| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / នេត្តិប្បករណបាឡិ • Nettippakaraṇapāḷi |
២. វិចយហារវិភង្គោ
2. Vicayahāravibhaṅgo
១១. តត្ថ កតមោ វិចយោ ហារោ? ‘‘យំ បុច្ឆិតញ្ច វិស្សជ្ជិតញ្ចា’’តិ គាថា, អយំ វិចយោ ហារោ។
11. Tattha katamo vicayo hāro? ‘‘Yaṃ pucchitañca vissajjitañcā’’ti gāthā, ayaṃ vicayo hāro.
កិំ វិចិនតិ? បទំ វិចិនតិ, បញ្ហំ វិចិនតិ, វិសជ្ជនំ 1 វិចិនតិ, បុព្ពាបរំ វិចិនតិ, អស្សាទំ វិចិនតិ, អាទីនវំ វិចិនតិ, និស្សរណំ វិចិនតិ, ផលំ វិចិនតិ, ឧបាយំ វិចិនតិ, អាណត្តិំ វិចិនតិ, អនុគីតិំ វិចិនតិ, សព្ពេ នវ សុត្តន្តេ វិចិនតិ។ យថា កិំ ភវេ, យថា អាយស្មា អជិតោ បារាយនេ ភគវន្តំ បញ្ហំ បុច្ឆតិ –
Kiṃ vicinati? Padaṃ vicinati, pañhaṃ vicinati, visajjanaṃ 2 vicinati, pubbāparaṃ vicinati, assādaṃ vicinati, ādīnavaṃ vicinati, nissaraṇaṃ vicinati, phalaṃ vicinati, upāyaṃ vicinati, āṇattiṃ vicinati, anugītiṃ vicinati, sabbe nava suttante vicinati. Yathā kiṃ bhave, yathā āyasmā ajito pārāyane bhagavantaṃ pañhaṃ pucchati –
កេនស្សុ នប្បកាសតិ;
Kenassu nappakāsati;
កិស្សាភិលេបនំ ព្រូសិ, កិំ សុ តស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ។
Kissābhilepanaṃ brūsi, kiṃ su tassa mahabbhaya’’nti.
ឥមានិ ចត្តារិ បទានិ បុច្ឆិតានិ, សោ ឯកោ បញ្ហោ។ កស្មា? ឯកវត្ថុ បរិគ្គហា, ឯវញ្ហិ អាហ ‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ’’តិ លោកាធិដ្ឋានំ បុច្ឆតិ, ‘‘កេនស្សុ នប្បកាសតី’’តិ លោកស្ស អប្បកាសនំ បុច្ឆតិ, ‘‘កិស្សាភិលេបនំ ព្រូសី’’តិ លោកស្ស អភិលេបនំ បុច្ឆតិ, ‘‘កិំសុ តស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ តស្សេវ លោកស្ស មហាភយំ បុច្ឆតិ។ លោកោ តិវិធោ កិលេសលោកោ ភវលោកោ ឥន្ទ្រិយលោកោ។
Imāni cattāri padāni pucchitāni, so eko pañho. Kasmā? Ekavatthu pariggahā, evañhi āha ‘‘kenassu nivuto loko’’ti lokādhiṭṭhānaṃ pucchati, ‘‘kenassu nappakāsatī’’ti lokassa appakāsanaṃ pucchati, ‘‘kissābhilepanaṃ brūsī’’ti lokassa abhilepanaṃ pucchati, ‘‘kiṃsu tassa mahabbhaya’’nti tasseva lokassa mahābhayaṃ pucchati. Loko tividho kilesaloko bhavaloko indriyaloko.
តត្ថ វិសជ្ជនា –
Tattha visajjanā –
‘‘អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោ, [អជិតាតិ ភគវា,]
‘‘Avijjāya nivuto loko, [ajitāti bhagavā,]
ជប្បាភិលេបនំ ព្រូមិ, ទុក្ខមស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ។
Jappābhilepanaṃ brūmi, dukkhamassa mahabbhaya’’nti.
ឥមានិ ចត្តារិ បទានិ ឥមេហិ ចតូហិ បទេហិ វិសជ្ជិតានិ បឋមំ បឋមេន, ទុតិយំ ទុតិយេន, តតិយំ តតិយេន, ចតុត្ថំ ចតុត្ថេន។
Imāni cattāri padāni imehi catūhi padehi visajjitāni paṭhamaṃ paṭhamena, dutiyaṃ dutiyena, tatiyaṃ tatiyena, catutthaṃ catutthena.
‘‘កេនស្សុ និវុតោ លោកោ’’តិ បញ្ហេ ‘‘អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោ’’តិ វិសជ្ជនា។ នីវរណេហិ និវុតោ លោកោ, អវិជ្ជានីវរណា ហិ សព្ពេ សត្តា។ យថាហ ភគវា ‘‘សព្ពសត្តានំ, ភិក្ខវេ, សព្ពបាណានំ សព្ពភូតានំ បរិយាយតោ ឯកមេវ នីវរណំ វទាមិ យទិទំ អវិជ្ជា, អវិជ្ជានីវរណា ហិ សព្ពេ សត្តា។ សព្ពសោវ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាយ និរោធា ចាគា បដិនិស្សគ្គា នត្ថិ សត្តានំ នីវរណន្តិ វទាមី’’តិ។ តេន ច បឋមស្ស បទស្ស វិសជ្ជនា យុត្តា។
‘‘Kenassu nivuto loko’’ti pañhe ‘‘avijjāya nivuto loko’’ti visajjanā. Nīvaraṇehi nivuto loko, avijjānīvaraṇā hi sabbe sattā. Yathāha bhagavā ‘‘sabbasattānaṃ, bhikkhave, sabbapāṇānaṃ sabbabhūtānaṃ pariyāyato ekameva nīvaraṇaṃ vadāmi yadidaṃ avijjā, avijjānīvaraṇā hi sabbe sattā. Sabbasova, bhikkhave, avijjāya nirodhā cāgā paṭinissaggā natthi sattānaṃ nīvaraṇanti vadāmī’’ti. Tena ca paṭhamassa padassa visajjanā yuttā.
