/ Kashmir Shaivism

Vasugupta

स्पन्दकारिका
spandakarika

स्वरूपस्पन्द

यस्योन्मेषनिमेषाभ्यां जगतः प्रलयोदयौ ।
तं शक्तिचक्रविभवप्रभवं शङ्करं स्तुमः ॥१॥
yasyonmeṣanimeṣābhyāṃ jagataḥ pralayodayau |
taṃ śakticakravibhavaprabhavaṃ śaṅkaraṃ stumaḥ ||1||

यत्र स्थितमिदं सर्वं कार्यं यस्माच्च निर्गतम् ।
तस्यानावृतरूपत्वान्न निरोधोऽस्ति कुत्रचित् ॥२॥
yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmācca nirgatam |
tasyānāvṛtarūpatvānna nirodho'sti kutracit ||2||

जाग्रदादिविभेदेऽपि तदभिन्ने प्रसर्पति ।
निवर्तते निजान्नैव स्वभावादुपलब्धृतः ॥३॥
jāgradādivibhede'pi tadabhinne prasarpati |
nivartate nijānnaiva svabhāvādupalabdhṛtaḥ ||3||

अहं सुखी च दुःखी च रक्तश्चेत्यादिसंविदः ।
सुखाद्यवस्थानुस्यूते वर्तन्तेऽन्यत्र ताः स्फुटम् ॥४॥
ahaṃ sukhī ca duḥkhī ca raktaścetyādisaṃvidaḥ |
sukhādyavasthānusyūte vartante'nyatra tāḥ sphuṭam ||4||

न दुःखं न सुखं यत्र न ग्राह्यं ग्राहकं न च ।
न चास्ति मूढभावोऽपि तदस्ति परमार्थतः ॥५॥
na duḥkhaṃ na sukhaṃ yatra na grāhyaṃ grāhakaṃ na ca |
na cāsti mūḍhabhāvo'pi tadasti paramārthataḥ ||5||

यतः करणवर्गोऽयं विमूढोऽमूढवत्स्वयम् ।
सहान्तरेण चक्रेण प्रवृत्तिस्थितिसंहृतीः ॥६॥
yataḥ karaṇavargo'yaṃ vimūḍho'mūḍhavatsvayam |
sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ ||6||

लभते तत्प्रयत्नेन परीक्ष्यं तत्त्वमादरात् ।
यतः स्वतन्त्रता तस्य सर्वत्रेयमकृत्रिमा ॥७॥
labhate tatprayatnena parīkṣyaṃ tattvamādarāt |
yataḥ svatantratā tasya sarvatreyamakṛtrimā ||7||

न हीच्छानोदनस्यायं प्रेरकत्वेन वर्तते ।
अपि त्वात्मबलस्पर्शात्पुरुषस्तत्समो भवेत् ॥८॥
na hīcchānodanasyāyaṃ prerakatvena vartate |
api tvātmabalasparśātpuruṣastatsamo bhavet ||8||

निजाशुद्ध्यासमर्थस्य कर्तव्येष्वभिलाषिणः ।
यदा क्षोभः प्रलीयेत तदा स्यात्परमं पदम् ॥९॥
nijāśuddhyāsamarthasya kartavyeṣvabhilāṣiṇaḥ |
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam ||9||

तदास्याकृत्रिमो धर्मो ज्ञत्वकर्तृत्वलक्षणः ।
यतस्तदेप्सितं सर्वं जानाति च करोति च ॥१०॥
tadāsyākṛtrimo dharmo jñatvakartṛtvalakṣaṇaḥ |
yatastadepsitaṃ sarvaṃ jānāti ca karoti ca ||10||

तमधिष्ठातृभावेन स्वभावमवलोकयन् ।
स्मयमान इवास्ते यस्तस्येयं कुसृतिः कुतः ॥११॥
tamadhiṣṭhātṛbhāvena svabhāvamavalokayan |
smayamāna ivāste yastasyeyaṃ kusṛtiḥ kutaḥ ||11||

नाभावो भाव्यतामेति न च तत्रास्त्यमूढता ।
यतोऽभियोगसंस्पर्शात्तदासीदिति निश्चयः ॥१२॥
nābhāvo bhāvyatāmeti na ca tatrāstyamūḍhatā |
yato'bhiyogasaṃsparśāttadāsīditi niścayaḥ ||12||

अतस्तत्कृत्रिमं ज्ञेयं सौषुप्तपदवत्सदा ।
न त्वेवं स्मर्यमाणत्वं तत्तत्त्वं प्रतिपद्यते ॥१३॥
atastatkṛtrimaṃ jñeyaṃ sauṣuptapadavatsadā |
na tvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tattattvaṃ pratipadyate ||13||

