| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / ธมฺมปท-อฎฺฐกถา • Dhammapada-aṭṭhakathā |
๖. ปณฺฑิตวโคฺค
6. Paṇḍitavaggo
๑. ราธเตฺถรวตฺถุ
1. Rādhattheravatthu
นิธีนํว ปวตฺตารนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต อายสฺมนฺตํ ราธเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Nidhīnaṃvapavattāranti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto āyasmantaṃ rādhattheraṃ ārabbha kathesi.
โส กิร คิหิกาเล สาวตฺถิยํ ทุคฺคตพฺราหฺมโณ อโหสิฯ โส ‘‘ภิกฺขูนํ สนฺติเก ชีวิสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา อปฺปหริตกํ กโรโนฺต ปริเวณํ สมฺมชฺชโนฺต มุขโธวนาทีนิ ททโนฺต อโนฺตวิหาเรเยว วสิฯ ภิกฺขูปิ นํ สงฺคณฺหิํสุ, ปพฺพาเชตุํ ปน น อิจฺฉนฺติฯ โส ปพฺพชฺชํ อลภมาโน กิโส อโหสิฯ อเถกทิวสํ สตฺถา ปจฺจูสกาเล โลกํ โวโลเกโนฺต ตํ พฺราหฺมณํ ทิสฺวา ‘‘กิํ นุ โข’’ติ อุปธาเรโนฺต ‘‘อรหา ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา สายนฺหสมเย วิหารจาริกํ จรโนฺต วิย พฺราหฺมณสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘พฺราหฺมณ, กิํ กโรโนฺต วิจรสี’’ติ อาหฯ ‘‘ภิกฺขูนํ วตฺตปฎิวตฺตํ กโรโนฺต, ภเนฺต’’ติ ฯ ‘‘ลภสิ เนสํ สนฺติกา สงฺคห’’นฺติ? ‘‘อาม, ภเนฺต, อาหารมตฺตํ ลภามิ, น ปน มํ ปพฺพาเชนฺตี’’ติฯ สตฺถา เอตสฺมิํ นิทาเน ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา ตมตฺถํ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, อตฺถิ โกจิ อิมสฺส พฺราหฺมณสฺส อธิการํ สรตี’’ติ ปุจฺฉิฯ สาริปุตฺตเตฺถโร ‘‘อหํ, ภเนฺต, สรามิ, อยํ เม ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส อตฺตโน อภิหฎํ กฎจฺฉุภิกฺขํ ทาเปสิ, อิมมสฺสาหํ อธิการํ สรามี’’ติ อาหฯ โส สตฺถารา ‘‘กิํ ปน เต, สาริปุตฺต, เอวํ กตูปการํ ทุกฺขโต โมเจตุํ น วฎฺฎตี’’ติ วุเตฺต, ‘‘สาธุ, ภเนฺต, ปพฺพาเชสฺสามี’’ติ ตํ พฺราหฺมณํ ปพฺพาเชสิฯ ตสฺส ภตฺตเคฺค อาสนปริยเนฺต อาสนํ ปาปุณาติ, ยาคุภตฺตาทีหิปิ กิลมติฯ เถโร ตํ อาทาย จาริกํ ปกฺกามิ, อภิกฺขณญฺจ นํ ‘‘อิทํ เต กตฺตพฺพํ, อิทํ เต น กตฺตพฺพ’’นฺติ โอวทิ อนุสาสิฯ โส สุวโจ อโหสิ ปทกฺขิณคฺคาหีฯ ตสฺมา ยถานุสิฎฺฐํ ปฎิปชฺชมาโน กติปาเหเนว อรหตฺตํ ปาปุณิฯ
So kira gihikāle sāvatthiyaṃ duggatabrāhmaṇo ahosi. So ‘‘bhikkhūnaṃ santike jīvissāmī’’ti cintetvā vihāraṃ gantvā appaharitakaṃ karonto pariveṇaṃ sammajjanto mukhadhovanādīni dadanto antovihāreyeva vasi. Bhikkhūpi naṃ saṅgaṇhiṃsu, pabbājetuṃ pana na icchanti. So pabbajjaṃ alabhamāno kiso ahosi. Athekadivasaṃ satthā paccūsakāle lokaṃ volokento taṃ brāhmaṇaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho’’ti upadhārento ‘‘arahā bhavissatī’’ti ñatvā sāyanhasamaye vihāracārikaṃ caranto viya brāhmaṇassa santikaṃ gantvā, ‘‘brāhmaṇa, kiṃ karonto vicarasī’’ti āha. ‘‘Bhikkhūnaṃ vattapaṭivattaṃ karonto, bhante’’ti . ‘‘Labhasi nesaṃ santikā saṅgaha’’nti? ‘‘Āma, bhante, āhāramattaṃ labhāmi, na pana maṃ pabbājentī’’ti. Satthā etasmiṃ nidāne bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā tamatthaṃ pucchitvā, ‘‘bhikkhave, atthi koci imassa brāhmaṇassa adhikāraṃ saratī’’ti pucchi. Sāriputtatthero ‘‘ahaṃ, bhante, sarāmi, ayaṃ me rājagahe piṇḍāya carantassa attano abhihaṭaṃ kaṭacchubhikkhaṃ dāpesi, imamassāhaṃ adhikāraṃ sarāmī’’ti āha. So satthārā ‘‘kiṃ pana te, sāriputta, evaṃ katūpakāraṃ dukkhato mocetuṃ na vaṭṭatī’’ti vutte, ‘‘sādhu, bhante, pabbājessāmī’’ti taṃ brāhmaṇaṃ pabbājesi. Tassa bhattagge āsanapariyante āsanaṃ pāpuṇāti, yāgubhattādīhipi kilamati. Thero taṃ ādāya cārikaṃ pakkāmi, abhikkhaṇañca naṃ ‘‘idaṃ te kattabbaṃ, idaṃ te na kattabba’’nti ovadi anusāsi. So suvaco ahosi padakkhiṇaggāhī. Tasmā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāno katipāheneva arahattaṃ pāpuṇi.
เถโร ตํ อาทาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา นิสีทิฯ อถ นํ สตฺถา ปฎิสนฺถารํ กตฺวา อาห – ‘‘สุวโจ นุ โข, สาริปุตฺต, เต อเนฺตวาสิโก’’ติ ฯ ‘‘อาม, ภเนฺต, อติวิย สุวโจ, กิสฺมิญฺจิ โทเส วุจฺจมาเน น กุทฺธปุโพฺพ’’ติฯ ‘‘สาริปุตฺต , เอวรูเป สทฺธิวิหาริเก ลภโนฺต กิตฺตเก คเณฺหยฺยาสี’’ติ? ‘‘ภเนฺต, พหุเกปิ คเณฺหยฺยเมวา’’ติฯ อเถกทิวสํ ธมฺมสภาย กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ – ‘‘สาริปุตฺตเตฺถโร กิร กตญฺญู กตเวที, กฎจฺฉุภิกฺขามตฺตํ อุปการํ สริตฺวา ทุคฺคตพฺราหฺมณํ ปพฺพาเชสิฯ เถโรปิ โอวาทกฺขโม โอวาทกฺขมเมว ลภี’’ติฯ สตฺถา เตสํ กถํ สุตฺวา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุเพฺพปิ สาริปุโตฺต กตญฺญู กตเวทีเยวา’’ติ วตฺวา ตมตฺถํ ปกาเสตุํ –
Thero taṃ ādāya satthu santikaṃ gantvā vanditvā nisīdi. Atha naṃ satthā paṭisanthāraṃ katvā āha – ‘‘suvaco nu kho, sāriputta, te antevāsiko’’ti . ‘‘Āma, bhante, ativiya suvaco, kismiñci dose vuccamāne na kuddhapubbo’’ti. ‘‘Sāriputta , evarūpe saddhivihārike labhanto kittake gaṇheyyāsī’’ti? ‘‘Bhante, bahukepi gaṇheyyamevā’’ti. Athekadivasaṃ dhammasabhāya kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘sāriputtatthero kira kataññū katavedī, kaṭacchubhikkhāmattaṃ upakāraṃ saritvā duggatabrāhmaṇaṃ pabbājesi. Theropi ovādakkhamo ovādakkhamameva labhī’’ti. Satthā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi sāriputto kataññū katavedīyevā’’ti vatvā tamatthaṃ pakāsetuṃ –
‘‘อลีนจิตฺตํ นิสฺสาย, ปหฎฺฐา มหตี จมู;
‘‘Alīnacittaṃ nissāya, pahaṭṭhā mahatī camū;
โกสลํ เสนาสนฺตุฎฺฐํ, ชีวคฺคาหํ อคาหยิฯ
Kosalaṃ senāsantuṭṭhaṃ, jīvaggāhaṃ agāhayi.
‘‘เอวํ นิสฺสยสมฺปโนฺน, ภิกฺขุ อารทฺธวีริโย;
‘‘Evaṃ nissayasampanno, bhikkhu āraddhavīriyo;
ภาวยํ กุสลํ ธมฺมํ, โยคเกฺขมสฺส ปตฺติยา;
Bhāvayaṃ kusalaṃ dhammaṃ, yogakkhemassa pattiyā;
ปาปุเณ อนุปุเพฺพน, สพฺพสํโยชนกฺขย’’นฺติฯ (ชา. ๑.๒.๑๑-๑๒) –
Pāpuṇe anupubbena, sabbasaṃyojanakkhaya’’nti. (jā. 1.2.11-12) –
อิมํ ทุกนิปาเต อลีนจิตฺตชาตกํ วิตฺถาเรตฺวา กเถสิฯ ตทา กิร วฑฺฒกีหิ ปาทสฺส อโรคกรณภาเวน กหํ อตฺตโน อุปการํ ญตฺวา สพฺพเสตสฺส หตฺถิโปตกสฺส ทายโก เอกจาริโก หตฺถี สาริปุตฺตเตฺถโร อโหสีติ เอวํ เถรํ อารพฺภ ชาตกํ กเถตฺวา ราธเตฺถรํ อารพฺภ, ‘‘ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา นาม ราเธน วิย สุวเจน ภวิตพฺพํ, โทสํ ทเสฺสตฺวา โอวทิยมาเนนปิ น กุชฺฌิตพฺพํ, โอวาททายโก ปน นิธิอาจิกฺขณโก วิย ทฎฺฐโพฺพ’’ติ วตฺวา อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Imaṃ dukanipāte alīnacittajātakaṃ vitthāretvā kathesi. Tadā kira vaḍḍhakīhi pādassa arogakaraṇabhāvena kahaṃ attano upakāraṃ ñatvā sabbasetassa hatthipotakassa dāyako ekacāriko hatthī sāriputtatthero ahosīti evaṃ theraṃ ārabbha jātakaṃ kathetvā rādhattheraṃ ārabbha, ‘‘bhikkhave, bhikkhunā nāma rādhena viya suvacena bhavitabbaṃ, dosaṃ dassetvā ovadiyamānenapi na kujjhitabbaṃ, ovādadāyako pana nidhiācikkhaṇako viya daṭṭhabbo’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๗๖.
76.
‘‘นิธีนํว ปวตฺตารํ, ยํ ปเสฺส วชฺชทสฺสินํ;
‘‘Nidhīnaṃva pavattāraṃ, yaṃ passe vajjadassinaṃ;
นิคฺคยฺหวาทิํ เมธาวิํ, ตาทิสํ ปณฺฑิตํ ภเช;
Niggayhavādiṃ medhāviṃ, tādisaṃ paṇḍitaṃ bhaje;
ตาทิสํ ภชมานสฺส, เสโยฺย โหติ น ปาปิโย’’ติฯ
Tādisaṃ bhajamānassa, seyyo hoti na pāpiyo’’ti.
ตตฺถ นิธีนนฺติ ตตฺถ ตตฺถ นิทหิตฺวา ฐปิตานํ หิรญฺญสุวณฺณาทิปูรานํ นิธิกุมฺภีนํฯ ปวตฺตารนฺติ กิจฺฉชีวิเก ทุคฺคตมนุเสฺส อนุกมฺปํ กตฺวา ‘‘เอหิ, สุเขน ชีวนูปายํ ทเสฺสสฺสามี’’ติ นิธิฎฺฐานํ เนตฺวา หตฺถํ ปสาเรตฺวา ‘‘อิมํ คเหตฺวา สุเขน ชีวา’’ติ อาจิกฺขิตารํ วิยฯ วชฺชทสฺสินนฺติ เทฺว วชฺชทสฺสิโน ‘‘อิมินา นํ อสารุเปฺปน วา ขลิเตน วา สงฺฆมเชฺฌ นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ รนฺธคเวสโก จ, อญฺญาตํ ญาปนตฺถาย ญาตํ อนุคฺคหณตฺถาย สีลาทีนมสฺส วุทฺธิกามตาย ตํ ตํ วชฺชํ โอโลกเนน อุลฺลุมฺปนสภาวสณฺฐิโต จฯ อยํ อิธ อธิเปฺปโตฯ ยถา หิ ทุคฺคตมนุโสฺส ‘‘อิมํ คณฺหาหี’’ติ ตเชฺชตฺวาปิ โปเถตฺวาปิ นิธิํ ทเสฺสเนฺต โกปํ น กโรติ, ปมุทิโต เอว โหติ, เอวเมว เอวรูเป ปุคฺคเล อสารุปฺปํ วา ขลิตํ วา ทิสฺวา อาจิกฺขเนฺต โกโป น กาตโพฺพ, ตุเฎฺฐเนว ภวิตพฺพํ, ‘‘ภเนฺต, มหนฺตํ โว กมฺมํ กตํ , มยฺหํ อาจริยุปชฺฌายฎฺฐาเน ฐตฺวา โอวทเนฺตหิ ปุนปิ มํ วเทยฺยาถา’’ติ ปวาเรตพฺพเมวฯ นิคฺคยฺหวาทินฺติ เอกโจฺจ หิ สทฺธิวิหาริกาทีนํ อสารุปฺปํ วา ขลิตํ วา ทิสฺวา ‘‘อยํ เม มุโขทกทานาทีหิ สกฺกจฺจํ อุปฎฺฐหติ, สเจ นํ วกฺขามิ, น มํ อุปฎฺฐหิสฺสติ, เอวํ เม ปริหานิ ภวิสฺสตี’’ติ วตฺถุํ อวิสหโนฺต น นิคฺคยฺหวาที นาม โหติฯ โส อิมสฺมิํ สาสเน กจวรํ อากิรติฯ โย ปน ตถารูปํ วชฺชํ ทิสฺวา วชฺชานุรูปํ ตเชฺชโนฺต ปณาเมโนฺต ทณฺฑกมฺมํ กโรโนฺต วิหารา ตํ นีหรโนฺต สิกฺขาเปติ, อยํ นิคฺคยฺหวาที นาม เสยฺยถาปิ สมฺมาสมฺพุโทฺธฯ วุตฺตเญฺหตํ – ‘‘นิคฺคยฺห นิคฺคยฺหาหํ, อานนฺท, วกฺขามิ, ปวยฺห ปวยฺห, อานนฺท, วกฺขามิ, โย สาโร โส ฐสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๙๖)ฯ เมธาวินฺติ ธโมฺมชปญฺญาย สมนฺนาคตํฯ ตาทิสนฺติ เอวรูปํ ปณฺฑิตํ ภเชยฺย ปยิรุปาเสยฺยฯ ตาทิสญฺหิ อาจริยํ ภชมานสฺส อเนฺตวาสิกสฺส เสโยฺย โหติ, น ปาปิโย วฑฺฒิเยว โหติ, โน ปริหานีติฯ
Tattha nidhīnanti tattha tattha nidahitvā ṭhapitānaṃ hiraññasuvaṇṇādipūrānaṃ nidhikumbhīnaṃ. Pavattāranti kicchajīvike duggatamanusse anukampaṃ katvā ‘‘ehi, sukhena jīvanūpāyaṃ dassessāmī’’ti nidhiṭṭhānaṃ netvā hatthaṃ pasāretvā ‘‘imaṃ gahetvā sukhena jīvā’’ti ācikkhitāraṃ viya. Vajjadassinanti dve vajjadassino ‘‘iminā naṃ asāruppena vā khalitena vā saṅghamajjhe niggaṇhissāmī’’ti randhagavesako ca, aññātaṃ ñāpanatthāya ñātaṃ anuggahaṇatthāya sīlādīnamassa vuddhikāmatāya taṃ taṃ vajjaṃ olokanena ullumpanasabhāvasaṇṭhito ca. Ayaṃ idha adhippeto. Yathā hi duggatamanusso ‘‘imaṃ gaṇhāhī’’ti tajjetvāpi pothetvāpi nidhiṃ dassente kopaṃ na karoti, pamudito eva hoti, evameva evarūpe puggale asāruppaṃ vā khalitaṃ vā disvā ācikkhante kopo na kātabbo, tuṭṭheneva bhavitabbaṃ, ‘‘bhante, mahantaṃ vo kammaṃ kataṃ , mayhaṃ ācariyupajjhāyaṭṭhāne ṭhatvā ovadantehi punapi maṃ vadeyyāthā’’ti pavāretabbameva. Niggayhavādinti ekacco hi saddhivihārikādīnaṃ asāruppaṃ vā khalitaṃ vā disvā ‘‘ayaṃ me mukhodakadānādīhi sakkaccaṃ upaṭṭhahati, sace naṃ vakkhāmi, na maṃ upaṭṭhahissati, evaṃ me parihāni bhavissatī’’ti vatthuṃ avisahanto na niggayhavādī nāma hoti. So imasmiṃ sāsane kacavaraṃ ākirati. Yo pana tathārūpaṃ vajjaṃ disvā vajjānurūpaṃ tajjento paṇāmento daṇḍakammaṃ karonto vihārā taṃ nīharanto sikkhāpeti, ayaṃ niggayhavādī nāma seyyathāpi sammāsambuddho. Vuttañhetaṃ – ‘‘niggayha niggayhāhaṃ, ānanda, vakkhāmi, pavayha pavayha, ānanda, vakkhāmi, yo sāro so ṭhassatī’’ti (ma. ni. 3.196). Medhāvinti dhammojapaññāya samannāgataṃ. Tādisanti evarūpaṃ paṇḍitaṃ bhajeyya payirupāseyya. Tādisañhi ācariyaṃ bhajamānassa antevāsikassa seyyo hoti, na pāpiyo vaḍḍhiyeva hoti, no parihānīti.
เทสนาปริโยสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāpariyosāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ราธเตฺถรวตฺถุ ปฐมํฯ
Rādhattheravatthu paṭhamaṃ.
๒. อสฺสชิปุนพฺพสุกวตฺถุ
2. Assajipunabbasukavatthu
โอวเทยฺยานุสาเสยฺยาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต อสฺสชิปุนพฺพสุกภิกฺขู อารพฺภ กเถสิฯ เทสนา ปน กีฎาคิริสฺมิํ สมุฎฺฐิตาฯ
Ovadeyyānusāseyyāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto assajipunabbasukabhikkhū ārabbha kathesi. Desanā pana kīṭāgirismiṃ samuṭṭhitā.
เต กิร เทฺว ภิกฺขู กิญฺจาปิ อคฺคสาวกานํ สทฺธิวิหาริกา, อลชฺชิโน ปน อเหสุํ ปาปภิกฺขูฯ เต ปาปเกหิ อตฺตโน ปริวาเรหิ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธิํ กีฎาคิริสฺมิํ วิหรนฺตา ‘‘มาลาวจฺฉํ โรเปนฺติปิ โรปาเปนฺติปี’’ติอาทิกํ (ปารา. ๔๓๑; จูฬว. ๒๑) นานปฺปการํ อนาจารํ กโรนฺตา กุลทูสกกมฺมํ กตฺวา ตโต อุปฺปเนฺนหิ ปจฺจเยหิ ชีวิกํ กเปฺปนฺตา ตํ อาวาสํ เปสลานํ ภิกฺขูนํ อนาวาสํ อกํสุฯ สตฺถา ตํ ปวตฺติํ สุตฺวา เตสํ ปพฺพาชนียกมฺมกรณตฺถาย สปริวาเร เทฺว อคฺคสาวเก อามเนฺตตฺวา ‘‘คจฺฉถ, สาริปุตฺตา, เตสุ เย ตุมฺหากํ วจนํ น กโรนฺติ, เตสํ ปพฺพาชนียกมฺมํ กโรถ, เย ปน กโรนฺติ, เต โอวทถ อนุสาสถฯ โอวทโนฺต หิ อนุสาสโนฺต อปณฺฑิตานํเยว อปฺปิโย โหติ อมนาโป, ปณฺฑิตานํ ปน ปิโย โหติ มนาโป’’ติ อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Te kira dve bhikkhū kiñcāpi aggasāvakānaṃ saddhivihārikā, alajjino pana ahesuṃ pāpabhikkhū. Te pāpakehi attano parivārehi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ kīṭāgirismiṃ viharantā ‘‘mālāvacchaṃ ropentipi ropāpentipī’’tiādikaṃ (pārā. 431; cūḷava. 21) nānappakāraṃ anācāraṃ karontā kuladūsakakammaṃ katvā tato uppannehi paccayehi jīvikaṃ kappentā taṃ āvāsaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ anāvāsaṃ akaṃsu. Satthā taṃ pavattiṃ sutvā tesaṃ pabbājanīyakammakaraṇatthāya saparivāre dve aggasāvake āmantetvā ‘‘gacchatha, sāriputtā, tesu ye tumhākaṃ vacanaṃ na karonti, tesaṃ pabbājanīyakammaṃ karotha, ye pana karonti, te ovadatha anusāsatha. Ovadanto hi anusāsanto apaṇḍitānaṃyeva appiyo hoti amanāpo, paṇḍitānaṃ pana piyo hoti manāpo’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๗๗.
77.
‘‘โอวเทยฺยานุสาเสยฺย, อสพฺภา จ นิวารเย;
‘‘Ovadeyyānusāseyya, asabbhā ca nivāraye;
สตญฺหิ โส ปิโย โหติ, อสตํ โหติ อปฺปิโย’’ติฯ
Satañhi so piyo hoti, asataṃ hoti appiyo’’ti.
ตตฺถ โอวเทยฺยาติ อุปฺปเนฺน วตฺถุสฺมิํ วทโนฺต โอวทติ นาม, อนุปฺปเนฺน วตฺถุสฺมิํ ‘‘อยโสปิ เต สิยา’’ติอาทิวเสน อนาคตํ ทเสฺสโนฺต อนุสาสติ นามฯ สมฺมุขา วทโนฺต โอวทติ นาม, ปรมฺมุขา ทูตํ วา สาสนํ วา เปเสโนฺต อนุสาสติ นามฯ สกิํ วทโนฺต โอวทติ นาม, ปุนปฺปุนํ วทโนฺต อนุสาสติ นามฯ โอวทโนฺต เอว วา อนุสาสติ นามาติ เอวํ โอวเทยฺย อนุสาเสยฺยฯ อสพฺภา จาติ อกุสลธมฺมา จ นิวาเรยฺย, กุสลธเมฺม ปติฎฺฐาเปยฺยาติ อโตฺถฯ สตญฺหิ โส ปิโย โหตีติ โส เอวรูโป ปุคฺคโล พุทฺธาทีนํ สปฺปุริสานํ ปิโย โหติฯ เย ปน อทิฎฺฐธมฺมา อวิติณฺณปรโลกา อามิสจกฺขุกา ชีวิกตฺถาย ปพฺพชิตา, เตสํ อสตํ โส โอวาทโก อนุสาสโก, ‘‘‘น ตฺวํ อมฺหากํ อุปชฺฌาโย, น อาจริโย, กสฺมา อเมฺห โอวทสี’ติ เอวํ มุขสตฺตีหิ วิชฺฌนฺตานํ อปฺปิโย โหตี’’ติฯ
Tattha ovadeyyāti uppanne vatthusmiṃ vadanto ovadati nāma, anuppanne vatthusmiṃ ‘‘ayasopi te siyā’’tiādivasena anāgataṃ dassento anusāsati nāma. Sammukhā vadanto ovadati nāma, parammukhā dūtaṃ vā sāsanaṃ vā pesento anusāsati nāma. Sakiṃ vadanto ovadati nāma, punappunaṃ vadanto anusāsati nāma. Ovadanto eva vā anusāsati nāmāti evaṃ ovadeyya anusāseyya. Asabbhā cāti akusaladhammā ca nivāreyya, kusaladhamme patiṭṭhāpeyyāti attho. Satañhi so piyo hotīti so evarūpo puggalo buddhādīnaṃ sappurisānaṃ piyo hoti. Ye pana adiṭṭhadhammā avitiṇṇaparalokā āmisacakkhukā jīvikatthāya pabbajitā, tesaṃ asataṃ so ovādako anusāsako, ‘‘‘na tvaṃ amhākaṃ upajjhāyo, na ācariyo, kasmā amhe ovadasī’ti evaṃ mukhasattīhi vijjhantānaṃ appiyo hotī’’ti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาปิ ตตฺถ คนฺตฺวา เต ภิกฺขู โอวทิํสุ อนุสาสิํสุฯ เตสุ เอกเจฺจ โอวาทํ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา สมฺมา วตฺติํสุ, เอกเจฺจ วิพฺภมิํสุ, เอกเจฺจ ปพฺพาชนียกมฺมํ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti. Sāriputtamoggallānāpi tattha gantvā te bhikkhū ovadiṃsu anusāsiṃsu. Tesu ekacce ovādaṃ sampaṭicchitvā sammā vattiṃsu, ekacce vibbhamiṃsu, ekacce pabbājanīyakammaṃ pāpuṇiṃsūti.
อสฺสชิปุนพฺพสุกวตฺถุ ทุติยํฯ
Assajipunabbasukavatthu dutiyaṃ.
๓. ฉนฺนเตฺถรวตฺถุ
3. Channattheravatthu
น ภเช ปาปเก มิเตฺตติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ฉนฺนเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Nabhaje pāpake mitteti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto channattheraṃ ārabbha kathesi.
โส กิร อายสฺมา ‘‘อหํ อมฺหากํ อยฺยปุเตฺตน สทฺธิํ มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขโนฺต ตทา อญฺญํ เอกมฺปิ น ปสฺสามิ, อิทานิ ปน ‘อหํ สาริปุโตฺต นาม, อหํ โมคฺคลฺลาโน นาม, มยํ อคฺคสาวกมฺหา’ติ วตฺวา อิเม วิจรนฺตี’’ติ เทฺว อคฺคสาวเก อโกฺกสติฯ สตฺถา ภิกฺขูนํ สนฺติกา ตํ ปวตฺติํ สุตฺวา ฉนฺนเตฺถรํ ปโกฺกสาเปตฺวา โอวทติฯ โส ตงฺขเณเยว ตุณฺหี หุตฺวา ปุน คนฺตฺวา เถเร อโกฺกสติเยวฯ เอวํ ยาวตติยํ อโกฺกสนฺตํ ปโกฺกสาเปตฺวา สตฺถา โอวทิตฺวา ‘‘ฉนฺน, เทฺว อคฺคสาวกา นาม ตุยฺหํ กลฺยาณมิตฺตา อุตฺตมปุริสา, เอวรูเป กลฺยาณมิเตฺต เสวสฺสุ ภชสฺสู’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
So kira āyasmā ‘‘ahaṃ amhākaṃ ayyaputtena saddhiṃ mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto tadā aññaṃ ekampi na passāmi, idāni pana ‘ahaṃ sāriputto nāma, ahaṃ moggallāno nāma, mayaṃ aggasāvakamhā’ti vatvā ime vicarantī’’ti dve aggasāvake akkosati. Satthā bhikkhūnaṃ santikā taṃ pavattiṃ sutvā channattheraṃ pakkosāpetvā ovadati. So taṅkhaṇeyeva tuṇhī hutvā puna gantvā there akkosatiyeva. Evaṃ yāvatatiyaṃ akkosantaṃ pakkosāpetvā satthā ovaditvā ‘‘channa, dve aggasāvakā nāma tuyhaṃ kalyāṇamittā uttamapurisā, evarūpe kalyāṇamitte sevassu bhajassū’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๗๘.
78.
‘‘น ภเช ปาปเก มิเตฺต, น ภเช ปุริสาธเม;
‘‘Na bhaje pāpake mitte, na bhaje purisādhame;
ภเชถ มิเตฺต กลฺยาเณ, ภเชถ ปุริสุตฺตเม’’ติฯ
Bhajetha mitte kalyāṇe, bhajetha purisuttame’’ti.