‘‘កេនស្សុ នប្បកាសតី’’តិ បញ្ហេ ‘‘វិវិច្ឆា បមាទា នប្បកាសតី’’តិ វិសជ្ជនា។ យោ បុគ្គលោ នីវរណេហិ និវុតោ, សោ វិវិច្ឆតិ។ វិវិច្ឆា នាម វុច្ចតិ វិចិកិច្ឆា។ សោ វិចិកិច្ឆន្តោ នាភិសទ្ទហតិ, ន អភិសទ្ទហន្តោ វីរិយំ នារភតិ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ កុសលានំ ធម្មានំ សច្ឆិកិរិយាយ។ សោ ឥធប្បមាទមនុយុត្តោ វិហរតិ បមត្តោ, សុក្កេ ធម្មេ ន ឧប្បាទិយតិ, តស្ស តេ អនុប្បាទិយមានា នប្បកាសន្តិ, យថាហ ភគវា –
‘‘Kenassu nappakāsatī’’ti pañhe ‘‘vivicchā pamādā nappakāsatī’’ti visajjanā. Yo puggalo nīvaraṇehi nivuto, so vivicchati. Vivicchā nāma vuccati vicikicchā. So vicikicchanto nābhisaddahati, na abhisaddahanto vīriyaṃ nārabhati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāya. So idhappamādamanuyutto viharati pamatto, sukke dhamme na uppādiyati, tassa te anuppādiyamānā nappakāsanti, yathāha bhagavā –
អសន្តេត្ថ ន ទិស្សន្តិ, រត្តិំ ខិត្តា 9 យថា សរា;
Asantettha na dissanti, rattiṃ khittā 10 yathā sarā;
តេ គុណេហិ បកាសន្តិ, កិត្តិយា ច យសេន ចា’’តិ។
Te guṇehi pakāsanti, kittiyā ca yasena cā’’ti.
តេន ច ទុតិយស្ស បទស្ស វិសជ្ជនា យុត្តា។
Tena ca dutiyassa padassa visajjanā yuttā.
‘‘កិស្សាភិលេបនំ ព្រូសី’’តិ បញ្ហេ ‘‘ជប្បាភិលេបនំ ព្រូមី’’តិ វិសជ្ជនា។ ជប្បា នាម វុច្ចតិ តណ្ហា។ សា កថំ អភិលិម្បតិ? យថាហ ភគវា –
‘‘Kissābhilepanaṃ brūsī’’ti pañhe ‘‘jappābhilepanaṃ brūmī’’ti visajjanā. Jappā nāma vuccati taṇhā. Sā kathaṃ abhilimpati? Yathāha bhagavā –
‘‘រត្តោ អត្ថំ ន ជានាតិ, រត្តោ ធម្មំ ន បស្សតិ;
‘‘Ratto atthaṃ na jānāti, ratto dhammaṃ na passati;
សាយំ តណ្ហា អាសត្តិពហុលស្ស បុគ្គលស្ស ‘‘ឯវំ អភិជប្បា’’តិ ករិត្វា តត្ថ លោកោ អភិលិត្តោ នាម ភវតិ, តេន ច តតិយស្ស បទស្ស វិសជ្ជនា យុត្តា។
Sāyaṃ taṇhā āsattibahulassa puggalassa ‘‘evaṃ abhijappā’’ti karitvā tattha loko abhilitto nāma bhavati, tena ca tatiyassa padassa visajjanā yuttā.
‘‘កិំ សុ តស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ បញ្ហេ ‘‘ទុក្ខមស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ វិសជ្ជនា។ ទុវិធំ ទុក្ខំ – កាយិកញ្ច ចេតសិកញ្ច។ យំ កាយិកំ ឥទំ ទុក្ខំ, យំ ចេតសិកំ ឥទំ ទោមនស្សំ។ សព្ពេ សត្តា ហិ ទុក្ខស្ស ឧព្ពិជ្ជន្តិ, នត្ថិ ភយំ ទុក្ខេន សមសមំ, កុតោ វា បន តស្ស ឧត្តរិតរំ? តិស្សោ ទុក្ខតា – ទុក្ខទុក្ខតា សង្ខារទុក្ខតា វិបរិណាមទុក្ខតា។ តត្ថ លោកោ ឱធសោ កទាចិ ករហចិ ទុក្ខទុក្ខតាយ មុច្ចតិ។ តថា វិបរិណាមទុក្ខតាយ។ តំ កិស្ស ហេតុ? ហោន្តិ លោកេ អប្បាពាធាបិ ទីឃាយុកាបិ។ សង្ខារទុក្ខតាយ បន លោកោ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា មុច្ចតិ, តស្មា សង្ខារទុក្ខតា ទុក្ខំ លោកស្សាតិ កត្វា ទុក្ខមស្ស មហព្ភយន្តិ។ តេន ច ចតុត្ថស្ស បទស្ស វិសជ្ជនា យុត្តា។ តេនាហ ភគវា ‘‘អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោ’’តិ។
‘‘Kiṃ su tassa mahabbhaya’’nti pañhe ‘‘dukkhamassa mahabbhaya’’nti visajjanā. Duvidhaṃ dukkhaṃ – kāyikañca cetasikañca. Yaṃ kāyikaṃ idaṃ dukkhaṃ, yaṃ cetasikaṃ idaṃ domanassaṃ. Sabbe sattā hi dukkhassa ubbijjanti, natthi bhayaṃ dukkhena samasamaṃ, kuto vā pana tassa uttaritaraṃ? Tisso dukkhatā – dukkhadukkhatā saṅkhāradukkhatā vipariṇāmadukkhatā. Tattha loko odhaso kadāci karahaci dukkhadukkhatāya muccati. Tathā vipariṇāmadukkhatāya. Taṃ kissa hetu? Honti loke appābādhāpi dīghāyukāpi. Saṅkhāradukkhatāya pana loko anupādisesāya nibbānadhātuyā muccati, tasmā saṅkhāradukkhatā dukkhaṃ lokassāti katvā dukkhamassa mahabbhayanti. Tena ca catutthassa padassa visajjanā yuttā. Tenāha bhagavā ‘‘avijjāya nivuto loko’’ti.
សវន្តិ សព្ពធិ សោតា, [ឥច្ចាយស្មា អជិតោ,]
Savanti sabbadhi sotā, [iccāyasmā ajito,]
សោតានំ កិំ និវារណំ;
Sotānaṃ kiṃ nivāraṇaṃ;
ឥមានិ ចត្តារិ បទានិ បុច្ឆិតានិ។ តេ ទ្វេ បញ្ហា។ កស្មា? ឥមេហិ ពត្វាធិវចនេន បុច្ឆិតា។ ឯវំ សមាបន្នស្ស លោកស្ស ឯវំ សំកិលិដ្ឋស្ស កិំ លោកស្ស វោទានំ វុដ្ឋានមិតិ, ឯវញ្ហិ អាហ។
Imāni cattāri padāni pucchitāni. Te dve pañhā. Kasmā? Imehi batvādhivacanena pucchitā. Evaṃ samāpannassa lokassa evaṃ saṃkiliṭṭhassa kiṃ lokassa vodānaṃ vuṭṭhānamiti, evañhi āha.