अवस्थायुगलं चात्र कार्यकर्तृत्वशब्दितम् ।
कार्यता क्षयिणी तत्र कर्तृत्वं पुनरक्षयम् ॥१४॥
avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam |
kāryatā kṣayiṇī tatra kartṛtvaṃ punarakṣayam ||14||

कार्योन्मुखः प्रयत्नो यः केवलं सोऽत्र लुप्यते ।
तस्मिन् लुप्ते विलुप्तोऽस्मीत्यबुधः प्रतिपद्यते ॥१५॥
kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ kevalaṃ so'tra lupyate |
tasmin lupte vilupto'smītyabudhaḥ pratipadyate ||15||

न तु योऽन्तर्मुखो भावः सर्वज्ञत्वगुणास्पदम् ।
तस्य लोपः कदाचित्स्यादन्यस्यानुपलम्भनात् ॥१६॥
na tu yo'ntarmukho bhāvaḥ sarvajñatvaguṇāspadam |
tasya lopaḥ kadācitsyādanyasyānupalambhanāt ||16||

तस्योपलब्धिः सततं त्रिपदाव्यभिचारिणी ।
नित्यं स्यात्सुप्रबुद्धस्य तदाद्यन्ते परस्य तु ॥१७॥
tasyopalabdhiḥ satataṃ tripadāvyabhicāriṇī |
nityaṃ syātsuprabuddhasya tadādyante parasya tu ||17||

ज्ञानज्ञेयस्वरूपिण्या शक्त्या परमया युतः ।
पदद्वये विभुर्भाति तदन्यत्र तु चिन्मयः ॥१८॥
jñānajñeyasvarūpiṇyā śaktyā paramayā yutaḥ |
padadvaye vibhurbhāti tadanyatra tu cinmayaḥ ||18||

गुणादिस्पन्दनिष्यन्दाः सामान्यस्पन्दसंश्रयात् ।
लब्धात्मलाभाः सततं स्युर्ज्ञस्यापरिपन्थिनः ॥१९॥
guṇādispandaniṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt |
labdhātmalābhāḥ satataṃ syurjñasyāparipanthinaḥ ||19||

अप्रबुद्धधियस्त्वेते स्वस्थितिस्थगनोद्यताः ।
पातयन्ति दुरुत्तारे घोरे संसारवर्त्मनि ॥२०॥
aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyatāḥ |
pātayanti duruttāre ghore saṃsāravartmani ||20||

अतः सततमुद्युक्तः स्पन्दतत्त्वविविक्तये ।
जाग्रदेव निजं भावमचिरेणाधिगच्छति ॥२१॥
ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye |
jāgradeva nijaṃ bhāvamacireṇādhigacchati ||21||

अतिक्रुद्धः प्रहृष्टो वा किं करोमीति वा मृशन् ।
धावन्वा यत्पदं गच्छेत्तत्र स्पन्दः प्रतिष्ठितः ॥२२॥
atikruddhaḥ prahṛṣṭo vā kiṃ karomīti vā mṛśan |
dhāvanvā yatpadaṃ gacchettatra spandaḥ pratiṣṭhitaḥ ||22||

यामवस्थां समालम्ब्य यदयं मम वक्ष्यति ।
तदवश्यं करिष्येऽहमिति सङ्कल्प्य तिष्ठति ॥२३॥
yāmavasthāṃ samālambya yadayaṃ mama vakṣyati |
tadavaśyaṃ kariṣye'hamiti saṅkalpya tiṣṭhati ||23||

तामाश्रित्योर्ध्वमार्गेण चन्द्रसूर्यावुभावपि ।
सौषुम्नेऽध्वन्यस्तमितो हित्वा ब्रह्माण्डगोचरम् ॥२४॥
tāmāśrityordhvamārgeṇa candrasūryāvubhāvapi |
sauṣumne'dhvanyastamito hitvā brahmāṇḍagocaram ||24||

तदा तस्मिन्महाव्योम्नि प्रलीनशशिभास्करे ।
सौषुप्तपदवन्मूढः प्रबुद्धः स्यादनावृतः ॥२५॥
tadā tasminmahāvyomni pralīnaśaśibhāskare |
sauṣuptapadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ ||25||

सहजविद्योदय

तदाक्रम्य बलं मन्त्राः सर्वज्ञबलशालिनः ।
प्रवर्तन्तेऽधिकाराय करणानीव देहिनाम् ॥१॥
tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ |
pravartante'dhikārāya karaṇānīva dehinām ||1||

