| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / จูฬนิเทฺทสปาฬิ • Cūḷaniddesapāḷi |
๖. อุปสีวมาณวปุจฺฉานิเทฺทโส
6. Upasīvamāṇavapucchāniddeso
๓๘.
38.
เอโก อหํ สกฺก มหนฺตโมฆํ, [อิจฺจายสฺมา อุปสีโว]
Ekoahaṃ sakka mahantamoghaṃ, [iccāyasmā upasīvo]
อนิสฺสิโต โน วิสหามิ ตาริตุํ;
Anissito no visahāmi tārituṃ;
อารมฺมณํ 1 พฺรูหิ สมนฺตจกฺขุ, ยํ นิสฺสิโต โอฆมิมํ ตเรยฺยํฯ
Ārammaṇaṃ2brūhi samantacakkhu, yaṃ nissito oghamimaṃ tareyyaṃ.
เอโก อหํ สกฺก มหนฺตโมฆนฺติฯ เอโกติ ปุคฺคโล วา เม ทุติโย นตฺถิ, ธโมฺม วา เม ทุติโย นตฺถิ, ยํ วา ปุคฺคลํ นิสฺสาย ธมฺมํ วา นิสฺสาย มหนฺตํ กาโมฆํ ภโวฆํ ทิโฎฺฐฆํ อวิโชฺชฆํ ตเรยฺยํ อุตฺตเรยฺยํ ปตเรยฺยํ สมติกฺกเมยฺยํ วีติวเตฺตยฺยนฺติฯ สกฺกาติ สโกฺกฯ ภควา สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติปิ สโกฺกฯ อถ วา, อโฑฺฒ มหทฺธโน ธนวาติปิ สโกฺกฯ ตสฺสิมานิ ธนานิ, เสยฺยถิทํ – สทฺธาธนํ สีลธนํ หิริธนํ โอตฺตปฺปธนํ สุตธนํ จาคธนํ ปญฺญาธนํ สติปฎฺฐานธนํ…เป.… นิพฺพานธนํฯ อิเมหิ อเนเกหิ ธนรตเนหิ อโฑฺฒ มหทฺธโน ธนวาติปิ สโกฺกฯ อถ วา, สโกฺก ปหุ วิสวี อลมโตฺต สูโร วีโร วิกฺกโนฺต อภีรู อฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี ปหีนภยเภรโว วิคตโลมหํโสติปิ สโกฺกติ – เอโก อหํ สกฺก มหนฺตโมฆํฯ
Ekoahaṃ sakka mahantamoghanti. Ekoti puggalo vā me dutiyo natthi, dhammo vā me dutiyo natthi, yaṃ vā puggalaṃ nissāya dhammaṃ vā nissāya mahantaṃ kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tareyyaṃ uttareyyaṃ patareyyaṃ samatikkameyyaṃ vītivatteyyanti. Sakkāti sakko. Bhagavā sakyakulā pabbajitotipi sakko. Atha vā, aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. Tassimāni dhanāni, seyyathidaṃ – saddhādhanaṃ sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanaṃ sutadhanaṃ cāgadhanaṃ paññādhanaṃ satipaṭṭhānadhanaṃ…pe… nibbānadhanaṃ. Imehi anekehi dhanaratanehi aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. Atha vā, sakko pahu visavī alamatto sūro vīro vikkanto abhīrū achambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃsotipi sakkoti – eko ahaṃ sakka mahantamoghaṃ.
อิจฺจายสฺมา อุปสีโวติฯ อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป.…ฯ อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป.…ฯ อุปสีโวติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป.… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา อุปสีโวฯ
Iccāyasmā upasīvoti. Iccāti padasandhi…pe…. Āyasmāti piyavacanaṃ…pe…. Upasīvoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā upasīvo.