សវន្តិ សព្ពធិ សោតាតិ។ អសមាហិតស្ស សវន្តិ អភិជ្ឈាព្យាបាទប្បមាទពហុលស្ស។ តត្ថ យា អភិជ្ឈា អយំ លោភោ អកុសលមូលំ, យោ ព្យាបាទោ អយំ ទោសោ អកុសលមូលំ, យោ បមាទោ អយំ មោហោ អកុសលមូលំ។ តស្សេវំ អសមាហិតស្ស ឆសុ អាយតនេសុ តណ្ហា សវន្តិ រូបតណ្ហា សទ្ទតណ្ហា គន្ធតណ្ហា រសតណ្ហា ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា ធម្មតណ្ហា, យថាហ ភគវា –
Savantisabbadhi sotāti. Asamāhitassa savanti abhijjhābyāpādappamādabahulassa. Tattha yā abhijjhā ayaṃ lobho akusalamūlaṃ, yo byāpādo ayaṃ doso akusalamūlaṃ, yo pamādo ayaṃ moho akusalamūlaṃ. Tassevaṃ asamāhitassa chasu āyatanesu taṇhā savanti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, yathāha bhagavā –
‘‘សវតី’’តិ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឆន្នេតំ អជ្ឈត្តិកានំ អាយតនានំ អធិវចនំ។ ចក្ខុ សវតិ មនាបិកេសុ រូបេសុ, អមនាបិកេសុ 15 បដិហញ្ញតីតិ។ សោតំ…បេ.… ឃានំ… ជិវ្ហា… កាយោ… មនោ សវតិ មនាបិកេសុ ធម្មេសុ អមនាបិកេសុ បដិហញ្ញតីតិ។ ឥតិ សព្ពា ច សវតិ, សព្ពថា ច សវតិ។ តេនាហ ‘‘សវន្តិ សព្ពធិ សោតា’’តិ។
‘‘Savatī’’ti ca kho, bhikkhave, channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ. Cakkhu savati manāpikesu rūpesu, amanāpikesu 16 paṭihaññatīti. Sotaṃ…pe… ghānaṃ… jivhā… kāyo… mano savati manāpikesu dhammesu amanāpikesu paṭihaññatīti. Iti sabbā ca savati, sabbathā ca savati. Tenāha ‘‘savanti sabbadhi sotā’’ti.
‘‘សោតានំ កិំ និវារណ’’ន្តិ បរិយុដ្ឋានវិឃាតំ បុច្ឆតិ, ឥទំ វោទានំ។ ‘‘សោតានំ សំវរំ ព្រូហិ, កេន សោតា បិធីយរេ’’តិ អនុសយសមុគ្ឃាតំ បុច្ឆតិ, ឥទំ វុដ្ឋានំ។
‘‘Sotānaṃ kiṃ nivāraṇa’’nti pariyuṭṭhānavighātaṃ pucchati, idaṃ vodānaṃ. ‘‘Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi, kena sotā pidhīyare’’ti anusayasamugghātaṃ pucchati, idaṃ vuṭṭhānaṃ.
តត្ថ វិសជ្ជនា –
Tattha visajjanā –
‘‘យានិ សោតានិ លោកស្មិំ, [អជិតាតិ ភគវា,]
‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, [ajitāti bhagavā,]
សតិ តេសំ និវារណំ;
Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;
សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ, បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ។
Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare’’ti.
កាយគតាយ សតិយា ភាវិតាយ ពហុលីកតាយ ចក្ខុ នាវិញ្ឆតិ មនាបិកេសុ រូបេសុ, អមនាបិកេសុ ន បដិហញ្ញតិ, សោតំ…បេ.… ឃានំ… ជិវ្ហា… កាយោ… មនោ នាវិញ្ឆតិ មនាបិកេសុ ធម្មេសុ, អមនាបិកេសុ ន បដិហញ្ញតិ។ កេន ការណេន? សំវុតនិវារិតត្តា ឥន្ទ្រិយានំ ។ កេន តេ សំវុតនិវារិតា? សតិអារក្ខេន។ តេនាហ ភគវា – ‘‘សតិ តេសំ និវារណ’’ន្តិ។
Kāyagatāya satiyā bhāvitāya bahulīkatāya cakkhu nāviñchati manāpikesu rūpesu, amanāpikesu na paṭihaññati, sotaṃ…pe… ghānaṃ… jivhā… kāyo… mano nāviñchati manāpikesu dhammesu, amanāpikesu na paṭihaññati. Kena kāraṇena? Saṃvutanivāritattā indriyānaṃ . Kena te saṃvutanivāritā? Satiārakkhena. Tenāha bhagavā – ‘‘sati tesaṃ nivāraṇa’’nti.
បញ្ញាយ អនុសយា បហីយន្តិ, អនុសយេសុ បហីនេសុ បរិយុដ្ឋានា បហីយន្តិ។ កិស្ស 17, អនុសយស្ស បហីនត្តា? តំ យថា ខន្ធវន្តស្ស រុក្ខស្ស អនវសេសមូលុទ្ធរណេ កតេ បុប្ផផលបល្លវង្កុរសន្តតិ សមុច្ឆិន្នា ភវតិ។ ឯវំ អនុសយេសុ បហីនេសុ បរិយុដ្ឋានសន្តតិ សមុច្ឆិន្នា ភវតិ បិទហិតា បដិច្ឆន្នា។ កេន? បញ្ញាយ។ តេនាហ ភគវា ‘‘បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ។
Paññāya anusayā pahīyanti, anusayesu pahīnesu pariyuṭṭhānā pahīyanti. Kissa 18, anusayassa pahīnattā? Taṃ yathā khandhavantassa rukkhassa anavasesamūluddharaṇe kate pupphaphalapallavaṅkurasantati samucchinnā bhavati. Evaṃ anusayesu pahīnesu pariyuṭṭhānasantati samucchinnā bhavati pidahitā paṭicchannā. Kena? Paññāya. Tenāha bhagavā ‘‘paññāyete pidhīyare’’ti.
‘‘បញ្ញា ចេវ សតិ ច, [ឥច្ចាយស្មា អជិតោ,]
‘‘Paññā ceva sati ca, [iccāyasmā ajito,]
នាមរូបញ្ច មារិស;
Nāmarūpañca mārisa;
ឯតំ មេ បុដ្ឋោ បព្រូហិ, កត្ថេតំ ឧបរុជ្ឈតី’’តិ។
Etaṃ me puṭṭho pabrūhi, katthetaṃ uparujjhatī’’ti.
យត្ថ នាមញ្ច រូបញ្ច, អសេសំ ឧបរុជ្ឈតិ;
Yattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhati;
វិញ្ញាណស្ស និរោធេន, ឯត្ថេតំ ឧបរុជ្ឈតី’’តិ។
Viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ uparujjhatī’’ti.