ตสฺสโตฺถ – กายทุจฺจริตาทิอกุสลกมฺมาภิรตา ปาปมิตฺตา นามฯ สนฺธิเจฺฉทนาทิเก วา เอกวีสติอเนสนาทิเภเท วา อฎฺฐาเน นิโยชกา ปุริสาธมา นามฯ อุโภปิ วา เอเต ปาปมิตฺตา เจว ปุริสาธมา จ, เต น ภเชยฺย น ปยิรุปาเสยฺย, วิปรีตา ปน กลฺยาณมิตฺตา เจว สปฺปุริสา จ, เต ภเชถ ปยิรุปาเสถาติฯ
Tassattho – kāyaduccaritādiakusalakammābhiratā pāpamittā nāma. Sandhicchedanādike vā ekavīsatianesanādibhede vā aṭṭhāne niyojakā purisādhamā nāma. Ubhopi vā ete pāpamittā ceva purisādhamā ca, te na bhajeyya na payirupāseyya, viparītā pana kalyāṇamittā ceva sappurisā ca, te bhajetha payirupāsethāti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ฉนฺนเตฺถโร ปน ตํ โอวาทํ สุตฺวาปิ ปุริมนเยเนว ภิกฺขู อโกฺกสติ ปริภาสติฯ ปุนปิ สตฺถุ อาโรเจสุํ ฯ สตฺถา, ‘‘ภิกฺขเว, มยิ ธรเนฺต ฉนฺนํ สิกฺขาเปตุํ น สกฺขิสฺสถ, มยิ ปน ปรินิพฺพุเต สกฺขิสฺสถา’’ติ วตฺวา ปรินิพฺพานกาเล อายสฺมตา อานเนฺทน, ‘‘ภเนฺต, กถํ ฉนฺนเตฺถเร อเมฺหหิ ปฎิปชฺชิตพฺพ’’นฺติ วุเตฺต, ‘‘อานนฺท, ฉนฺนสฺส ภิกฺขุโน พฺรหฺมทโณฺฑ ทาตโพฺพ’’ติ อาณาเปสิฯ โส สตฺถริ ปรินิพฺพุเต อานนฺทเตฺถเรน อาโรจิตํ พฺรหฺมทณฺฑํ สุตฺวา ทุกฺขี ทุมฺมโน ติกฺขตฺตุํ มุจฺฉิโต ปติตฺวา ‘‘มา มํ, ภเนฺต, นาสยิตฺถา’’ติ ยาจิตฺวา สมฺมา วตฺตํ ปูเรโนฺต น จิรเสฺสว สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณีติฯ
Channatthero pana taṃ ovādaṃ sutvāpi purimanayeneva bhikkhū akkosati paribhāsati. Punapi satthu ārocesuṃ . Satthā, ‘‘bhikkhave, mayi dharante channaṃ sikkhāpetuṃ na sakkhissatha, mayi pana parinibbute sakkhissathā’’ti vatvā parinibbānakāle āyasmatā ānandena, ‘‘bhante, kathaṃ channatthere amhehi paṭipajjitabba’’nti vutte, ‘‘ānanda, channassa bhikkhuno brahmadaṇḍo dātabbo’’ti āṇāpesi. So satthari parinibbute ānandattherena ārocitaṃ brahmadaṇḍaṃ sutvā dukkhī dummano tikkhattuṃ mucchito patitvā ‘‘mā maṃ, bhante, nāsayitthā’’ti yācitvā sammā vattaṃ pūrento na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇīti.
ฉนฺนเตฺถรวตฺถุ ตติยํฯ
Channattheravatthu tatiyaṃ.
๔. มหากปฺปินเตฺถรวตฺถุ
4. Mahākappinattheravatthu
ธมฺมปีติ สุขํ เสตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต มหากปฺปินเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Dhammapītisukhaṃ setīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto mahākappinattheraṃ ārabbha kathesi.
ตตฺรายํ อนุปุพฺพี กถา – อตีเต กิร อายสฺมา มหากปฺปิโน ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส ปาทมูเล กตาภินีหาโร สํสาเร สํสรโนฺต พาราณสิโต อวิทูเร เอกสฺมิํ เปสการคาเม เชฎฺฐกเปสกาโร หุตฺวา นิพฺพตฺติฯ ตทา สหสฺสมตฺตา ปเจฺจกพุทฺธา อฎฺฐ มาเส หิมวเนฺต วสิตฺวา วสฺสิเก จตฺตาโร มาเส ชนปเท วสนฺติฯ เต เอกวารํ พาราณสิยา อวิทูเร โอตริตฺวา ‘‘เสนาสนกรณตฺถาย หตฺถกมฺมํ ยาจถา’’ติ รโญฺญ สนฺติกํ อฎฺฐ ปเจฺจกพุเทฺธ ปหิณิํสุฯ ตทา ปน รโญฺญ วปฺปมงฺคลกาโล โหติฯ โส ‘‘ปเจฺจกพุทฺธา กิร อาคตา’’ติ สุตฺวา ตสฺมิํ ขเณ นิกฺขมิตฺวา อาคตการณํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อชฺช, ภเนฺต, โอกาโส นตฺถิ, เสฺว อมฺหากํ วปฺปมงฺคลํ, ตติยทิวเส กริสฺสามี’’ติ วตฺวา ปเจฺจกพุเทฺธ อนิมเนฺตตฺวาว ปาวิสิฯ ปเจฺจกพุทฺธา ‘‘อญฺญตฺถ คมิสฺสามา’’ติ ปกฺกมิํสุฯ ตสฺมิํ ขเณ เชฎฺฐเปสการสฺส ภริยา เกนจิเทว กรณีเยน พาราณสิํ คจฺฉนฺตี เต ปเจฺจกพุเทฺธ ทิสฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘กิํ, ภเนฺต, อเวลาย, อยฺยา, อาคตา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา อาทิโต ปฎฺฐาย กเถสุํฯ ตํ ปวตฺติํ สุตฺวา สทฺธาสมฺปนฺนา ญาณสมฺปนฺนา อิตฺถี ‘‘เสฺว, ภเนฺต, อมฺหากํ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ นิมเนฺตสิฯ ‘‘พหุกา มยํ ภคินี’’ติฯ ‘‘กิตฺตกา, ภเนฺต’’ติ? ‘‘สหสฺสมตฺตา’’ติฯ ‘‘ภเนฺต, อิมสฺมิํ คาเม สหสฺสเปสการา วสิมฺหฯ เอเกโก เอเกกสฺส ภิกฺขํ ทสฺสติ, ภิกฺขํ อธิวาเสถ, อหเมว โว วสนฎฺฐานมฺปิ กาเรสฺสามี’’ติ อาหฯ ปเจฺจกพุทฺธา อธิวาสยิํสุฯ
Tatrāyaṃ anupubbī kathā – atīte kira āyasmā mahākappino padumuttarabuddhassa pādamūle katābhinīhāro saṃsāre saṃsaranto bārāṇasito avidūre ekasmiṃ pesakāragāme jeṭṭhakapesakāro hutvā nibbatti. Tadā sahassamattā paccekabuddhā aṭṭha māse himavante vasitvā vassike cattāro māse janapade vasanti. Te ekavāraṃ bārāṇasiyā avidūre otaritvā ‘‘senāsanakaraṇatthāya hatthakammaṃ yācathā’’ti rañño santikaṃ aṭṭha paccekabuddhe pahiṇiṃsu. Tadā pana rañño vappamaṅgalakālo hoti. So ‘‘paccekabuddhā kira āgatā’’ti sutvā tasmiṃ khaṇe nikkhamitvā āgatakāraṇaṃ pucchitvā ‘‘ajja, bhante, okāso natthi, sve amhākaṃ vappamaṅgalaṃ, tatiyadivase karissāmī’’ti vatvā paccekabuddhe animantetvāva pāvisi. Paccekabuddhā ‘‘aññattha gamissāmā’’ti pakkamiṃsu. Tasmiṃ khaṇe jeṭṭhapesakārassa bhariyā kenacideva karaṇīyena bārāṇasiṃ gacchantī te paccekabuddhe disvā vanditvā ‘‘kiṃ, bhante, avelāya, ayyā, āgatā’’ti pucchitvā ādito paṭṭhāya kathesuṃ. Taṃ pavattiṃ sutvā saddhāsampannā ñāṇasampannā itthī ‘‘sve, bhante, amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantesi. ‘‘Bahukā mayaṃ bhaginī’’ti. ‘‘Kittakā, bhante’’ti? ‘‘Sahassamattā’’ti. ‘‘Bhante, imasmiṃ gāme sahassapesakārā vasimha. Ekeko ekekassa bhikkhaṃ dassati, bhikkhaṃ adhivāsetha, ahameva vo vasanaṭṭhānampi kāressāmī’’ti āha. Paccekabuddhā adhivāsayiṃsu.
สา คามํ ปวิสิตฺวา อุโคฺฆเสสิ – ‘‘อหํ สหสฺสมเตฺต ปเจฺจกพุเทฺธ ทิสฺวา นิมนฺตยิํ, อยฺยานํ นิสีทนฎฺฐานํ สํวิทหถ , ยาคุภตฺตาทีนิ สมฺปาเทถา’’ติ ฯ คามมเชฺฌ มณฺฑปํ กาเรตฺวา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ปุนทิวเส ปเจฺจกพุเทฺธ นิสีทาเปตฺวา ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิตฺวา ภตฺตกิจฺจาวสาเน ตสฺมิํ คาเม สพฺพา อิตฺถิโย อาทาย ตาหิ สทฺธิํ ปเจฺจกพุเทฺธ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, เตมาสํ วสนตฺถาย ปฎิญฺญํ เทถา’’ติ เตสํ ปฎิญฺญํ คเหตฺวา ปุน คาเม อุโคฺฆเสสิ – ‘‘อมฺมตาตา, เอเกกกุลโต เอเกโก ปุริโส ผรสุวาสิอาทีนิ คเหตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ทพฺพสมฺภาเร อาหริตฺวา อยฺยานํ วสนฎฺฐานํ กโรตู’’ติฯ คามวาสิโน ตสฺสาเยว วจนํ สุตฺวา เอเกโก เอเกกํ กตฺวา สทฺธิํ รตฺติฎฺฐานทิวาฎฺฐาเนหิ ปณฺณสาลสหสฺสํ กาเรตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ปณฺณสาลายํ วสฺสูปคเต ปเจฺจกพุเทฺธ ‘‘อหํ สกฺกจฺจํ อุปฎฺฐหิสฺสามิ, อหํ สกฺกจฺจํ อุปฎฺฐหิสฺสามี’’ติ อุปฎฺฐหิํสุฯ วสฺสํวุฎฺฐกาเล ‘‘อตฺตโน อตฺตโน ปณฺณสาลาย วสฺสํวุฎฺฐานํ ปเจฺจกพุทฺธานํ จีวรสาฎเก สเชฺชถา’’ติ สมาทเปตฺวา เอเกกสฺส สหสฺสสหสฺสมูลํ จีวรํ ทาเปสิฯ ปเจฺจกพุทฺธา วุฎฺฐวสฺสา อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกมิํสุฯ
Sā gāmaṃ pavisitvā ugghosesi – ‘‘ahaṃ sahassamatte paccekabuddhe disvā nimantayiṃ, ayyānaṃ nisīdanaṭṭhānaṃ saṃvidahatha , yāgubhattādīni sampādethā’’ti . Gāmamajjhe maṇḍapaṃ kāretvā āsanāni paññāpetvā punadivase paccekabuddhe nisīdāpetvā paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisitvā bhattakiccāvasāne tasmiṃ gāme sabbā itthiyo ādāya tāhi saddhiṃ paccekabuddhe vanditvā, ‘‘bhante, temāsaṃ vasanatthāya paṭiññaṃ dethā’’ti tesaṃ paṭiññaṃ gahetvā puna gāme ugghosesi – ‘‘ammatātā, ekekakulato ekeko puriso pharasuvāsiādīni gahetvā araññaṃ pavisitvā dabbasambhāre āharitvā ayyānaṃ vasanaṭṭhānaṃ karotū’’ti. Gāmavāsino tassāyeva vacanaṃ sutvā ekeko ekekaṃ katvā saddhiṃ rattiṭṭhānadivāṭṭhānehi paṇṇasālasahassaṃ kāretvā attano attano paṇṇasālāyaṃ vassūpagate paccekabuddhe ‘‘ahaṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahissāmi, ahaṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti upaṭṭhahiṃsu. Vassaṃvuṭṭhakāle ‘‘attano attano paṇṇasālāya vassaṃvuṭṭhānaṃ paccekabuddhānaṃ cīvarasāṭake sajjethā’’ti samādapetvā ekekassa sahassasahassamūlaṃ cīvaraṃ dāpesi. Paccekabuddhā vuṭṭhavassā anumodanaṃ katvā pakkamiṃsu.
คามวาสิโนปิ อิทํ ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา อิโต จุตา ตาวติํสภวเน นิพฺพตฺติตฺวา คณเทวปุตฺตา นาม อเหสุํฯ เต ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺติํ อนุภวิตฺวา กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล พาราณสิยํ กุฎุมฺพิกเคเหสุ นิพฺพตฺติํสุฯ เชฎฺฐกเปสกาโร เชฎฺฐกกุฎุมฺพิกสฺส ปุโตฺต อโหสิฯ ภริยาปิสฺส เชฎฺฐกกุฎุมฺพิกเสฺสว ธีตา อโหสิฯ ตา สพฺพาปิ วยปฺปตฺตา ปรกุลํ คจฺฉนฺติโย เตสํ เตสํเยว เคหานิ อคมิํสุฯ อเถกทิวสํ วิหาเร ธมฺมสฺสวนํ สงฺฆุฎฺฐํฯ ‘‘สตฺถา ธมฺมํ เทเสสฺสตี’’ติ สุตฺวา สเพฺพปิ เต กุฎุมฺพิกา ‘‘ธมฺมํ โสสฺสามา’’ติ ภริยาหิ สทฺธิํ วิหารํ อคมิํสุฯ เตสํ วิหารมชฺฌํ ปวิฎฺฐกฺขเณ วสฺสํ อุฎฺฐหิฯ เยสํ กุลูปกา วา ญาติสามเณราทโย วา อตฺถิ, เต เตสํ ปริเวณานิ ปวิสิํสุฯ เต ปน ตถารูปานํ นตฺถิตาย กตฺถจิ, ปวิสิตุํ อวิสหนฺตา วิหารมเชฺฌเยว อฎฺฐํสุฯ อถ เน เชฎฺฐกกุฎุมฺพิโก อาห – ‘‘ปสฺสถ อมฺหากํ วิปฺปการํ, กุลปุเตฺตหิ นาม เอตฺตเกน ลชฺชิตุํ ยุตฺต’’นฺติฯ ‘‘อยฺย, กิํ ปน กโรมา’’ติ? ‘‘มยํ วิสฺสาสิกฎฺฐานสฺส อภาเวน อิมํ วิปฺปการํ ปตฺตา, สเพฺพ ธนํ สํหริตฺวา ปริเวณํ กโรมา’’ติฯ ‘‘สาธุ, อยฺยา’’ติ เชฎฺฐโก สหสฺสํ อทาสิ, เสสา ปญฺจ ปญฺจ สตานิฯ อิตฺถิโย อฑฺฒเตยฺยานิ อฑฺฒเตยฺยานิ สตานิฯ เต ตํ ธนํ สํหริตฺวา สหสฺสกูฎาคารปริวารํ สตฺถุ วสนตฺถาย มหาปริเวณํ นาม อารภิํสุฯ นวกมฺมสฺส มหนฺตตาย ธเน อปฺปโหเนฺต ปุเพฺพ ทินฺนธนโต ปุน อุปฑฺฒูปฑฺฒํ อทํสุฯ นิฎฺฐิเต ปริเวเณ วิหารมหํ กโรนฺตา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส สตฺตาหํ มหาทานํ ทตฺวา วีสติยา ภิกฺขุสหสฺสานํ จีวรานิ สชฺชิํสุฯ
Gāmavāsinopi idaṃ puññakammaṃ katvā ito cutā tāvatiṃsabhavane nibbattitvā gaṇadevaputtā nāma ahesuṃ. Te tattha dibbasampattiṃ anubhavitvā kassapasammāsambuddhakāle bārāṇasiyaṃ kuṭumbikagehesu nibbattiṃsu. Jeṭṭhakapesakāro jeṭṭhakakuṭumbikassa putto ahosi. Bhariyāpissa jeṭṭhakakuṭumbikasseva dhītā ahosi. Tā sabbāpi vayappattā parakulaṃ gacchantiyo tesaṃ tesaṃyeva gehāni agamiṃsu. Athekadivasaṃ vihāre dhammassavanaṃ saṅghuṭṭhaṃ. ‘‘Satthā dhammaṃ desessatī’’ti sutvā sabbepi te kuṭumbikā ‘‘dhammaṃ sossāmā’’ti bhariyāhi saddhiṃ vihāraṃ agamiṃsu. Tesaṃ vihāramajjhaṃ paviṭṭhakkhaṇe vassaṃ uṭṭhahi. Yesaṃ kulūpakā vā ñātisāmaṇerādayo vā atthi, te tesaṃ pariveṇāni pavisiṃsu. Te pana tathārūpānaṃ natthitāya katthaci, pavisituṃ avisahantā vihāramajjheyeva aṭṭhaṃsu. Atha ne jeṭṭhakakuṭumbiko āha – ‘‘passatha amhākaṃ vippakāraṃ, kulaputtehi nāma ettakena lajjituṃ yutta’’nti. ‘‘Ayya, kiṃ pana karomā’’ti? ‘‘Mayaṃ vissāsikaṭṭhānassa abhāvena imaṃ vippakāraṃ pattā, sabbe dhanaṃ saṃharitvā pariveṇaṃ karomā’’ti. ‘‘Sādhu, ayyā’’ti jeṭṭhako sahassaṃ adāsi, sesā pañca pañca satāni. Itthiyo aḍḍhateyyāni aḍḍhateyyāni satāni. Te taṃ dhanaṃ saṃharitvā sahassakūṭāgāraparivāraṃ satthu vasanatthāya mahāpariveṇaṃ nāma ārabhiṃsu. Navakammassa mahantatāya dhane appahonte pubbe dinnadhanato puna upaḍḍhūpaḍḍhaṃ adaṃsu. Niṭṭhite pariveṇe vihāramahaṃ karontā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sattāhaṃ mahādānaṃ datvā vīsatiyā bhikkhusahassānaṃ cīvarāni sajjiṃsu.
เชฎฺฐกกุฎุมฺพิกสฺส ปน ภริยา สเพฺพหิ สมานํ อกตฺวา อตฺตโน ปญฺญาย ฐิตา ‘‘อติเรกตรํ กตฺวา สตฺถารํ ปูเชสฺสามี’’ติ อโนชปุปฺผวเณฺณน สหสฺสมูเลน สาฎเกน สทฺธิํ อโนชปุปฺผจโงฺกฎกํ คเหตฺวา อนุโมทนกาเล สตฺถารํ อโนชปุเปฺผหิ ปูเชตฺวา ตํ สาฎกํ สตฺถุ ปาทมูเล ฐเปตฺวา, ‘‘ภเนฺต, นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฎฺฐาเน อโนชปุปฺผวณฺณํเยว เม สรีรํ โหตุ, อโนชา เอว จ เม นามํ โหตู’’ติ ปตฺถนํ ปฎฺฐเปสิฯ สตฺถา ‘‘เอวํ โหตู’’ติ อนุโมทนํ อกาสิฯ เต สเพฺพปิ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ตโต จุตา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา อิมสฺมิํ พุทฺธุปฺปาเท เทวโลกา จวิตฺวา เชฎฺฐกกุฎุมฺพิโก กุกฺกุฎวตีนคเร ราชกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปโตฺต มหากปฺปินราชา นาม อโหสิ, เสสา อมจฺจกุเล นิพฺพตฺติํสุฯ เชฎฺฐกกุฎุมฺพิกสฺส ภริยา มทฺทรเฎฺฐ สาคลนคเร ราชกุเล นิพฺพตฺติ, อโนชปุปฺผวณฺณเมวสฺสา สรีรํ อโหสิ, อโนชาเตฺววสฺสา นามํ กริํสุฯ สา วยปฺปตฺตา มหากปฺปินรโญฺญ เคหํ คนฺตฺวา อโนชาเทวี นาม อโหสิฯ เสสิตฺถิโยปิ อมจฺจกุเลสุ นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺตา เตสํเยว อมจฺจปุตฺตานํ เคหานิ อคมํสุฯ เต สเพฺพ รโญฺญ สมฺปตฺติสทิสํ สมฺปตฺติํ อนุภวิํสุฯ ยทา ราชา สพฺพาลงฺการปฎิมณฺฑิโต หตฺถิํ อภิรุหิตฺวา วิจริ, ตทา เตปิ ตเถว วิจรนฺติฯ ตสฺมิํ อเสฺสน วา รเถน วา วิจรเนฺต เตปิ ตเถว วิจรนฺติ? เอวํ เต เอกโต หุตฺวา กตานํ ปุญฺญานํ อานุภาเวน เอกโตว สมฺปตฺติํ อนุภวิํสุฯ รโญฺญ ปน พโล, พลวาหโน, ปุโปฺผ, ปุปฺผวาหโน, สุปโตฺตติ ปญฺจ อสฺสา โหนฺติฯ ราชา เตสุ สุปตฺตํ อสฺสํ สยํ อาโรหติ, อิตเร จตฺตาโร อสฺสาโรหานํ สาสนาหรณตฺถาย อทาสิฯ ราชา เต ปาโตว โภเชตฺวา ‘‘คจฺฉถ เทฺว วา ตีณิ วา โยชนานิ อาหิณฺฑิตฺวา พุทฺธสฺส วา ธมฺมสฺส วา สงฺฆสฺส วา อุปฺปนฺนภาวํ ญตฺวา มยฺหํ สุขสาสนํ อาหรถา’’ติ เปเสสิฯ เต จตูหิ ทฺวาเรหิ นิกฺขมิตฺวา ตีณิ โยชนานิ อาหิณฺฑิตฺวา สาสนํ อลภิตฺวา ปจฺจาคจฺฉนฺติฯ
Jeṭṭhakakuṭumbikassa pana bhariyā sabbehi samānaṃ akatvā attano paññāya ṭhitā ‘‘atirekataraṃ katvā satthāraṃ pūjessāmī’’ti anojapupphavaṇṇena sahassamūlena sāṭakena saddhiṃ anojapupphacaṅkoṭakaṃ gahetvā anumodanakāle satthāraṃ anojapupphehi pūjetvā taṃ sāṭakaṃ satthu pādamūle ṭhapetvā, ‘‘bhante, nibbattanibbattaṭṭhāne anojapupphavaṇṇaṃyeva me sarīraṃ hotu, anojā eva ca me nāmaṃ hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi. Satthā ‘‘evaṃ hotū’’ti anumodanaṃ akāsi. Te sabbepi yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cutā devaloke nibbattitvā imasmiṃ buddhuppāde devalokā cavitvā jeṭṭhakakuṭumbiko kukkuṭavatīnagare rājakule nibbattitvā vayappatto mahākappinarājā nāma ahosi, sesā amaccakule nibbattiṃsu. Jeṭṭhakakuṭumbikassa bhariyā maddaraṭṭhe sāgalanagare rājakule nibbatti, anojapupphavaṇṇamevassā sarīraṃ ahosi, anojātvevassā nāmaṃ kariṃsu. Sā vayappattā mahākappinarañño gehaṃ gantvā anojādevī nāma ahosi. Sesitthiyopi amaccakulesu nibbattitvā vayappattā tesaṃyeva amaccaputtānaṃ gehāni agamaṃsu. Te sabbe rañño sampattisadisaṃ sampattiṃ anubhaviṃsu. Yadā rājā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito hatthiṃ abhiruhitvā vicari, tadā tepi tatheva vicaranti. Tasmiṃ assena vā rathena vā vicarante tepi tatheva vicaranti? Evaṃ te ekato hutvā katānaṃ puññānaṃ ānubhāvena ekatova sampattiṃ anubhaviṃsu. Rañño pana balo, balavāhano, puppho, pupphavāhano, supattoti pañca assā honti. Rājā tesu supattaṃ assaṃ sayaṃ ārohati, itare cattāro assārohānaṃ sāsanāharaṇatthāya adāsi. Rājā te pātova bhojetvā ‘‘gacchatha dve vā tīṇi vā yojanāni āhiṇḍitvā buddhassa vā dhammassa vā saṅghassa vā uppannabhāvaṃ ñatvā mayhaṃ sukhasāsanaṃ āharathā’’ti pesesi. Te catūhi dvārehi nikkhamitvā tīṇi yojanāni āhiṇḍitvā sāsanaṃ alabhitvā paccāgacchanti.
อเถกทิวสํ ราชา สุปตฺตํ อสฺสํ อารุยฺห อมจฺจสหสฺสปริวุโต อุยฺยานํ คจฺฉโนฺต กิลนฺตรูเป ปญฺจสตวาณิชเก นครํ ปวิสเนฺต ทิสฺวา ‘‘อิเม อทฺธานกิลนฺตา, อทฺธา อิเมสํ สนฺติกา เอกํ ภทฺทกํ สาสนํ โสสฺสามี’’ติ เต ปโกฺกสาเปตฺวา ‘‘กุโต อาคจฺฉถา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อตฺถิ, เทว, อิโต วีสติโยชนสตมตฺถเก สาวตฺถิ นาม นครํ, ตโต อาคจฺฉามา’’ติฯ ‘‘อตฺถิ ปน โว ปเทเส กิญฺจิ สาสนํ อุปฺปนฺน’’นฺติฯ ‘‘เทว, อญฺญํ กิญฺจิ นตฺถิ, สมฺมาสมฺพุโทฺธ ปน อุปฺปโนฺน’’ติฯ ราชา ตาวเทว ปญฺจวณฺณาย ปีติยา ผุฎฺฐสรีโร กิญฺจิ สลฺลเกฺขตุํ อสโกฺกโนฺต มุหุตฺตํ วีตินาเมตฺวา, ‘‘ตาตา, กิํ วเทถา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘พุโทฺธ, เทว, อุปฺปโนฺน’’ติฯ ราชา ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ ตเถว วีตินาเมตฺวา จตุเตฺถ วาเร ‘‘กิํ วเทถ, ตาตา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘พุโทฺธ, เทว, อุปฺปโนฺน’’ติ วุเตฺต, ‘‘ตาตา, โว สตสหสฺสํ ททามี’’ติ วตฺวา ‘‘อญฺญมฺปิ กิญฺจิ สาสนํ อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อตฺถิ, เทว, ธโมฺม อุปฺปโนฺน’’ติฯ ราชา ตมฺปิ สุตฺวา ปุริมนเยเนว ตโย วาเร วีตินาเมตฺวา จตุเตฺถ วาเร ‘‘ธโมฺม อุปฺปโนฺน’’ติ วุเตฺต ‘‘อิธาปิ โว สตสหสฺสํ ทมฺมี’’ติ วตฺวา ‘‘อปรมฺปิ สาสนํ อตฺถิ, ตาตา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อตฺถิ, เทว, สงฺฆรตนํ อุปฺปนฺน’’นฺติฯ ราชา ตมฺปิ สุตฺวา ตโย วาเร วีตินาเมตฺวา จตุเตฺถ วาเร ‘‘สโงฺฆ’’ติ ปเท วุเตฺต ‘‘อิธาปิ โว สตสหสฺสํ ทมฺมี’’ติ วตฺวา อมจฺจสหสฺสํ โอโลเกตฺวา, ‘‘ตาตา, กิํ กริสฺสถา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘เทว, ตุเมฺห กิํ กริสฺสถา’’ติ? ‘‘อหํ, ตาตา, ‘พุโทฺธ อุปฺปโนฺน, ธโมฺม อุปฺปโนฺน, สโงฺฆ อุปฺปโนฺน’ติ สุตฺวา น ปุน นิวตฺติสฺสามิ, สตฺถารํ อุทฺทิสฺส คนฺตฺวา ตสฺส สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามี’’ติฯ ‘‘มยมฺปิ, เทว , ตุเมฺหหิ สทฺธิํ ปพฺพชิสฺสามา’’ติฯ ราชา สุวณฺณปเฎฺฎ อกฺขรานิ ลิขาเปตฺวา วาณิชเก อาห – ‘‘อโนชา นาม เทวี ตุมฺหากํ ตีณิ สตสหสฺสานิ ทสฺสติ, เอวญฺจ ปน นํ วเทยฺยาถ ‘รโญฺญ กิร เต อิสฺสริยํ วิสฺสฎฺฐํ, ยถาสุขํ สมฺปตฺติํ ปริภุญฺชาหี’ติ, สเจ ปน โว ‘ราชา กห’นฺติ ปุจฺฉติ, ‘สตฺถารํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิสฺสามีติ วตฺวา คโต’ติ อาโรเจยฺยาถา’’ติฯ อมจฺจาปิ อตฺตโน อตฺตโน ภริยานํ ตเถว สาสนํ ปหิณิํสุ ฯ ราชา วาณิชเก อุโยฺยเชตฺวา อสฺสํ อภิรุยฺห อมจฺจสหสฺสปริวุโต ตํ ขณํเยว นิกฺขมิฯ
Athekadivasaṃ rājā supattaṃ assaṃ āruyha amaccasahassaparivuto uyyānaṃ gacchanto kilantarūpe pañcasatavāṇijake nagaraṃ pavisante disvā ‘‘ime addhānakilantā, addhā imesaṃ santikā ekaṃ bhaddakaṃ sāsanaṃ sossāmī’’ti te pakkosāpetvā ‘‘kuto āgacchathā’’ti pucchi. ‘‘Atthi, deva, ito vīsatiyojanasatamatthake sāvatthi nāma nagaraṃ, tato āgacchāmā’’ti. ‘‘Atthi pana vo padese kiñci sāsanaṃ uppanna’’nti. ‘‘Deva, aññaṃ kiñci natthi, sammāsambuddho pana uppanno’’ti. Rājā tāvadeva pañcavaṇṇāya pītiyā phuṭṭhasarīro kiñci sallakkhetuṃ asakkonto muhuttaṃ vītināmetvā, ‘‘tātā, kiṃ vadethā’’ti pucchi. ‘‘Buddho, deva, uppanno’’ti. Rājā dutiyampi tatiyampi tatheva vītināmetvā catutthe vāre ‘‘kiṃ vadetha, tātā’’ti pucchitvā ‘‘buddho, deva, uppanno’’ti vutte, ‘‘tātā, vo satasahassaṃ dadāmī’’ti vatvā ‘‘aññampi kiñci sāsanaṃ atthī’’ti pucchi. ‘‘Atthi, deva, dhammo uppanno’’ti. Rājā tampi sutvā purimanayeneva tayo vāre vītināmetvā catutthe vāre ‘‘dhammo uppanno’’ti vutte ‘‘idhāpi vo satasahassaṃ dammī’’ti vatvā ‘‘aparampi sāsanaṃ atthi, tātā’’ti pucchi. ‘‘Atthi, deva, saṅgharatanaṃ uppanna’’nti. Rājā tampi sutvā tayo vāre vītināmetvā catutthe vāre ‘‘saṅgho’’ti pade vutte ‘‘idhāpi vo satasahassaṃ dammī’’ti vatvā amaccasahassaṃ oloketvā, ‘‘tātā, kiṃ karissathā’’ti pucchi. ‘‘Deva, tumhe kiṃ karissathā’’ti? ‘‘Ahaṃ, tātā, ‘buddho uppanno, dhammo uppanno, saṅgho uppanno’ti sutvā na puna nivattissāmi, satthāraṃ uddissa gantvā tassa santike pabbajissāmī’’ti. ‘‘Mayampi, deva , tumhehi saddhiṃ pabbajissāmā’’ti. Rājā suvaṇṇapaṭṭe akkharāni likhāpetvā vāṇijake āha – ‘‘anojā nāma devī tumhākaṃ tīṇi satasahassāni dassati, evañca pana naṃ vadeyyātha ‘rañño kira te issariyaṃ vissaṭṭhaṃ, yathāsukhaṃ sampattiṃ paribhuñjāhī’ti, sace pana vo ‘rājā kaha’nti pucchati, ‘satthāraṃ uddissa pabbajissāmīti vatvā gato’ti āroceyyāthā’’ti. Amaccāpi attano attano bhariyānaṃ tatheva sāsanaṃ pahiṇiṃsu . Rājā vāṇijake uyyojetvā assaṃ abhiruyha amaccasahassaparivuto taṃ khaṇaṃyeva nikkhami.