อนิสฺสิโต โน วิสหามิ ตาริตุนฺติฯ อนิสฺสิโตติ ปุคฺคลํ วา อนิสฺสิโต ธมฺมํ วา อนิสฺสิโต โน วิสหามิ น อุสฺสหามิ น สโกฺกมิ น ปฎิพโล มหนฺตํ กาโมฆํ ภโวฆํ ทิโฎฺฐฆํ อวิโชฺชฆํ ตริตุํ อุตฺตริตุํ ปตริตุํ สมติกฺกมิตุํ วีติวตฺติตุนฺติ – อนิสฺสิโต โน วิสหามิ ตาริตุํฯ
Anissitono visahāmi tāritunti. Anissitoti puggalaṃ vā anissito dhammaṃ vā anissito no visahāmi na ussahāmi na sakkomi na paṭibalo mahantaṃ kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tarituṃ uttarituṃ patarituṃ samatikkamituṃ vītivattitunti – anissito no visahāmi tārituṃ.
อารมฺมณํ พฺรูหิ สมนฺตจกฺขูติ อารมฺมณํ อาลมฺพณํ นิสฺสยํ อุปนิสฺสยํ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฎฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหิฯ สมนฺตจกฺขูติ สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํฯ ภควา เตน สพฺพญฺญุตญาเณน อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปโนฺน สมุปปโนฺน สมนฺนาคโตฯ
Ārammaṇaṃ brūhi samantacakkhūti ārammaṇaṃ ālambaṇaṃ nissayaṃ upanissayaṃ brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi. Samantacakkhūti samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṃ. Bhagavā tena sabbaññutañāṇena upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato.
น ตสฺส อทิฎฺฐมิธตฺถิ กิญฺจิ, อโถ อวิญฺญาตมชานิตพฺพํ;
Na tassa adiṭṭhamidhatthi kiñci, atho aviññātamajānitabbaṃ;
สพฺพํ อภิญฺญาสิ ยทตฺถิ เนยฺยํ, ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขูติฯ
Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ, tathāgato tena samantacakkhūti.
อารมฺมณํ พฺรูหิ สมนฺตจกฺขุฯ
Ārammaṇaṃ brūhi samantacakkhu.
ยํ นิสฺสิโต โอฆมิมํ ตเรยฺยนฺติฯ ยํ นิสฺสิโตติ ยํ ปุคฺคลํ วา นิสฺสิโต ธมฺมํ วา นิสฺสิโต มหนฺตํ กาโมฆํ ภโวฆํ ทิโฎฺฐฆํ อวิโชฺชฆํ ตเรยฺยํ อุตฺตเรยฺยํ ปตเรยฺยํ สมติกฺกเมยฺยํ วีติวเตฺตยฺยนฺติ – ยํ นิสฺสิโต โอฆมิมํ ตเรยฺยํ ฯ เตนาห โส พฺราหฺมโณ –
Yaṃnissito oghamimaṃ tareyyanti. Yaṃ nissitoti yaṃ puggalaṃ vā nissito dhammaṃ vā nissito mahantaṃ kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tareyyaṃ uttareyyaṃ patareyyaṃ samatikkameyyaṃ vītivatteyyanti – yaṃ nissito oghamimaṃ tareyyaṃ . Tenāha so brāhmaṇo –
‘‘เอโก อหํ สกฺก มหนฺตโมฆํ, [อิจฺจายสฺมา อุปสีโว]
‘‘Eko ahaṃ sakka mahantamoghaṃ, [iccāyasmā upasīvo]
อนิสฺสิโต โน วิสหามิ ตาริตุํ;
Anissito no visahāmi tārituṃ;
อารมฺมณํ พฺรูหิ สมนฺตจกฺขุ, ยํ นิสฺสิโต โอฆมิมํ ตเรยฺย’’นฺติฯ
Ārammaṇaṃ brūhi samantacakkhu, yaṃ nissito oghamimaṃ tareyya’’nti.
๓๙.
39.
อากิญฺจญฺญํ เปกฺขมาโน สติมา, [อุปสีวาติ ภควา]
Ākiñcaññaṃ pekkhamāno satimā, [upasīvāti bhagavā]
นตฺถีติ นิสฺสาย ตรสฺสุ โอฆํ;
Natthīti nissāya tarassu oghaṃ;
กาเม ปหาย วิรโต กถาหิ, ตณฺหกฺขยํ นตฺตมหาภิปสฺส 3 ฯ
Kāme pahāya virato kathāhi, taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassa4.
อากิญฺจญฺญํ เปกฺขมาโน สติมาติ โส พฺราหฺมโณ ปกติยา อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติํ ลาภีเยว นิสฺสยํ น ชานาติ – ‘‘อยํ เม นิสฺสโย’’ติฯ ตสฺส ภควา นิสฺสยญฺจ อาจิกฺขติ อุตฺตริญฺจ นิยฺยานปถํฯ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติํ สโต สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฎฺฐหิตฺวา ตตฺถ ชาเต จิตฺตเจตสิเก ธเมฺม อนิจฺจโต เปกฺขมาโน, ทุกฺขโต…เป.… โรคโต… คณฺฑโต… สลฺลโต… อฆโต… อาพาธโต… ปรโต… ปโลกโต… อีติโต… อุปทฺทวโต… ภยโต… อุปสคฺคโต… จลโต… ปภงฺคุโต… อทฺธุวโต… อตาณโต… อเลณโต… อสรณโต… อสรณีภูตโต… ริตฺตโต… ตุจฺฉโต… สุญฺญโต… อนตฺตโต… อาทีนวโต… วิปริณามธมฺมโต… อสารกโต… อฆมูลโต… ภวโต… วิภวโต… สาสวโต… สงฺขตโต… มารามิสโต… ชาติธมฺมโต… ชราธมฺมโต… พฺยาธิธมฺมโต… มรณธมฺมโต… โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสธมฺมโต … สมุทยธมฺมโต… อตฺถงฺคมโต… อสฺสาทโต… อาทีนวโต… นิสฺสรณโต เปกฺขมาโน ทกฺขมาโน โอโลกยมาโน นิชฺฌายมาโน อุปปริกฺขมาโนฯ
Ākiñcaññaṃ pekkhamāno satimāti so brāhmaṇo pakatiyā ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ lābhīyeva nissayaṃ na jānāti – ‘‘ayaṃ me nissayo’’ti. Tassa bhagavā nissayañca ācikkhati uttariñca niyyānapathaṃ. Ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā tattha jāte cittacetasike dhamme aniccato pekkhamāno, dukkhato…pe… rogato… gaṇḍato… sallato… aghato… ābādhato… parato… palokato… ītito… upaddavato… bhayato… upasaggato… calato… pabhaṅguto… addhuvato… atāṇato… aleṇato… asaraṇato… asaraṇībhūtato… rittato… tucchato… suññato… anattato… ādīnavato… vipariṇāmadhammato… asārakato… aghamūlato… bhavato… vibhavato… sāsavato… saṅkhatato… mārāmisato… jātidhammato… jarādhammato… byādhidhammato… maraṇadhammato… sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato … samudayadhammato… atthaṅgamato… assādato… ādīnavato… nissaraṇato pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamāno.
สติมาติ ยา สติ อนุสฺสติ ปฎิสฺสติ…เป.… สมฺมาสติ – อยํ วุจฺจติ สติฯ อิมาย สติยา อุเปโต โหติ…เป.… สมนฺนาคโต, โส วุจฺจติ สติมาติ – อากิญฺจญฺญํ เปกฺขมาโน สติมาฯ
Satimāti yā sati anussati paṭissati…pe… sammāsati – ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā upeto hoti…pe… samannāgato, so vuccati satimāti – ākiñcaññaṃ pekkhamāno satimā.
อุปสีวาติ ภควาติฯ อุปสีวาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติฯ ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป.… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – อุปสีวาติ ภควาฯ
Upasīvāti bhagavāti. Upasīvāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – upasīvāti bhagavā.