អយំ បញ្ហេ 21 អនុសន្ធិំ បុច្ឆតិ។ អនុសន្ធិំ បុច្ឆន្តោ កិំ បុច្ឆតិ? អនុបាទិសេសំ និព្ពានធាតុំ។ តីណិ ច សច្ចានិ សង្ខតានិ និរោធធម្មានិ ទុក្ខំ សមុទយោ មគ្គោ, និរោធោ អសង្ខតោ។ តត្ថ សមុទយោ ទ្វីសុ ភូមីសុ បហីយតិ ទស្សនភូមិយា ច ភាវនាភូមិយា ច។ ទស្សនេន តីណិ សំយោជនានិ បហីយន្តិ សក្កាយទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា សីលព្ពតបរាមាសោ, ភាវនាយ សត្ត សំយោជនានិ បហីយន្តិ កាមច្ឆន្ទោ ព្យាបាទោ រូបរាគោ អរូបរាគោ មានោ ឧទ្ធច្ចំ អវិជ្ជាវសេសា 22។ តេធាតុកេ ឥមានិ ទស សំយោជនានិ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ បញ្ចុទ្ធម្ភាគិយានិ។
Ayaṃ pañhe 23 anusandhiṃ pucchati. Anusandhiṃ pucchanto kiṃ pucchati? Anupādisesaṃ nibbānadhātuṃ. Tīṇi ca saccāni saṅkhatāni nirodhadhammāni dukkhaṃ samudayo maggo, nirodho asaṅkhato. Tattha samudayo dvīsu bhūmīsu pahīyati dassanabhūmiyā ca bhāvanābhūmiyā ca. Dassanena tīṇi saṃyojanāni pahīyanti sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso, bhāvanāya satta saṃyojanāni pahīyanti kāmacchando byāpādo rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjāvasesā 24. Tedhātuke imāni dasa saṃyojanāni pañcorambhāgiyāni pañcuddhambhāgiyāni.
១២. តត្ថ តីណិ សំយោជនានិ សក្កាយទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា សីលព្ពតបរាមាសោ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ អធិដ្ឋាយ និរុជ្ឈន្តិ។ សត្ត សំយោជនានិ កាមច្ឆន្ទោ ព្យាបាទោ រូបរាគោ អរូបរាគោ មានោ ឧទ្ធច្ចំ អវិជ្ជាវសេសា អញ្ញិន្ទ្រិយំ អធិដ្ឋាយ និរុជ្ឈន្តិ។ យំ បន ឯវំ ជានាតិ ‘‘ខីណា មេ ជាតី’’តិ, ឥទំ ខយេ ញាណំ។ ‘‘នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’’តិ បជានាតិ, ឥទំ អនុប្បាទេ ញាណំ។ ឥមានិ ទ្វេ ញាណានិ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ។ តត្ថ យញ្ច អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ យញ្ច អញ្ញិន្ទ្រិយំ, ឥមានិ អគ្គផលំ អរហត្តំ បាបុណន្តស្ស និរុជ្ឈន្តិ, តត្ថ យញ្ច ខយេ ញាណំ យញ្ច អនុប្បាទេ ញាណំ, ឥមានិ ទ្វេ ញាណានិ ឯកបញ្ញា។
12. Tattha tīṇi saṃyojanāni sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso anaññātaññassāmītindriyaṃ adhiṭṭhāya nirujjhanti. Satta saṃyojanāni kāmacchando byāpādo rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjāvasesā aññindriyaṃ adhiṭṭhāya nirujjhanti. Yaṃ pana evaṃ jānāti ‘‘khīṇā me jātī’’ti, idaṃ khaye ñāṇaṃ. ‘‘Nāparaṃ itthattāyā’’ti pajānāti, idaṃ anuppāde ñāṇaṃ. Imāni dve ñāṇāni aññātāvindriyaṃ. Tattha yañca anaññātaññassāmītindriyaṃ yañca aññindriyaṃ, imāni aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇantassa nirujjhanti, tattha yañca khaye ñāṇaṃ yañca anuppāde ñāṇaṃ, imāni dve ñāṇāni ekapaññā.
អបិ ច អារម្មណសង្កេតេន ទ្វេ នាមានិ លព្ភន្តិ, ‘‘ខីណា មេ ជាតី’’តិ បជានន្តស្ស ខយេ ញាណន្តិ នាមំ លភតិ, ‘‘នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’’តិ បជានន្តស្ស អនុប្បាទេ ញាណន្តិ នាមំ លភតិ។ សា បជាននដ្ឋេន បញ្ញា, យថាទិដ្ឋំ អបិលាបនដ្ឋេន សតិ។
Api ca ārammaṇasaṅketena dve nāmāni labbhanti, ‘‘khīṇā me jātī’’ti pajānantassa khaye ñāṇanti nāmaṃ labhati, ‘‘nāparaṃ itthattāyā’’ti pajānantassa anuppāde ñāṇanti nāmaṃ labhati. Sā pajānanaṭṭhena paññā, yathādiṭṭhaṃ apilāpanaṭṭhena sati.
១៣. តត្ថ យេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, ឥទំ នាមរូបំ។ តត្ថ យេ ផស្សបញ្ចមកា ធម្មា, ឥទំ នាមំ។ យានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ រូបានិ, ឥទំ រូបំ។ តទុភយំ នាមរូបំ វិញ្ញាណសម្បយុត្តំ តស្ស និរោធំ ភគវន្តំ បុច្ឆន្តោ អាយស្មា អជិតោ បារាយនេ ឯវមាហ –
13. Tattha ye pañcupādānakkhandhā, idaṃ nāmarūpaṃ. Tattha ye phassapañcamakā dhammā, idaṃ nāmaṃ. Yāni pañcindriyāni rūpāni, idaṃ rūpaṃ. Tadubhayaṃ nāmarūpaṃ viññāṇasampayuttaṃ tassa nirodhaṃ bhagavantaṃ pucchanto āyasmā ajito pārāyane evamāha –
‘‘បញ្ញា ចេវ សតិ ច, នាមរូបញ្ច មារិស;
‘‘Paññā ceva sati ca, nāmarūpañca mārisa;
ឯតំ មេ បុដ្ឋោ បព្រូហិ, កត្ថេតំ ឧបរុជ្ឈតី’’តិ។
Etaṃ me puṭṭho pabrūhi, katthetaṃ uparujjhatī’’ti.