สตฺถาปิ ตํ ทิวสํ ปจฺจูสกาเล โลกํ โวโลเกโนฺต มหากปฺปินราชานํ สปริวารํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มหากปฺปิโน วาณิชกานํ สนฺติกา ติณฺณํ รตนานํ อุปฺปนฺนภาวํ สุตฺวา เตสํ วจนํ ตีหิ สตสหเสฺสหิ ปูเชตฺวา รชฺชํ ปหาย อมจฺจสหเสฺสหิ ปริวุโต มํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตุกาโม เสฺว นิกฺขมิสฺสติฯ โส สปริวาโร สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสติ, ปจฺจุคฺคมนมสฺส กริสฺสามี’’ติ ปุนทิวเส จกฺกวตฺตี วิย ขุทฺทกคามโภชกํ ปจฺจุคฺคจฺฉโนฺต สยเมว ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา วีสโยชนสตํ มคฺคํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา จนฺทภาคาย นทิยา ตีเร นิโคฺรธรุกฺขมูเล ฉพฺพณฺณรสฺมิโย วิสฺสเชฺชโนฺต นิสีทิฯ ‘‘ราชาปิ อาคจฺฉโนฺต เอกํ นทิํ ปตฺวา ‘‘กา นาเมสา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อปรจฺฉา นาม, เทวา’’ติฯ ‘‘กิมสฺสา ปริมาณํ, ตาตา’’ติ? ‘‘คมฺภีรโต คาวุตํ, ปุถุลโต เทฺว คาวุตานิ, เทวา’’ติฯ ‘‘อตฺถิ ปเนตฺถ นาวา วา อุฬุโมฺป วา’’ติ? ‘‘นตฺถิ, เทวา’’ติฯ ‘‘นาวาทีนิ โอโลเกเนฺต อเมฺห ชาติ ชรํ อุปเนติ, ชรา มรณํฯ อหํ นิเพฺพมติโก หุตฺวา ตีณิ รตนานิ อุทฺทิสฺส นิกฺขโนฺต, เตสํ เม อานุภาเวน อิมํ อุทกํ อุทกํ วิย มา อโหสี’’ติ ติณฺณํ รตนานํ คุณํ อาวเชฺชตฺวา ‘‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุโทฺธ’’ติ พุทฺธานุสฺสติํ อนุสฺสรโนฺต สปริวาโร อสฺสสหเสฺสน อุทกปิฎฺฐิํ ปกฺขนฺทิฯ สินฺธวา ปิฎฺฐิปาสาเณ วิย ปกฺขนฺทิํสุฯ ขุรานํ อคฺคา เนว เตมิํสุฯ
Satthāpi taṃ divasaṃ paccūsakāle lokaṃ volokento mahākappinarājānaṃ saparivāraṃ disvā ‘‘ayaṃ mahākappino vāṇijakānaṃ santikā tiṇṇaṃ ratanānaṃ uppannabhāvaṃ sutvā tesaṃ vacanaṃ tīhi satasahassehi pūjetvā rajjaṃ pahāya amaccasahassehi parivuto maṃ uddissa pabbajitukāmo sve nikkhamissati. So saparivāro saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇissati, paccuggamanamassa karissāmī’’ti punadivase cakkavattī viya khuddakagāmabhojakaṃ paccuggacchanto sayameva pattacīvaraṃ gahetvā vīsayojanasataṃ maggaṃ paccuggantvā candabhāgāya nadiyā tīre nigrodharukkhamūle chabbaṇṇarasmiyo vissajjento nisīdi. ‘‘Rājāpi āgacchanto ekaṃ nadiṃ patvā ‘‘kā nāmesā’’ti pucchi. ‘‘Aparacchā nāma, devā’’ti. ‘‘Kimassā parimāṇaṃ, tātā’’ti? ‘‘Gambhīrato gāvutaṃ, puthulato dve gāvutāni, devā’’ti. ‘‘Atthi panettha nāvā vā uḷumpo vā’’ti? ‘‘Natthi, devā’’ti. ‘‘Nāvādīni olokente amhe jāti jaraṃ upaneti, jarā maraṇaṃ. Ahaṃ nibbematiko hutvā tīṇi ratanāni uddissa nikkhanto, tesaṃ me ānubhāvena imaṃ udakaṃ udakaṃ viya mā ahosī’’ti tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaṃ āvajjetvā ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’ti buddhānussatiṃ anussaranto saparivāro assasahassena udakapiṭṭhiṃ pakkhandi. Sindhavā piṭṭhipāsāṇe viya pakkhandiṃsu. Khurānaṃ aggā neva temiṃsu.
โส ตํ อุตฺตริตฺวา ปุรโต คจฺฉโนฺต อปรมฺปิ นทิํ ทิสฺวา ‘‘อยํ กา นามา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘นีลวาหินี นาม, เทวา’’ติฯ ‘‘กิมสฺสา ปริมาณ’’นฺติ? ‘‘คมฺภีรโตปิ ปุถุลโตปิ อฑฺฒโยชนํ, เทวา’’ติฯ เสสํ ปุริมสทิสเมวฯ ตํ ปน นทิํ ทิสฺวา ‘‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธโมฺม’’ติ ธมฺมานุสฺสติํ อนุสฺสรโนฺต ปกฺขนฺทิฯ ตมฺปิ อติกฺกมิตฺวา คจฺฉโนฺต อปรมฺปิ นทิํ ทิสฺวา ‘‘อยํ กา นามา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘จนฺทภาคา นาม, เทวา’’ติฯ ‘‘กิมสฺสา ปริมาณ’’นฺติ? ‘‘คมฺภีรโตปิ ปุถุลโตปิ โยชนํ, เทวา’’ติฯ เสสํ ปุริมสทิสเมวฯ อิมํ ปน นทิํ ทิสฺวา ‘‘สุปฺปฎิปโนฺน ภควโต สาวกสโงฺฆ’’ติ สงฺฆานุสฺสติํ อนุสฺสรโนฺต ปกฺขนฺทิฯ ตํ ปน นทิํ อติกฺกมิตฺวา คจฺฉโนฺต สตฺถุ สรีรโต นิกฺขนฺตา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย อทฺทสฯ นิโคฺรธรุกฺขสฺส สาขาวิฎปปลาสานิ โสวณฺณมยานิ วิย อเหสุํฯ ราชา จิเนฺตสิ – ‘‘อยํ ปน โอภาโส เนว จนฺทสฺส, น สูริยสฺส, น เทวมารพฺรหฺมนาคสุปณฺณาทีนํ อญฺญตรสฺส, อทฺธา อหํ สตฺถารํ อุทฺทิสฺส อาคจฺฉโนฺต มหาโคตมพุเทฺธน ทิโฎฺฐ ภวิสฺสามี’’ติฯ โส ตาวเทว อสฺสปิฎฺฐิโต โอตริตฺวา โอนตสรีโร รสฺมิอนุสาเรน สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา มโนสิลารเส นิมุชฺชโนฺต วิย พุทฺธรสฺมีนํ อโนฺต ปวิสิตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ สทฺธิํ อมจฺจสหเสฺสน, สตฺถา ตสฺส อนุปุพฺพิํ กถํ กเถสิฯ เทสนาวสาเน ราชา สปริวาโร โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิฯ อถ สเพฺพว อุฎฺฐหิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิํสุฯ สตฺถา ‘‘อาคมิสฺสติ นุ โข อิเมสํ กุลปุตฺตานํ อิทฺธิมยปตฺตจีวร’’นฺติ อุปธาเรโนฺต ‘‘อิเม กุลปุตฺตา ปเจฺจกพุทฺธสหสฺสสฺส จีวรสหสฺสํ อทํสุ, กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล วีสติยา ภิกฺขุสหสฺสานมฺปิ วีสติจีวรสหสฺสานิปิ อทํสุฯ อนจฺฉริยํ อิเมสํ อิทฺธิมยปตฺตจีวราคมน’’นฺติ ญตฺวา ทกฺขิณหตฺถํ ปสาเรตฺวา ‘‘เอถ, ภิกฺขโว, จรถ พฺรหฺมจริยํ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายา’’ติ อาหฯ เต ตาวเทว อฎฺฐปริกฺขารธรา วสฺสสฎฺฐิกเตฺถรา วิย หุตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปโจฺจโรหิตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา นิสีทิํสุฯ
So taṃ uttaritvā purato gacchanto aparampi nadiṃ disvā ‘‘ayaṃ kā nāmā’’ti pucchi. ‘‘Nīlavāhinī nāma, devā’’ti. ‘‘Kimassā parimāṇa’’nti? ‘‘Gambhīratopi puthulatopi aḍḍhayojanaṃ, devā’’ti. Sesaṃ purimasadisameva. Taṃ pana nadiṃ disvā ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo’’ti dhammānussatiṃ anussaranto pakkhandi. Tampi atikkamitvā gacchanto aparampi nadiṃ disvā ‘‘ayaṃ kā nāmā’’ti pucchi. ‘‘Candabhāgā nāma, devā’’ti. ‘‘Kimassā parimāṇa’’nti? ‘‘Gambhīratopi puthulatopi yojanaṃ, devā’’ti. Sesaṃ purimasadisameva. Imaṃ pana nadiṃ disvā ‘‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’ti saṅghānussatiṃ anussaranto pakkhandi. Taṃ pana nadiṃ atikkamitvā gacchanto satthu sarīrato nikkhantā chabbaṇṇarasmiyo addasa. Nigrodharukkhassa sākhāviṭapapalāsāni sovaṇṇamayāni viya ahesuṃ. Rājā cintesi – ‘‘ayaṃ pana obhāso neva candassa, na sūriyassa, na devamārabrahmanāgasupaṇṇādīnaṃ aññatarassa, addhā ahaṃ satthāraṃ uddissa āgacchanto mahāgotamabuddhena diṭṭho bhavissāmī’’ti. So tāvadeva assapiṭṭhito otaritvā onatasarīro rasmianusārena satthāraṃ upasaṅkamitvā manosilārase nimujjanto viya buddharasmīnaṃ anto pavisitvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi saddhiṃ amaccasahassena, satthā tassa anupubbiṃ kathaṃ kathesi. Desanāvasāne rājā saparivāro sotāpattiphale patiṭṭhahi. Atha sabbeva uṭṭhahitvā pabbajjaṃ yāciṃsu. Satthā ‘‘āgamissati nu kho imesaṃ kulaputtānaṃ iddhimayapattacīvara’’nti upadhārento ‘‘ime kulaputtā paccekabuddhasahassassa cīvarasahassaṃ adaṃsu, kassapasammāsambuddhakāle vīsatiyā bhikkhusahassānampi vīsaticīvarasahassānipi adaṃsu. Anacchariyaṃ imesaṃ iddhimayapattacīvarāgamana’’nti ñatvā dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā ‘‘etha, bhikkhavo, caratha brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti āha. Te tāvadeva aṭṭhaparikkhāradharā vassasaṭṭhikattherā viya hutvā vehāsaṃ abbhuggantvā paccorohitvā satthāraṃ vanditvā nisīdiṃsu.
เตปิ วาณิชกา ราชกุลํ คนฺตฺวา รญฺญา ปหิตภาวํ อาโรจาเปตฺวา เทวิยา ‘‘อาคจฺฉนฺตู’’ติ วุเตฺต ปวิสิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฎฺฐํสุฯ อถ เน เทวี ปุจฺฉิ – ‘‘ตาตา, กิํ การณา อาคตาตฺถา’’ติ? ‘‘มยํ รญฺญา ตุมฺหากํ สนฺติกํ ปหิตา, ตีณิ กิร โน สตสหสฺสานิ เทถา’’ติฯ ‘‘ตาตา, อติพหุํ ภณถ, กิํ ตุเมฺหหิ รโญฺญ กตํ, กิสฺมิํ โว ราชา ปสโนฺน เอตฺตกํ ธนํ ทาเปสี’’ติ? ‘‘เทวิ, น อญฺญํ กิญฺจิ กตํ, รโญฺญ ปน เอกํ สาสนํ อาโรจยิมฺหา’’ติ? ‘‘สกฺกา ปน, ตาตา, มยฺหํ อาโรเจตุ’’นฺติฯ ‘‘สกฺกา, เทวี’’ติฯ ‘‘เตน หิ, ตาตา, วเทถา’’ติฯ ‘‘เทวิ พุโทฺธ โลเก อุปฺปโนฺน’’ติฯ สาปิ ‘‘ตํ สุตฺวา ปุริมนเยเนว ปีติยา ผุฎฺฐสรีรา ติกฺขตฺตุํ กิญฺจิ อสลฺลเกฺขตฺวา จตุเตฺถ วาเร ‘พุโทฺธ’ติ ปทํ สุตฺวา, ตาตา, อิมสฺมิํ ปเท รญฺญา กิํ ทินฺน’’นฺติ? ‘‘สตสหสฺสํ, เทวี’’ติฯ ‘‘ตาตา , อนนุจฺฉวิกํ รญฺญา กตํ เอวรูปํ สาสนํ สุตฺวา ตุมฺหากํ สตสหสฺสํ ททมาเนนฯ อหญฺหิ โว มม ทุคฺคตปณฺณากาเร ตีณิ สตสหสฺสานิ ทมฺมิ, อปรมฺปิ ตุเมฺหหิ รโญฺญ กิํ อาโรจิต’’นฺติ? เต อิทญฺจิทญฺจาติ อิตรานิปิ เทฺว สาสนานิ อาโรจยิํสุฯ เทวี ปุริมนเยเนว ปีติยา ผุฎฺฐสรีรา ติกฺขตฺตุํ กิญฺจิ อสลฺลเกฺขตฺวา จตุเตฺถ วาเร ตเถว สุตฺวา ตีณิ ตีณิ สตสหสฺสานิ ทาเปสิ, เอวํ เต สพฺพานิปิ ทฺวาทส สตสหสฺสานิ ลภิํสุฯ
Tepi vāṇijakā rājakulaṃ gantvā raññā pahitabhāvaṃ ārocāpetvā deviyā ‘‘āgacchantū’’ti vutte pavisitvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Atha ne devī pucchi – ‘‘tātā, kiṃ kāraṇā āgatātthā’’ti? ‘‘Mayaṃ raññā tumhākaṃ santikaṃ pahitā, tīṇi kira no satasahassāni dethā’’ti. ‘‘Tātā, atibahuṃ bhaṇatha, kiṃ tumhehi rañño kataṃ, kismiṃ vo rājā pasanno ettakaṃ dhanaṃ dāpesī’’ti? ‘‘Devi, na aññaṃ kiñci kataṃ, rañño pana ekaṃ sāsanaṃ ārocayimhā’’ti? ‘‘Sakkā pana, tātā, mayhaṃ ārocetu’’nti. ‘‘Sakkā, devī’’ti. ‘‘Tena hi, tātā, vadethā’’ti. ‘‘Devi buddho loke uppanno’’ti. Sāpi ‘‘taṃ sutvā purimanayeneva pītiyā phuṭṭhasarīrā tikkhattuṃ kiñci asallakkhetvā catutthe vāre ‘buddho’ti padaṃ sutvā, tātā, imasmiṃ pade raññā kiṃ dinna’’nti? ‘‘Satasahassaṃ, devī’’ti. ‘‘Tātā , ananucchavikaṃ raññā kataṃ evarūpaṃ sāsanaṃ sutvā tumhākaṃ satasahassaṃ dadamānena. Ahañhi vo mama duggatapaṇṇākāre tīṇi satasahassāni dammi, aparampi tumhehi rañño kiṃ ārocita’’nti? Te idañcidañcāti itarānipi dve sāsanāni ārocayiṃsu. Devī purimanayeneva pītiyā phuṭṭhasarīrā tikkhattuṃ kiñci asallakkhetvā catutthe vāre tatheva sutvā tīṇi tīṇi satasahassāni dāpesi, evaṃ te sabbānipi dvādasa satasahassāni labhiṃsu.
อถ เน เทวี ปุจฺฉิ – ‘‘ราชา กหํ, ตาตา’’ติ? เทวิ, ‘‘สตฺถารํ อุทฺทิสฺส ‘ปพฺพชิสฺสามี’ติ คโต’’ติฯ ‘‘มยฺหํ เตน กิํ สาสนํ ทินฺน’’นฺติ? ‘‘สพฺพํ กิร เตน ตุมฺหากํ อิสฺสริยํ วิสฺสฎฺฐํ, ตุเมฺห กิร ยถารุจิยา สมฺปตฺติํ อนุภวถา’’ติฯ ‘‘อมจฺจา ปน กหํ, ตาตา’’ติ? เตปิ ‘‘‘รญฺญา สทฺธิํเยว ปพฺพชิสฺสามา’ติ คตา, เทวี’’ติฯ สา เตสํ ภริยาโย ปโกฺกสาเปตฺวา, อมฺมา, ตุมฺหากํ สามิกา ‘‘รญฺญา สทฺธิํ ปพฺพชิสฺสามา’’ติ คตา, ‘‘ตุเมฺห กิํ กริสฺสถา’’ติ? ‘‘กิํ ปน เตหิ อมฺหากํ สาสนํ ปหิตํ, เทวี’’ติ? ‘‘เตหิ กิร อตฺตโน สมฺปตฺติ ตุมฺหากํ วิสฺสฎฺฐา, ตุเมฺห กิร ตํ สมฺปตฺติํ ยถารุจิ ปริภุญฺชถา’’ติฯ ‘‘ตุเมฺห ปน, เทวิ, กิํ กริสฺสถา’’ติ? ‘‘อมฺมา, โส ตาว ราชา สาสนํ สุตฺวา มเคฺค ฐิตโกว ตีหิ สตสหเสฺสหิ ตีณิ รตนานิ ปูเชตฺวา เขฬปิณฺฑํ วิย สมฺปตฺติํ ปหาย ‘ปพฺพชิสฺสามี’ติ นิกฺขโนฺต, มยา ปน ติณฺณํ รตนานํ สาสนํ สุตฺวา ตีณิ รตนานิ นวหิ สตสหเสฺสหิ ปูชิตานิ, น โข ปเนสา สมฺปตฺติ นาม รโญฺญเยว ทุกฺขา, มยฺหมฺปิ ทุกฺขาเยวฯ โก รญฺญา ฉฑฺฑิตเขฬปิณฺฑํ ชาณุเกหิ ปติฎฺฐหิตฺวา มุเขน คณฺหิสฺสติ, น มยฺหํ สมฺปตฺติยา อโตฺถ, อหมฺปิ สตฺถารํ อุทฺทิสฺส คนฺตฺวา ปพฺพชิสฺสามี’’ติฯ ‘‘เทวิ, มยมฺปิ ตุเมฺหเหว สทฺธิํ ปพฺพชิสฺสามา’’ติฯ ‘‘สเจ สโกฺกถ, สาธุ, อมฺมา’’ติ? ‘‘สโกฺกม, เทวี’’ติฯ ‘‘สาธุ, อมฺมา, เตน หิ เอถา’’ติ รถสหสฺสํ โยชาเปตฺวา รถํ อารุยฺห ตาหิ สทฺธิํ นิกฺขมิตฺวา อนฺตรามเคฺค ปฐมํ นทิํ ทิสฺวา ยถา รญฺญา ปุฎฺฐํ, ตเถว ปุจฺฉิตฺวา สพฺพปวตฺติํ สุตฺวา ‘‘รโญฺญ คตมคฺคํ โอโลเกถา’’ติ วตฺวา ‘‘สินฺธวานํ ปทวลญฺชํ น ปสฺสาม, เทวี’’ติ วุเตฺต ‘‘ราชา ตีณิ รตนานิ อุทฺทิสฺส นิกฺขโนฺต สจฺจกิริยํ กตฺวา คโต ภวิสฺสติฯ อหมฺปิ ตีณิ รตนานิ อุทฺทิสฺส นิกฺขนฺตา, เตสเมว อนุภาเวน อิทํ อุทกํ วิย มา อโหสี’’ติ ติณฺณํ รตนานํ คุณํ อนุสฺสริตฺวา รถสหสฺสํ เปเสสิฯ อุทกํ ปิฎฺฐิปาสาณสทิสํ อโหสิฯ จกฺกานํ อคฺคคฺคเนมิวฎฺฎิโย เนว เตมิํสุฯ เอเตเนว อุปาเยน อิตรา เทฺว นทิโย อุตฺตริฯ
Atha ne devī pucchi – ‘‘rājā kahaṃ, tātā’’ti? Devi, ‘‘satthāraṃ uddissa ‘pabbajissāmī’ti gato’’ti. ‘‘Mayhaṃ tena kiṃ sāsanaṃ dinna’’nti? ‘‘Sabbaṃ kira tena tumhākaṃ issariyaṃ vissaṭṭhaṃ, tumhe kira yathāruciyā sampattiṃ anubhavathā’’ti. ‘‘Amaccā pana kahaṃ, tātā’’ti? Tepi ‘‘‘raññā saddhiṃyeva pabbajissāmā’ti gatā, devī’’ti. Sā tesaṃ bhariyāyo pakkosāpetvā, ammā, tumhākaṃ sāmikā ‘‘raññā saddhiṃ pabbajissāmā’’ti gatā, ‘‘tumhe kiṃ karissathā’’ti? ‘‘Kiṃ pana tehi amhākaṃ sāsanaṃ pahitaṃ, devī’’ti? ‘‘Tehi kira attano sampatti tumhākaṃ vissaṭṭhā, tumhe kira taṃ sampattiṃ yathāruci paribhuñjathā’’ti. ‘‘Tumhe pana, devi, kiṃ karissathā’’ti? ‘‘Ammā, so tāva rājā sāsanaṃ sutvā magge ṭhitakova tīhi satasahassehi tīṇi ratanāni pūjetvā kheḷapiṇḍaṃ viya sampattiṃ pahāya ‘pabbajissāmī’ti nikkhanto, mayā pana tiṇṇaṃ ratanānaṃ sāsanaṃ sutvā tīṇi ratanāni navahi satasahassehi pūjitāni, na kho panesā sampatti nāma raññoyeva dukkhā, mayhampi dukkhāyeva. Ko raññā chaḍḍitakheḷapiṇḍaṃ jāṇukehi patiṭṭhahitvā mukhena gaṇhissati, na mayhaṃ sampattiyā attho, ahampi satthāraṃ uddissa gantvā pabbajissāmī’’ti. ‘‘Devi, mayampi tumheheva saddhiṃ pabbajissāmā’’ti. ‘‘Sace sakkotha, sādhu, ammā’’ti? ‘‘Sakkoma, devī’’ti. ‘‘Sādhu, ammā, tena hi ethā’’ti rathasahassaṃ yojāpetvā rathaṃ āruyha tāhi saddhiṃ nikkhamitvā antarāmagge paṭhamaṃ nadiṃ disvā yathā raññā puṭṭhaṃ, tatheva pucchitvā sabbapavattiṃ sutvā ‘‘rañño gatamaggaṃ olokethā’’ti vatvā ‘‘sindhavānaṃ padavalañjaṃ na passāma, devī’’ti vutte ‘‘rājā tīṇi ratanāni uddissa nikkhanto saccakiriyaṃ katvā gato bhavissati. Ahampi tīṇi ratanāni uddissa nikkhantā, tesameva anubhāvena idaṃ udakaṃ viya mā ahosī’’ti tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaṃ anussaritvā rathasahassaṃ pesesi. Udakaṃ piṭṭhipāsāṇasadisaṃ ahosi. Cakkānaṃ aggagganemivaṭṭiyo neva temiṃsu. Eteneva upāyena itarā dve nadiyo uttari.
อถ สตฺถา ตสฺสาคมนภาวํ ญตฺวา ยถา อตฺตโน สนฺติเก นิสินฺนา ภิกฺขู น ปญฺญายนฺติ, เอวมกาสิฯ สาปิ คจฺฉนฺตี คจฺฉนฺตี สตฺถุ สรีรโต นิกฺขนฺตา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย ทิสฺวา ตเถว จิเนฺตตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิตา ปุจฺฉิ – ‘‘ภเนฺต, มหากปฺปิโน ตุมฺหากํ อุทฺทิสฺส นิกฺขโนฺต อาคเตตฺถ มเญฺญ, กหํ โส, อมฺหากมฺปิ นํ ทเสฺสถา’’ติ? ‘‘นิสีทถ ตาว, อิเธว นํ ปสฺสิสฺสถา’’ติ ฯ ตา สพฺพาปิ ตุฎฺฐจิตฺตา ‘‘อิเธว กิร นิสินฺนา สามิเก ปสฺสิสฺสามา’’ติ นิสีทิํสุฯ สตฺถา ตาสํ อนุปุพฺพิํ กถํ กเถสิ, อโนชาเทวี เทสนาวสาเน สปริวารา โสตาปตฺติผลํ ปาปุณิฯ มหากปฺปินเตฺถโร ตาสํ วฑฺฒิตธมฺมเทสนํ สุณโนฺต สปริวาโร สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิฯ ตสฺมิํ ขเณ สตฺถา ตาสํ เต ภิกฺขู อรหตฺตปฺปเตฺต ทเสฺสสิฯ ตาสํ กิร อาคตกฺขเณเยว อตฺตโน สามิเก กาสาวธเร มุณฺฑกสีเส ทิสฺวา จิตฺตํ เอกคฺคํ น ภเวยฺย, เตน มคฺคผลานิ ปตฺตุํ น สกฺกุเณยฺยุํฯ ตสฺมา อจลสทฺธาย ปติฎฺฐิตกาเล ตาสํ เต ภิกฺขู อรหตฺตปฺปเตฺตเยว ทเสฺสสิฯ
Atha satthā tassāgamanabhāvaṃ ñatvā yathā attano santike nisinnā bhikkhū na paññāyanti, evamakāsi. Sāpi gacchantī gacchantī satthu sarīrato nikkhantā chabbaṇṇarasmiyo disvā tatheva cintetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ ṭhitā pucchi – ‘‘bhante, mahākappino tumhākaṃ uddissa nikkhanto āgatettha maññe, kahaṃ so, amhākampi naṃ dassethā’’ti? ‘‘Nisīdatha tāva, idheva naṃ passissathā’’ti . Tā sabbāpi tuṭṭhacittā ‘‘idheva kira nisinnā sāmike passissāmā’’ti nisīdiṃsu. Satthā tāsaṃ anupubbiṃ kathaṃ kathesi, anojādevī desanāvasāne saparivārā sotāpattiphalaṃ pāpuṇi. Mahākappinatthero tāsaṃ vaḍḍhitadhammadesanaṃ suṇanto saparivāro saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tasmiṃ khaṇe satthā tāsaṃ te bhikkhū arahattappatte dassesi. Tāsaṃ kira āgatakkhaṇeyeva attano sāmike kāsāvadhare muṇḍakasīse disvā cittaṃ ekaggaṃ na bhaveyya, tena maggaphalāni pattuṃ na sakkuṇeyyuṃ. Tasmā acalasaddhāya patiṭṭhitakāle tāsaṃ te bhikkhū arahattappatteyeva dassesi.
ตาปิ เต ทิสฺวา ปญฺจปติฎฺฐิเตน วนฺทิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, ตุมฺหากํ ตาว ปพฺพชิตกิจฺจํ มตฺถกํ ปตฺต’’นฺติ วตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิตา ปพฺพชฺชํ ยาจิํสุฯ เอวํ กิร วุเตฺต ‘‘สตฺถา อุปฺปลวณฺณาย อาคมนํ จิเนฺตสี’’ติ เอกเจฺจ วทนฺติฯ สตฺถา ปน ตา อุปาสิกาโย อาห – ‘‘สาวตฺถิํ คนฺตฺวา ภิกฺขุนีอุปสฺสเย ปพฺพเชถา’’ติฯ ตา อนุปุเพฺพน ชนปทจาริกํ จรมานา อนฺตรามเคฺค มหาชเนน อภิหฎสกฺการสมฺมานา ปทสาว วีสโยชนสติกํ คนฺตฺวา ภิกฺขุนีอุปสฺสเย ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิํสุฯ สตฺถาปิ ภิกฺขุสหสฺสํ อาทาย อากาเสเนว เชตวนํ อคมาสิฯ ตตฺร สุทํ อายสฺมา มหากปฺปิโน รตฺติฎฺฐานทิวาฎฺฐานาทีสุ ‘‘อโห สุขํ , อโห สุข’’นฺติ อุทานํ อุทาเนโนฺต วิจรติฯ ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํ – ‘‘ภเนฺต, มหากปฺปิโน ‘อโห สุขํ, อโห สุข’นฺติ อุทานํ อุทาเนโนฺต วิจรติ, อตฺตโน กามสุขํ รชฺชสุขํ อารพฺภ กเถสิ มเญฺญ’’ติฯ สตฺถา ตํ ปโกฺกสาเปตฺวา ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ, กปฺปิน, กามสุขํ รชฺชสุขํ อารพฺภ อุทานํ อุทาเนสี’’ติฯ ‘‘ภควา เม, ภเนฺต, ตํ อารพฺภ อุทานภาวํ วา อนุทานภาวํ วา ชานาตี’’ติ? สตฺถา ‘‘น, ภิกฺขเว, มม ปุโตฺต กามสุขํ รชฺชสุขํ อารพฺภ อุทานํ อุทาเนติ, ปุตฺตสฺส ปน เม ธมฺมปีติ นาม ธมฺมรติ นาม อุปฺปชฺชติ, โส อมตมหานิพฺพานํ อารพฺภ เอว อุทานํ อุทาเนสี’’ติ อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Tāpi te disvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā, ‘‘bhante, tumhākaṃ tāva pabbajitakiccaṃ matthakaṃ patta’’nti vatvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhitā pabbajjaṃ yāciṃsu. Evaṃ kira vutte ‘‘satthā uppalavaṇṇāya āgamanaṃ cintesī’’ti ekacce vadanti. Satthā pana tā upāsikāyo āha – ‘‘sāvatthiṃ gantvā bhikkhunīupassaye pabbajethā’’ti. Tā anupubbena janapadacārikaṃ caramānā antarāmagge mahājanena abhihaṭasakkārasammānā padasāva vīsayojanasatikaṃ gantvā bhikkhunīupassaye pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Satthāpi bhikkhusahassaṃ ādāya ākāseneva jetavanaṃ agamāsi. Tatra sudaṃ āyasmā mahākappino rattiṭṭhānadivāṭṭhānādīsu ‘‘aho sukhaṃ , aho sukha’’nti udānaṃ udānento vicarati. Bhikkhū bhagavato ārocesuṃ – ‘‘bhante, mahākappino ‘aho sukhaṃ, aho sukha’nti udānaṃ udānento vicarati, attano kāmasukhaṃ rajjasukhaṃ ārabbha kathesi maññe’’ti. Satthā taṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, kappina, kāmasukhaṃ rajjasukhaṃ ārabbha udānaṃ udānesī’’ti. ‘‘Bhagavā me, bhante, taṃ ārabbha udānabhāvaṃ vā anudānabhāvaṃ vā jānātī’’ti? Satthā ‘‘na, bhikkhave, mama putto kāmasukhaṃ rajjasukhaṃ ārabbha udānaṃ udāneti, puttassa pana me dhammapīti nāma dhammarati nāma uppajjati, so amatamahānibbānaṃ ārabbha eva udānaṃ udānesī’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๗๙.
