhaṃ upakārā, anupakārāpi nāma natthi, orimatīravāsino orimatīreyeva sannipatantu, paratīravāsinopi paratīreyevā’’ti āha. Tato sattame divase majjhenadiyā sattatālappamāṇe ākāse pallaṅkena nisīditvā mahājanassa dhammaṃ kathetvā ‘‘mama sarīraṃ majjhe bhijjitvā eko bhāgo orimatīre patatu, eko bhāgo paratīre’’ti adhiṭṭhāya yathānisinnova tejodhātuṃ samāpajji, jālā uṭṭhahiṃsu. Sarīraṃ majjhe bhijjitvā eko bhāgo orimatīre pati, eko bhāgo paratīre. Tato mahājano paridevi, pathaviundriyanasaddo viya ārodanasaddo ahosi. Satthu parinibbāne ārodanasaddatopi kāruññataro ahosi. Manussā cattāro māse rodantā paridevantā ‘‘satthu pattacīvaraggāhake tiṭṭhante satthu ṭhitakālo viya no ahosi, idāni no satthā parinibbuto’’ti vippalapantā viravantā vicariṃsūti.
ปุน สตฺถา สามเณรํ ปุจฺฉิ – ‘‘ติสฺส, อิมสฺมิํ วนสเณฺฑ ทีปิอาทีนํ สเทฺทน ภายสิ, น ภายสี’’ติ? ‘‘น ภายามิ ภควา, อปิจ โข ปน เม เอเตสํ สทฺทํ สุตฺวา วนรติ นาม อุปฺปชฺชตี’’ติ วตฺวา สฎฺฐิมตฺตาหิ คาถาหิ วนวณฺณนํ นาม กเถสิฯ อถ นํ สตฺถา ‘‘ติสฺสา’’ติ อามเนฺตสิฯ ‘‘กิํ, ภเนฺต’’ติ? ‘‘มยํ คจฺฉาม, ตฺวํ คมิสฺสสิ, นิวตฺติสฺสสี’’ติฯ ‘‘มยฺหํ อุปชฺฌาเย มํ อาทาย คจฺฉเนฺต คมิสฺสามิ, นิวเตฺตเนฺต นิวตฺติสฺสามิ , ภเนฺต’’ติ ฯ สตฺถา ภิกฺขุสเงฺฆน สทฺธิํ ปกฺกามิฯ สามเณรสฺส ปน นิวตฺติตุเมว อชฺฌาสโย, เถโร ตํ ญตฺวา ‘‘ติสฺส, สเจ นิวตฺติตุกาโม, นิวตฺตา’’ติ อาหฯ โส สตฺถารญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ วนฺทิตฺวา นิวตฺติฯ สตฺถา เชตวนเมว อคมาสิฯ
Puna satthā sāmaṇeraṃ pucchi – ‘‘tissa, imasmiṃ vanasaṇḍe dīpiādīnaṃ saddena bhāyasi, na bhāyasī’’ti? ‘‘Na bhāyāmi bhagavā, apica kho pana me etesaṃ saddaṃ sutvā vanarati nāma uppajjatī’’ti vatvā saṭṭhimattāhi gāthāhi vanavaṇṇanaṃ nāma kathesi. Atha naṃ satthā ‘‘tissā’’ti āmantesi. ‘‘Kiṃ, bhante’’ti? ‘‘Mayaṃ gacchāma, tvaṃ gamissasi, nivattissasī’’ti. ‘‘Mayhaṃ upajjhāye maṃ ādāya gacchante gamissāmi, nivattente nivattissāmi , bhante’’ti . Satthā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pakkāmi. Sāmaṇerassa pana nivattitumeva ajjhāsayo, thero taṃ ñatvā ‘‘tissa, sace nivattitukāmo, nivattā’’ti āha. So satthārañca bhikkhusaṅghañca vanditvā nivatti. Satthā jetavanameva agamāsi.