តត្ថ សតិ ច បញ្ញា ច ចត្តារិ ឥន្ទ្រិយានិ, សតិ ទ្វេ ឥន្ទ្រិយានិ សតិន្ទ្រិយញ្ច សមាធិន្ទ្រិយញ្ច, បញ្ញា ទ្វេ ឥន្ទ្រិយានិ បញ្ញិន្ទ្រិយញ្ច វីរិយិន្ទ្រិយញ្ច។ យា ឥមេសុ ចតូសុ ឥន្ទ្រិយេសុ សទ្ទហនា ឱកប្បនា, ឥទំ សទ្ធិន្ទ្រិយំ។ តត្ថ យា សទ្ធាធិបតេយ្យា ចិត្តេកគ្គតា, អយំ ឆន្ទសមាធិ។ សមាហិតេ ចិត្តេ កិលេសានំ វិក្ខម្ភនតាយ បដិសង្ខានពលេន វា ភាវនាពលេន វា, ឥទំ បហានំ។ តត្ថ យេ អស្សាសបស្សាសា វិតក្កវិចារា សញ្ញាវេទយិតា សរសង្កប្បា, ឥមេ សង្ខារា។ ឥតិ បុរិមកោ ច ឆន្ទសមាធិ, កិលេសវិក្ខម្ភនតាយ ច បហានំ ឥមេ ច សង្ខារា, តទុភយំ ឆន្ទសមាធិប្បធានសង្ខារសមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ។ តត្ថ យា វីរិយាធិបតេយ្យា ចិត្តេកគ្គតា, អយំ វីរិយសមាធិ…បេ.… តត្ថ យា ចិត្តាធិបតេយ្យា ចិត្តេកគ្គតា, អយំ ចិត្តសមាធិ…បេ.… តត្ថ យា វីមំសាធិបតេយ្យា ចិត្តេកគ្គតា, អយំ វីមំសាសមាធិ។ សមាហិតេ ចិត្តេ កិលេសានំ វិក្ខម្ភនតាយ បដិសង្ខានពលេន វា ភាវនាពលេន វា, ឥទំ បហានំ។ តត្ថ យេ អស្សាសបស្សាសា វិតក្កវិចារា សញ្ញាវេទយិតា សរសង្កប្បា, ឥមេ សង្ខារា។ ឥតិ បុរិមកោ ច វីមំសាសមាធិ, កិលេសវិក្ខម្ភនតាយ ច បហានំ ឥមេ ច សង្ខារា, តទុភយំ វីមំសាសមាធិប្បធានសង្ខារសមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ។
Tattha sati ca paññā ca cattāri indriyāni, sati dve indriyāni satindriyañca samādhindriyañca, paññā dve indriyāni paññindriyañca vīriyindriyañca. Yā imesu catūsu indriyesu saddahanā okappanā, idaṃ saddhindriyaṃ. Tattha yā saddhādhipateyyā cittekaggatā, ayaṃ chandasamādhi. Samāhite citte kilesānaṃ vikkhambhanatāya paṭisaṅkhānabalena vā bhāvanābalena vā, idaṃ pahānaṃ. Tattha ye assāsapassāsā vitakkavicārā saññāvedayitā sarasaṅkappā, ime saṅkhārā. Iti purimako ca chandasamādhi, kilesavikkhambhanatāya ca pahānaṃ ime ca saṅkhārā, tadubhayaṃ chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ. Tattha yā vīriyādhipateyyā cittekaggatā, ayaṃ vīriyasamādhi…pe… tattha yā cittādhipateyyā cittekaggatā, ayaṃ cittasamādhi…pe… tattha yā vīmaṃsādhipateyyā cittekaggatā, ayaṃ vīmaṃsāsamādhi. Samāhite citte kilesānaṃ vikkhambhanatāya paṭisaṅkhānabalena vā bhāvanābalena vā, idaṃ pahānaṃ. Tattha ye assāsapassāsā vitakkavicārā saññāvedayitā sarasaṅkappā, ime saṅkhārā. Iti purimako ca vīmaṃsāsamādhi, kilesavikkhambhanatāya ca pahānaṃ ime ca saṅkhārā, tadubhayaṃ vīmaṃsāsamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ.
១៤. សព្ពោ សមាធិ ញាណមូលកោ ញាណបុព្ពង្គមោ ញាណានុបរិវត្តិ។
14. Sabbo samādhi ñāṇamūlako ñāṇapubbaṅgamo ñāṇānuparivatti.
យថា បុរេ តថា បច្ឆា, យថា បច្ឆា តថា បុរេ;
Yathā pure tathā pacchā, yathā pacchā tathā pure;
ឥតិ វិវដេន ចេតសា អបរិយោនទ្ធេន សប្បភាសំ ចិត្តំ ភាវេតិ។ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ កុសលានិ ចិត្តសហភូនិ ចិត្តេ ឧប្បជ្ជមានេ ឧប្បជ្ជន្តិ, ចិត្តេ និរុជ្ឈមានេ និរុជ្ឈន្តិ។ នាមរូបញ្ច វិញ្ញាណហេតុកំ វិញ្ញាណបច្ចយា និព្ពត្តំ, តស្ស មគ្គេន ហេតុ ឧបច្ឆិន្នោ, វិញ្ញាណំ អនាហារំ អនភិនន្ទិតំ អប្បដិសន្ធិកំ តំ និរុជ្ឈតិ។ នាមរូបមបិ អហេតុ អប្បច្ចយំ បុនព្ភវំ ន និព្ពត្តយតិ 27។ ឯវំ វិញ្ញាណស្ស និរោធា បញ្ញា ច សតិ ច នាមរូបញ្ច និរុជ្ឈតិ។ តេនាហ ភគវា –
Iti vivaṭena cetasā apariyonaddhena sappabhāsaṃ cittaṃ bhāveti. Pañcindriyāni kusalāni cittasahabhūni citte uppajjamāne uppajjanti, citte nirujjhamāne nirujjhanti. Nāmarūpañca viññāṇahetukaṃ viññāṇapaccayā nibbattaṃ, tassa maggena hetu upacchinno, viññāṇaṃ anāhāraṃ anabhinanditaṃ appaṭisandhikaṃ taṃ nirujjhati. Nāmarūpamapi ahetu appaccayaṃ punabbhavaṃ na nibbattayati 28. Evaṃ viññāṇassa nirodhā paññā ca sati ca nāmarūpañca nirujjhati. Tenāha bhagavā –
‘‘យមេតំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ, អជិត តំ វទាមិ តេ;
‘‘Yametaṃ pañhaṃ apucchi, ajita taṃ vadāmi te;
យត្ថ នាមញ្ច រូបញ្ច, អសេសំ ឧបរុជ្ឈតិ;
Yattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhati;
វិញ្ញាណស្ស និរោធេន, ឯត្ថេតំ ឧបរុជ្ឈតី’’តិ។
Viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ uparujjhatī’’ti.
យេ ច សេក្ខា បុថូ ឥធ;
Ye ca sekkhā puthū idha;
តេសំ មេ និបកោ ឥរិយំ, បុដ្ឋោ បព្រូហិ មារិសា’’តិ។
Tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisā’’ti.
១៥. ឥមានិ តីណិ បទានិ បុច្ឆិតានិ, តេ តយោ បញ្ហា។ កិស្ស? សេខាសេខវិបស្សនាបុព្ពង្គមប្បហានយោគេន, ឯវញ្ហិ អាហ។ ‘‘យេ ច សង្ខាតធម្មាសេ’’តិ អរហត្តំ បុច្ឆតិ, ‘‘យេ ច សេខា បុថូ ឥធា’’តិ សេខំ បុច្ឆតិ, ‘‘តេសំ មេ និបកោ ឥរិយំ, បុដ្ឋោ បព្រូហិ មារិសា’’តិ វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ បហានំ បុច្ឆតិ។
15. Imāni tīṇi padāni pucchitāni, te tayo pañhā. Kissa? Sekhāsekhavipassanāpubbaṅgamappahānayogena, evañhi āha. ‘‘Ye ca saṅkhātadhammāse’’ti arahattaṃ pucchati, ‘‘ye ca sekhā puthū idhā’’ti sekhaṃ pucchati, ‘‘tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisā’’ti vipassanāpubbaṅgamaṃ pahānaṃ pucchati.