तत्रैव सम्प्रलीयन्ते शान्तरूपा निरञ्जनाः ।
सहाराधकचित्तेन तेनैते शिवधर्मिणः ॥२॥
tatraiva sampralīyante śāntarūpā nirañjanāḥ |
sahārādhakacittena tenaite śivadharmiṇaḥ ||2||

यस्मात्सर्वमयो जीवः सर्वभावसमुद्भवात्।
तत्संवेदनरूपेण तादात्म्यप्रतिपत्तितः॥३॥
yasmātsarvamayo jīvaḥ sarvabhāvasamudbhavāt|
tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ||3||

तस्माच्छब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न या शिवः ।
भोक्तैव भोग्यभावेन सदा सर्वत्र संस्थितः ॥४॥
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ |
bhoktaiva bhogyabhāvena sadā sarvatra saṃsthitaḥ ||4||

इति वा यस्य संवित्तिः क्रीडात्वेनाखिलं जगत् ।
स पश्यन्सततं युक्तो जीवन्मुक्तो न संशयः ॥५॥
iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat |
sa paśyansatataṃ yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ ||5||

अयमेवोदयस्तस्य ध्येयस्य ध्यायिचेतसि ।
तदात्मतासमापत्तिरिच्छतः साधकस्य या ॥६॥
ayamevodayastasya dhyeyasya dhyāyicetasi |
tadātmatāsamāpattiricchataḥ sādhakasya yā ||6||

इयमेवामृतप्राप्तिरयमेवात्मनो ग्रहः ।
इयं निर्वाणदीक्षा च शिवसद्भावदायिनी ॥७॥
iyamevāmṛtaprāptirayamevātmano grahaḥ |
iyaṃ nirvāṇadīkṣā ca śivasadbhāvadāyinī ||7||

विभूतिस्पन्द

यथेच्छाभ्यर्थितो धाता जाग्रतोऽर्थान् हृदि स्थितान् ।
सोमसूर्योदयं कृत्वा सम्पादयति देहिनः ॥१॥
yathecchābhyarthito dhātā jāgrato'rthān hṛdi sthitān |
somasūryodayaṃ kṛtvā sampādayati dehinaḥ ||1||

तथा स्वप्नेऽप्यभीष्टार्थान्प्रणयस्यानतिक्रमात् ।
नित्यं स्फुटतरं मध्ये स्थितोऽवश्यं प्रकाशयेत् ॥२॥
tathā svapne'pyabhīṣṭārthānpraṇayasyānatikramāt |
nityaṃ sphuṭataraṃ madhye sthito'vaśyaṃ prakāśayet ||2||

अन्यथा तु स्वतन्त्रा स्यात्सृष्टिस्तद्धर्मकत्वतः ।
सततं लौकिकस्येव जाग्रत्स्वप्नपदद्वये ॥३॥
anyathā tu svatantrā syātsṛṣṭistaddharmakatvataḥ |
satataṃ laukikasyeva jāgratsvapnapadadvaye ||3||

यथा ह्यर्थोऽस्फुटो दृष्टः सावधानेऽपि चेतसि ।
भूयः स्फुटतरो भाति स्वबलोद्योगभावितः ॥४॥
yathā hyartho'sphuṭo dṛṣṭaḥ sāvadhāne'pi cetasi |
bhūyaḥ sphuṭataro bhāti svabalodyogabhāvitaḥ ||4||

तथा यत्परमार्थेन येन यत्र यथा स्थितम् ।
तत्तथा बलमाक्रम्य न चिरात्सम्प्रवर्तते ॥५॥
tathā yatparamārthena yena yatra yathā sthitam |
tattathā balamākramya na cirātsampravartate ||5||

दुर्बलोऽपि तदाक्रम्य यतः कार्ये प्रवर्तते ।
आच्छादयेद्बुभुक्षां च तथा योऽतिबुभुक्षितः ॥६॥
durbalo'pi tadākramya yataḥ kārye pravartate |
ācchādayedbubhukṣāṃ ca tathā yo'tibubhukṣitaḥ ||6||

अनेनाधिष्ठिते देहे यथा सर्वज्ञतादयः ।
तथा स्वात्मन्यधिष्ठानात्सर्वत्रैवं भविष्यति ॥७॥
anenādhiṣṭhite dehe yathā sarvajñatādayaḥ |
tathā svātmanyadhiṣṭhānātsarvatraivaṃ bhaviṣyati ||7||

ग्लानिर्विलुण्ठिका देहे तस्याश्चाज्ञानतः सृतिः ।
तदुन्मेषविलुप्तं चेत्कुतः सा स्यादहेतुका ॥८॥
glānirviluṇṭhikā dehe tasyāścājñānataḥ sṛtiḥ |
tadunmeṣaviluptaṃ cetkutaḥ sā syādahetukā ||8||