ภิกฺขูนํ ธมฺมสภายํ กถา อุทปาทิ – ‘‘อโห วต วนวาสีติสฺสสามเณโร ทุกฺกรํ กโรติ, ปฎิสนฺธิคฺคหณโต ปฎฺฐายสฺส ญาตกา สตฺตสุ มงฺคเลสุ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ อโปฺปทกมธุปายสเมว อทํสุ, ปพฺพชิตกาเล อโนฺตวิหาเร พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส สตฺต ทิวสานิ อโปฺปทกมธุปายสเมว อทํสุฯ ปพฺพชิตฺวา อฎฺฐเม ทิวเส อโนฺตคามํ ปวิสโนฺต ทฺวีเหว ทิวเสหิ สาฎกสหเสฺสน สทฺธิํ ปิณฺฑปาตสหสฺสํ ลภิ, ปุเนกทิวสํ กมฺพลสหสฺสํ ลภิฯ อิติสฺส อิธ วสนกาเล มหาลาภสกฺกาโร อุปฺปชฺชิ, อิทานิ เอวรูปํ ลาภสกฺการํ ฉเฑฺฑตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา มิสฺสกาหาเรน ยาเปติ, ทุกฺกรการโก วต ติสฺสสามเณโร’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา, ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต ‘‘อาม, ภิกฺขเว, ลาภูปนิสา นาเมสา อญฺญา, นิพฺพานคามินี ปฎิปทา อญฺญาฯ ‘เอวํ ลาภํ ลภิสฺสามี’ติ หิ อารญฺญิกาทิธุตงฺคสมาทานวเสน ลาภูปนิสํ รกฺขนฺตสฺส ภิกฺขุโน จตฺตาโร อปายา วิวฎทฺวารา เอว ติฎฺฐนฺติ, นิพฺพานคามินิยา ปน ปฎิปทาย อุปฺปนฺนํ ลาภสกฺการํ ปหาย อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ฆเฎโนฺต วายมโนฺต อรหตฺตํ คณฺหาตี’’ติ อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Bhikkhūnaṃ dhammasabhāyaṃ kathā udapādi – ‘‘aho vata vanavāsītissasāmaṇero dukkaraṃ karoti, paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāyassa ñātakā sattasu maṅgalesu pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ appodakamadhupāyasameva adaṃsu, pabbajitakāle antovihāre buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa satta divasāni appodakamadhupāyasameva adaṃsu. Pabbajitvā aṭṭhame divase antogāmaṃ pavisanto dvīheva divasehi sāṭakasahassena saddhiṃ piṇḍapātasahassaṃ labhi, punekadivasaṃ kambalasahassaṃ labhi. Itissa idha vasanakāle mahālābhasakkāro uppajji, idāni evarūpaṃ lābhasakkāraṃ chaḍḍetvā araññaṃ pavisitvā missakāhārena yāpeti, dukkarakārako vata tissasāmaṇero’’ti. Satthā āgantvā, ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘āma, bhikkhave, lābhūpanisā nāmesā aññā, nibbānagāminī paṭipadā aññā. ‘Evaṃ lābhaṃ labhissāmī’ti hi āraññikādidhutaṅgasamādānavasena lābhūpanisaṃ rakkhantassa bhikkhuno cattāro apāyā vivaṭadvārā eva tiṭṭhanti, nibbānagāminiyā pana paṭipadāya uppannaṃ lābhasakkāraṃ pahāya araññaṃ pavisitvā ghaṭento vāyamanto arahattaṃ gaṇhātī’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๗๕.
75.
‘‘อญฺญา หิ ลาภูปนิสา, อญฺญา นิพฺพานคามินี;
‘‘Aññā hi lābhūpanisā, aññā nibbānagāminī;
เอวเมตํ อภิญฺญาย, ภิกฺขุ พุทฺธสฺส สาวโก;
Evametaṃ abhiññāya, bhikkhu buddhassa sāvako;
สกฺการํ นาภินเนฺทยฺย, วิเวกมนุพฺรูหเย’’ติฯ
Sakkāraṃ nābhinandeyya, vivekamanubrūhaye’’ti.
ตตฺถ อญฺญา หิ ลาภูปนิสา, อญฺญา นิพฺพานคามินีติ ลาภูปนิสา นาเมสา อญฺญา เอว, อญฺญา นิพฺพานคามินี ปฎิปทาฯ ลาภุปฺปาทเกน หิ ภิกฺขุนา โถกํ อกุสลกมฺมํ กาตุํ วฎฺฎติ, กายวงฺกาทีนิ กาตพฺพานิ โหนฺติฯ ยสฺมิญฺหิ กาเล กายวงฺกาทีสุ กิญฺจิ กโรติ, ตทา ลาโภ อุปฺปชฺชติฯ ปายสปาติยญฺหิ วงฺกํ อกตฺวา อุชุกเมว หตฺถํ โอตาเรตฺวา อุกฺขิปนฺตสฺส หโตฺถ มกฺขิตมตฺตโกว โหติ, วงฺกํ กตฺวา โอตาเรตฺวา อุกฺขิปนฺตสฺส ปน ปายสปิณฺฑํ อุทฺธรโนฺตว นิกฺขมติ, เอวํ กายวงฺกาทีนิ กรณกาเลเยว ลาโภ อุปฺปชฺชติฯ อยํ อธมฺมิกา ลาภูปนิสฺสา นามฯ อุปธิสมฺปทา จีวรธารณํ พาหุสจฺจํ ปริวาโร อรญฺญวาโสติ เอวรูเปหิ ปน การเณหิ อุปฺปโนฺน ลาโภ ธมฺมิโก นาม โหติฯ นิพฺพานคามินิํ ปฎิปทํ ปูเรเนฺตน ปน ภิกฺขุนา กายวงฺกาทีนิ ปหาตพฺพานิฯ อนเนฺธเนว อเนฺธน วิย, อมูเคเนว มูเคน วิย, อพธิเรเนว พธิเรน วิย ภวิตุํ วฎฺฎติฯ อสเฐน อมาเยน ภวิตุํ วฎฺฎติฯ เอวเมตนฺติ เอตํ ลาภุปฺปาทนํ ปฎิปทญฺจ นิพฺพานคามินิํ ปฎิปทญฺจ เอวํ ญตฺวา สเพฺพสํ สงฺขตาสงฺขตธมฺมานํ พุชฺฌนเฎฺฐน พุทฺธสฺส สวนเนฺต ชาตเฎฺฐน โอวาทานุสาสนิํ วา สวนเฎฺฐน สาวโก ภิกฺขุ อธมฺมิกํ จตุปจฺจยสกฺการํ นาภินเนฺทยฺย, น เจว ธมฺมิกํ ปฎิโกฺกเสยฺย, กายวิเวกาทิกํ วิเวกํ อนุพฺรูหเยฯ ตตฺถ กายวิเวโกติ กายสฺส เอกีภาโวฯ จิตฺตวิเวโกติ อฎฺฐ สมาปตฺติโยฯ อุปธิวิเวโกติ นิพฺพานํฯ เตสุ กายวิเวโก คณสงฺคณิกํ วิโนเทติ, จิตฺตวิเวโก กิเลสสงฺคณิกํ วิโนเทติ, อุปธิวิเวโก สงฺขารสงฺคณิกํ วิโนเทติฯ กายวิเวโก จิตฺตวิเวกสฺส ปจฺจโย โหติ, จิตฺตวิเวโก อุปธิวิเวกสฺส ปจฺจโย โหติฯ วุตฺตมฺปิเหตํ –
Tattha aññā hi lābhūpanisā, aññā nibbānagāminīti lābhūpanisā nāmesā aññā eva, aññā nibbānagāminī paṭipadā. Lābhuppādakena hi bhikkhunā thokaṃ akusalakammaṃ kātuṃ vaṭṭati, kāyavaṅkādīni kātabbāni honti. Yasmiñhi kāle kāyavaṅkādīsu kiñci karoti, tadā lābho uppajjati. Pāyasapātiyañhi vaṅkaṃ akatvā ujukameva hatthaṃ otāretvā ukkhipantassa hattho makkhitamattakova hoti, vaṅkaṃ katvā otāretvā ukkhipantassa pana pāyasapiṇḍaṃ uddharantova nikkhamati, evaṃ kāyavaṅkādīni karaṇakāleyeva lābho uppajjati. Ayaṃ adhammikā lābhūpanissā nāma. Upadhisampadā cīvaradhāraṇaṃ bāhusaccaṃ parivāro araññavāsoti evarūpehi pana kāraṇehi uppanno lābho dhammiko nāma hoti. Nibbānagāminiṃ paṭipadaṃ pūrentena pana bhikkhunā kāyavaṅkādīni pahātabbāni. Anandheneva andhena viya, amūgeneva mūgena viya, abadhireneva badhirena viya bhavituṃ vaṭṭati. Asaṭhena amāyena bhavituṃ vaṭṭati. Evametanti etaṃ lābhuppādanaṃ paṭipadañca nibbānagāminiṃ paṭipadañca evaṃ ñatvā sabbesaṃ saṅkhatāsaṅkhatadhammānaṃ bujjhanaṭṭhena buddhassa savanante jātaṭṭhena ovādānusāsaniṃ vā savanaṭṭhena sāvako bhikkhu adhammikaṃ catupaccayasakkāraṃ nābhinandeyya, na ceva dhammikaṃ paṭikkoseyya, kāyavivekādikaṃ vivekaṃ anubrūhaye. Tattha kāyavivekoti kāyassa ekībhāvo. Cittavivekoti aṭṭha samāpattiyo. Upadhivivekoti nibbānaṃ. Tesu kāyaviveko gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodeti, cittaviveko kilesasaṅgaṇikaṃ vinodeti, upadhiviveko saṅkhārasaṅgaṇikaṃ vinodeti. Kāyaviveko cittavivekassa paccayo hoti, cittaviveko upadhivivekassa paccayo hoti. Vuttampihetaṃ –
‘‘กายวิเวโก จ วิเวกฎฺฐกายานํ เนกฺขมฺมาภิรตานํ, จิตฺตวิเวโก จ ปริสุทฺธจิตฺตานํ ปรมโวทานปฺปตฺตานํ, อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ วิสงฺขารคตาน’’นฺติ (มหานิ. ๑๕๐)ฯ –
‘‘Kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 150). –
อิมํ ติวิธมฺปิ วิเวกํ พฺรูเหยฺย วเฑฺฒยฺย, อุปสมฺปชฺช วิหเรยฺยาติ อโตฺถฯ
Imaṃ tividhampi vivekaṃ brūheyya vaḍḍheyya, upasampajja vihareyyāti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
วนวาสีติสฺสสามเณรวตฺถุ ปนฺนรสมํฯ
Vanavāsītissasāmaṇeravatthu pannarasamaṃ.
พาลวคฺควณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Bālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
ปญฺจโม วโคฺคฯ
Pañcamo vaggo.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / ธมฺมปทปาฬิ • Dhammapadapāḷi / ๕. พาลวโคฺค • 5. Bālavaggo