តត្ថ វិសជ្ជនា –
Tattha visajjanā –
‘‘កាមេសុ នាភិគិជ្ឈេយ្យ, [អជិតាតិ ភគវា]
‘‘Kāmesu nābhigijjheyya, [ajitāti bhagavā]
មនសានាវិលោ សិយា;
Manasānāvilo siyā;
កុសលោ សព្ពធម្មានំ, សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ’’តិ។
Kusalo sabbadhammānaṃ, sato bhikkhu paribbaje’’ti.
ភគវតោ សព្ពំ កាយកម្មំ ញាណបុព្ពង្គមំ ញាណានុបរិវត្តិ, សព្ពំ វចីកម្មំ ញាណបុព្ពង្គមំ ញាណានុបរិវត្តិ, សព្ពំ មនោកម្មំ ញាណបុព្ពង្គមំ ញាណានុបរិវត្តិ។ អតីតេ អំសេ អប្បដិហតញាណទស្សនំ, អនាគតេ អំសេ អប្បដិហតញាណទស្សនំ, បច្ចុប្បន្នេ អំសេ អប្បដិហតញាណទស្សនំ។
Bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatti, sabbaṃ vacīkammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatti, sabbaṃ manokammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatti. Atīte aṃse appaṭihatañāṇadassanaṃ, anāgate aṃse appaṭihatañāṇadassanaṃ, paccuppanne aṃse appaṭihatañāṇadassanaṃ.
កោ ច ញាណទស្សនស្ស បដិឃាតោ? យំ អនិច្ចេ ទុក្ខេ អនត្តនិ ច អញ្ញាណំ អទស្សនំ, អយំ ញាណទស្សនស្ស បដិឃាតោ។ យថា ឥធ បុរិសោ តារករូបានិ បស្សេយ្យ, នោ ច គណនសង្កេតេន ជានេយ្យ, អយំ ញាណទស្សនស្ស បដិឃាតោ។
Ko ca ñāṇadassanassa paṭighāto? Yaṃ anicce dukkhe anattani ca aññāṇaṃ adassanaṃ, ayaṃ ñāṇadassanassa paṭighāto. Yathā idha puriso tārakarūpāni passeyya, no ca gaṇanasaṅketena jāneyya, ayaṃ ñāṇadassanassa paṭighāto.
ភគវតោ បន អប្បដិហតញាណទស្សនំ, អនាវរណញាណទស្សនា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ។ តត្ថ សេខេន ទ្វីសុ ធម្មេសុ ចិត្តំ រក្ខិតព្ពំ គេធា ច រជនីយេសុ ធម្មេសុ, ទោសា ច បរិយុដ្ឋានីយេសុ។ តត្ថ យា ឥច្ឆា មុច្ឆា បត្ថនា បិយាយនា កីឡនា, តំ ភគវា និវារេន្តោ ឯវមាហ ‘‘កាមេសុ នាភិគិជ្ឈេយ្យា’’តិ។
Bhagavato pana appaṭihatañāṇadassanaṃ, anāvaraṇañāṇadassanā hi buddhā bhagavanto. Tattha sekhena dvīsu dhammesu cittaṃ rakkhitabbaṃ gedhā ca rajanīyesu dhammesu, dosā ca pariyuṭṭhānīyesu. Tattha yā icchā mucchā patthanā piyāyanā kīḷanā, taṃ bhagavā nivārento evamāha ‘‘kāmesu nābhigijjheyyā’’ti.
‘‘មនសានាវិលោ សិយា’’តិ បរិយុដ្ឋានវិឃាតំ អាហ។ តថា ហិ សេខោ អភិគិជ្ឈន្តោ អសមុប្បន្នញ្ច កិលេសំ ឧប្បាទេតិ, ឧប្បន្នញ្ច កិលេសំ ផាតិំ ករោតិ។ យោ បន អនាវិលសង្កប្បោ អនភិគិជ្ឈន្តោ វាយមតិ, សោ អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ។ សោ ឧប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ។ សោ អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ។ សោ ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា អសម្មោសាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ។
‘‘Manasānāvilo siyā’’ti pariyuṭṭhānavighātaṃ āha. Tathā hi sekho abhigijjhanto asamuppannañca kilesaṃ uppādeti, uppannañca kilesaṃ phātiṃ karoti. Yo pana anāvilasaṅkappo anabhigijjhanto vāyamati, so anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. So uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. So anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. So uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati.
១៦. កតមេ 31 អនុប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា? កាមវិតក្កោ ព្យាបាទវិតក្កោ វិហិំសាវិតក្កោ, ឥមេ អនុប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា។ កតមេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា? អនុសយា អកុសលមូលានិ, ឥមេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា។ កតមេ អនុប្បន្នា កុសលា ធម្មា? យានិ សោតាបន្នស្ស ឥន្ទ្រិយានិ, ឥមេ អនុប្បន្នា កុសលា ធម្មា។ កតមេ ឧប្បន្នា កុសលា ធម្មា? យានិ អដ្ឋមកស្ស ឥន្ទ្រិយានិ, ឥមេ ឧប្បន្នា កុសលា ធម្មា។
16. Katame 32 anuppannā pāpakā akusalā dhammā? Kāmavitakko byāpādavitakko vihiṃsāvitakko, ime anuppannā pāpakā akusalā dhammā. Katame uppannā pāpakā akusalā dhammā? Anusayā akusalamūlāni, ime uppannā pāpakā akusalā dhammā. Katame anuppannā kusalā dhammā? Yāni sotāpannassa indriyāni, ime anuppannā kusalā dhammā. Katame uppannā kusalā dhammā? Yāni aṭṭhamakassa indriyāni, ime uppannā kusalā dhammā.
យេន កាមវិតក្កំ វារេតិ, ឥទំ សតិន្ទ្រិយំ។ យេន ព្យាបាទវិតក្កំ វារេតិ, ឥទំ សមាធិន្ទ្រិយំ។ យេន វិហិំសាវិតក្កំ វារេតិ, ឥទំ វីរិយិន្ទ្រិយំ។
Yena kāmavitakkaṃ vāreti, idaṃ satindriyaṃ. Yena byāpādavitakkaṃ vāreti, idaṃ samādhindriyaṃ. Yena vihiṃsāvitakkaṃ vāreti, idaṃ vīriyindriyaṃ.
យេន ឧប្បន្នុប្បន្នេ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តីករោតិ អនភាវំ គមេតិ នាធិវាសេតិ, ឥទំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ។ យា ឥមេសុ ចតូសុ ឥន្ទ្រិយេសុ សទ្ទហនា ឱកប្បនា, ឥទំ សទ្ធិន្ទ្រិយំ។
Yena uppannuppanne pāpake akusale dhamme pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti nādhivāseti, idaṃ paññindriyaṃ. Yā imesu catūsu indriyesu saddahanā okappanā, idaṃ saddhindriyaṃ.