79.
‘‘ธมฺมปีติ สุขํ เสติ, วิปฺปสเนฺนน เจตสา;
‘‘Dhammapīti sukhaṃ seti, vippasannena cetasā;
อริยปฺปเวทิเต ธเมฺม, สทา รมติ ปณฺฑิโต’’ติฯ
Ariyappavedite dhamme, sadā ramati paṇḍito’’ti.
ตตฺถ ธมฺมปีตีติ ธมฺมปายโก, ธมฺมํ ปิวโนฺตติ อโตฺถฯ ธโมฺม จ นาเมส น สกฺกา ภาชเนน ยาคุอาทีนิ วิย ปาตุํ? นววิธํ ปน โลกุตฺตรธมฺมํ นามกาเยน ผุสโนฺต อารมฺมณโต สจฺฉิกโรโนฺต ปริญฺญาภิสมยาทีหิ ทุกฺขาทีนิ อริยสจฺจานิ ปฎิวิชฺฌโนฺต ธมฺมํ ปิวติ นามฯ สุขํ เสตีติ เทสนามตฺตเมเวตํ, จตูหิปิ อิริยาปเถหิ สุขํ วิหรตีติ อโตฺถฯ วิปฺปสเนฺนนาติ อนาวิเลน นิรุปกฺกิเลเสนฯ อริยปฺปเวทิเตติ พุทฺธาทีหิ อริเยหิ ปเวทิเต สติปฎฺฐานาทิเภเท โพธิปกฺขิยธเมฺมฯ สทา รมตีติ เอวรูโป ธมฺมปีติ วิปฺปสเนฺนน เจตสา วิหรโนฺต ปณฺฑิเจฺจน สมนฺนาคโต สทา รมติ อภิรมตีติฯ
Tattha dhammapītīti dhammapāyako, dhammaṃ pivantoti attho. Dhammo ca nāmesa na sakkā bhājanena yāguādīni viya pātuṃ? Navavidhaṃ pana lokuttaradhammaṃ nāmakāyena phusanto ārammaṇato sacchikaronto pariññābhisamayādīhi dukkhādīni ariyasaccāni paṭivijjhanto dhammaṃ pivati nāma. Sukhaṃ setīti desanāmattamevetaṃ, catūhipi iriyāpathehi sukhaṃ viharatīti attho. Vippasannenāti anāvilena nirupakkilesena. Ariyappavediteti buddhādīhi ariyehi pavedite satipaṭṭhānādibhede bodhipakkhiyadhamme. Sadā ramatīti evarūpo dhammapīti vippasannena cetasā viharanto paṇḍiccena samannāgato sadā ramati abhiramatīti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุนฺติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpannādayo ahesunti.
มหากปฺปินเตฺถรวตฺถุ จตุตฺถํฯ
Mahākappinattheravatthu catutthaṃ.
๕. ปณฺฑิตสามเณรวตฺถุ
5. Paṇḍitasāmaṇeravatthu
อุทกญฺหิ นยนฺตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ปณฺฑิตสามเณรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Udakañhi nayantīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto paṇḍitasāmaṇeraṃ ārabbha kathesi.
อตีเต กิร กสฺสปสมฺมาสมฺพุโทฺธ วีสติขีณาสวสหสฺสปริวาโร พาราณสิํ อคมาสิฯ มนุสฺสา อตฺตโน พลํ สลฺลเกฺขตฺวา อฎฺฐปิ ทสปิ เอกโต หุตฺวา อคนฺตุกทานาทีนิ อทํสุฯ อเถกทิวสํ สตฺถา ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน เอวํ อนุโมทนมกาสิ –
Atīte kira kassapasammāsambuddho vīsatikhīṇāsavasahassaparivāro bārāṇasiṃ agamāsi. Manussā attano balaṃ sallakkhetvā aṭṭhapi dasapi ekato hutvā agantukadānādīni adaṃsu. Athekadivasaṃ satthā bhattakiccapariyosāne evaṃ anumodanamakāsi –
‘‘อุปาสกา อิธ เอกโจฺจ ‘อตฺตโน สนฺตกเมว ทาตุํ วฎฺฎติ, กิํ ปเรน สมาทปิเตนา’ติ อตฺตนาว ทานํ เทติ, ปรํ น สมาทเปติ ฯ โส นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฎฺฐาเน โภคสมฺปทํ ลภติ, โน ปริวารสมฺปทํฯ เอกโจฺจ ปรํ สมาทเปติ, อตฺตนา น เทติฯ โส นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฎฺฐาเน ปริวารสมฺปทํ ลภติ, โน โภคสมฺปทํ เอกโจฺจ อตฺตนาปิ น เทติ, ปรมฺปิ น สมาทเปติฯ โส นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฎฺฐาเน เนว โภคสมฺปทํ ลภติ, น ปริวารสมฺปทํ, วิฆาสาโทว หุตฺวา ชีวติฯ เอกโจฺจ อตฺตนา จ เทติ, ปรญฺจ สมาทเปติฯ โส นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฎฺฐาเน โภคสมฺปทมฺปิ ลภติ ปริวารสมฺปทมฺปี’’ติฯ
‘‘Upāsakā idha ekacco ‘attano santakameva dātuṃ vaṭṭati, kiṃ parena samādapitenā’ti attanāva dānaṃ deti, paraṃ na samādapeti . So nibbattanibbattaṭṭhāne bhogasampadaṃ labhati, no parivārasampadaṃ. Ekacco paraṃ samādapeti, attanā na deti. So nibbattanibbattaṭṭhāne parivārasampadaṃ labhati, no bhogasampadaṃ ekacco attanāpi na deti, parampi na samādapeti. So nibbattanibbattaṭṭhāne neva bhogasampadaṃ labhati, na parivārasampadaṃ, vighāsādova hutvā jīvati. Ekacco attanā ca deti, parañca samādapeti. So nibbattanibbattaṭṭhāne bhogasampadampi labhati parivārasampadampī’’ti.
ตํ สุตฺวา สมีเป ฐิโต เอโก ปณฺฑิตปุริโส จิเนฺตสิ – ‘‘อหํ ทานิ ตถา กริสฺสามิ, ยถา เม เทฺวปิ สมฺปตฺติโย ภวิสฺสนฺตี’’ติฯ โส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ภเนฺต, สฺวาตนาย มยฺหํ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติฯ ‘‘กิตฺตเกหิ เต ภิกฺขูหิ อโตฺถ’’ติ? ‘‘กิตฺตโก ปน โว, ภเนฺต, ปริวาโร’’ติ? ‘‘วีสติ ภิกฺขุสหสฺสานี’’ติฯ ‘‘ภเนฺต, สเพฺพหิ สทฺธิํ สฺวาตนาย มยฺหํ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติฯ สตฺถา อธิวาเสสิฯ โส คามํ ปวิสิตฺวา, ‘‘อมฺมตาตา, สฺวาตนาย มยา พุทฺธปฺปมุโข ภิกฺขุสโงฺฆ นิมนฺติโต, ตุเมฺห ยตฺตกานํ ภิกฺขูนํ ทาตุํ สกฺขิสฺสถ, ตตฺตกานํ ทานํ เทถา’’ติ อาโรเจตฺวา วิจรโนฺต อตฺตโน อตฺตโน พลํ สลฺลเกฺขตฺวา ‘‘มยํ ทสนฺนํ ทสฺสาม, มยํ วีสติยา, มยํ สตสฺส, มยํ ปญฺจสตาน’’นฺติ วุเตฺต สเพฺพสํ วจนํ อาทิโต ปฎฺฐาย ปเณฺณ อาโรเปสิฯ
Taṃ sutvā samīpe ṭhito eko paṇḍitapuriso cintesi – ‘‘ahaṃ dāni tathā karissāmi, yathā me dvepi sampattiyo bhavissantī’’ti. So satthāraṃ vanditvā āha – ‘‘bhante, svātanāya mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti. ‘‘Kittakehi te bhikkhūhi attho’’ti? ‘‘Kittako pana vo, bhante, parivāro’’ti? ‘‘Vīsati bhikkhusahassānī’’ti. ‘‘Bhante, sabbehi saddhiṃ svātanāya mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti. Satthā adhivāsesi. So gāmaṃ pavisitvā, ‘‘ammatātā, svātanāya mayā buddhappamukho bhikkhusaṅgho nimantito, tumhe yattakānaṃ bhikkhūnaṃ dātuṃ sakkhissatha, tattakānaṃ dānaṃ dethā’’ti ārocetvā vicaranto attano attano balaṃ sallakkhetvā ‘‘mayaṃ dasannaṃ dassāma, mayaṃ vīsatiyā, mayaṃ satassa, mayaṃ pañcasatāna’’nti vutte sabbesaṃ vacanaṃ ādito paṭṭhāya paṇṇe āropesi.
เตน จ สมเยน ตสฺมิํ นคเร อติทุคฺคตภาเวเนว ‘‘มหาทุคฺคโต’’ติ ปญฺญาโต เอโก ปุริโส อตฺถิฯ โส ตมฺปิ สมฺมุขาคตํ ทิสฺวา, สมฺม มหาทุคฺคต, มยา สฺวาตนาย พุทฺธปฺปมุโข ภิกฺขุสโงฺฆ นิมนฺติโต, เสฺว นครวาสิโน ทานํ ทสฺสนฺติ, ‘‘ตฺวํ กติ ภิกฺขู โภเชสฺสสี’’ติ? ‘‘สามิ, มยฺหํ กิํ ภิกฺขูหิ, ภิกฺขูหิ นาม สธนานํ อโตฺถ, มยฺหํ ปน เสฺว ยาคุอตฺถาย ตณฺฑุลนาฬิมตฺตมฺปิ นตฺถิ, อหํ ภติํ กตฺวา ชีวามิ, กิํ เม ภิกฺขูหี’’ติ? สมาทปเกน นาม พฺยเตฺตน ภวิตพฺพํฯ ตสฺมา โส เตน ‘‘นตฺถี’’ติ วุเตฺตปิ ตุณฺหีภูโต อหุตฺวา เอวมาห – ‘‘สมฺม มหาทุคฺคต, อิมสฺมิํ นคเร สุโภชนํ ภุญฺชิตฺวา สุขุมวตฺถํ นิวาเสตฺวา นานาภรณปฎิมณฺฑิตา สิริสยเน สยมานา พหู ชนา สมฺปตฺติํ อนุภวนฺติ, ตฺวํ ปน ทิวสํ ภติํ กตฺวา กุจฺฉิปูรณมตฺตมฺปิ น ลภสิ, เอวํ สเนฺตปิ ‘อหํ ปุเพฺพ ปุญฺญํ อกตตฺตา กิญฺจิ น ลภามี’ติ น ชานาสี’’ติ? ‘‘ชานามิ, สามี’’ติฯ ‘‘อถ กสฺมา อิทานิ ปุญฺญํ น กโรสิ, ตฺวํ ยุวา พลสมฺปโนฺน, กิํ ตยา ภติํ กตฺวาปิ ยถาพลํ ทานํ ทาตุํ น วฎฺฎตี’’ติ? โส ตสฺมิํ กเถเนฺตเยว สํเวคปฺปโตฺต หุตฺวา ‘‘มยฺหมฺปิ เอกํ ภิกฺขุํ ปเณฺณ อาโรเปหิ, กิญฺจิเทว ภติํ กตฺวา เอกสฺส ภิกฺขํ ทสฺสามี’’ติ อาหฯ อิตโร ‘‘กิํ เอเกน ภิกฺขุนา ปเณฺณ อาโรปิเตนา’’ติ น อาโรเปสิ? มหาทุคฺคโตปิ เคหํ คนฺตฺวา ภริยํ อาห – ‘‘ภเทฺท, นครวาสิโน เสฺว สงฺฆภตฺตํ กริสฺสนฺติ, อหมฺปิ สมาทปเกน ‘เอกสฺส ภิกฺขํ เทหี’ติ วุโตฺต, มยมฺปิ เสฺว เอกสฺส ภิกฺขํ ทสฺสามา’’ติฯ อถสฺส ภริยา ‘‘มยํ ทลิทฺทา, กสฺมา ตยา สมฺปฎิจฺฉิต’’นฺติ อวตฺวาว, ‘‘สามิ, ภทฺทกํ เต กตํ, มยํ ปุเพฺพปิ กิญฺจิ อทตฺวา อิทานิ ทุคฺคตา ชาตา, มยํ อุโภปิ ภติํ กตฺวา เอกสฺส ภิกฺขํ ทสฺสาม, สามี’’ติ วตฺวา อุโภปิ เคหา นิกฺขมิตฺวา ภติฎฺฐานํ อคมํสุฯ
Tena ca samayena tasmiṃ nagare atiduggatabhāveneva ‘‘mahāduggato’’ti paññāto eko puriso atthi. So tampi sammukhāgataṃ disvā, samma mahāduggata, mayā svātanāya buddhappamukho bhikkhusaṅgho nimantito, sve nagaravāsino dānaṃ dassanti, ‘‘tvaṃ kati bhikkhū bhojessasī’’ti? ‘‘Sāmi, mayhaṃ kiṃ bhikkhūhi, bhikkhūhi nāma sadhanānaṃ attho, mayhaṃ pana sve yāguatthāya taṇḍulanāḷimattampi natthi, ahaṃ bhatiṃ katvā jīvāmi, kiṃ me bhikkhūhī’’ti? Samādapakena nāma byattena bhavitabbaṃ. Tasmā so tena ‘‘natthī’’ti vuttepi tuṇhībhūto ahutvā evamāha – ‘‘samma mahāduggata, imasmiṃ nagare subhojanaṃ bhuñjitvā sukhumavatthaṃ nivāsetvā nānābharaṇapaṭimaṇḍitā sirisayane sayamānā bahū janā sampattiṃ anubhavanti, tvaṃ pana divasaṃ bhatiṃ katvā kucchipūraṇamattampi na labhasi, evaṃ santepi ‘ahaṃ pubbe puññaṃ akatattā kiñci na labhāmī’ti na jānāsī’’ti? ‘‘Jānāmi, sāmī’’ti. ‘‘Atha kasmā idāni puññaṃ na karosi, tvaṃ yuvā balasampanno, kiṃ tayā bhatiṃ katvāpi yathābalaṃ dānaṃ dātuṃ na vaṭṭatī’’ti? So tasmiṃ kathenteyeva saṃvegappatto hutvā ‘‘mayhampi ekaṃ bhikkhuṃ paṇṇe āropehi, kiñcideva bhatiṃ katvā ekassa bhikkhaṃ dassāmī’’ti āha. Itaro ‘‘kiṃ ekena bhikkhunā paṇṇe āropitenā’’ti na āropesi? Mahāduggatopi gehaṃ gantvā bhariyaṃ āha – ‘‘bhadde, nagaravāsino sve saṅghabhattaṃ karissanti, ahampi samādapakena ‘ekassa bhikkhaṃ dehī’ti vutto, mayampi sve ekassa bhikkhaṃ dassāmā’’ti. Athassa bhariyā ‘‘mayaṃ daliddā, kasmā tayā sampaṭicchita’’nti avatvāva, ‘‘sāmi, bhaddakaṃ te kataṃ, mayaṃ pubbepi kiñci adatvā idāni duggatā jātā, mayaṃ ubhopi bhatiṃ katvā ekassa bhikkhaṃ dassāma, sāmī’’ti vatvā ubhopi gehā nikkhamitvā bhatiṭṭhānaṃ agamaṃsu.
มหาเสฎฺฐิ ตํ ทิสฺวา ‘‘กิํ, สมฺม มหาทุคฺคต, ภติํ กริสฺสสี’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อาม, อยฺยา’’ติฯ ‘‘กิํ กริสฺสสี’’ติ? ‘‘ยํ ตุเมฺห กาเรสฺสถ, ตํ กริสฺสามี’’ติฯ ‘‘เตน หิ มยํ เสฺว เทฺว ตีณิ ภิกฺขุสตานิ โภเชสฺสาม, เอหิ, ทารูนิ ผาเลหี’’ติ วาสิผรสุํ นีหริตฺวา ทาเปสิฯ มหาทุคฺคโต ทฬฺหํ กจฺฉํ พนฺธิตฺวา มหุสฺสาหปฺปโตฺต วาสิํ ปหาย ผรสุํ คณฺหโนฺต, ผรสุํ ปหาย วาสิํ คณฺหโนฺต ทารูนิ ผาเลติฯ อถ นํ เสฎฺฐิ อาห – ‘‘สมฺม, ตฺวํ อชฺช อติวิย อุสฺสาหปฺปโตฺต กมฺมํ กโรสิ, กิํ นุ โข การณ’’นฺติ? ‘‘สามิ, อหํ เสฺว เอกํ ภิกฺขุํ โภเชสฺสามี’’ติฯ ตํ สุตฺวา เสฎฺฐิ ปสนฺนมานโส จิเนฺตสิ – ‘‘อโห อิมินา ทุกฺกรํ กตํ, ‘อหํ ทุคฺคโต’ติ ตุณฺหีภาวํ อนาปชฺชิตฺวา ‘ภติํ กตฺวา เอกํ ภิกฺขุํ โภเชสฺสามี’ติ วทตี’’ติฯ เสฎฺฐิภริยาปิ ตสฺส ภริยํ ทิสฺวา, ‘‘อมฺม, กิํ กมฺมํ กริสฺสสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ยํ ตุเมฺห กาเรสฺสถ, ตํ กโรมี’’ติ วุเตฺต อุทุกฺขลสาลํ ปเวเสตฺวา สุปฺปมุสลาทีนิ ทาเปสิฯ สา นจฺจนฺตี วิย ตุฎฺฐปหฎฺฐา วีหิํ โกเฎฺฎติ เจว โอผุณาติ จฯ อถ นํ เสฎฺฐิภริยา ปุจฺฉิ – ‘‘อมฺม, ตฺวํ อติวิย ตุฎฺฐปหฎฺฐา กมฺมํ กโรสิ, กิํ นุ โข การณ’’นฺติ? ‘‘อเยฺย, อิมํ ภติํ กตฺวา มยมฺปิ เอกํ ภิกฺขุํ โภเชสฺสามา’’ติฯ ตํ สุตฺวา เสฎฺฐิภริยาปิ ตสฺสํ ‘‘อโห วตายํ ทุกฺกรการิกา’’ติ ปสีทิฯ เสฎฺฐิ มหาทุคฺคตสฺส ทารูนํ ผาลิตกาเล ‘‘อยํ เต ภตี’’ติ สาลีนํ จตโสฺส นาฬิโย ทาเปตฺวา ‘‘อยํ เต ตุฎฺฐิทาโย’’ติ อปราปิ จตโสฺส นาฬิโย ทาเปสิฯ
Mahāseṭṭhi taṃ disvā ‘‘kiṃ, samma mahāduggata, bhatiṃ karissasī’’ti pucchi. ‘‘Āma, ayyā’’ti. ‘‘Kiṃ karissasī’’ti? ‘‘Yaṃ tumhe kāressatha, taṃ karissāmī’’ti. ‘‘Tena hi mayaṃ sve dve tīṇi bhikkhusatāni bhojessāma, ehi, dārūni phālehī’’ti vāsipharasuṃ nīharitvā dāpesi. Mahāduggato daḷhaṃ kacchaṃ bandhitvā mahussāhappatto vāsiṃ pahāya pharasuṃ gaṇhanto, pharasuṃ pahāya vāsiṃ gaṇhanto dārūni phāleti. Atha naṃ seṭṭhi āha – ‘‘samma, tvaṃ ajja ativiya ussāhappatto kammaṃ karosi, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti? ‘‘Sāmi, ahaṃ sve ekaṃ bhikkhuṃ bhojessāmī’’ti. Taṃ sutvā seṭṭhi pasannamānaso cintesi – ‘‘aho iminā dukkaraṃ kataṃ, ‘ahaṃ duggato’ti tuṇhībhāvaṃ anāpajjitvā ‘bhatiṃ katvā ekaṃ bhikkhuṃ bhojessāmī’ti vadatī’’ti. Seṭṭhibhariyāpi tassa bhariyaṃ disvā, ‘‘amma, kiṃ kammaṃ karissasī’’ti pucchitvā ‘‘yaṃ tumhe kāressatha, taṃ karomī’’ti vutte udukkhalasālaṃ pavesetvā suppamusalādīni dāpesi. Sā naccantī viya tuṭṭhapahaṭṭhā vīhiṃ koṭṭeti ceva ophuṇāti ca. Atha naṃ seṭṭhibhariyā pucchi – ‘‘amma, tvaṃ ativiya tuṭṭhapahaṭṭhā kammaṃ karosi, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti? ‘‘Ayye, imaṃ bhatiṃ katvā mayampi ekaṃ bhikkhuṃ bhojessāmā’’ti. Taṃ sutvā seṭṭhibhariyāpi tassaṃ ‘‘aho vatāyaṃ dukkarakārikā’’ti pasīdi. Seṭṭhi mahāduggatassa dārūnaṃ phālitakāle ‘‘ayaṃ te bhatī’’ti sālīnaṃ catasso nāḷiyo dāpetvā ‘‘ayaṃ te tuṭṭhidāyo’’ti aparāpi catasso nāḷiyo dāpesi.
โส เคหํ คนฺตฺวา ภริยํ อาห – ‘‘มยา ภติํ กตฺวา สาลิ ลโทฺธ, อยํ นิวาโป ภวิสฺสติ, ตยา ลทฺธาย ภติยา ทธิเตลกฎุกภณฺฑานิ คณฺหาหี’’ติฯ เสฎฺฐิภริยาปิ ปุน ตสฺสา เอกํ สปฺปิกโรฎิกเญฺจว ทธิภาชนญฺจ กฎุกภณฺฑญฺจ สุทฺธตณฺฑุฬินาฬิญฺจ ทาเปสิฯ อิติ จ อุภินฺนมฺปิ นว ตณฺฑุลนาฬิโย อเหสุํฯ เต ‘‘เทยฺยธโมฺม โน ลโทฺธ’’ติ ตุฎฺฐหฎฺฐา ปาโตว อุฎฺฐหิํสุฯ ภริยา มหาทุคฺคตํ อาห – ‘‘คจฺฉ, สามิ, ปณฺณํ ปริเยสิตฺวา อาหรา’’ติฯ โส อนฺตราปเณ ปณฺณํ อทิสฺวา นทีตีรํ คนฺตฺวา ‘‘อชฺช อยฺยานํ โภชนํ ทาตุํ ลภิสฺสามี’’ติ ปหฎฺฐมานโส คายโนฺต ปณฺณํ อุจฺจินติฯ มหาชาลํ ขิปิตฺวา ฐิโต เกวโฎฺฎ ‘‘มหาทุคฺคตสฺส สเทฺทน ภวิตพฺพ’’นฺติ ตํ ปโกฺกสิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อติวิย ตุฎฺฐจิโตฺต คายสิ, กิํ นุ โข การณ’’นฺติ? ‘‘ปณฺณํ อุจฺจินามิ, สมฺมา’’ติฯ ‘‘กิํ กริสฺสสี’’ติ? ‘‘เอกํ ภิกฺขุํ โภเชสฺสามี’’ติฯ ‘‘อโห สุขิโต, ภิกฺขุ, โส ตว กิํ ปณฺณํ ขาทิสฺสตี’’ติ? ‘‘กิํ กโรมิ, สมฺม, อตฺตนา ลทฺธปเณฺณน โภเชสฺสามี’’ติ? ‘‘เตน หิ เอหี’’ติฯ ‘‘กิํ กโรมิ, สมฺมา’’ติ? ‘‘อิเม มเจฺฉ คเหตฺวา ปาทคฺฆนกานิ อฑฺฒคฺฆนกานิ กหาปณคฺฆนกานิ จ อุทฺทานานิ กโรหี’’ติฯ โส ตถา อกาสิฯ พทฺธพเทฺธ มเจฺฉ นครวาสิโน นิมนฺติตนิมนฺติตานํ ภิกฺขูนํ อตฺถาย หริํสุฯ ตสฺส มจฺฉุทฺทานานิ กโรนฺตเสฺสว ภิกฺขาจารเวลา ปาปุณิฯ โส เวลํ สลฺลเกฺขตฺวา ‘‘คมิสฺสามหํ, สมฺม, อยํ ภิกฺขูนํ อาคมนเวลา’’ติ อาหฯ ‘‘อตฺถิ ปน กิญฺจิ มจฺฉุทฺทาน’’นฺติ? ‘‘นตฺถิ, สมฺม, สพฺพานิ ขีณานี’’ติฯ ‘‘เตน หิ มยา อตฺตโน อตฺถาย วาลุกาย นิขณิตฺวา จตฺตาโร โรหิตมจฺฉา ฐปิตา, สเจ ภิกฺขุํ โภเชตุกาโมสิ, อิเม คเหตฺวา คจฺฉา’’ติ เต มเจฺฉ ตสฺส อทาสิฯ
So gehaṃ gantvā bhariyaṃ āha – ‘‘mayā bhatiṃ katvā sāli laddho, ayaṃ nivāpo bhavissati, tayā laddhāya bhatiyā dadhitelakaṭukabhaṇḍāni gaṇhāhī’’ti. Seṭṭhibhariyāpi puna tassā ekaṃ sappikaroṭikañceva dadhibhājanañca kaṭukabhaṇḍañca suddhataṇḍuḷināḷiñca dāpesi. Iti ca ubhinnampi nava taṇḍulanāḷiyo ahesuṃ. Te ‘‘deyyadhammo no laddho’’ti tuṭṭhahaṭṭhā pātova uṭṭhahiṃsu. Bhariyā mahāduggataṃ āha – ‘‘gaccha, sāmi, paṇṇaṃ pariyesitvā āharā’’ti. So antarāpaṇe paṇṇaṃ adisvā nadītīraṃ gantvā ‘‘ajja ayyānaṃ bhojanaṃ dātuṃ labhissāmī’’ti pahaṭṭhamānaso gāyanto paṇṇaṃ uccinati. Mahājālaṃ khipitvā ṭhito kevaṭṭo ‘‘mahāduggatassa saddena bhavitabba’’nti taṃ pakkositvā pucchi – ‘‘ativiya tuṭṭhacitto gāyasi, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti? ‘‘Paṇṇaṃ uccināmi, sammā’’ti. ‘‘Kiṃ karissasī’’ti? ‘‘Ekaṃ bhikkhuṃ bhojessāmī’’ti. ‘‘Aho sukhito, bhikkhu, so tava kiṃ paṇṇaṃ khādissatī’’ti? ‘‘Kiṃ karomi, samma, attanā laddhapaṇṇena bhojessāmī’’ti? ‘‘Tena hi ehī’’ti. ‘‘Kiṃ karomi, sammā’’ti? ‘‘Ime macche gahetvā pādagghanakāni aḍḍhagghanakāni kahāpaṇagghanakāni ca uddānāni karohī’’ti. So tathā akāsi. Baddhabaddhe macche nagaravāsino nimantitanimantitānaṃ bhikkhūnaṃ atthāya hariṃsu. Tassa macchuddānāni karontasseva bhikkhācāravelā pāpuṇi. So velaṃ sallakkhetvā ‘‘gamissāmahaṃ, samma, ayaṃ bhikkhūnaṃ āgamanavelā’’ti āha. ‘‘Atthi pana kiñci macchuddāna’’nti? ‘‘Natthi, samma, sabbāni khīṇānī’’ti. ‘‘Tena hi mayā attano atthāya vālukāya nikhaṇitvā cattāro rohitamacchā ṭhapitā, sace bhikkhuṃ bhojetukāmosi, ime gahetvā gacchā’’ti te macche tassa adāsi.