นตฺถีติ นิสฺสาย ตรสฺสุ โอฆนฺติ นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติฯ กิํการณา นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติ? วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺติํ สโต สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฎฺฐหิตฺวา ตเญฺญว วิญฺญาณํ อภาเวติ, วิภาเวติ, อนฺตรธาเปติ, นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสติฯ ตํการณา นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติํ นิสฺสาย อุปนิสฺสาย อาลมฺพณํ กริตฺวา กาโมฆํ ภโวฆํ ทิโฎฺฐฆํ อวิโชฺชฆํ ตรสฺสุ อุตฺตรสฺสุ ปตรสฺสุ สมติกฺกมสฺสุ วีติวตฺตสฺสูติ – นตฺถีติ นิสฺสาย ตรสฺสุ โอฆํฯ
Natthīti nissāya tarassu oghanti natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpatti. Kiṃkāraṇā natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpatti? Viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā taññeva viññāṇaṃ abhāveti, vibhāveti, antaradhāpeti, natthi kiñcīti passati. Taṃkāraṇā natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ nissāya upanissāya ālambaṇaṃ karitvā kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tarassu uttarassu patarassu samatikkamassu vītivattassūti – natthīti nissāya tarassu oghaṃ.
กาเม ปหาย วิรโต กถาหีติฯ กามาติ อุทฺทานโต เทฺว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป.… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา …เป.… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามาฯ กาเม ปหายาติ วตฺถุกาเม ปริชานิตฺวา กิเลสกาเม ปหาย ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – กาเม ปหายฯ วิรโต กถาหีติ กถํกถา วุจฺจติ วิจิกิจฺฉาฯ ทุเกฺข กงฺขา…เป.… ฉมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข กถํกถาย อารโต วิรโต ปฎิวิรโต นิกฺขโนฺต นิสฺสโฎ วิปฺปมุโตฺต วิสญฺญุโตฺต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – เอวมฺปิ วิรโต กถาหิ…เป.… อถ วา, ทฺวตฺติํสาย ติรจฺฉานกถาย อารโต วิรโต ปฎิวิรโต นิกฺขโนฺต นิสฺสโฎ วิปฺปมุโตฺต วิสญฺญุโตฺต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ เอวมฺปิ วิรโต กถาหีติ – กาเม ปหาย วิรโต กถาหิฯ
Kāme pahāya virato kathāhīti. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā …pe… ime vuccanti kilesakāmā. Kāme pahāyāti vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – kāme pahāya. Virato kathāhīti kathaṃkathā vuccati vicikicchā. Dukkhe kaṅkhā…pe… chambhitattaṃ cittassa manovilekho kathaṃkathāya ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – evampi virato kathāhi…pe… atha vā, dvattiṃsāya tiracchānakathāya ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti evampi virato kathāhīti – kāme pahāya virato kathāhi.
ตณฺหกฺขยํ นตฺตมหาภิปสฺสาติฯ ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป.… ธมฺมตณฺหาฯ นตฺตํ วุจฺจติ รตฺติฯ อโหติ ทิวโสฯ รตฺติญฺจ ทิวา จ ตณฺหกฺขยํ ราคกฺขยํ โทสกฺขยํ โมหกฺขยํ คติกฺขยํ อุปปตฺติกฺขยํ ปฎิสนฺธิกฺขยํ ภวกฺขยํ สํสารกฺขยํ วฎฺฎกฺขยํ ปสฺส อภิปสฺส ทกฺข โอโลกย นิชฺฌาย อุปปริกฺขาติ – ตณฺหกฺขยํ นตฺตมหาภิปสฺสฯ เตนาห ภควา –
Taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassāti. Taṇhāti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Nattaṃ vuccati ratti. Ahoti divaso. Rattiñca divā ca taṇhakkhayaṃ rāgakkhayaṃ dosakkhayaṃ mohakkhayaṃ gatikkhayaṃ upapattikkhayaṃ paṭisandhikkhayaṃ bhavakkhayaṃ saṃsārakkhayaṃ vaṭṭakkhayaṃ passa abhipassa dakkha olokaya nijjhāya upaparikkhāti – taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassa. Tenāha bhagavā –
‘‘อากิญฺจญฺญํ เปกฺขมาโน สติมา, [อุปสีวาติ ภควา]
‘‘Ākiñcaññaṃ pekkhamāno satimā, [upasīvāti bhagavā]
นตฺถีติ นิสฺสาย ตรสฺสุ โอฆํ;
Natthīti nissāya tarassu oghaṃ;
กาเม ปหาย วิรโต กถาหิ, ตณฺหกฺขยํ นตฺตมหาภิปสฺสา’’ติฯ
Kāme pahāya virato kathāhi, taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassā’’ti.