एकचिन्ताप्रसक्तस्य यतः स्यादपरोदयः ।
उन्मेषः स तु विज्ञेयः स्वयं तमुपलक्षयेत् ॥९॥
ekacintāprasaktasya yataḥ syādaparodayaḥ |
unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet ||9||

अतो बिन्दुरतो नादो रूपमस्मादतो रसः ।
प्रवर्तन्तेऽचिरेणैव क्षोभकत्वेन देहिनः ॥१०॥
ato bindurato nādo rūpamasmādato rasaḥ |
pravartante'cireṇaiva kṣobhakatvena dehinaḥ ||10||

दिदृक्षयेव सर्वार्थान्यदा व्याप्यावतिष्ठते ।
तदा किं बहुनोक्तेन स्वयमेवावभोत्स्यते ॥११॥
didṛkṣayeva sarvārthānyadā vyāpyāvatiṣṭhate |
tadā kiṃ bahunoktena svayamevāvabhotsyate ||11||

प्रबुद्धः सर्वदा तिष्ठेज्ज्ञानेनालोक्य गोचरम् ।
एकत्रारोपयेत्सर्वं ततोऽन्येन न पीड्यते ॥१२॥
prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhejjñānenālokya gocaram |
ekatrāropayetsarvaṃ tato'nyena na pīḍyate ||12||

शब्दराशिसमुत्थस्य शक्तिवर्गस्य भोग्यताम् ।
कलाविलुप्तविभवो गतः सन्स पशुः स्मृतः ॥१३॥
śabdarāśisamutthasya śaktivargasya bhogyatām |
kalāviluptavibhavo gataḥ sansa paśuḥ smṛtaḥ ||13||

परामृतरसापायस्तस्य यः प्रत्ययोद्भवः ।
तेनास्वतन्त्रतामेति स च तन्मात्रगोचरः ॥१४॥
parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ |
tenāsvatantratāmeti sa ca tanmātragocaraḥ ||14||

स्वरूपावरणे चास्य शक्तयः सततोत्थिताः ।
यतः शब्दानुवेधेन न विना प्रत्ययोद्भवः ॥१५॥
svarūpāvaraṇe cāsya śaktayaḥ satatotthitāḥ |
yataḥ śabdānuvedhena na vinā pratyayodbhavaḥ ||15||

सेयं क्रियात्मिका शक्तिः शिवस्य पशुवर्तिनी ।
बन्धयित्री स्वमार्गस्था ज्ञाता सिद्ध्युपपादिका ॥१६॥
seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya paśuvartinī |
bandhayitrī svamārgasthā jñātā siddhyupapādikā ||16||

तन्मात्रोदयरूपेण मनोऽहम्बुद्धिवर्तिना ।
पुर्यष्टकेन संरुद्धस्तदुत्थं प्रत्ययोद्भवम् ॥१७॥
tanmātrodayarūpeṇa mano'hambuddhivartinā |
puryaṣṭakena saṃruddhastadutthaṃ pratyayodbhavam ||17||

भुङ्क्ते परवशो भोगं तद्भावात्संसरेदतः ।
संसृतिप्रलयस्यास्य कारणं सम्प्रचक्ष्महे ॥१८॥
bhuṅkte paravaśo bhogaṃ tadbhāvātsaṃsaredataḥ |
saṃsṛtipralayasyāsya kāraṇaṃ sampracakṣmahe ||18||

यदा त्वेकत्र संरूढस्तदा तस्य लयोदयौ ।
नियच्छन्भोक्तृतामेति ततश्चक्रेश्वरो भवेत् ॥१९॥
yadā tvekatra saṃrūḍhastadā tasya layodayau |
niyacchanbhoktṛtāmeti tataścakreśvaro bhavet ||19||

अगाधसंशयाम्भोधिसमुत्तरणतारिणीम् ।
वन्दे विचित्रार्थपदां चित्रां तां गुरुभारतीम् ॥१॥
agādhasaṃśayāmbhodhisamuttaraṇatāriṇīm |
vande vicitrārthapadāṃ citrāṃ tāṃ gurubhāratīm ||1||

लब्ध्वाप्यलभ्यमेतज्ज्ञानधनं हृद्गुहान्तकृतनिहितेः ।
वसुगुप्तवच्छिवाय हि भवति सदा सर्वलोकस्य ॥२॥
labdhvāpyalabhyametajjñānadhanaṃ hṛdguhāntakṛtanihiteḥ |
vasuguptavacchivāya hi bhavati sadā sarvalokasya ||2||

YOU MAY ALSO LIKE