ตํ ทิวสํ ปน สตฺถา ปจฺจูสกาเล โลกํ โวโลเกโนฺต มหาทุคฺคตํ อตฺตโน ญาณชาลสฺส อโนฺต ปวิฎฺฐํ ทิสฺวา ‘‘กิํ นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ อาวเชฺชโนฺต ‘‘มหาทุคฺคโต ‘เอกํ ภิกฺขุํ โภเชสฺสามี’ติ ภริยาย สทฺธิํ หิโยฺย ภติํ อกาสิ, กตรํ นุ โข ภิกฺขุํ ลภิสฺสตี’’ติ จิเนฺตตฺวา ‘‘มนุสฺสา ปเณฺณ อาโรปิตสญฺญาย ภิกฺขู คเหตฺวา อตฺตโน อตฺตโน เคเหสุ นิสีทาเปสฺสนฺติ, มหาทุคฺคโต มํ ฐเปตฺวา อญฺญํ ภิกฺขุํ น ลภิสฺสตี’’ติ อุปธาเรสิฯ พุทฺธา กิร ทุคฺคเตสุ อนุกมฺปํ กโรนฺติฯ ตสฺมา สตฺถา ปาโตว สรีรปฎิชคฺคนํ กตฺวา ‘‘มหาทุคฺคตํ สงฺคณฺหิสฺสามี’’ติ คนฺธกุฎิํ ปวิสิตฺวา นิสีทิฯ มหาทุคฺคเตปิ มเจฺฉ คเหตฺวา เคหํ ปวิสเนฺต สกฺกสฺส ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนํ อุณฺหาการํ ทเสฺสสิฯ โส ‘‘กิํ นุ โข การณ’’นฺติ โอโลเกโนฺต ‘‘หิโยฺย, มหาทุคฺคโต ‘เอกสฺส ภิกฺขุโน ภิกฺขํ ทสฺสามี’ติ อตฺตโน ภริยาย สทฺธิํ ภติํ อกาสิ, กตรํ นุ โข ภิกฺขุํ ลภิสฺสตี’’ติ จิเนฺตตฺวา ‘‘นเตฺถตสฺส อโญฺญ ภิกฺขุ, สตฺถา ปน มหาทุคฺคตสฺส สงฺคหํ กริสฺสามี’’ติ คนฺธกุฎิยํ นิสิโนฺนฯ มหาทุคฺคโต อตฺตโน อุปกปฺปนกํ ยาคุภตฺตํ ปณฺณสูเปยฺยมฺปิ ตถาคตสฺส ทเทยฺย, ‘‘ยํนูนาหํ มหาทุคฺคตสฺส เคหํ คนฺตฺวา ภตฺตการกกมฺมํ กเรยฺย’’นฺติ อญฺญาตกเวเสน ตสฺส เคหสมีปํ คนฺตฺวา ‘‘อตฺถิ นุ โข กสฺสจิ กิญฺจิ ภติยา กาตพฺพ’’นฺติ ปุจฺฉิฯ มหาทุคฺคโต ตํ ทิสฺวา อาห – ‘‘สมฺม, กิํ กมฺมํ กริสฺสสี’’ติ? ‘‘อหํ, สามิ, สพฺพสิปฺปิโก, มยฺหํ อชานนสิปฺปํ นาม นตฺถิ, ยาคุภตฺตาทีนิปิ สมฺปาเทตุํ ชานามี’’ติฯ ‘‘สมฺม, มยํ ตว กเมฺมน อตฺถิกา, ตุยฺหํ ปน กิญฺจิ ทาตพฺพํ ภติํ น ปสฺสามา’’ติฯ ‘‘กิํ ปน เต กตฺตพฺพ’’นฺติ? ‘‘เอกสฺส ภิกฺขุสฺส ภิกฺขํ ทาตุกาโมมฺหิ, ตสฺส ยาคุภตฺตสํวิธานํ อิจฺฉามี’’ติฯ ‘‘สเจ ภิกฺขุสฺส ภิกฺขํ ทสฺสสิ, น เม ภติยา อโตฺถ, กิํ มม ปุญฺญํ น วฎฺฎตี’’ติ? ‘‘เอวํ สเนฺต สาธุ, สมฺม, ปวิสา’’ติฯ โส ตสฺส เคหํ ปวิสิตฺวา เตลตณฺฑุลาทีนิ อาหราเปตฺวา ‘‘คจฺฉ, อตฺตโน ปตฺตภิกฺขุํ อาเนหี’’ติ ตํ อุโยฺยเชสิฯ ทานเวยฺยาวฎิโกปิ ปเณฺณ อาโรปิตนิยาเมเนว เตสํ เตสํ เคหานิ ภิกฺขู ปหิณิฯ
Taṃ divasaṃ pana satthā paccūsakāle lokaṃ volokento mahāduggataṃ attano ñāṇajālassa anto paviṭṭhaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho bhavissatī’’ti āvajjento ‘‘mahāduggato ‘ekaṃ bhikkhuṃ bhojessāmī’ti bhariyāya saddhiṃ hiyyo bhatiṃ akāsi, kataraṃ nu kho bhikkhuṃ labhissatī’’ti cintetvā ‘‘manussā paṇṇe āropitasaññāya bhikkhū gahetvā attano attano gehesu nisīdāpessanti, mahāduggato maṃ ṭhapetvā aññaṃ bhikkhuṃ na labhissatī’’ti upadhāresi. Buddhā kira duggatesu anukampaṃ karonti. Tasmā satthā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā ‘‘mahāduggataṃ saṅgaṇhissāmī’’ti gandhakuṭiṃ pavisitvā nisīdi. Mahāduggatepi macche gahetvā gehaṃ pavisante sakkassa paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. So ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti olokento ‘‘hiyyo, mahāduggato ‘ekassa bhikkhuno bhikkhaṃ dassāmī’ti attano bhariyāya saddhiṃ bhatiṃ akāsi, kataraṃ nu kho bhikkhuṃ labhissatī’’ti cintetvā ‘‘natthetassa añño bhikkhu, satthā pana mahāduggatassa saṅgahaṃ karissāmī’’ti gandhakuṭiyaṃ nisinno. Mahāduggato attano upakappanakaṃ yāgubhattaṃ paṇṇasūpeyyampi tathāgatassa dadeyya, ‘‘yaṃnūnāhaṃ mahāduggatassa gehaṃ gantvā bhattakārakakammaṃ kareyya’’nti aññātakavesena tassa gehasamīpaṃ gantvā ‘‘atthi nu kho kassaci kiñci bhatiyā kātabba’’nti pucchi. Mahāduggato taṃ disvā āha – ‘‘samma, kiṃ kammaṃ karissasī’’ti? ‘‘Ahaṃ, sāmi, sabbasippiko, mayhaṃ ajānanasippaṃ nāma natthi, yāgubhattādīnipi sampādetuṃ jānāmī’’ti. ‘‘Samma, mayaṃ tava kammena atthikā, tuyhaṃ pana kiñci dātabbaṃ bhatiṃ na passāmā’’ti. ‘‘Kiṃ pana te kattabba’’nti? ‘‘Ekassa bhikkhussa bhikkhaṃ dātukāmomhi, tassa yāgubhattasaṃvidhānaṃ icchāmī’’ti. ‘‘Sace bhikkhussa bhikkhaṃ dassasi, na me bhatiyā attho, kiṃ mama puññaṃ na vaṭṭatī’’ti? ‘‘Evaṃ sante sādhu, samma, pavisā’’ti. So tassa gehaṃ pavisitvā telataṇḍulādīni āharāpetvā ‘‘gaccha, attano pattabhikkhuṃ ānehī’’ti taṃ uyyojesi. Dānaveyyāvaṭikopi paṇṇe āropitaniyāmeneva tesaṃ tesaṃ gehāni bhikkhū pahiṇi.
มหาทุคฺคโต ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘มยฺหํ ปตฺตภิกฺขุํ เทหี’’ติ อาหฯ โส ตสฺมิํ ขเณ สติํ ลภิตฺวา ‘‘อหํ ตว ภิกฺขุํ ปมุโฎฺฐ’’ติ อาหฯ มหาทุคฺคโต ติขิณาย สตฺติยา กุจฺฉิยํ ปหโฎ วิย, ‘‘สามิ, กสฺมา มํ นาเสสิ, อหํ ตยา หิโยฺย สมาทปิโต ภริยาย สทฺธิํ ทิวสํ ภติํ กตฺวา อชฺช ปาโตว ปณฺณตฺถาย นทีตีเร อาหิณฺฑิตฺวา อาคโต, เทหิ เม เอกํ ภิกฺขุ’’นฺติ พาหา ปคฺคยฺห ปริเทวิฯ มนุสฺสา สนฺนิปติตฺวา ‘‘กิเมตํ, มหาทุคฺคตา’’ติ ปุจฺฉิํสุฯ โส ตมตฺถํ อาโรเจสิฯ เต เวยฺยาวฎิกํ ปุจฺฉิํสุ – ‘‘สจฺจํ กิร, สมฺม, ตยา เอส ‘ภติํ กตฺวา เอกสฺส ภิกฺขุสฺส ภิกฺขํ เทหี’ติ สมาทปิโต’’ติ? ‘‘อาม , อยฺยา’’ติฯ ‘‘ภาริยํ เต กมฺมํ กตํ, โย ตฺวํ เอตฺตเก ภิกฺขู สํวิทหโนฺต เอตสฺส เอกํ ภิกฺขุํ นาทาสี’’ติฯ โส เตสํ วจเนน มงฺกุภูโต ตํ อาห – ‘‘สมฺม มหาทุคฺคต, มา มํ นาสยิ, อหํ ตว การณา มหาวิเหสํ ปโตฺต, มนุสฺสา ปเณฺณ อาโรปิตนิยาเมน อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตภิกฺขู นยิํสุ, อตฺตโน เคเห นิสินฺนภิกฺขุํ นีหริตฺวา เทโนฺต นาม นตฺถิ, สตฺถา ปน มุขํ โธวิตฺวา คนฺธกุฎิยเมว นิสิโนฺน, ราชยุวราชเสนาปติอาทโย สตฺถุ คนฺธกุฎิโต นิกฺขมนํ โอโลเกนฺตา นิสินฺนา สตฺถุ ปตฺตํ คเหตฺวา ‘คมิสฺสามา’ติฯ พุทฺธา นาม ทุคฺคเต อนุกมฺปํ กโรนฺติ, ตฺวํ วิหารํ คนฺตฺวา ‘ทุคฺคโตมฺหิ, ภเนฺต, มม สงฺคหํ กโรถา’ติ สตฺถารํ วนฺท, สเจ เต ปุญฺญํ อตฺถิ, อทฺธา ลจฺฉสี’’ติฯ
Mahāduggato tassa santikaṃ gantvā ‘‘mayhaṃ pattabhikkhuṃ dehī’’ti āha. So tasmiṃ khaṇe satiṃ labhitvā ‘‘ahaṃ tava bhikkhuṃ pamuṭṭho’’ti āha. Mahāduggato tikhiṇāya sattiyā kucchiyaṃ pahaṭo viya, ‘‘sāmi, kasmā maṃ nāsesi, ahaṃ tayā hiyyo samādapito bhariyāya saddhiṃ divasaṃ bhatiṃ katvā ajja pātova paṇṇatthāya nadītīre āhiṇḍitvā āgato, dehi me ekaṃ bhikkhu’’nti bāhā paggayha paridevi. Manussā sannipatitvā ‘‘kimetaṃ, mahāduggatā’’ti pucchiṃsu. So tamatthaṃ ārocesi. Te veyyāvaṭikaṃ pucchiṃsu – ‘‘saccaṃ kira, samma, tayā esa ‘bhatiṃ katvā ekassa bhikkhussa bhikkhaṃ dehī’ti samādapito’’ti? ‘‘Āma , ayyā’’ti. ‘‘Bhāriyaṃ te kammaṃ kataṃ, yo tvaṃ ettake bhikkhū saṃvidahanto etassa ekaṃ bhikkhuṃ nādāsī’’ti. So tesaṃ vacanena maṅkubhūto taṃ āha – ‘‘samma mahāduggata, mā maṃ nāsayi, ahaṃ tava kāraṇā mahāvihesaṃ patto, manussā paṇṇe āropitaniyāmena attano attano pattabhikkhū nayiṃsu, attano gehe nisinnabhikkhuṃ nīharitvā dento nāma natthi, satthā pana mukhaṃ dhovitvā gandhakuṭiyameva nisinno, rājayuvarājasenāpatiādayo satthu gandhakuṭito nikkhamanaṃ olokentā nisinnā satthu pattaṃ gahetvā ‘gamissāmā’ti. Buddhā nāma duggate anukampaṃ karonti, tvaṃ vihāraṃ gantvā ‘duggatomhi, bhante, mama saṅgahaṃ karothā’ti satthāraṃ vanda, sace te puññaṃ atthi, addhā lacchasī’’ti.
โส วิหารํ อคมาสิฯ อถ นํ อเญฺญสุ ทิวเสสุ วิหาเร วิฆาสาทภาเวน ทิฎฺฐตฺตา ราชยุวราชาทโย, ‘‘มหาทุคฺคต, น ตาว ภตฺตกาโล, กสฺมา ตฺวํ อาคจฺฉสี’’ติ อาหํสุฯ โส ‘‘ชานามิ, สามิ, ‘น ตาว ภตฺตกาโล’ติฯ สตฺถารํ ปน วนฺทิตุํ อาคจฺฉามี’’ติ วทโนฺต คนฺตฺวา คนฺธกุฎิยา อุมฺมาเร สีสํ ฐเปตฺวา ปญฺจปติฎฺฐิเตน วนฺทิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อิมสฺมิํ นคเร มยา ทุคฺคตตโร นตฺถิ, อวสฺสโย เม โหถ, กโรถ เม สงฺคห’’นฺติ อาหฯ สตฺถา คนฺธกุฎิทฺวารํ วิวริตฺวา ปตฺตํ นีหริตฺวา ตสฺส หเตฺถ ฐเปสิฯ โส จกฺกวตฺติสิริํ ปโตฺต วิย อโหสิ, ราชยุวราชาทโย อญฺญมญฺญสฺส มุขานิ โอโลกยิํสุฯ สตฺถารา ทินฺนปตฺตญฺหิ โกจิ อิสฺสริยวเสน คเหตุํ สมโตฺถ นาม นตฺถิฯ เอวํ ปน วทิํสุ, ‘‘สมฺม มหาทุคฺคต, สตฺถุ ปตฺตํ อมฺหากํ เทหิ เอตฺตกํ นาม เต ธนํ ทสฺสาม, ตฺวํ ทุคฺคโต ธนํ คณฺหาหิ, กิํ เต ปเตฺตนา’’ติ? มหาทุคฺคโต ‘‘น กสฺสจิ ทสฺสามิ, น เม ธเนน อโตฺถ, สตฺถารํเยว โภเชสฺสามี’’ติ อาหฯ อวเสสา ตํ ยาจิตฺวา ปตฺตํ อลภิตฺวา นิวตฺติํสุฯ ราชา ปน ‘‘มหาทุคฺคโต ธเนน ปโลภิยมาโนปิ สตฺถุ ปตฺตํ น เทติ, สตฺถารา จ สยํ ทินฺนปตฺตํ โกจิ คเหตุํ น สโกฺกติ, อิมสฺส เทยฺยธโมฺม นาม กิตฺตโก ภวิสฺสติ, อิมินา เทยฺยธมฺมสฺส ทินฺนกาเล สตฺถารํ อาทาย เคหํ เนตฺวา มยฺหํ สมฺปาทิตํ อาหารํ ทสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา สตฺถารา สทฺธิํเยว อคมาสิฯ สโกฺกปิ เทวราชา ยาคุขชฺชกภตฺตสูเปยฺยปณฺณาทีนิ สมฺปาเทตฺวา สตฺถุ นิสีทนารหํ อาสนํ ปญฺญเปตฺวา นิสีทิฯ
So vihāraṃ agamāsi. Atha naṃ aññesu divasesu vihāre vighāsādabhāvena diṭṭhattā rājayuvarājādayo, ‘‘mahāduggata, na tāva bhattakālo, kasmā tvaṃ āgacchasī’’ti āhaṃsu. So ‘‘jānāmi, sāmi, ‘na tāva bhattakālo’ti. Satthāraṃ pana vandituṃ āgacchāmī’’ti vadanto gantvā gandhakuṭiyā ummāre sīsaṃ ṭhapetvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā, ‘‘bhante, imasmiṃ nagare mayā duggatataro natthi, avassayo me hotha, karotha me saṅgaha’’nti āha. Satthā gandhakuṭidvāraṃ vivaritvā pattaṃ nīharitvā tassa hatthe ṭhapesi. So cakkavattisiriṃ patto viya ahosi, rājayuvarājādayo aññamaññassa mukhāni olokayiṃsu. Satthārā dinnapattañhi koci issariyavasena gahetuṃ samattho nāma natthi. Evaṃ pana vadiṃsu, ‘‘samma mahāduggata, satthu pattaṃ amhākaṃ dehi ettakaṃ nāma te dhanaṃ dassāma, tvaṃ duggato dhanaṃ gaṇhāhi, kiṃ te pattenā’’ti? Mahāduggato ‘‘na kassaci dassāmi, na me dhanena attho, satthāraṃyeva bhojessāmī’’ti āha. Avasesā taṃ yācitvā pattaṃ alabhitvā nivattiṃsu. Rājā pana ‘‘mahāduggato dhanena palobhiyamānopi satthu pattaṃ na deti, satthārā ca sayaṃ dinnapattaṃ koci gahetuṃ na sakkoti, imassa deyyadhammo nāma kittako bhavissati, iminā deyyadhammassa dinnakāle satthāraṃ ādāya gehaṃ netvā mayhaṃ sampāditaṃ āhāraṃ dassāmī’’ti cintetvā satthārā saddhiṃyeva agamāsi. Sakkopi devarājā yāgukhajjakabhattasūpeyyapaṇṇādīni sampādetvā satthu nisīdanārahaṃ āsanaṃ paññapetvā nisīdi.
มหาทุคฺคโต สตฺถารํ เนตฺวา ‘‘ปวิสถ, ภเนฺต’’ติ อาหฯ วสนเคหญฺจสฺส นีจํ โหติ, อโนนเตน ปวิสิตุํ น สกฺกาฯ พุทฺธา จ นาม เคหํ ปวิสนฺตา น โอนมิตฺวา ปวิสนฺติฯ เคหญฺหิ ปวิสนกาเล มหาปถวี วา เหฎฺฐา โอคจฺฉติ, เคหํ วา อุทฺธํ คจฺฉติฯ อิทํ เตสํ สุทินฺนทานสฺส ผลํฯ ปุน นิกฺขมิตฺวา คตกาเล สพฺพํ ปากติกเมว โหติฯ ตสฺมา สตฺถา ฐิตโกว เคหํ ปวิสิตฺวา สเกฺกน ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิฯ สตฺถริ นิสิเนฺน ราชา อาห – ‘‘สมฺม มหาทุคฺคต, ตยา อมฺหากํ ยาจนฺตานมฺปิ สตฺถุ ปโตฺต น ทิโนฺน, ปสฺสาม ตาว, กีทิโส เต สตฺถุ สกฺกาโร กโต’’ติ? อถสฺส สโกฺก ยาคุขชฺชกาทีนิ วิวริตฺวา ทเสฺสสิฯ เตสํ วาสคโนฺธ สกลนครํ ฉาเทตฺวา อฎฺฐาสิฯ ราชา ยาคุอาทีนิ โอโลเกตฺวา ภควนฺตํ อาห – ‘‘ภเนฺต, ‘อหํ มหาทุคฺคตสฺส เทยฺยธโมฺม กิตฺตโก ภวิสฺสติ, อิมินา เทยฺยธเมฺม ทิเนฺน สตฺถารํ เคหํ เนตฺวา อตฺตโน สมฺปาทิตํ อาหารํ ทสฺสามี’ติ จิเนฺตตฺวา อาคโต, มยา เอวรูโป อาหาโร น ทิฎฺฐปุโพฺพ, มยิ อิธ ฐิเต มหาทุคฺคโต กิลเมยฺย, คจฺฉามห’’นฺติ สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปกฺกามิฯ สโกฺกปิ สตฺถารํ ยาคุอาทีนิ ทตฺวา สกฺกจฺจํ ปริวิสิฯ สตฺถาปิ กตภตฺตกิโจฺจ อนุโมทนํ กตฺวา อุฎฺฐายาสนา ปกฺกามิฯ
Mahāduggato satthāraṃ netvā ‘‘pavisatha, bhante’’ti āha. Vasanagehañcassa nīcaṃ hoti, anonatena pavisituṃ na sakkā. Buddhā ca nāma gehaṃ pavisantā na onamitvā pavisanti. Gehañhi pavisanakāle mahāpathavī vā heṭṭhā ogacchati, gehaṃ vā uddhaṃ gacchati. Idaṃ tesaṃ sudinnadānassa phalaṃ. Puna nikkhamitvā gatakāle sabbaṃ pākatikameva hoti. Tasmā satthā ṭhitakova gehaṃ pavisitvā sakkena paññattāsane nisīdi. Satthari nisinne rājā āha – ‘‘samma mahāduggata, tayā amhākaṃ yācantānampi satthu patto na dinno, passāma tāva, kīdiso te satthu sakkāro kato’’ti? Athassa sakko yāgukhajjakādīni vivaritvā dassesi. Tesaṃ vāsagandho sakalanagaraṃ chādetvā aṭṭhāsi. Rājā yāguādīni oloketvā bhagavantaṃ āha – ‘‘bhante, ‘ahaṃ mahāduggatassa deyyadhammo kittako bhavissati, iminā deyyadhamme dinne satthāraṃ gehaṃ netvā attano sampāditaṃ āhāraṃ dassāmī’ti cintetvā āgato, mayā evarūpo āhāro na diṭṭhapubbo, mayi idha ṭhite mahāduggato kilameyya, gacchāmaha’’nti satthāraṃ vanditvā pakkāmi. Sakkopi satthāraṃ yāguādīni datvā sakkaccaṃ parivisi. Satthāpi katabhattakicco anumodanaṃ katvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.
สโกฺก มหาทุคฺคตสฺส สญฺญํ อทาสิฯ โส ปตฺตํ คเหตฺวา สตฺถารํ อนุคจฺฉิฯ สโกฺก นิวตฺติตฺวา มหาทุคฺคตสฺส เคหทฺวาเร ฐิโต อากาสํ โอโลเกสิฯ ตาวเทว อากาสโต สตฺตรตนวสฺสํ วสฺสิตฺวา ตสฺส เคเห สพฺพภาชนานิ ปูเรตฺวา สกลํ เคหํ ปูเรสิฯ ตสฺส เคเห โอกาโส นาโหสิฯ ตสฺส ภริยา ทารเก หเตฺถสุ คเหตฺวา นีหริตฺวา พหิ อฎฺฐาสิฯ โส สตฺถารํ อนุคนฺตฺวา นิวโตฺต ทารเก พหิ ทิสฺวา ‘‘กิํ อิท’’นฺติ ปุจฺฉิฯ ‘‘สามิ, สกลํ โน เคหํ สตฺตหิ รตเนหิ ปุณฺณํ, ปวิสิตุํ โอกาโส นตฺถี’’ติฯ โส ‘‘อเชฺชว เม ทาเนน วิปาโก ทิโนฺน’’ติ จิเนฺตตฺวา รโญฺญ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา, ‘‘กสฺมา อาคโตสี’’ติ วุเตฺต อาห –‘‘เทว, เคหํ เม สตฺตหิ รตเนหิ ปุณฺณํ, ตํ ธนํ คณฺหถา’’ติฯ ราชา ‘‘อโห พุทฺธานํ ทินฺนทานํ, อเชฺชว มตฺถกํ ปตฺต’’นฺติ จิเนฺตตฺวา ตํ อาห – ‘‘กิํ เต ลทฺธุํ วฎฺฎตี’’ติ? ‘‘ธนหรณตฺถาย สกฎสหสฺสํ, เทวา’’ติฯ ราชา สกฎสหสฺสํ เปเสตฺวา ธนํ อาหราเปตฺวา ราชงฺคเณ โอกิราเปสิฯ ตาลปฺปมาโณ ราสิ อโหสิฯ ราชา นคเร สนฺนิปาตาเปตฺวา ‘‘อิมสฺมิํ นคเร อตฺถิ กสฺสจิ เอตฺตกํ ธน’’นฺติ ปุจฺฉิฯ ‘‘นตฺถิ, เทวา’’ติฯ ‘‘เอวํ มหาธนสฺส กิํ กาตุํ วฎฺฎตี’’ติ? ‘‘เสฎฺฐิฎฺฐานํ ทาตุํ วฎฺฎติ, เทวา’’ติฯ ราชา ตสฺส มหาสกฺการํ กตฺวา เสฎฺฐิฎฺฐานํ ทาเปสิฯ
Sakko mahāduggatassa saññaṃ adāsi. So pattaṃ gahetvā satthāraṃ anugacchi. Sakko nivattitvā mahāduggatassa gehadvāre ṭhito ākāsaṃ olokesi. Tāvadeva ākāsato sattaratanavassaṃ vassitvā tassa gehe sabbabhājanāni pūretvā sakalaṃ gehaṃ pūresi. Tassa gehe okāso nāhosi. Tassa bhariyā dārake hatthesu gahetvā nīharitvā bahi aṭṭhāsi. So satthāraṃ anugantvā nivatto dārake bahi disvā ‘‘kiṃ ida’’nti pucchi. ‘‘Sāmi, sakalaṃ no gehaṃ sattahi ratanehi puṇṇaṃ, pavisituṃ okāso natthī’’ti. So ‘‘ajjeva me dānena vipāko dinno’’ti cintetvā rañño santikaṃ gantvā vanditvā, ‘‘kasmā āgatosī’’ti vutte āha –‘‘deva, gehaṃ me sattahi ratanehi puṇṇaṃ, taṃ dhanaṃ gaṇhathā’’ti. Rājā ‘‘aho buddhānaṃ dinnadānaṃ, ajjeva matthakaṃ patta’’nti cintetvā taṃ āha – ‘‘kiṃ te laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Dhanaharaṇatthāya sakaṭasahassaṃ, devā’’ti. Rājā sakaṭasahassaṃ pesetvā dhanaṃ āharāpetvā rājaṅgaṇe okirāpesi. Tālappamāṇo rāsi ahosi. Rājā nagare sannipātāpetvā ‘‘imasmiṃ nagare atthi kassaci ettakaṃ dhana’’nti pucchi. ‘‘Natthi, devā’’ti. ‘‘Evaṃ mahādhanassa kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Seṭṭhiṭṭhānaṃ dātuṃ vaṭṭati, devā’’ti. Rājā tassa mahāsakkāraṃ katvā seṭṭhiṭṭhānaṃ dāpesi.
อถสฺส ปุเพฺพ เอกสฺส เสฎฺฐิโน เคหฎฺฐานํ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘เอตฺถ ชาเต คเจฺฉ หราเปตฺวา เคหํ อุฎฺฐาเปตฺวา วสาหี’’ติ อาหฯ ตสฺส ตํ ฐานํ โสเธตฺวา สมํ กตฺวา ภูมิยา ขญฺญมานาย อญฺญมญฺญํ อาหจฺจ นิธิกุมฺภิโย อุฎฺฐหิํสุฯ เตน รโญฺญ อาโรจิเต ‘‘ตว ปุเญฺญน นิพฺพตฺตา, ตฺวเมว คณฺหาหี’’ติ อาหฯ โส เคหํ กาเรตฺวา สตฺตาหํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ อทาสิฯ ตโต ปรมฺปิ ยาวตายุกํ ติฎฺฐโนฺต ปุญฺญานิ กริตฺวา อายุปริโยสาเน เทวโลเก นิพฺพโตฺตฯ
Athassa pubbe ekassa seṭṭhino gehaṭṭhānaṃ ācikkhitvā ‘‘ettha jāte gacche harāpetvā gehaṃ uṭṭhāpetvā vasāhī’’ti āha. Tassa taṃ ṭhānaṃ sodhetvā samaṃ katvā bhūmiyā khaññamānāya aññamaññaṃ āhacca nidhikumbhiyo uṭṭhahiṃsu. Tena rañño ārocite ‘‘tava puññena nibbattā, tvameva gaṇhāhī’’ti āha. So gehaṃ kāretvā sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adāsi. Tato parampi yāvatāyukaṃ tiṭṭhanto puññāni karitvā āyupariyosāne devaloke nibbatto.