๔๐.
40.
สเพฺพสุ กาเมสุ โย วีตราโค, [อิจฺจายสฺมา อุปสีโว]
Sabbesu kāmesu yo vītarāgo, [iccāyasmā upasīvo]
อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ;
Ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ;
สญฺญาวิโมเกฺข ปรเมธิมุโตฺต, ติเฎฺฐ นุ โส ตตฺถ อนานุยายีฯ
Saññāvimokkhe paramedhimutto, tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyī.
สเพฺพสุ กาเมสุ โย วีตราโคติฯ สเพฺพสูติ สเพฺพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิเสฺสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ สเพฺพสูติฯ กาเมสูติ กามาติ อุทฺทานโต เทฺว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป.… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป.… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามาฯ สเพฺพสุ กาเมสุ โย วีตราโคติฯ สเพฺพสุ กาเมสุ โย วีตราโค วิคตราโค จตฺตราโค วนฺตราโค มุตฺตราโค ปหีนราโค ปฎินิสฺสฎฺฐราโค วิกฺขมฺภนโตติ – สเพฺพสุ กาเมสุ โย วีตราโคฯ
Sabbesu kāmesu yo vītarāgoti. Sabbesūti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ sabbesūti. Kāmesūti kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Sabbesu kāmesu yo vītarāgoti. Sabbesu kāmesu yo vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo vikkhambhanatoti – sabbesu kāmesu yo vītarāgo.
อิจฺจายสฺมา อุปสีโวติฯ อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป.…ฯ อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป.…ฯ อุปสีโวติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป.… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา อุปสีโวฯ
Iccāyasmā upasīvoti. Iccāti padasandhi…pe…. Āyasmāti piyavacanaṃ…pe…. Upasīvoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā upasīvo.
อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญนฺติฯ เหฎฺฐิมา ฉ สมาปตฺติโย หิตฺวา จชิตฺวา ปริจฺจชิตฺวา อติกฺกมิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา วีติวตฺติตฺวา อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติํ นิสฺสิโต อลฺลีโน อุปคโต สมุปคโต อโชฺฌสิโต อธิมุโตฺตติ – อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํฯ
Ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññanti. Heṭṭhimā cha samāpattiyo hitvā cajitvā pariccajitvā atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ nissito allīno upagato samupagato ajjhosito adhimuttoti – ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ.