តត្ថ សទ្ធិន្ទ្រិយំ កត្ថ ទដ្ឋព្ពំ? ចតូសុ សោតាបត្តិយង្គេសុ។ វីរិយិន្ទ្រិយំ កត្ថ ទដ្ឋព្ពំ? ចតូសុ សម្មប្បធានេសុ។ សតិន្ទ្រិយំ កត្ថ ទដ្ឋព្ពំ? ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ។ សមាធិន្ទ្រិយំ កត្ថ ទដ្ឋព្ពំ? ចតូសុ ឈានេសុ។ បញ្ញិន្ទ្រិយំ កត្ថ ទដ្ឋព្ពំ? ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ។ ឯវំ សេខោ សព្ពេហិ កុសលេហិ ធម្មេហិ អប្បមត្តោ វុត្តោ ភគវតា អនាវិលតាយ មនសា។ តេនាហ ភគវា ‘‘មនសានាវិលោសិយា’’តិ។
Tattha saddhindriyaṃ kattha daṭṭhabbaṃ? Catūsu sotāpattiyaṅgesu. Vīriyindriyaṃ kattha daṭṭhabbaṃ? Catūsu sammappadhānesu. Satindriyaṃ kattha daṭṭhabbaṃ? Catūsu satipaṭṭhānesu. Samādhindriyaṃ kattha daṭṭhabbaṃ? Catūsu jhānesu. Paññindriyaṃ kattha daṭṭhabbaṃ? Catūsu ariyasaccesu. Evaṃ sekho sabbehi kusalehi dhammehi appamatto vutto bhagavatā anāvilatāya manasā. Tenāha bhagavā ‘‘manasānāvilosiyā’’ti.
១៧. ‘‘កុសលោ សព្ពធម្មាន’’ន្តិ លោកោ នាម តិវិធោ កិលេសលោកោ ភវលោកោ ឥន្ទ្រិយលោកោ។ តត្ថ កិលេសលោកេន ភវលោកោ សមុទាគច្ឆតិ, សោ ឥន្ទ្រិយានិ និព្ពត្តេតិ, ឥន្ទ្រិយេសុ ភាវិយមានេសុ នេយ្យស្ស បរិញ្ញា ភវតិ។ សា ទុវិធេន ឧបបរិក្ខិតព្ពា ទស្សនបរិញ្ញាយ ច ភាវនាបរិញ្ញាយ ច។ យទា ហិ សេខោ ញេយ្យំ បរិជានាតិ, តទា និព្ពិទាសហគតេហិ សញ្ញាមនសិការេហិ នេយ្យំ បរិញ្ញាតំ ភវតិ។ តស្ស ទ្វេ ធម្មា កោសល្លំ គច្ឆន្តិ – ទស្សនកោសល្លញ្ច ភាវនាកោសល្លញ្ច។
17. ‘‘Kusalo sabbadhammāna’’nti loko nāma tividho kilesaloko bhavaloko indriyaloko. Tattha kilesalokena bhavaloko samudāgacchati, so indriyāni nibbatteti, indriyesu bhāviyamānesu neyyassa pariññā bhavati. Sā duvidhena upaparikkhitabbā dassanapariññāya ca bhāvanāpariññāya ca. Yadā hi sekho ñeyyaṃ parijānāti, tadā nibbidāsahagatehi saññāmanasikārehi neyyaṃ pariññātaṃ bhavati. Tassa dve dhammā kosallaṃ gacchanti – dassanakosallañca bhāvanākosallañca.
តំ ញាណំ បញ្ចវិធេន វេទិតព្ពំः អភិញ្ញា បរិញ្ញា បហានំ ភាវនា សច្ឆិកិរិយា។ តត្ថ កតមា អភិញ្ញា? យំ ធម្មានំ សលក្ខណេ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា ច អត្ថបដិសម្ភិទា ច, អយំ អភិញ្ញា។
Taṃ ñāṇaṃ pañcavidhena veditabbaṃः abhiññā pariññā pahānaṃ bhāvanā sacchikiriyā. Tattha katamā abhiññā? Yaṃ dhammānaṃ salakkhaṇe ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā ca atthapaṭisambhidā ca, ayaṃ abhiññā.
តត្ថ កតមា បរិញ្ញា? ឯវំ អភិជានិត្វា យា បរិជាននា ‘‘ឥទំ កុសលំ, ឥទំ អកុសលំ, ឥទំ សាវជ្ជំ, ឥទំ អនវជ្ជំ, ឥទំ កណ្ហំ, ឥទំ សុក្កំ, ឥទំ សេវិតព្ពំ, ឥទំ ន សេវិតព្ពំ, ឥមេ ធម្មា ឯវំគហិតា, ឥទំ ផលំ និព្ពត្តេន្តិ 33, តេសំ ឯវំគហិតានំ អយំ អត្ថោ’’តិ, អយំ បរិញ្ញា។
Tattha katamā pariññā? Evaṃ abhijānitvā yā parijānanā ‘‘idaṃ kusalaṃ, idaṃ akusalaṃ, idaṃ sāvajjaṃ, idaṃ anavajjaṃ, idaṃ kaṇhaṃ, idaṃ sukkaṃ, idaṃ sevitabbaṃ, idaṃ na sevitabbaṃ, ime dhammā evaṃgahitā, idaṃ phalaṃ nibbattenti 34, tesaṃ evaṃgahitānaṃ ayaṃ attho’’ti, ayaṃ pariññā.
ឯវំ បរិជានិត្វា តយោ ធម្មា អវសិដ្ឋា ភវន្តិ បហាតព្ពា ភាវេតព្ពា សច្ឆិកាតព្ពា ច។ តត្ថ កតមេ ធម្មា បហាតព្ពា? យេ អកុសលា។ តត្ថ កតមេ ធម្មា ភាវេតព្ពា? យេ កុសលា។ តត្ថ កតមេ ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពា? យំ អសង្ខតំ។ យោ ឯវំ ជានាតិ អយំ វុច្ចតិ អត្ថកុសលោ ធម្មកុសលោ កល្យាណតាកុសលោ ផលតាកុសលោ, អាយកុសលោ អបាយកុសលោ ឧបាយកុសលោ មហតា កោសល្លេន សមន្នាគតោតិ, តេនាហ ភគវា ‘‘កុសលោ សព្ពធម្មាន’’ន្តិ។
Evaṃ parijānitvā tayo dhammā avasiṭṭhā bhavanti pahātabbā bhāvetabbā sacchikātabbā ca. Tattha katame dhammā pahātabbā? Ye akusalā. Tattha katame dhammā bhāvetabbā? Ye kusalā. Tattha katame dhammā sacchikātabbā? Yaṃ asaṅkhataṃ. Yo evaṃ jānāti ayaṃ vuccati atthakusalo dhammakusalo kalyāṇatākusalo phalatākusalo, āyakusalo apāyakusalo upāyakusalo mahatā kosallena samannāgatoti, tenāha bhagavā ‘‘kusalo sabbadhammāna’’nti.