เอกํ พุทฺธนฺตรํ ทิพฺพสมฺปตฺติํ อนุภวิตฺวา อิมสฺมิํ พุทฺธุปฺปาเท ตโต จุโต สาวตฺถิยํ สาริปุตฺตเตฺถรสฺสูปฎฺฐากกุเล เสฎฺฐิธีตุ กุจฺฉิยํ ปฎิสนฺธิํ คณฺหิฯ อถสฺสา มาตาปิตโร คพฺภสฺส ปติฎฺฐิตภาวํ ญตฺวา คพฺภปริหารํ อทํสุฯ ตสฺสา อปเรน สมเยน เอวรูโป โทหโฬ อุปฺปชฺชิ – ‘‘อโห วตาหํ ธมฺมเทสนาปติํ อาทิํ กตฺวา ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ โรหิตมจฺฉรเสน ทานํ ทตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ นิวาเสตฺวา อาสนปริยเนฺต นิสินฺนา เตสํ ภิกฺขูนํ อุจฺฉิฎฺฐภตฺตํ ปริภุเญฺชยฺย’’นฺติฯ สา มาตาปิตูนํ อาโรเจตฺวา ตถา อกาสิ, โทหโฬ ปฎิปสฺสมฺภิฯ อถสฺสา ตโต อปเรสุปิ สตฺตสุ มงฺคเลสุ โรหิตมจฺฉรเสเนว ธมฺมเสนาปติเตฺถรปฺปมุขานิ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ โภเชสุํฯ สพฺพํ ติสฺสกุมารสฺส วตฺถุมฺหิ วุตฺตนิยาเมเนว เวทิตพฺพํฯ อยมสฺส ปน มหาทุคฺคตกาเล ทินฺนสฺส โรหิตมจฺฉรสทานเสฺสว นิสฺสโนฺทฯ นามคฺคหณทิวเส ปนสฺส, ‘‘ภเนฺต, ทาสสฺส โว สิกฺขาปทานิ เทถา’’ติ มาตรา วุเตฺต เถโร อาห – ‘‘โกนาโม อยํ ทารโก’’ติ? ‘‘ภเนฺต, อิมสฺส ทารกสฺส กุจฺฉิยํ ปฎิสนฺธิคฺคหณโต ปฎฺฐาย อิมสฺมิํ เคเห ชฬา เอฬมูคาปิ ปณฺฑิตา ชาตา, ตสฺมา เม ปุตฺตสฺส ปณฺฑิโตเตฺวว นามํ ภวิสฺสตี’’ติฯ เถโร สิกฺขาปทานิ อทาสิฯ ชาตทิวสโต ปฎฺฐาย ปนสฺส ‘‘นาหํ มม ปุตฺตสฺส อชฺฌาสยํ ภินฺทิสฺสามี’’ติ มาตุ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิฯ โส สตฺตวสฺสิกกาเล มาตรํ อาห – ‘‘อมฺม, เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามี’’ติฯ ‘‘สาธุ, ตาต, ‘อหํ ตว อชฺฌาสยํ น ภินฺทิสฺสามิเจฺจว มนํ อุปฺปาเทสิ’’’นฺติ วตฺวา เถรํ นิมเนฺตตฺวา โภเชตฺวา, ‘‘ภเนฺต, ทาโส โว ปพฺพชิตุกาโม, อหํ อิมํ สายนฺหสมเย วิหารํ อาเนสฺสามี’’ติ เถรํ อุโยฺยเชตฺวา ญาตเก สนฺนิปาตาเปตฺวา ‘‘มม ปุตฺตสฺส คิหิกาเล กตฺตพฺพสกฺการํ อเชฺชว กริสฺสามา’’ติ มหนฺตํ สกฺการํ กาเรตฺวา ตํ อาทาย วิหารํ คนฺตฺวา ‘‘อิมํ, ภเนฺต, ปพฺพาเชถา’’ติ เถรสฺส อทาสิฯ
Ekaṃ buddhantaraṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde tato cuto sāvatthiyaṃ sāriputtattherassūpaṭṭhākakule seṭṭhidhītu kucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Athassā mātāpitaro gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṃ ñatvā gabbhaparihāraṃ adaṃsu. Tassā aparena samayena evarūpo dohaḷo uppajji – ‘‘aho vatāhaṃ dhammadesanāpatiṃ ādiṃ katvā pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ rohitamaccharasena dānaṃ datvā kāsāyāni vatthāni nivāsetvā āsanapariyante nisinnā tesaṃ bhikkhūnaṃ ucchiṭṭhabhattaṃ paribhuñjeyya’’nti. Sā mātāpitūnaṃ ārocetvā tathā akāsi, dohaḷo paṭipassambhi. Athassā tato aparesupi sattasu maṅgalesu rohitamaccharaseneva dhammasenāpatittherappamukhāni pañca bhikkhusatāni bhojesuṃ. Sabbaṃ tissakumārassa vatthumhi vuttaniyāmeneva veditabbaṃ. Ayamassa pana mahāduggatakāle dinnassa rohitamaccharasadānasseva nissando. Nāmaggahaṇadivase panassa, ‘‘bhante, dāsassa vo sikkhāpadāni dethā’’ti mātarā vutte thero āha – ‘‘konāmo ayaṃ dārako’’ti? ‘‘Bhante, imassa dārakassa kucchiyaṃ paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya imasmiṃ gehe jaḷā eḷamūgāpi paṇḍitā jātā, tasmā me puttassa paṇḍitotveva nāmaṃ bhavissatī’’ti. Thero sikkhāpadāni adāsi. Jātadivasato paṭṭhāya panassa ‘‘nāhaṃ mama puttassa ajjhāsayaṃ bhindissāmī’’ti mātu cittaṃ uppajji. So sattavassikakāle mātaraṃ āha – ‘‘amma, therassa santike pabbajissāmī’’ti. ‘‘Sādhu, tāta, ‘ahaṃ tava ajjhāsayaṃ na bhindissāmicceva manaṃ uppādesi’’’nti vatvā theraṃ nimantetvā bhojetvā, ‘‘bhante, dāso vo pabbajitukāmo, ahaṃ imaṃ sāyanhasamaye vihāraṃ ānessāmī’’ti theraṃ uyyojetvā ñātake sannipātāpetvā ‘‘mama puttassa gihikāle kattabbasakkāraṃ ajjeva karissāmā’’ti mahantaṃ sakkāraṃ kāretvā taṃ ādāya vihāraṃ gantvā ‘‘imaṃ, bhante, pabbājethā’’ti therassa adāsi.
เถโร ปพฺพชฺชาย ทุกฺกรภาวํ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘กริสฺสามหํ, ภเนฺต, ตุมฺหากํ โอวาท’’นฺติ วุเตฺต ‘‘เตน หิ เอหี’’ติ เกเส เตเมตฺวา ตจปญฺจกกมฺมฎฺฐานํ อาจิกฺขิตฺวา ปพฺพาเชสิฯ มาตาปิตโรปิสฺส สตฺตาหํ วิหาเรเยว วสนฺตา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส โรหิตมจฺฉรเสเนว ทานํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส สายํ เคหํ อคมํสุฯ เถโร อฎฺฐเม ทิวเส อโนฺตคามํ คจฺฉโนฺต ตํ อาทาย คจฺฉติ, ภิกฺขุสเงฺฆน สทฺธิํ นาคมาสิฯ กิํ การณา? น ตาวสฺส ปตฺตจีวรคฺคหณานิ วา อิริยาปโถ วา ปาสาทิโก โหติ, อปิจ วิหาเร เถรสฺส กตฺตพฺพวตฺตํ อตฺถิฯ เถโร หิ ภิกฺขุสเงฺฆ อโนฺตคามํ ปวิเฎฺฐ สกลวิหารํ วิจรโนฺต อสมฺมชฺชนฎฺฐานํ สมฺมชฺชิตฺวา ตุจฺฉภาชเนสุ ปานียปริโภชนียานิ อุปฎฺฐเปตฺวา ทุนฺนิกฺขิตฺตานิ มญฺจปีฐาทีนิ ปฎิสาเมตฺวา ปจฺฉา คามํ ปวิสติฯ อปิจ ‘‘อญฺญติตฺถิยา ตุจฺฉวิหารํ ปวิสิตฺวา ‘ปสฺสถ สมณสฺส โคตมสฺส สาวกานํ นิสินฺนฎฺฐานานี’ติ วตฺตุํ มา ลภิํสู’’ติ สกลวิหารํ ปฎิชคฺคิตฺวา ปจฺฉา คามํ ปวิสติฯ ตสฺมา ตํ ทิวสมฺปิ สามเณเรน ปตฺตจีวรํ คาหาเปตฺวา ทิวาตรํ ปิณฺฑาย ปาวิสิฯ
Thero pabbajjāya dukkarabhāvaṃ ācikkhitvā ‘‘karissāmahaṃ, bhante, tumhākaṃ ovāda’’nti vutte ‘‘tena hi ehī’’ti kese temetvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā pabbājesi. Mātāpitaropissa sattāhaṃ vihāreyeva vasantā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa rohitamaccharaseneva dānaṃ datvā sattame divase sāyaṃ gehaṃ agamaṃsu. Thero aṭṭhame divase antogāmaṃ gacchanto taṃ ādāya gacchati, bhikkhusaṅghena saddhiṃ nāgamāsi. Kiṃ kāraṇā? Na tāvassa pattacīvaraggahaṇāni vā iriyāpatho vā pāsādiko hoti, apica vihāre therassa kattabbavattaṃ atthi. Thero hi bhikkhusaṅghe antogāmaṃ paviṭṭhe sakalavihāraṃ vicaranto asammajjanaṭṭhānaṃ sammajjitvā tucchabhājanesu pānīyaparibhojanīyāni upaṭṭhapetvā dunnikkhittāni mañcapīṭhādīni paṭisāmetvā pacchā gāmaṃ pavisati. Apica ‘‘aññatitthiyā tucchavihāraṃ pavisitvā ‘passatha samaṇassa gotamassa sāvakānaṃ nisinnaṭṭhānānī’ti vattuṃ mā labhiṃsū’’ti sakalavihāraṃ paṭijaggitvā pacchā gāmaṃ pavisati. Tasmā taṃ divasampi sāmaṇerena pattacīvaraṃ gāhāpetvā divātaraṃ piṇḍāya pāvisi.
สามเณโร อุปชฺฌาเยน สทฺธิํ คจฺฉโนฺต อนฺตรามเคฺค มาติกํ ทิสฺวา, ‘‘ภเนฺต, อิทํ กิํ นามา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘มาติกา นาม, สามเณรา’’ติฯ ‘‘อิมาย กิํ กโรนฺตี’’ติ? ‘‘อิโต จิโต จ อุทกํ อาหริตฺวา อตฺตโน สสฺสกมฺมํ สมฺปาเทนฺตี’’ติฯ ‘‘กิํ ปน, ภเนฺต, อุทกสฺส จิตฺตํ อตฺถี’’ติ ? ‘‘นตฺถาวุโส’’ติฯ ‘‘เอวรูปํ อจิตฺตกํ อตฺตโน อิจฺฉิตฎฺฐานํ หรนฺติ, ภเนฺต’’ติ? ‘‘อามาวุโส’’ติฯ โส จิเนฺตสิ – ‘‘สเจ เอวรูปมฺปิ อจิตฺตกํ อตฺตโน อิจฺฉิติจฺฉิตฎฺฐานํ หริตฺวา กมฺมํ กโรนฺติ, กสฺมา สจิตฺตกาปิ จิตฺตํ อตฺตโน วเส วเตฺตตฺวา สมณธมฺมํ กาตุํ น สกฺขิสฺสนฺตี’’ติฯ อเถโส ปุรโต คจฺฉโนฺต อุสุกาเร สรทณฺฑกํ อคฺคิมฺหิ ตาเปตฺวา อกฺขิโกฎิยา โอโลเกตฺวา อุชุกํ กโรเนฺต ทิสฺวา, ‘‘อิเม, ภเนฺต, เก นามา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อุสุการา นามาวุโส’’ติฯ ‘‘กิํ ปเนเต กโรนฺตี’’ติ? ‘‘อคฺคิมฺหิ ตาเปตฺวา สรทณฺฑกํ อุชุํ กโรนฺตี’’ติฯ ‘‘สจิตฺตโก, ภเนฺต, เอโส’’ติ? ‘‘อจิตฺตโก, อาวุโส’’ติ ฯ โส จิเนฺตสิ – ‘‘สเจ อจิตฺตกํ คเหตฺวา อคฺคิมฺหิ ตาเปตฺวา อุชุํ กโรนฺติ, กสฺมา สจิตฺตกาปิ อตฺตโน จิตฺตํ วเส วเตฺตตฺวา สมณธมฺมํ กาตุํ น สกฺขิสฺสนฺตี’’ติฯ อเถโส ปุรโต คจฺฉโนฺต ทารูนิ อรเนมินาภิอาทีนิ ตจฺฉเนฺต ทิสฺวา, ‘‘ภเนฺต, อิเม เก นามา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘ตจฺฉกา นามาวุโส’’ติฯ ‘‘กิํ ปเนเต กโรนฺตี’’ติ? ‘‘ทารูนิ คเหตฺวา ยานกาทีนํ จกฺกาทีนิ กโรนฺติ, อาวุโส’’ติฯ ‘‘เอตานิ ปน สจิตฺตกานิ, ภเนฺต’’ติ? ‘‘อจิตฺตกานิ, อาวุโส’’ติฯ อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สเจ อจิตฺตกานิ กฎฺฐกลิงฺครานิ คเหตฺวา จกฺกาทีนิ กโรนฺติ, กสฺมา สจิตฺตกา อตฺตโน จิตฺตํ วเส วเตฺตตฺวา สมณธมฺมํ กาตุํ น สกฺขิสฺสนฺตี’’ติฯ โส อิมานิ การณานิ ทิสฺวา, ‘‘ภเนฺต, สเจ ตุมฺหากํ ปตฺตจีวเร ตุเมฺห คเณฺหยฺยาถ, อหํ นิวเตฺตยฺย’’นฺติฯ เถโร ‘‘อยํ อธุนา ปพฺพชิโต ทหรสามเณโร มํ อนุพนฺธมาโน เอวํ วเทตี’’ติ จิตฺตํ อนุปฺปาเทตฺวาว ‘‘อาหร, สามเณรา’’ติ วตฺวา อตฺตโน ปตฺตจีวรํ อคฺคเหสิฯ
Sāmaṇero upajjhāyena saddhiṃ gacchanto antarāmagge mātikaṃ disvā, ‘‘bhante, idaṃ kiṃ nāmā’’ti pucchi. ‘‘Mātikā nāma, sāmaṇerā’’ti. ‘‘Imāya kiṃ karontī’’ti? ‘‘Ito cito ca udakaṃ āharitvā attano sassakammaṃ sampādentī’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bhante, udakassa cittaṃ atthī’’ti ? ‘‘Natthāvuso’’ti. ‘‘Evarūpaṃ acittakaṃ attano icchitaṭṭhānaṃ haranti, bhante’’ti? ‘‘Āmāvuso’’ti. So cintesi – ‘‘sace evarūpampi acittakaṃ attano icchiticchitaṭṭhānaṃ haritvā kammaṃ karonti, kasmā sacittakāpi cittaṃ attano vase vattetvā samaṇadhammaṃ kātuṃ na sakkhissantī’’ti. Atheso purato gacchanto usukāre saradaṇḍakaṃ aggimhi tāpetvā akkhikoṭiyā oloketvā ujukaṃ karonte disvā, ‘‘ime, bhante, ke nāmā’’ti pucchi. ‘‘Usukārā nāmāvuso’’ti. ‘‘Kiṃ panete karontī’’ti? ‘‘Aggimhi tāpetvā saradaṇḍakaṃ ujuṃ karontī’’ti. ‘‘Sacittako, bhante, eso’’ti? ‘‘Acittako, āvuso’’ti . So cintesi – ‘‘sace acittakaṃ gahetvā aggimhi tāpetvā ujuṃ karonti, kasmā sacittakāpi attano cittaṃ vase vattetvā samaṇadhammaṃ kātuṃ na sakkhissantī’’ti. Atheso purato gacchanto dārūni araneminābhiādīni tacchante disvā, ‘‘bhante, ime ke nāmā’’ti pucchi. ‘‘Tacchakā nāmāvuso’’ti. ‘‘Kiṃ panete karontī’’ti? ‘‘Dārūni gahetvā yānakādīnaṃ cakkādīni karonti, āvuso’’ti. ‘‘Etāni pana sacittakāni, bhante’’ti? ‘‘Acittakāni, āvuso’’ti. Athassa etadahosi – ‘‘sace acittakāni kaṭṭhakaliṅgarāni gahetvā cakkādīni karonti, kasmā sacittakā attano cittaṃ vase vattetvā samaṇadhammaṃ kātuṃ na sakkhissantī’’ti. So imāni kāraṇāni disvā, ‘‘bhante, sace tumhākaṃ pattacīvare tumhe gaṇheyyātha, ahaṃ nivatteyya’’nti. Thero ‘‘ayaṃ adhunā pabbajito daharasāmaṇero maṃ anubandhamāno evaṃ vadetī’’ti cittaṃ anuppādetvāva ‘‘āhara, sāmaṇerā’’ti vatvā attano pattacīvaraṃ aggahesi.
สามเณโรปิ อุปชฺฌายํ วนฺทิตฺวา นิวตฺตโนฺต, ‘‘ภเนฺต, มยฺหํ อาหารํ อาหรโนฺต โรหิตมจฺฉรเสเนว อาหเรยฺยาถา’’ติ อาหฯ ‘‘กถํ ลภิสฺสามาวุโส’’ติ? ‘‘ภเนฺต, อตฺตโน ปุเญฺญน อลภนฺตา มม ปุเญฺญน ลภิสฺสถา’’ติ อาหฯ เถโร ‘‘ทหรสามเณรสฺส พหิ นิสินฺนกสฺส ปริปโนฺถปิ ภเวยฺยา’’ติ กุญฺชิกํ ทตฺวา ‘‘มยฺหํ วสนคพฺภสฺส ทฺวารํ วิวริตฺวา อโนฺต ปวิสิตฺวา นิสีเทยฺยาสี’’ติ อาหฯ โส ตถา กตฺวา อตฺตโน กรชกาเย ญาณํ โอตาเรตฺวา อตฺตภาวํ สมฺมสโนฺต นิสีทิฯ อถสฺส คุณเตเชน สกฺกสฺส อาสนํ อุณฺหาการํ ทเสฺสสิฯ โส ‘‘กิํ นุ โข การณ’’นฺติ อุปธาเรโนฺต ‘‘ปณฺฑิตสามเณโร อุปชฺฌายสฺส ปตฺตจีวรํ ทตฺวา ‘สมณธมฺมํ กริสฺสามี’ติ นิวโตฺต, มยาปิ ตตฺถ คนฺตุํ วฎฺฎตี’’ติ จิเนฺตตฺวา จตฺตาโร มหาราเช อามเนฺตตฺวา ‘‘วิหารสฺส อุปวเน วสเนฺต สกุเณ ปลาเปตฺวา สมนฺตโต อารกฺขํ คณฺหถา’’ติ วตฺวา จนฺทเทวปุตฺตํ ‘‘จนฺทมณฺฑลํ อากฑฺฒิตฺวา คณฺหาหี’’ติ, สูริยเทวปุตฺตํ ‘‘สูริยมณฺฑลํ อากฑฺฒิตฺวา คณฺหาหี’’ติ วตฺวา สยํ คนฺตฺวา อาวิญฺฉนรชฺชุฎฺฐาเน อารกฺขํ คเหตฺวา อฎฺฐาสิ, วิหาเร ปุราณปณฺณสฺส ปตนฺตสฺสปิ สโทฺท นาโหสิ, สามเณรสฺส จิตฺตํ เอกคฺคํ อโหสิฯ โส อนฺตราภเตฺตเยว อตฺตภาวํ สมฺมสิตฺวา ตีณิ ผลานิ ปาปุณิฯ
Sāmaṇeropi upajjhāyaṃ vanditvā nivattanto, ‘‘bhante, mayhaṃ āhāraṃ āharanto rohitamaccharaseneva āhareyyāthā’’ti āha. ‘‘Kathaṃ labhissāmāvuso’’ti? ‘‘Bhante, attano puññena alabhantā mama puññena labhissathā’’ti āha. Thero ‘‘daharasāmaṇerassa bahi nisinnakassa paripanthopi bhaveyyā’’ti kuñjikaṃ datvā ‘‘mayhaṃ vasanagabbhassa dvāraṃ vivaritvā anto pavisitvā nisīdeyyāsī’’ti āha. So tathā katvā attano karajakāye ñāṇaṃ otāretvā attabhāvaṃ sammasanto nisīdi. Athassa guṇatejena sakkassa āsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. So ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti upadhārento ‘‘paṇḍitasāmaṇero upajjhāyassa pattacīvaraṃ datvā ‘samaṇadhammaṃ karissāmī’ti nivatto, mayāpi tattha gantuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā cattāro mahārāje āmantetvā ‘‘vihārassa upavane vasante sakuṇe palāpetvā samantato ārakkhaṃ gaṇhathā’’ti vatvā candadevaputtaṃ ‘‘candamaṇḍalaṃ ākaḍḍhitvā gaṇhāhī’’ti, sūriyadevaputtaṃ ‘‘sūriyamaṇḍalaṃ ākaḍḍhitvā gaṇhāhī’’ti vatvā sayaṃ gantvā āviñchanarajjuṭṭhāne ārakkhaṃ gahetvā aṭṭhāsi, vihāre purāṇapaṇṇassa patantassapi saddo nāhosi, sāmaṇerassa cittaṃ ekaggaṃ ahosi. So antarābhatteyeva attabhāvaṃ sammasitvā tīṇi phalāni pāpuṇi.
เถโรปิ ‘‘สามเณโร วิหาเร นิสิโนฺน, ตสฺส อุปกปฺปนกํ โภชนํ อสุกกุเล นาม สกฺกา ลทฺธุ’’นฺติ เอกํ เปมคารวยุตฺตํ อุปฎฺฐากกุลํ อคมาสิฯ ตตฺถ จ มนุสฺสา ตํ ทิวสํ โรหิตมเจฺฉ ลภิตฺวา เถรเสฺสว อาคมนํ โอโลเกโนฺต นิสีทิํสุฯ เต เถรํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา , ‘‘ภเนฺต, ภทฺทกํ โว กตํ อิธาคจฺฉเนฺตหี’’ติ อโนฺตเคเห ปเวเสตฺวา ยาคุขชฺชกาทีนิ ทตฺวา โรหิตมจฺฉรเสนสฺส ปิณฺฑปาตํ อทํสุฯ เถโร หรณาการํ ทเสฺสสิฯ มนุสฺสา ‘‘ปริภุญฺชถ, ภเนฺต, หรณกภตฺตมฺปิ ลภิสฺสถา’’ติ วตฺวา เถรสฺส ภตฺตกิจฺจาวสาเน ปตฺตํ โรหิตมจฺฉรสโภชนสฺส ปูเรตฺวา อทํสุฯ เถโร ‘‘สามเณโร เม ฉาโต’’ติ สีฆํ อคมาสิฯ สตฺถาปิ ตํ ทิวสํ กาลเสฺสว ภุญฺชิตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา เอวํ อาวเชฺชสิ – ‘‘ปณฺฑิตสามเณโร อุปชฺฌายสฺส ปตฺตจีวรํ ทตฺวา ‘สมณธมฺมํ กริสฺสามี’ติ นิวโตฺต, นิปฺผชฺชิสฺสติ นุ โข อสฺส ปพฺพชิตกิจฺจ’’นฺติ อุปธาเรโนฺต ติณฺณํ ผลานํ ปตฺตภาวํ ญตฺวา ‘‘อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสโย อตฺถิ, นตฺถี’’ติ อาวเชฺชโนฺต ‘‘อตฺถี’’ติ ทิสฺวา ‘‘ปุเรภตฺตเมว อรหตฺตํ ปตฺตุํ สกฺขิสฺสติ, น สกฺขิสฺสตี’’ติ อุปธาเรโนฺต ‘‘สกฺขิสฺสตี’’ติ อญฺญาสิฯ อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สาริปุโตฺต สามเณรสฺส ภตฺตํ อาทาย สีฆํ อาคจฺฉติ, อนฺตรายมฺปิสฺส กเรยฺย ทฺวารโกฎฺฐเก อารกฺขํ คเหตฺวา นิสีทิสฺสามิ, อถ นํ ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามิ, ตสฺมิํ ปเญฺห วิสฺสชฺชิยมาเน สามเณโร สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตี’’ติฯ ตโต คนฺตฺวา ทฺวารโกฎฺฐเก ฐตฺวา สมฺปตฺตํ เถรํ จตฺตาโร ปเญฺห ปุจฺฉิ, ปุฎฺฐํ ปุฎฺฐํ ปญฺหํ วิสฺสเชฺชสิฯ
Theropi ‘‘sāmaṇero vihāre nisinno, tassa upakappanakaṃ bhojanaṃ asukakule nāma sakkā laddhu’’nti ekaṃ pemagāravayuttaṃ upaṭṭhākakulaṃ agamāsi. Tattha ca manussā taṃ divasaṃ rohitamacche labhitvā therasseva āgamanaṃ olokento nisīdiṃsu. Te theraṃ āgacchantaṃ disvā , ‘‘bhante, bhaddakaṃ vo kataṃ idhāgacchantehī’’ti antogehe pavesetvā yāgukhajjakādīni datvā rohitamaccharasenassa piṇḍapātaṃ adaṃsu. Thero haraṇākāraṃ dassesi. Manussā ‘‘paribhuñjatha, bhante, haraṇakabhattampi labhissathā’’ti vatvā therassa bhattakiccāvasāne pattaṃ rohitamaccharasabhojanassa pūretvā adaṃsu. Thero ‘‘sāmaṇero me chāto’’ti sīghaṃ agamāsi. Satthāpi taṃ divasaṃ kālasseva bhuñjitvā vihāraṃ gantvā evaṃ āvajjesi – ‘‘paṇḍitasāmaṇero upajjhāyassa pattacīvaraṃ datvā ‘samaṇadhammaṃ karissāmī’ti nivatto, nipphajjissati nu kho assa pabbajitakicca’’nti upadhārento tiṇṇaṃ phalānaṃ pattabhāvaṃ ñatvā ‘‘arahattassa upanissayo atthi, natthī’’ti āvajjento ‘‘atthī’’ti disvā ‘‘purebhattameva arahattaṃ pattuṃ sakkhissati, na sakkhissatī’’ti upadhārento ‘‘sakkhissatī’’ti aññāsi. Athassa etadahosi – ‘‘sāriputto sāmaṇerassa bhattaṃ ādāya sīghaṃ āgacchati, antarāyampissa kareyya dvārakoṭṭhake ārakkhaṃ gahetvā nisīdissāmi, atha naṃ pañhaṃ pucchissāmi, tasmiṃ pañhe vissajjiyamāne sāmaṇero saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti. Tato gantvā dvārakoṭṭhake ṭhatvā sampattaṃ theraṃ cattāro pañhe pucchi, puṭṭhaṃ puṭṭhaṃ pañhaṃ vissajjesi.
ตตฺริทํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ – สตฺถา กิร นํ อาห – ‘‘สาริปุตฺต, กิํ เต ลทฺธ’’นฺติ? ‘‘อาหาโร, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘อาหาโร นาม กิํ อาหรติ, สาริปุตฺตา’’ติ? ‘‘เวทนํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘เวทนํ กิํ อาหรติ, สาริปุตฺตา’’ติ? ‘‘รูปํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘รูปํ ปน กิํ อาหรติ, สาริปุตฺตา’’ติ ? ‘‘ผสฺสํ, ภเนฺต’’ติฯ ตตฺรายํ อธิปฺปาโย – ‘‘ชิฆจฺฉิเตน หิ ปริภุโตฺต อาหาโร ตสฺส ขุทฺทํ ปริหริตฺวา สุขํ เวทนํ อาหรติฯ อาหารปริโภเคน สุขิตสฺส สุขาย เวทนาย อุปฺปชฺชมานาย สรีเร วณฺณสมฺปตฺติ โหติฯ เอวํ เวทนา รูปํ อาหรติฯ สุขิโต ปน อาหารชรูปวเสน อุปฺปนฺนสุขโสมนโสฺส ‘อิทานิ เม อสฺสาโท ชาโต’ติ นิปฺปชฺชโนฺต วา นิสีทโนฺต วา สุขสมฺผสฺสํ ปฎิลภตี’’ติฯ
Tatridaṃ pucchāvissajjanaṃ – satthā kira naṃ āha – ‘‘sāriputta, kiṃ te laddha’’nti? ‘‘Āhāro, bhante’’ti. ‘‘Āhāro nāma kiṃ āharati, sāriputtā’’ti? ‘‘Vedanaṃ, bhante’’ti. ‘‘Vedanaṃ kiṃ āharati, sāriputtā’’ti? ‘‘Rūpaṃ, bhante’’ti. ‘‘Rūpaṃ pana kiṃ āharati, sāriputtā’’ti ? ‘‘Phassaṃ, bhante’’ti. Tatrāyaṃ adhippāyo – ‘‘jighacchitena hi paribhutto āhāro tassa khuddaṃ pariharitvā sukhaṃ vedanaṃ āharati. Āhāraparibhogena sukhitassa sukhāya vedanāya uppajjamānāya sarīre vaṇṇasampatti hoti. Evaṃ vedanā rūpaṃ āharati. Sukhito pana āhārajarūpavasena uppannasukhasomanasso ‘idāni me assādo jāto’ti nippajjanto vā nisīdanto vā sukhasamphassaṃ paṭilabhatī’’ti.
เอวํ อิเมสุ จตูสุ ปเญฺหสุ วิสฺสชฺชิเกสุ สามเณโร สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปโตฺตฯ สตฺถาปิ เถรํ อาห – ‘‘คจฺฉ, สาริปุตฺต, ตว สามเณรสฺส ภตฺตํ เทหี’’ติฯ เถโร คนฺตฺวา ทฺวารํ อาโกเฎสิฯ สามเณโร นิกฺขมิตฺวา เถรสฺส หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา เอกมนฺตํ ฐเปตฺวา ตาลวเณฺฎน เถรํ พีชิฯ อถ นํ เถโร อาห – ‘‘สามเณร, ภตฺตกิจฺจํ กโรหี’’ติฯ ‘‘ตุเมฺห ปน, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘กตํ มยา ภตฺตกิจฺจํ, ตฺวํ กโรหี’’ติฯ สตฺตวสฺสิกทารโก ปพฺพชิตฺวา อฎฺฐเม ทิวเส ตํ ขณํ วิกสิตปทุมุปฺปลสทิโส อรหตฺตํ ปโตฺต, ปจฺจเวกฺขิตฎฺฐานํ ปน ปจฺจเวกฺขโนฺต นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจมกาสิฯ เตน ปตฺตํ โธวิตฺวา ปฎิสามิตกาเล จนฺทเทวปุโตฺต จนฺทมณฺฑลํ วิสฺสเชฺชสิ, สูริยเทวปุโตฺต สูริยมณฺฑลํฯ จตฺตาโร มหาราชาโน จตุทฺทิสํ อารกฺขํ วิสฺสเชฺชสุํ, สโกฺก เทวราชา อาวิญฺฉนเก อารกฺขํ วิสฺสเชฺชสิฯ สูริโย มชฺฌฎฺฐานโต คลิตฺวา คโตฯ
Evaṃ imesu catūsu pañhesu vissajjikesu sāmaṇero saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patto. Satthāpi theraṃ āha – ‘‘gaccha, sāriputta, tava sāmaṇerassa bhattaṃ dehī’’ti. Thero gantvā dvāraṃ ākoṭesi. Sāmaṇero nikkhamitvā therassa hatthato pattaṃ gahetvā ekamantaṃ ṭhapetvā tālavaṇṭena theraṃ bīji. Atha naṃ thero āha – ‘‘sāmaṇera, bhattakiccaṃ karohī’’ti. ‘‘Tumhe pana, bhante’’ti. ‘‘Kataṃ mayā bhattakiccaṃ, tvaṃ karohī’’ti. Sattavassikadārako pabbajitvā aṭṭhame divase taṃ khaṇaṃ vikasitapadumuppalasadiso arahattaṃ patto, paccavekkhitaṭṭhānaṃ pana paccavekkhanto nisīditvā bhattakiccamakāsi. Tena pattaṃ dhovitvā paṭisāmitakāle candadevaputto candamaṇḍalaṃ vissajjesi, sūriyadevaputto sūriyamaṇḍalaṃ. Cattāro mahārājāno catuddisaṃ ārakkhaṃ vissajjesuṃ, sakko devarājā āviñchanake ārakkhaṃ vissajjesi. Sūriyo majjhaṭṭhānato galitvā gato.