‘‘សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ’’តិ តេន ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថំ អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ អាលោកិតេ វិលោកិតេ សមិញ្ជិតេ 35 បសារិតេ សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណេ អសិតេ បីតេ ខាយិតេ សាយិតេ ឧច្ចារបស្សាវកម្មេ គតេ ឋិតេ និសិន្នេ សុត្តេ ជាគរិតេ ភាសិតេ តុណ្ហិភាវេ សតេន សម្បជានេន វិហាតព្ពំ។ ឥមា ទ្វេ ចរិយា អនុញ្ញាតា ភគវតា ឯកា វិសុទ្ធានំ, ឯកា វិសុជ្ឈន្តានំ។ កេ វិសុទ្ធា? អរហន្តោ។ កេ វិសុជ្ឈន្តា? សេក្ខា។ កតកិច្ចានិ ហិ អរហតោ ឥន្ទ្រិយានិ។ យំ ពោជ្ឈំ, តំ ចតុព្ពិធំ ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាភិសមយេន សមុទយស្ស បហានាភិសមយេន មគ្គស្ស ភាវនាភិសមយេន និរោធស្ស សច្ឆិកិរិយាភិសមយេន, ឥទំ ចតុព្ពិធំ ពោជ្ឈំ យោ ឯវំ ជានាតិ, អយំ វុច្ចតិ សតោ អភិក្កមតិ សតោ បដិក្កមតិ ខយា រាគស្ស ខយា ទោសស្ស ខយា មោហស្ស។ តេនាហ ភគវា ‘‘សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ’’តិ, តេនាហ –
‘‘Sato bhikkhu paribbaje’’ti tena diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ abhikkante paṭikkante ālokite vilokite samiñjite 36 pasārite saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe asite pīte khāyite sāyite uccārapassāvakamme gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhibhāve satena sampajānena vihātabbaṃ. Imā dve cariyā anuññātā bhagavatā ekā visuddhānaṃ, ekā visujjhantānaṃ. Ke visuddhā? Arahanto. Ke visujjhantā? Sekkhā. Katakiccāni hi arahato indriyāni. Yaṃ bojjhaṃ, taṃ catubbidhaṃ dukkhassa pariññābhisamayena samudayassa pahānābhisamayena maggassa bhāvanābhisamayena nirodhassa sacchikiriyābhisamayena, idaṃ catubbidhaṃ bojjhaṃ yo evaṃ jānāti, ayaṃ vuccati sato abhikkamati sato paṭikkamati khayā rāgassa khayā dosassa khayā mohassa. Tenāha bhagavā ‘‘sato bhikkhu paribbaje’’ti, tenāha –
‘‘កាមេសុ នាភិគិជ្ឈេយ្យ, [អជិតាតិ ភគវា]
‘‘Kāmesu nābhigijjheyya, [ajitāti bhagavā]
មនសានាវិលោ សិយា;
Manasānāvilo siyā;
កុសលោ សព្ពធម្មានំ, សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ’’តិ។
Kusalo sabbadhammānaṃ, sato bhikkhu paribbaje’’ti.
ឯវំ បុច្ឆិតព្ពំ, ឯវំ វិសជ្ជិតព្ពំ។ សុត្តស្ស ច អនុគីតិ អត្ថតោ ច ព្យញ្ជនតោ ច សមានេតព្ពា 37។ អត្ថាបគតំ ហិ ព្យញ្ជនំ សម្ផប្បលាបំ ភវតិ។ ទុន្និក្ខិត្តស្ស បទព្យញ្ជនស្ស អត្ថោបិ ទុន្នយោ ភវតិ, តស្មា អត្ថព្យញ្ជនូបេតំ សង្គាយិតព្ពំ។ សុត្តញ្ច បវិចិនិតព្ពំ។ កិំ ឥទំ សុត្តំ អាហច្ច វចនំ អនុសន្ធិវចនំ នីតត្ថំ នេយ្យត្ថំ សំកិលេសភាគិយំ និព្ពេធភាគិយំ អសេក្ខភាគិយំ? កុហិំ ឥមស្ស សុត្តស្ស សព្ពានិ សច្ចានិ បស្សិតព្ពានិ, អាទិមជ្ឈបរិយោសានេតិ? ឯវំ សុត្តំ បវិចេតព្ពំ។ តេនាហ អាយស្មា មហាកច្ចាយនោ – ‘‘យំ បុច្ឆិតញ្ច វិស្សជ្ជិតញ្ច, សុត្តស្ស យា ច អនុគីតី’’តិ។
Evaṃ pucchitabbaṃ, evaṃ visajjitabbaṃ. Suttassa ca anugīti atthato ca byañjanato ca samānetabbā 38. Atthāpagataṃ hi byañjanaṃ samphappalāpaṃ bhavati. Dunnikkhittassa padabyañjanassa atthopi dunnayo bhavati, tasmā atthabyañjanūpetaṃ saṅgāyitabbaṃ. Suttañca pavicinitabbaṃ. Kiṃ idaṃ suttaṃ āhacca vacanaṃ anusandhivacanaṃ nītatthaṃ neyyatthaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ nibbedhabhāgiyaṃ asekkhabhāgiyaṃ? Kuhiṃ imassa suttassa sabbāni saccāni passitabbāni, ādimajjhapariyosāneti? Evaṃ suttaṃ pavicetabbaṃ. Tenāha āyasmā mahākaccāyano – ‘‘yaṃ pucchitañca vissajjitañca, suttassa yā ca anugītī’’ti.
និយុត្តោ វិចយោ ហារោ។
Niyutto vicayo hāro.
Footnotes:
Related texts:
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / សុត្តបិដក (អដ្ឋកថា) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / ខុទ្ទកនិកាយ (អដ្ឋកថា) • Khuddakanikāya (aṭṭhakathā) / នេត្តិប្បករណ-អដ្ឋកថា • Nettippakaraṇa-aṭṭhakathā / ២. វិចយហារវិភង្គវណ្ណនា • 2. Vicayahāravibhaṅgavaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / សុត្តបិដក (ដីកា) • Suttapiṭaka (ṭīkā) / ខុទ្ទកនិកាយ (ដីកា) • Khuddakanikāya (ṭīkā) / នេត្តិប្បករណ-ដីកា • Nettippakaraṇa-ṭīkā / ២. វិចយហារវិភង្គវណ្ណនា • 2. Vicayahāravibhaṅgavaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / សុត្តបិដក (ដីកា) • Suttapiṭaka (ṭīkā) / ខុទ្ទកនិកាយ (ដីកា) • Khuddakanikāya (ṭīkā) / នេត្តិវិភាវិនី • Nettivibhāvinī / ២. វិចយហារវិភង្គវិភាវនា • 2. Vicayahāravibhaṅgavibhāvanā