ภิกฺขู อุชฺฌายิํสุ, ‘‘ฉายา อธิกปฺปมาณา ชาตา, สูริโย มชฺฌฎฺฐานโต คลิตฺวา คโต, สามเณเรน จ อิทาเนว ภุตฺตํ, กิํ นุ โข เอต’’นฺติฯ สตฺถา ตํ ปวตฺติํ ญตฺวา อาคนฺตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘ภิกฺขเว, กิํ กเถถา’’ติ? ‘‘อิทํ นาม, ภเนฺต’’ติ? ‘‘อาม, ภิกฺขเว, ปุญฺญวโต สมณธมฺมํ กรณกาเล จนฺทเทวปุโตฺต จนฺทมณฺฑลํ, สูริยเทวปุโตฺต สูริยมณฺฑลํ อากฑฺฒิตฺวา คณฺหิ, จตฺตาโร มหาราชาโน วิหาโรปวเน จตุทฺทิสํ อารกฺขํ คณฺหิํสุ, สโกฺก เทวราชา อาวิญฺฉนเก อารกฺขํ คณฺหิ, อหมฺปิ ‘พุโทฺธมฺหี’ติ อโปฺปสฺสุโกฺก นิสีทิตุํ นาลตฺถํ, คนฺตฺวา ทฺวารโกฎฺฐเก มม ปุตฺตสฺส อารกฺขํ อคฺคเหสิํ, เนตฺติเก จ มาติกาย อุทกํ หรเนฺต, อุสุกาเร จ อุสุํ อุชุํ กโรเนฺต, ตจฺฉเก จ ทารูนิ ตจฺฉเนฺต ทิสฺวา เอตฺตกํ อารมฺมณํ คเหตฺวา ปณฺฑิตา อตฺตานํ ทเมตฺวา อรหตฺตํ คณฺหนฺติเยวา’’ติ วตฺวา อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Bhikkhū ujjhāyiṃsu, ‘‘chāyā adhikappamāṇā jātā, sūriyo majjhaṭṭhānato galitvā gato, sāmaṇerena ca idāneva bhuttaṃ, kiṃ nu kho eta’’nti. Satthā taṃ pavattiṃ ñatvā āgantvā pucchi – ‘‘bhikkhave, kiṃ kathethā’’ti? ‘‘Idaṃ nāma, bhante’’ti? ‘‘Āma, bhikkhave, puññavato samaṇadhammaṃ karaṇakāle candadevaputto candamaṇḍalaṃ, sūriyadevaputto sūriyamaṇḍalaṃ ākaḍḍhitvā gaṇhi, cattāro mahārājāno vihāropavane catuddisaṃ ārakkhaṃ gaṇhiṃsu, sakko devarājā āviñchanake ārakkhaṃ gaṇhi, ahampi ‘buddhomhī’ti appossukko nisīdituṃ nālatthaṃ, gantvā dvārakoṭṭhake mama puttassa ārakkhaṃ aggahesiṃ, nettike ca mātikāya udakaṃ harante, usukāre ca usuṃ ujuṃ karonte, tacchake ca dārūni tacchante disvā ettakaṃ ārammaṇaṃ gahetvā paṇḍitā attānaṃ dametvā arahattaṃ gaṇhantiyevā’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๘๐.
80.
‘‘อุทกญฺหิ นยนฺติ เนตฺติกา, อุสุการา นมยนฺติ เตชนํ;
‘‘Udakañhi nayanti nettikā, usukārā namayanti tejanaṃ;
ทารุํ นมยนฺติ ตจฺฉกา, อตฺตานํ ทมยนฺติ ปณฺฑิตา’’ติฯ
Dāruṃ namayanti tacchakā, attānaṃ damayanti paṇḍitā’’ti.
ตตฺถ อุทกนฺติ ปถวิยา ถลฎฺฐานํ ขณิตฺวา อาวาฎฎฺฐานํ ปูเรตฺวา มาติกํ วา กตฺวา รุกฺขโทณิํ วา ฐเปตฺวา อตฺตนา อิจฺฉิติจฺฉิตฎฺฐานํ อุทกํฯ เนนฺตีติ เนตฺติกาฯ เตชนนฺติ กณฺฑํฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – เนตฺติกา อตฺตโน รุจิยา อุทกํ นยนฺติ, อุสุการาปิ ตาเปตฺวา เตชนํ นมยนฺติ อุสุํ อุชุํ กโรนฺติฯ ตจฺฉกาปิ เนมิอาทีนํ อตฺถาย ตจฺฉนฺตา ทารุํ นมยนฺติ อตฺตโน รุจิยา อุชุํ วา วงฺกํ วา กโรนฺติฯ เอวํ เอตฺตกํ อารมฺมณํ กตฺวา ปณฺฑิตา โสตาปตฺติมคฺคาทีนิ อุปฺปาเทนฺตา อตฺตานํ ทมยนฺติ, อรหตฺตปฺปตฺตา ปน เอกนฺตทนฺตา นาม โหนฺตีติฯ
Tattha udakanti pathaviyā thalaṭṭhānaṃ khaṇitvā āvāṭaṭṭhānaṃ pūretvā mātikaṃ vā katvā rukkhadoṇiṃ vā ṭhapetvā attanā icchiticchitaṭṭhānaṃ udakaṃ. Nentīti nettikā. Tejananti kaṇḍaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – nettikā attano ruciyā udakaṃ nayanti, usukārāpi tāpetvā tejanaṃ namayanti usuṃ ujuṃ karonti. Tacchakāpi nemiādīnaṃ atthāya tacchantā dāruṃ namayanti attano ruciyā ujuṃ vā vaṅkaṃ vā karonti. Evaṃ ettakaṃ ārammaṇaṃ katvā paṇḍitā sotāpattimaggādīni uppādentā attānaṃ damayanti, arahattappattā pana ekantadantā nāma hontīti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ปณฺฑิตสามเณรวตฺถุ ปญฺจมํฯ
Paṇḍitasāmaṇeravatthu pañcamaṃ.
๖. ลกุณฺฑกภทฺทิยเตฺถรวตฺถุ
6. Lakuṇḍakabhaddiyattheravatthu
เสโล ยถาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ลกุณฺฑกภทฺทิยเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Selo yathāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto lakuṇḍakabhaddiyattheraṃ ārabbha kathesi.
ปุถุชฺชนา กิร สามเณราทโย เถรํ ทิสฺวา สีเสปิ กเณฺณสุปิ นาสายปิ คเหตฺวา ‘‘กิํ, จูฬปิต, สาสนสฺมิํ น อุกฺกณฺฐสิ, อภิรมสี’’ติ วทนฺติฯ เถโร เตสุ เนว กุชฺฌติ, น ทุสฺสติฯ ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ ‘‘ปสฺสถาวุโส, ลกุณฺฑกภทฺทิยเตฺถรํ ทิสฺวา สามเณราทโย เอวเญฺจวญฺจ วิเหเฐนฺติ, โส เตสุ เนว กุชฺฌติ, น ทุสฺสตี’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กิํ กเถถ, ภิกฺขเว’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมํ นาม, ภเนฺต’’ติ วุเตฺต ‘‘อาม, ภิกฺขเว, ขีณาสวา นาม เนว กุชฺฌนฺติ, น ทุสฺสนฺติฯ ฆนเสลสทิสา เหเต อจลา อกมฺปิยา’’ติ วตฺวา อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Puthujjanā kira sāmaṇerādayo theraṃ disvā sīsepi kaṇṇesupi nāsāyapi gahetvā ‘‘kiṃ, cūḷapita, sāsanasmiṃ na ukkaṇṭhasi, abhiramasī’’ti vadanti. Thero tesu neva kujjhati, na dussati. Dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘passathāvuso, lakuṇḍakabhaddiyattheraṃ disvā sāmaṇerādayo evañcevañca viheṭhenti, so tesu neva kujjhati, na dussatī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kiṃ kathetha, bhikkhave’’ti pucchitvā ‘‘imaṃ nāma, bhante’’ti vutte ‘‘āma, bhikkhave, khīṇāsavā nāma neva kujjhanti, na dussanti. Ghanaselasadisā hete acalā akampiyā’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๘๑.
81.
‘‘เสโล ยถา เอกฆโน, วาเตน น สมีรติ;
‘‘Selo yathā ekaghano, vātena na samīrati;
เอวํ นินฺทาปสํสาสุ, น สมิญฺชนฺติ ปณฺฑิตา’’ติฯ
Evaṃ nindāpasaṃsāsu, na samiñjanti paṇḍitā’’ti.
ตตฺถ นินฺทาปสํสาสูติ กิญฺจาปิ อิธ เทฺว โลกธมฺมา วุตฺตา, อโตฺถ ปน อฎฺฐนฺนมฺปิ วเสน เวทิตโพฺพฯ ยถา หิ เอกฆโน อสุสิโร เสโล ปุรตฺถิมาทิเภเทน วาเตน น สมีรติ น อิญฺชติ น จลติ, เอวํ อฎฺฐสุปิ โลกธเมฺมสุ อโชฺฌตฺถรเนฺตสุ ปณฺฑิตา น สมิญฺชนฺติ, ปฎิฆวเสน วา อนุนยวเสน วา น จลนฺติ น กมฺปนฺติฯ
Tattha nindāpasaṃsāsūti kiñcāpi idha dve lokadhammā vuttā, attho pana aṭṭhannampi vasena veditabbo. Yathā hi ekaghano asusiro selo puratthimādibhedena vātena na samīrati na iñjati na calati, evaṃ aṭṭhasupi lokadhammesu ajjhottharantesu paṇḍitā na samiñjanti, paṭighavasena vā anunayavasena vā na calanti na kampanti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ลกุณฺฑกภทฺทิยเตฺถรวตฺถุ ฉฎฺฐํฯ
Lakuṇḍakabhaddiyattheravatthu chaṭṭhaṃ.
๗. กาณมาตุวตฺถุ
7. Kāṇamātuvatthu
ยถาปิ รหโทติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต กาณมาตรํ อารพฺภ กเถสิฯ วตฺถุ วินเย (ปาจิ. ๒๓๐) อาคตเมวฯ
Yathāpi rahadoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto kāṇamātaraṃ ārabbha kathesi. Vatthu vinaye (pāci. 230) āgatameva.
ตทา ปน กาณมาตรา อตุจฺฉหตฺถํ ธีตรํ ปติกุลํ เปเสตุํ ปเกฺกสุ ปูเวสุ จตุกฺขตฺตุํ จตุนฺนํ ภิกฺขูนํ ทินฺนกาเล สตฺถารา ตสฺมิํ วตฺถุสฺมิํ สิกฺขาปเท ปญฺญเตฺต กาณาย สามิเกน อญฺญาย ปชาปติยา อานีตาย กาณา ตํ ปวตฺติํ สุตฺวา ‘‘อิเมหิ เม ฆราวาโส นาสิโต’’ติ ทิฎฺฐทิเฎฺฐ ภิกฺขู อโกฺกสติ ปริภาสติฯ ภิกฺขู ตํ วีถิํ ปฎิปชฺชิตุํ น วิสหิํสุฯ สตฺถา ตํ ปวตฺติํ ญตฺวา ตตฺถ อคมาสิฯ กาณมาตา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปตฺวา ยาคุขชฺชกํ อทาสิฯ สตฺถา กตปาตราโส ‘‘กหํ กาณา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘เอสา, ภเนฺต, ตุเมฺห ทิสฺวา มงฺกุภูตา โรทนฺตี ฐิตา’’ติฯ ‘‘กิํ การณา’’ติ? ‘‘เอสา, ภเนฺต, ภิกฺขู อโกฺกสติ ปริภาสติ, ตสฺมา ตุเมฺห ทิสฺวา มงฺกุภูตา โรทมานา ฐิตา’’ติฯ อถ นํ สตฺถา ปโกฺกสาเปตฺวา – ‘‘กาเณ, กสฺมา มํ ทิสฺวา มงฺกุภูตา นิลียิตฺวา โรทสี’’ติฯ อถสฺสา มาตา ตาย กตกิริยํ อาโรเจสิฯ อถ นํ สตฺถา อาห – ‘‘กิํ ปน กาณมาเต มม สาวกา ตยา ทินฺนกํ คณฺหิํสุ, อทินฺนก’’นฺติ? ‘‘ทินฺนกํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘สเจ มม สาวกา ปิณฺฑาย จรนฺตา ตว เคหทฺวารํ ปตฺตา ตยา ทินฺนกํ คณฺหิํสุ, โก เตสํ โทโส’’ติ? ‘‘นตฺถิ, ภเนฺต, อยฺยานํ โทโส’’ฯ ‘‘เอติสฺสาเยว โทโส’’ติฯ สตฺถา กาณํ อาห – ‘‘กาเณ, มยฺหํ กิร สาวกา ปิณฺฑาย จรมานา เคหทฺวารํ อาคตา, อถ เนสํ ตว มาตรา ปูวา ทินฺนา, โก นาเมตฺถ มม สาวกานํ โทโส’’ติ? ‘‘นตฺถิ, ภเนฺต, อยฺยานํ โทโส, มยฺหเมว โทโส’’ติ สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ขมาเปสิฯ
Tadā pana kāṇamātarā atucchahatthaṃ dhītaraṃ patikulaṃ pesetuṃ pakkesu pūvesu catukkhattuṃ catunnaṃ bhikkhūnaṃ dinnakāle satthārā tasmiṃ vatthusmiṃ sikkhāpade paññatte kāṇāya sāmikena aññāya pajāpatiyā ānītāya kāṇā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘imehi me gharāvāso nāsito’’ti diṭṭhadiṭṭhe bhikkhū akkosati paribhāsati. Bhikkhū taṃ vīthiṃ paṭipajjituṃ na visahiṃsu. Satthā taṃ pavattiṃ ñatvā tattha agamāsi. Kāṇamātā satthāraṃ vanditvā paññattāsane nisīdāpetvā yāgukhajjakaṃ adāsi. Satthā katapātarāso ‘‘kahaṃ kāṇā’’ti pucchi. ‘‘Esā, bhante, tumhe disvā maṅkubhūtā rodantī ṭhitā’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Esā, bhante, bhikkhū akkosati paribhāsati, tasmā tumhe disvā maṅkubhūtā rodamānā ṭhitā’’ti. Atha naṃ satthā pakkosāpetvā – ‘‘kāṇe, kasmā maṃ disvā maṅkubhūtā nilīyitvā rodasī’’ti. Athassā mātā tāya katakiriyaṃ ārocesi. Atha naṃ satthā āha – ‘‘kiṃ pana kāṇamāte mama sāvakā tayā dinnakaṃ gaṇhiṃsu, adinnaka’’nti? ‘‘Dinnakaṃ, bhante’’ti. ‘‘Sace mama sāvakā piṇḍāya carantā tava gehadvāraṃ pattā tayā dinnakaṃ gaṇhiṃsu, ko tesaṃ doso’’ti? ‘‘Natthi, bhante, ayyānaṃ doso’’. ‘‘Etissāyeva doso’’ti. Satthā kāṇaṃ āha – ‘‘kāṇe, mayhaṃ kira sāvakā piṇḍāya caramānā gehadvāraṃ āgatā, atha nesaṃ tava mātarā pūvā dinnā, ko nāmettha mama sāvakānaṃ doso’’ti? ‘‘Natthi, bhante, ayyānaṃ doso, mayhameva doso’’ti satthāraṃ vanditvā khamāpesi.
อถสฺสา สตฺถา อนุปุพฺพิํ กถํ กเถสิ, สา โสตาปตฺติผลํ ปาปุณิฯ สตฺถา อุฎฺฐายาสนา วิหารํ คจฺฉโนฺต ราชงฺคเณน ปายาสิฯ ราชา ทิสฺวา ‘‘สตฺถา วิย ภเณ’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, เทวา’’ติ วุเตฺต ‘‘คจฺฉถ, มม อาคนฺตฺวา วนฺทนภาวํ อาโรเจถา’’ติ เปเสตฺวา ราชงฺคเณ ฐิตํ สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘กหํ, ภเนฺต, คตาตฺถา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘กาณมาตาย เคหํ, มหาราชา’’ติฯ ‘‘กิํ การณา, ภเนฺต’’ติ? ‘‘กาณา กิร ภิกฺขู อโกฺกสติ ปริภาสติ, ตํการณา คโตมฺหี’’ติฯ ‘‘กิํ ปน โว, ภเนฺต, ตสฺสา อนโกฺกสนภาโว กโต’’ติ? ‘‘อาม, มหาราช, ภิกฺขูนญฺจ อนโกฺกสิกา กตา, โลกุตฺตรกุฎุมฺพสามินี จา’’ติ ฯ ‘‘โหตุ, ภเนฺต, ตุเมฺหหิ สา โลกุตฺตรกุฎุมฺพสามินี กตา, อหํ ปน นํ โลกิยกุฎุมฺพสามินิํ กริสฺสามี’’ติ วตฺวา ราชา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปฎินิวโตฺต ปฎิจฺฉนฺนมหาโยคฺคํ ปหิณิตฺวา กาณํ ปโกฺกสาเปตฺวา สพฺพาภรเณหิ อลงฺกริตฺวา เชฎฺฐธีตุฎฺฐาเน ฐเปตฺวา ‘‘มม ธีตรํ โปเสตุํ สมตฺถา คณฺหนฺตู’’ติ อาหฯ อเถโก สพฺพตฺถกมหามโตฺต ‘‘อหํ เทวสฺส ธีตรํ โปเสสฺสามี’’ติ ตํ อตฺตโน เคหํ เนตฺวา สพฺพํ อิสฺสริยํ ปฎิจฺฉาเปตฺวา ‘‘ยถารุจิ ปุญฺญานิ กโรหี’’ติ อาหฯ ตโต ปฎฺฐาย กาณา จตูสุ ทฺวาเรสุ ปุริเส ฐเปตฺวา อตฺตนา อุปฎฺฐาตเพฺพ ภิกฺขู จ ภิกฺขุนิโย จ ปริเยสมานาปิ น ลภติฯ กาณาย เคหทฺวาเร ปฎิยาเทตฺวา ฐปิตํ ขาทนียโภชนียํ มโหโฆ วิย ปวตฺตติฯ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ ‘‘ปุเพฺพ, อาวุโส, จตฺตาโร มหลฺลกเตฺถรา กาณาย วิปฺปฎิสารํ กริํสุ, สา เอวํ วิปฺปฎิสารินี หุตฺวาปิ สตฺถารํ อาคมฺม สทฺธาสมฺปทํ ลภิฯ สตฺถารา ปุน ตสฺสา เคหทฺวารํ ภิกฺขูนํ อุปสงฺกมนารหํ กตํฯ อิทานิ อุปฎฺฐาตเพฺพ ภิกฺขู วา ภิกฺขุนิโย วา ปริเยสมานาปิ น ลภติ, อโห พุทฺธา นาม อจฺฉริยคุณา’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว เตหิ มหลฺลกภิกฺขูหิ กาณาย วิปฺปฎิสาโร กโต, ปุเพฺพปิ กริํสุเยวฯ น จ อิทาเนว มยา กาณา มม วจนการิกา กตา, ปุเพฺพปิ กตาเยวา’’ติ วตฺวา ตมตฺถํ โสตุกาเมหิ ภิกฺขูหิ ยาจิโต –
Athassā satthā anupubbiṃ kathaṃ kathesi, sā sotāpattiphalaṃ pāpuṇi. Satthā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ gacchanto rājaṅgaṇena pāyāsi. Rājā disvā ‘‘satthā viya bhaṇe’’ti pucchitvā ‘‘āma, devā’’ti vutte ‘‘gacchatha, mama āgantvā vandanabhāvaṃ ārocethā’’ti pesetvā rājaṅgaṇe ṭhitaṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘kahaṃ, bhante, gatātthā’’ti pucchi. ‘‘Kāṇamātāya gehaṃ, mahārājā’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā, bhante’’ti? ‘‘Kāṇā kira bhikkhū akkosati paribhāsati, taṃkāraṇā gatomhī’’ti. ‘‘Kiṃ pana vo, bhante, tassā anakkosanabhāvo kato’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, bhikkhūnañca anakkosikā katā, lokuttarakuṭumbasāminī cā’’ti . ‘‘Hotu, bhante, tumhehi sā lokuttarakuṭumbasāminī katā, ahaṃ pana naṃ lokiyakuṭumbasāminiṃ karissāmī’’ti vatvā rājā satthāraṃ vanditvā paṭinivatto paṭicchannamahāyoggaṃ pahiṇitvā kāṇaṃ pakkosāpetvā sabbābharaṇehi alaṅkaritvā jeṭṭhadhītuṭṭhāne ṭhapetvā ‘‘mama dhītaraṃ posetuṃ samatthā gaṇhantū’’ti āha. Atheko sabbatthakamahāmatto ‘‘ahaṃ devassa dhītaraṃ posessāmī’’ti taṃ attano gehaṃ netvā sabbaṃ issariyaṃ paṭicchāpetvā ‘‘yathāruci puññāni karohī’’ti āha. Tato paṭṭhāya kāṇā catūsu dvāresu purise ṭhapetvā attanā upaṭṭhātabbe bhikkhū ca bhikkhuniyo ca pariyesamānāpi na labhati. Kāṇāya gehadvāre paṭiyādetvā ṭhapitaṃ khādanīyabhojanīyaṃ mahogho viya pavattati. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘pubbe, āvuso, cattāro mahallakattherā kāṇāya vippaṭisāraṃ kariṃsu, sā evaṃ vippaṭisārinī hutvāpi satthāraṃ āgamma saddhāsampadaṃ labhi. Satthārā puna tassā gehadvāraṃ bhikkhūnaṃ upasaṅkamanārahaṃ kataṃ. Idāni upaṭṭhātabbe bhikkhū vā bhikkhuniyo vā pariyesamānāpi na labhati, aho buddhā nāma acchariyaguṇā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva tehi mahallakabhikkhūhi kāṇāya vippaṭisāro kato, pubbepi kariṃsuyeva. Na ca idāneva mayā kāṇā mama vacanakārikā katā, pubbepi katāyevā’’ti vatvā tamatthaṃ sotukāmehi bhikkhūhi yācito –
‘‘ยเตฺถโก ลภเต พพฺพุ, ทุติโย ตตฺถ ชายติ;
‘‘Yattheko labhate babbu, dutiyo tattha jāyati;
ตติโย จ จตุโตฺถ จ, อิทํ เต พพฺพุกา พิล’’นฺติฯ (ชา. ๑.๑.๑๓๗) –
Tatiyo ca catuttho ca, idaṃ te babbukā bila’’nti. (jā. 1.1.137) –
อิทํ พพฺพุชาตกํ วิตฺถาเรน กเถตฺวา ‘‘ตทา จตฺตาโร มหลฺลกภิกฺขู จตฺตาโร พิฬารา อเหสุํ, มูสิกา กาณา, มณิกาโร อหเมวา’’ติ ชาตกํ สโมธาเนตฺวา ‘‘เอวํ, ภิกฺขเว, อตีเตปิ กาณา ทุมฺมนา อาวิลจิตฺตา วิกฺขิตฺตจิตฺตา หุตฺวา มม วจเนน ปสนฺนอุทกรหโท วิย วิปฺปสนฺนจิตฺตา อโหสี’’ติ วตฺวา อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Idaṃ babbujātakaṃ vitthārena kathetvā ‘‘tadā cattāro mahallakabhikkhū cattāro biḷārā ahesuṃ, mūsikā kāṇā, maṇikāro ahamevā’’ti jātakaṃ samodhānetvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, atītepi kāṇā dummanā āvilacittā vikkhittacittā hutvā mama vacanena pasannaudakarahado viya vippasannacittā ahosī’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๘๒.
82.
‘‘ยถาปิ รหโท คมฺภีโร, วิปฺปสโนฺน อนาวิโล;
‘‘Yathāpi rahado gambhīro, vippasanno anāvilo;
เอวํ ธมฺมานิ สุตฺวาน, วิปฺปสีทนฺติ ปณฺฑิตา’’ติฯ
Evaṃ dhammāni sutvāna, vippasīdanti paṇḍitā’’ti.
ตตฺถ รหโทติ โย จตุรงฺคินิยาปิ เสนาย โอคาหนฺติยา นขุภติ เอวรูโป อุทกณฺณโว, สพฺพากาเรน ปน จตุราสีติโยชนสหสฺสคมฺภีโร นีลมหาสมุโทฺท รหโท นามฯ ตสฺส หิ เหฎฺฐา จตฺตาลีสโยชนสหสฺสมเตฺต ฐาเน อุทกํ มเจฺฉหิ จลติ, อุปริ ตาวตฺตเกเยว ฐาเน อุทกํ วาเตน จลติ, มเชฺฌ จตุโยชนสหสฺสมเตฺต ฐาเน อุทกํ นิจฺจลํ ติฎฺฐติฯ อยํ คมฺภีโร รหโท นามฯ เอวํ ธมฺมานีติ เทสนาธมฺมานิฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา นาม รหโท อนากุลตาย วิปฺปสโนฺน, อจลตาย อนาวิโล, เอวํ มม เทสนาธมฺมํ สุตฺวา โสตาปตฺติมคฺคาทิวเสน นิรุปกฺกิเลสจิตฺตตํ อาปชฺชนฺตา วิปฺปสีทนฺติ ปณฺฑิตา, อรหตฺตปฺปตฺตา ปน เอกนฺตวิปฺปสนฺนาว โหนฺตีติฯ
Tattha rahadoti yo caturaṅginiyāpi senāya ogāhantiyā nakhubhati evarūpo udakaṇṇavo, sabbākārena pana caturāsītiyojanasahassagambhīro nīlamahāsamuddo rahado nāma. Tassa hi heṭṭhā cattālīsayojanasahassamatte ṭhāne udakaṃ macchehi calati, upari tāvattakeyeva ṭhāne udakaṃ vātena calati, majjhe catuyojanasahassamatte ṭhāne udakaṃ niccalaṃ tiṭṭhati. Ayaṃ gambhīro rahado nāma. Evaṃ dhammānīti desanādhammāni. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma rahado anākulatāya vippasanno, acalatāya anāvilo, evaṃ mama desanādhammaṃ sutvā sotāpattimaggādivasena nirupakkilesacittataṃ āpajjantā vippasīdanti paṇḍitā, arahattappattā pana ekantavippasannāva hontīti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
กาณมาตุวตฺถุ สตฺตมํฯ
Kāṇamātuvatthu sattamaṃ.
๘. ปญฺจสตภิกฺขุวตฺถุ
8. Pañcasatabhikkhuvatthu
สพฺพตฺถ เว สปฺปุริสา จชนฺตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ปญฺจสเต ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิฯ เทสนา เวรญฺชายํ สมุฎฺฐิตาฯ
Sabbattha ve sappurisā cajantīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto pañcasate bhikkhū ārabbha kathesi. Desanā verañjāyaṃ samuṭṭhitā.
ปฐมโพธิยญฺหิ ภควา เวรญฺชํ คนฺตฺวา เวรเญฺชน พฺราหฺมเณน นิมนฺติโต ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธิํ วสฺสํ อุปคญฺฉิฯ เวรโญฺช พฺราหฺมโณ มาราวฎฺฎเนน อาวโฎฺฎ เอกทิวสมฺปิ สตฺถารํ อารพฺภ สติํ น อุปฺปาเทสิฯ เวรญฺชาปิ ทุพฺภิกฺขา อโหสิ, ภิกฺขู สนฺตรพาหิรํ เวรญฺชํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปิณฺฑปาตํ อลภนฺตา กิลมิํสุฯ เตสํ อสฺสวาณิชกา ปตฺถปตฺถปุลกํ ภิกฺขํ ปญฺญาเปสุํฯ เต กิลมเนฺต ทิสฺวา มหาโมคฺคลฺลานเตฺถโร ปถโวชํ โภเชตุกาโม, อุตฺตรกุรุญฺจ ปิณฺฑาย ปเวเสตุกาโม อโหสิ, สตฺถา ตํ ปฎิกฺขิปิฯ ภิกฺขูนํ เอกทิวสมฺปิ ปิณฺฑปาตํ อารพฺภ ปริตฺตาโส นาโหสิ , อิจฺฉาจารํ วเชฺชตฺวา เอว วิหริํสุฯ สตฺถา ตตฺถ เตมาสํ วสิตฺวา เวรญฺชํ พฺราหฺมณํ อปโลเกตฺวา เตน กตสกฺการสมฺมาโน ตํ สรเณสุ ปติฎฺฐาเปตฺวา ตโต นิกฺขโนฺต อนุปุเพฺพน จาริกํ จรมาโน เอกสฺมิํ สมเย สาวตฺถิํ ปตฺวา เชตวเน วิหาสิ, สาวตฺถิวาสิโน สตฺถุ อาคนฺตุกภตฺตานิ กริํสุฯ ตทา ปน ปญฺจสตมตฺตา วิฆาสาทา ภิกฺขู นิสฺสาย อโนฺตวิหาเรเยว วสนฺติฯ เต ภิกฺขูนํ ภุตฺตาวเสสานิ ปณีตโภชนานิ ภุญฺชิตฺวา นิทฺทายิตฺวา อุฎฺฐาย นทีตีรํ คนฺตฺวา นทนฺตา วคฺคนฺตา มลฺลมุฎฺฐิยุทฺธํ ยุชฺฌนฺตา กีฬนฺตา อโนฺตวิหาเรปิ พหิวิหาเรปิ อนาจารเมว จรนฺตา วิจรนฺติฯ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ ‘‘ปสฺสถาวุโส , อิเม วิฆาสาทา ทุพฺภิกฺขกาเล เวรญฺชายํ กญฺจิ วิการํ น ทเสฺสสุํ, อิทานิ ปน เอวรูปานิ ปณีตโภชนานิ ภุญฺชิตฺวา อเนกปฺปการํ วิการํ ทเสฺสนฺตา วิจรนฺติฯ ภิกฺขู ปน เวรญฺชายมฺปิ อุปสนฺตรูปา วิหริตฺวา อิทานิปิ อุปสนฺตุปสนฺตาว วิหรนฺตี’’ติฯ สตฺถา ธมฺมสภํ คนฺตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, กิํ กเถถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิทํ นามา’’ติ วุเตฺต ‘‘ปุเพฺพเปเต คทฺรภโยนิยํ นิพฺพตฺตา ปญฺจสตา คทฺรภา หุตฺวา ปญฺจสตานํ อาชานียสินฺธวานํ อลฺลรสมุทฺทิกปานกปีตาวเสสํ อุจฺฉิฎฺฐกสฎํ อุทเกน มทฺทิตฺวา มกจิปิโลติกาหิ ปริสฺสาวิตตฺตา ‘โวโลทก’นฺติ สงฺขฺยํ คตํ อปฺปรสํ นิหีนํ ปิวิตฺวา มธุมตฺตา วิย นทนฺตา วิจริํสูติ วตฺวา –
Paṭhamabodhiyañhi bhagavā verañjaṃ gantvā verañjena brāhmaṇena nimantito pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ vassaṃ upagañchi. Verañjo brāhmaṇo mārāvaṭṭanena āvaṭṭo ekadivasampi satthāraṃ ārabbha satiṃ na uppādesi. Verañjāpi dubbhikkhā ahosi, bhikkhū santarabāhiraṃ verañjaṃ piṇḍāya caritvā piṇḍapātaṃ alabhantā kilamiṃsu. Tesaṃ assavāṇijakā patthapatthapulakaṃ bhikkhaṃ paññāpesuṃ. Te kilamante disvā mahāmoggallānatthero pathavojaṃ bhojetukāmo, uttarakuruñca piṇḍāya pavesetukāmo ahosi, satthā taṃ paṭikkhipi. Bhikkhūnaṃ ekadivasampi piṇḍapātaṃ ārabbha parittāso nāhosi , icchācāraṃ vajjetvā eva vihariṃsu. Satthā tattha temāsaṃ vasitvā verañjaṃ brāhmaṇaṃ apaloketvā tena katasakkārasammāno taṃ saraṇesu patiṭṭhāpetvā tato nikkhanto anupubbena cārikaṃ caramāno ekasmiṃ samaye sāvatthiṃ patvā jetavane vihāsi, sāvatthivāsino satthu āgantukabhattāni kariṃsu. Tadā pana pañcasatamattā vighāsādā bhikkhū nissāya antovihāreyeva vasanti. Te bhikkhūnaṃ bhuttāvasesāni paṇītabhojanāni bhuñjitvā niddāyitvā uṭṭhāya nadītīraṃ gantvā nadantā vaggantā mallamuṭṭhiyuddhaṃ yujjhantā kīḷantā antovihārepi bahivihārepi anācārameva carantā vicaranti. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘passathāvuso , ime vighāsādā dubbhikkhakāle verañjāyaṃ kañci vikāraṃ na dassesuṃ, idāni pana evarūpāni paṇītabhojanāni bhuñjitvā anekappakāraṃ vikāraṃ dassentā vicaranti. Bhikkhū pana verañjāyampi upasantarūpā viharitvā idānipi upasantupasantāva viharantī’’ti. Satthā dhammasabhaṃ gantvā, ‘‘bhikkhave, kiṃ kathethā’’ti pucchitvā ‘‘idaṃ nāmā’’ti vutte ‘‘pubbepete gadrabhayoniyaṃ nibbattā pañcasatā gadrabhā hutvā pañcasatānaṃ ājānīyasindhavānaṃ allarasamuddikapānakapītāvasesaṃ ucchiṭṭhakasaṭaṃ udakena madditvā makacipilotikāhi parissāvitattā ‘volodaka’nti saṅkhyaṃ gataṃ apparasaṃ nihīnaṃ pivitvā madhumattā viya nadantā vicariṃsūti vatvā –
‘‘วาโลทกํ อปฺปรสํ นิหีนํ,
‘‘Vālodakaṃ apparasaṃ nihīnaṃ,
ปิตฺวา มโท ชายติ คทฺรภานํ;
Pitvā mado jāyati gadrabhānaṃ;
อิมญฺจ ปิตฺวาน รสํ ปณีตํ,
Imañca pitvāna rasaṃ paṇītaṃ,
มโท น สญฺชายติ สินฺธวานํฯ
Mado na sañjāyati sindhavānaṃ.
‘‘อปฺปํ ปิวิตฺวาน นิหีนชโจฺจ,
‘‘Appaṃ pivitvāna nihīnajacco,
โส มชฺชตี เตน ชนินฺท ปุโฎฺฐ;
So majjatī tena janinda puṭṭho;
โธรยฺหสีลี จ กุลมฺหิ ชาโต,
Dhorayhasīlī ca kulamhi jāto,
น มชฺชตี อคฺครสํ ปิวิตฺวา’’ติฯ (ชา. ๑.๒.๖๕);
Na majjatī aggarasaṃ pivitvā’’ti. (jā. 1.2.65);
อิทํ วาโลทกชาตกํ วิตฺถาเรน กเถตฺวา ‘‘เอวํ, ภิกฺขเว, สปฺปุริสา โลกธมฺมํ วิวเชฺชตฺวา สุขิตกาเลปิ ทุกฺขิตกาเลปิ นิพฺพิการาว โหนฺตี’’ติ อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Idaṃ vālodakajātakaṃ vitthārena kathetvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, sappurisā lokadhammaṃ vivajjetvā sukhitakālepi dukkhitakālepi nibbikārāva hontī’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๘๓.
83.
‘‘สพฺพตฺถ เว สปฺปุริสา จชนฺติ,
‘‘Sabbattha ve sappurisā cajanti,
น กามกามา ลปยนฺติ สโนฺต;
Na kāmakāmā lapayanti santo;
สุเขน ผุฎฺฐา อถ วา ทุเขน,
Sukhena phuṭṭhā atha vā dukhena,
น อุจฺจาวจํ ปณฺฑิตา ทสฺสยนฺตี’’ติฯ
Na uccāvacaṃ paṇḍitā dassayantī’’ti.
ตตฺถ สพฺพตฺถาติ ปญฺจกฺขนฺธาทิเภเทสุ สพฺพธเมฺมสุฯ สปฺปุริสาติ สุปุริสาฯ จชนฺตีติ อรหตฺตมคฺคญาเณน อปกฑฺฒนฺตา ฉนฺทราคํ วิชหนฺติฯ กามกามาติ กาเม กามยนฺตา กามเหตุ กามการณาฯ น ลปยนฺติ สโนฺตติ พุทฺธาทโย สโนฺต กามเหตุ เนว อตฺตนา ลปยนฺติ, น ปรํ ลปาเปนฺติฯ เย หิ ภิกฺขาย ปวิฎฺฐา อิจฺฉาจาเร ฐิตา ‘‘กิํ, อุปาสก, สุขํ เต ปุตฺตทารสฺส, ราชโจราทีนํ วเสน ทฺวิปทจตุปฺปเทสุ นตฺถิ โกจิ อุปทฺทโว’’ติอาทีนิ วทนฺติ, ตาว เต ลปยนฺติ นามฯ ตถา ปน วตฺวา ‘‘อาม, ภเนฺต, สเพฺพสํ โน สุขํ, นตฺถิ โกจิ อุปทฺทโว, อิทานิ โน เคหํ ปหูตอนฺนปานํ, อิเธว วสถา’’ติ อตฺตานํ นิมนฺตาเปนฺตา ลปาเปนฺติ นามฯ สโนฺต ปน อิทํ อุภยมฺปิ น กโรนฺติฯ สุเขน ผุฎฺฐา อถ วา ทุเขนาติ เทสนามตฺตเมตํ, อฎฺฐหิ ปน โลกธเมฺมหิ ผุฎฺฐา ตุฎฺฐิภาวมงฺกุภาววเสน วา วณฺณภณนอวณฺณภณนวเสน วา อุจฺจาวจํ อาการํ ปณฺฑิตา น ทสฺสยนฺตีติฯ
Tattha sabbatthāti pañcakkhandhādibhedesu sabbadhammesu. Sappurisāti supurisā. Cajantīti arahattamaggañāṇena apakaḍḍhantā chandarāgaṃ vijahanti. Kāmakāmāti kāme kāmayantā kāmahetu kāmakāraṇā. Na lapayanti santoti buddhādayo santo kāmahetu neva attanā lapayanti, na paraṃ lapāpenti. Ye hi bhikkhāya paviṭṭhā icchācāre ṭhitā ‘‘kiṃ, upāsaka, sukhaṃ te puttadārassa, rājacorādīnaṃ vasena dvipadacatuppadesu natthi koci upaddavo’’tiādīni vadanti, tāva te lapayanti nāma. Tathā pana vatvā ‘‘āma, bhante, sabbesaṃ no sukhaṃ, natthi koci upaddavo, idāni no gehaṃ pahūtaannapānaṃ, idheva vasathā’’ti attānaṃ nimantāpentā lapāpenti nāma. Santo pana idaṃ ubhayampi na karonti. Sukhena phuṭṭhā atha vā dukhenāti desanāmattametaṃ, aṭṭhahi pana lokadhammehi phuṭṭhā tuṭṭhibhāvamaṅkubhāvavasena vā vaṇṇabhaṇanaavaṇṇabhaṇanavasena vā uccāvacaṃ ākāraṃ paṇḍitā na dassayantīti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ปญฺจสตภิกฺขุวตฺถุ อฎฺฐมํฯ
Pañcasatabhikkhuvatthu aṭṭhamaṃ.
๙. ธมฺมิกเตฺถรวตฺถุ
9. Dhammikattheravatthu
น อตฺตเหตูติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ธมฺมิกเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Na attahetūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto dhammikattheraṃ ārabbha kathesi.
สาวตฺถิยํ กิเรโก อุปาสโก ธเมฺมน สเมน อคารํ อชฺฌาวสติฯ โส ปพฺพชิตุกาโม หุตฺวา เอกทิวสํ ภริยาย สทฺธิํ นิสีทิตฺวา สุขกถํ กเถโนฺต อาห – ‘‘ภเทฺท, อิจฺฉามหํ ปพฺพชิตุ’’นฺติฯ ‘‘เตน หิ, สามิ, อาคเมหิ ตาว , ยาวาหํ กุจฺฉิคตํ ทารกํ วิชายามี’’ติฯ โส อาคเมตฺวา ทารกสฺส ปทสา คมนกาเล ปุน ตํ อาปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาคเมหิ ตาว, สามิ, ยาวายํ วยปฺปโตฺต โหตี’’ติ วุเตฺต ‘‘กิํ เม อิมาย อปโลกิตาย วา อนปโลกิตาย วา, อตฺตโน ทุกฺขนิสฺสรณํ กริสฺสามี’’ติ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิฯ โส กมฺมฎฺฐานํ คเหตฺวา ฆเฎโนฺต วายมโนฺต อตฺตโน ปพฺพชิตกิจฺจํ นิฎฺฐเปตฺวา เตสํ ทสฺสนตฺถาย ปุน สาวตฺถิํ คนฺตฺวา ปุตฺตสฺส ธมฺมกถํ กเถสิฯ โสปิ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ, ปพฺพชิตฺวา จ ปน น จิรเสฺสว อรหตฺตํ ปาปุณิฯ ปุราณทุติยิกาปิสฺส ‘‘เยสํ อตฺถาย อหํ ฆราวาเส วเสยฺยํ, เต อุโภปิ ปพฺพชิตา, อิทานิ เม กิํ ฆราวาเสน, ปพฺพชิสฺสามี’’ติ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ, ปพฺพชิตฺวา จ ปน น จิรเสฺสว อรหตฺตํ ปาปุณิฯ อเถกทิวสํ ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ – ‘‘อาวุโส, ธมฺมิกอุปาสโก อตฺตโน ธเมฺม ปติฎฺฐิตตฺตา นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปโตฺต ปุตฺตทารสฺสาปิ ปติฎฺฐา ชาโต’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘อิมาย นามา’’’ติ วุเตฺต, ‘‘ภิกฺขเว, ปณฺฑิเตน นาม เนว อตฺตเหตุ, น ปรเหตุ สมิทฺธิ อิจฺฉิตพฺพา, ธมฺมิเกเนว ปน ธมฺมปฎิสรเณน ภวิตพฺพ’’นฺติ อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Sāvatthiyaṃ kireko upāsako dhammena samena agāraṃ ajjhāvasati. So pabbajitukāmo hutvā ekadivasaṃ bhariyāya saddhiṃ nisīditvā sukhakathaṃ kathento āha – ‘‘bhadde, icchāmahaṃ pabbajitu’’nti. ‘‘Tena hi, sāmi, āgamehi tāva , yāvāhaṃ kucchigataṃ dārakaṃ vijāyāmī’’ti. So āgametvā dārakassa padasā gamanakāle puna taṃ āpucchitvā ‘‘āgamehi tāva, sāmi, yāvāyaṃ vayappatto hotī’’ti vutte ‘‘kiṃ me imāya apalokitāya vā anapalokitāya vā, attano dukkhanissaraṇaṃ karissāmī’’ti nikkhamitvā pabbaji. So kammaṭṭhānaṃ gahetvā ghaṭento vāyamanto attano pabbajitakiccaṃ niṭṭhapetvā tesaṃ dassanatthāya puna sāvatthiṃ gantvā puttassa dhammakathaṃ kathesi. Sopi nikkhamitvā pabbaji, pabbajitvā ca pana na cirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Purāṇadutiyikāpissa ‘‘yesaṃ atthāya ahaṃ gharāvāse vaseyyaṃ, te ubhopi pabbajitā, idāni me kiṃ gharāvāsena, pabbajissāmī’’ti nikkhamitvā pabbaji, pabbajitvā ca pana na cirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, dhammikaupāsako attano dhamme patiṭṭhitattā nikkhamitvā pabbajitvā arahattaṃ patto puttadārassāpi patiṭṭhā jāto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘imāya nāmā’’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, paṇḍitena nāma neva attahetu, na parahetu samiddhi icchitabbā, dhammikeneva pana dhammapaṭisaraṇena bhavitabba’’nti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๘๔.
84.
‘‘น อตฺตเหตุ น ปรสฺส เหตุ,
‘‘Na attahetu na parassa hetu,
น ปุตฺตมิเจฺฉ น ธนํ น รฎฺฐํ;
Na puttamicche na dhanaṃ na raṭṭhaṃ;
น อิเจฺฉยฺย อธเมฺมน สมิทฺธิมตฺตโน,
Na iccheyya adhammena samiddhimattano,
ส สีลวา ปญฺญวา ธมฺมิโก สิยา’’ติฯ
Sa sīlavā paññavā dhammiko siyā’’ti.
ตตฺถ น อตฺตเหตูติ ปณฺฑิโต นาม อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วา ปาปํ น กโรติฯ น ปุตฺตมิเจฺฉติ ปุตฺตํ วา ธนํ วา รฎฺฐํ วา ปาปกเมฺมน น อิเจฺฉยฺย, เอตานิปิ อิจฺฉโต ปาปกมฺมํ น กโรติเยวาติ อโตฺถฯ สมิทฺธิมตฺตโนติ ยา อตฺตโน สมิทฺธิ, ตมฺปิ อธเมฺมน น อิเจฺฉยฺย,สมิทฺธิการณาปิ ปาปํ น กโรตีติ อโตฺถฯ ส สีลวาติ โย เอวรูโป ปุคฺคโล , โส เอว สีลวา จ ปญฺญวา จ ธมฺมิโกจ สิยา, น อโญฺญติ อโตฺถฯ
Tattha na attahetūti paṇḍito nāma attahetu vā parahetu vā pāpaṃ na karoti. Na puttamiccheti puttaṃ vā dhanaṃ vā raṭṭhaṃ vā pāpakammena na iccheyya, etānipi icchato pāpakammaṃ na karotiyevāti attho. Samiddhimattanoti yā attano samiddhi, tampi adhammena na iccheyya,samiddhikāraṇāpi pāpaṃ na karotīti attho. Sa sīlavāti yo evarūpo puggalo , so eva sīlavā ca paññavā ca dhammikoca siyā, na aññoti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ธมฺมิกเตฺถรวตฺถุ นวมํฯ
Dhammikattheravatthu navamaṃ.
๑๐. ธมฺมสฺสวนวตฺถุ
10. Dhammassavanavatthu
อปฺปกา เต มนุเสฺสสูติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ธมฺมสฺสวนํ อารพฺภ กเถสิฯ
Appakā te manussesūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto dhammassavanaṃ ārabbha kathesi.
สาวตฺถิยํ กิร เอกวีถิวาสิโน มนุสฺสา สมคฺคา หุตฺวา คณพเนฺธน ทานํ ทตฺวา สพฺพรตฺติํ ธมฺมสฺสวนํ กาเรสุํ, สพฺพรตฺติํ ปน ธมฺมํ โสตุํ นาสกฺขิํสุฯ เอกเจฺจ กามรตินิสฺสิตา หุตฺวา, ปุน เคหเมว คตา, เอกเจฺจ โทสนิสฺสิตา หุตฺวา, เอกเจฺจ มานนิสฺสิตา หุตฺวา, เอกเจฺจ ถินมิทฺธสมงฺคิโน หุตฺวา ตเตฺถว นิสีทิตฺวา ปจลายนฺตา โสตุํ นาสกฺขิํสุฯ ปุนทิวเส ภิกฺขู ตํ ปวตฺติํ ญตฺวา ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต, ‘‘ภิกฺขเว, อิมา สตฺตา นาม เยภุเยฺยน ภวนิสฺสิตา, ภเวสุ เอว ลคฺคา วิหรนฺติ, ปารคามิโน นาม อปฺปกา’’ติ อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมา คาถา อาห –
Sāvatthiyaṃ kira ekavīthivāsino manussā samaggā hutvā gaṇabandhena dānaṃ datvā sabbarattiṃ dhammassavanaṃ kāresuṃ, sabbarattiṃ pana dhammaṃ sotuṃ nāsakkhiṃsu. Ekacce kāmaratinissitā hutvā, puna gehameva gatā, ekacce dosanissitā hutvā, ekacce mānanissitā hutvā, ekacce thinamiddhasamaṅgino hutvā tattheva nisīditvā pacalāyantā sotuṃ nāsakkhiṃsu. Punadivase bhikkhū taṃ pavattiṃ ñatvā dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, imā sattā nāma yebhuyyena bhavanissitā, bhavesu eva laggā viharanti, pāragāmino nāma appakā’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imā gāthā āha –
๘๕.
85.
‘‘อปฺปกา เต มนุเสฺสสุ, เย ชนา ปารคามิโน;
‘‘Appakā te manussesu, ye janā pāragāmino;
อถายํ อิตรา ปชา, ตีรเมวานุธาวติฯ
Athāyaṃ itarā pajā, tīramevānudhāvati.
๘๖.
86.
‘‘เย จ โข สมฺมทกฺขาเต, ธเมฺม ธมฺมานุวตฺติโน;
‘‘Ye ca kho sammadakkhāte, dhamme dhammānuvattino;
เต ชนา ปารเมสฺสนฺติ, มจฺจุเธยฺยํ สุทุตฺตร’’นฺติฯ
Te janā pāramessanti, maccudheyyaṃ suduttara’’nti.
ตตฺถ อปฺปกาติ โถกา น พหูฯ ปารคามิโนติ นิพฺพานปารคามิโนฯ อถายํ อิตรา ปชาติ ยา ปนายํ อวเสสา ปชา สกฺกายทิฎฺฐิตีรเมว อนุธาวติ, อยเมว พหุตราติ อโตฺถฯ สมฺมทกฺขาเตติ สมฺมา อกฺขาเต สุกถิเตฯ ธเมฺมติ เทสนาธเมฺมฯ ธมฺมานุวตฺติโนติ ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ตทนุจฺฉวิกํ ปฎิปทํ ปูเรตฺวา มคฺคผลสจฺฉิกรเณน ธมฺมานุวตฺติโนฯ ปารเมสฺสนฺตีติ เต เอวรูปา ชนา นิพฺพานปารํ คมิสฺสนฺติฯ มจฺจุเธยฺยนฺติ กิเลสมารสงฺขาตสฺส มจฺจุสฺส นิวาสฎฺฐานภูตํ เตภูมิกวฎฺฎํฯ สุทุตฺตรนฺติ เย ชนา ธมฺมานุวตฺติโน, เต เอตํ สุทุตฺตรํ ทุรติกฺกมํ มารเธยฺยํ ตริตฺวา อติกฺกมิตฺวา นิพฺพานปารํ คมิสฺสนฺตีติ อโตฺถฯ
Tattha appakāti thokā na bahū. Pāragāminoti nibbānapāragāmino. Athāyaṃ itarā pajāti yā panāyaṃ avasesā pajā sakkāyadiṭṭhitīrameva anudhāvati, ayameva bahutarāti attho. Sammadakkhāteti sammā akkhāte sukathite. Dhammeti desanādhamme. Dhammānuvattinoti taṃ dhammaṃ sutvā tadanucchavikaṃ paṭipadaṃ pūretvā maggaphalasacchikaraṇena dhammānuvattino. Pāramessantīti te evarūpā janā nibbānapāraṃ gamissanti. Maccudheyyanti kilesamārasaṅkhātassa maccussa nivāsaṭṭhānabhūtaṃ tebhūmikavaṭṭaṃ. Suduttaranti ye janā dhammānuvattino, te etaṃ suduttaraṃ duratikkamaṃ māradheyyaṃ taritvā atikkamitvā nibbānapāraṃ gamissantīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ธมฺมสฺสวนวตฺถุ ทสมํฯ
Dhammassavanavatthu dasamaṃ.
๑๑. ปญฺจสตอาคนฺตุกภิกฺขุวตฺถุ
11. Pañcasataāgantukabhikkhuvatthu
กณฺหํ ธมฺมํ วิปฺปหายาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ปญฺจสเต อาคนฺตุเก ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิฯ
Kaṇhaṃ dhammaṃ vippahāyāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto pañcasate āgantuke bhikkhū ārabbha kathesi.
โกสลรเฎฺฐ กิร ปญฺจสตา ภิกฺขู วสฺสํ วสิตฺวา วุฎฺฐวสฺสา ‘‘สตฺถารํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ เชตวนํ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิํสุฯ สตฺถา เตสํ จริยปฎิปกฺขํ นิสาเมตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมา คาถา อภาสิ –
Kosalaraṭṭhe kira pañcasatā bhikkhū vassaṃ vasitvā vuṭṭhavassā ‘‘satthāraṃ passissāmā’’ti jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Satthā tesaṃ cariyapaṭipakkhaṃ nisāmetvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
๘๗.
87.
‘‘กณฺหํ ธมฺมํ วิปฺปหาย, สุกฺกํ ภาเวถ ปณฺฑิโต;
‘‘Kaṇhaṃ dhammaṃ vippahāya, sukkaṃ bhāvetha paṇḍito;
โอกา อโนกมาคมฺม, วิเวเก ยตฺถ ทูรมํฯ
Okā anokamāgamma, viveke yattha dūramaṃ.
๘๘.
88.
‘‘ตตฺราภิรติมิเจฺฉยฺย , หิตฺวา กาเม อกิญฺจโน;
‘‘Tatrābhiratimiccheyya , hitvā kāme akiñcano;
ปริโยทเปยฺย อตฺตานํ, จิตฺตเกฺลเสหิ ปณฺฑิโตฯ
Pariyodapeyya attānaṃ, cittaklesehi paṇḍito.
๘๙.
89.
‘‘เยสํ สโมฺพธิยเงฺคสุ, สมฺมา จิตฺตํ สุภาวิตํ;
‘‘Yesaṃ sambodhiyaṅgesu, sammā cittaṃ subhāvitaṃ;
อาทานปฎินิสฺสเคฺค, อนุปาทาย เย รตา;
Ādānapaṭinissagge, anupādāya ye ratā;
ขีณาสวา ชุติมโนฺต, เต โลเก ปรินิพฺพุตา’’ติฯ
Khīṇāsavā jutimanto, te loke parinibbutā’’ti.
ตตฺถ กณฺหํ ธมฺมนฺติ กายทุจริตาทิเภทํ อกุสลํ ธมฺมํ วิปฺปหาย ชหิตฺวาฯ สุกฺกํ ภาเวถาติ ปณฺฑิโต ภิกฺขุ อภินิกฺขมนโต ปฎฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา กายสุจริตาทิเภทํ สุกฺกํ ธมฺมํ ภาเวยฺยฯ กถํ? โอกา อโนกมาคมฺมาติ โอกํ วุจฺจติ อาลโย, อโนกํ วุจฺจติ อนาลโย, อาลยโต นิกฺขมิตฺวา อนาลยสงฺขาตํ นิพฺพานํ ปฎิจฺจ อารพฺภ ตํ ปตฺถยมาโน ภาเวยฺยาติ อโตฺถฯ ตตฺราภิรติมิเจฺฉยฺยาติ ยสฺมิํ อนาลยสงฺขาเต วิเวเก นิพฺพาเน อิเมหิ สเตฺตหิ ทุรภิรมํ, ตตฺร อภิรติํ อิเจฺฉยฺยฯ หิตฺวา กาเมติ วตฺถุกามกิเลสกาเม หิตฺวา อกิญฺจโน หุตฺวา วิเวเก อภิรติํ อิเจฺฉยฺยาติ อโตฺถฯ จิตฺตเกฺลเสหีติ ปญฺจหิ นีวรเณหิ, อตฺตานํ ปริโยทเปยฺย โวทาเปยฺย, ปริโสเธยฺยาติ อโตฺถฯ สโมฺพธิยเงฺคสูติ สโมฺพชฺฌเงฺคสุฯ สมฺมา จิตฺตํ สุภาวิตนฺติ เหตุนา นเยน จิตฺตํ สุฎฺฐุ ภาวิตํ วฑฺฒิตํฯ อาทานปฎินิสฺสเคฺคติ อาทานํ วุจฺจติ คหณํ, ตสฺส ปฎินิสฺสคฺคสงฺขาเต อคฺคหเณ จตูหิ อุปาทาเนหิ กิญฺจิ อนุปาทิยิตฺวา เย รตาติ อโตฺถฯ ชุติมโนฺตติ อานุภาววโนฺต, อรหตฺตมคฺคญาณชุติยา ขนฺธาทิเภเท ธเมฺม โชเตตฺวา ฐิตาติ อโตฺถฯ เต โลเกติ อิมสฺมิํ ขนฺธาทิโลเก ปรินิพฺพุตา นาม อรหตฺตปตฺติโต ปฎฺฐาย กิเลสวฎฺฎสฺส เขปิตตฺตา สอุปาทิเสเสน, จริมจิตฺตนิโรเธน ขนฺธวฎฺฎสฺส เขปิตตฺตา อนุปาทิเสเสน จาติ ทฺวีหิ ปรินิพฺพาเนหิ ปรินิพฺพุตา, อนุปาทาโน วิย ปทีโป อปณฺณตฺติกภาวํ คตาติ อโตฺถฯ
Tattha kaṇhaṃ dhammanti kāyaducaritādibhedaṃ akusalaṃ dhammaṃ vippahāya jahitvā. Sukkaṃ bhāvethāti paṇḍito bhikkhu abhinikkhamanato paṭṭhāya yāva arahattamaggā kāyasucaritādibhedaṃ sukkaṃ dhammaṃ bhāveyya. Kathaṃ? Okāanokamāgammāti okaṃ vuccati ālayo, anokaṃ vuccati anālayo, ālayato nikkhamitvā anālayasaṅkhātaṃ nibbānaṃ paṭicca ārabbha taṃ patthayamāno bhāveyyāti attho. Tatrābhiratimiccheyyāti yasmiṃ anālayasaṅkhāte viveke nibbāne imehi sattehi durabhiramaṃ, tatra abhiratiṃ iccheyya. Hitvā kāmeti vatthukāmakilesakāme hitvā akiñcano hutvā viveke abhiratiṃ iccheyyāti attho. Cittaklesehīti pañcahi nīvaraṇehi, attānaṃ pariyodapeyya vodāpeyya, parisodheyyāti attho. Sambodhiyaṅgesūti sambojjhaṅgesu. Sammā cittaṃ subhāvitanti hetunā nayena cittaṃ suṭṭhu bhāvitaṃ vaḍḍhitaṃ. Ādānapaṭinissaggeti ādānaṃ vuccati gahaṇaṃ, tassa paṭinissaggasaṅkhāte aggahaṇe catūhi upādānehi kiñci anupādiyitvā ye ratāti attho. Jutimantoti ānubhāvavanto, arahattamaggañāṇajutiyā khandhādibhede dhamme jotetvā ṭhitāti attho. Te loketi imasmiṃ khandhādiloke parinibbutā nāma arahattapattito paṭṭhāya kilesavaṭṭassa khepitattā saupādisesena, carimacittanirodhena khandhavaṭṭassa khepitattā anupādisesena cāti dvīhi parinibbānehi parinibbutā, anupādāno viya padīpo apaṇṇattikabhāvaṃ gatāti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ปญฺจสตอาคนฺตุกภิกฺขุวตฺถุ เอกาทสมํฯ
Pañcasataāgantukabhikkhuvatthu ekādasamaṃ.
ปณฺฑิตวคฺควณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Paṇḍitavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
ฉโฎฺฐ วโคฺคฯ
Chaṭṭho vaggo.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / ธมฺมปทปาฬิ • Dhammapadapāḷi / ๖. ปณฺฑิตวโคฺค • 6. Paṇḍitavaggo