สญฺญาวิโมเกฺข ปรเมธิมุโตฺตติ สญฺญาวิโมกฺขา วุจฺจนฺติ สตฺต สญฺญาสมาปตฺติโยฯ ตาสํ สญฺญาสมาปตฺตีนํ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติวิโมโกฺข 5 อโคฺค จ เสโฎฺฐ จ วิเสโฎฺฐ จ ปาโมโกฺข จ อุตฺตโม จ ปวโร จ, ปรเม อเคฺค เสเฎฺฐ วิเสเฎฺฐ ปาโมเกฺข อุตฺตเม ปวเร อธิมุตฺติวิโมเกฺขน อธิมุโตฺต ตตฺราธิมุโตฺต ตทธิมุโตฺต ตจฺจริโต ตพฺพหุโล ตคฺครุโก ตนฺนิโนฺน ตโปฺปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุโตฺต ตทธิปเตโยฺยติ – สญฺญาวิโมเกฺข ปรเมธิมุโตฺตฯ
Saññāvimokkhe paramedhimuttoti saññāvimokkhā vuccanti satta saññāsamāpattiyo. Tāsaṃ saññāsamāpattīnaṃ ākiñcaññāyatanasamāpattivimokkho 6 aggo ca seṭṭho ca viseṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca, parame agge seṭṭhe viseṭṭhe pāmokkhe uttame pavare adhimuttivimokkhena adhimutto tatrādhimutto tadadhimutto taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyoti – saññāvimokkhe paramedhimutto.
ติเฎฺฐ นุ โส ตตฺถ อนานุยายีติฯ ติเฎฺฐ นูติ สํสยปุจฺฉา วิมติปุจฺฉา เทฺวฬฺหกปุจฺฉา อเนกํสปุจฺฉา , ‘‘เอวํ นุ โข, นนุ โข, กิํ นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ – ติเฎฺฐ นุฯ ตตฺถาติ อากิญฺจญฺญายตเนฯ อนานุยายีติ อนานุยายี อวิจฺจมาโน 7 อวิคจฺฉมาโน อนนฺตรธายมาโน อปริหายมาโน…เป.…ฯ อถ วา, อรชฺชมาโน อทุสฺสมาโน อมุยฺหมาโน อกิลิสฺสมาโนติ – ติเฎฺฐ นุ โส ตตฺถ อนานุยายีฯ เตนาห โส พฺราหฺมโณ –
Tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyīti. Tiṭṭhe nūti saṃsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṃsapucchā , ‘‘evaṃ nu kho, nanu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti – tiṭṭhe nu. Tatthāti ākiñcaññāyatane. Anānuyāyīti anānuyāyī aviccamāno 8 avigacchamāno anantaradhāyamāno aparihāyamāno…pe…. Atha vā, arajjamāno adussamāno amuyhamāno akilissamānoti – tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyī. Tenāha so brāhmaṇo –
‘‘สเพฺพสุ กาเมสุ โย วีตราโค, [อิจฺจายสฺมา อุปสีโว]
‘‘Sabbesu kāmesu yo vītarāgo, [iccāyasmā upasīvo]
อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ;
Ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ;
สญฺญาวิโมเกฺข ปรเมธิมุโตฺต, ติเฎฺฐ นุ โส ตตฺถ อนานุยายี’’ติฯ
Saññāvimokkhe paramedhimutto, tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyī’’ti.
๔๑.
41.
สเพฺพสุ กาเมสุ โย วีตราโค, [อุปสีวาติ ภควา]
Sabbesukāmesu yo vītarāgo, [upasīvāti bhagavā]
อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ;
Ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ;
สญฺญาวิโมเกฺข ปรเมธิมุโตฺต, ติเฎฺฐยฺย โส ตตฺถ อนานุยายีฯ
Saññāvimokkhe paramedhimutto, tiṭṭheyya so tattha anānuyāyī.
สเพฺพสุ กาเมสุ โย วีตราโคติฯ สเพฺพสูติ สเพฺพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิเสฺสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ สเพฺพสูติฯ กาเมสูติ กามาติ อุทฺทานโต เทฺว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป.… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป.… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามาฯ สเพฺพสุ กาเมสุ โย วีตราโคติ สเพฺพสุ กาเมสุ โย วีตราโค…เป.… ปฎินิสฺสฎฺฐราโค วิกฺขมฺภนโตติ – สเพฺพสุ กาเมสุ โย วีตราโคฯ
Sabbesu kāmesu yo vītarāgoti. Sabbesūti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ sabbesūti. Kāmesūti kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Sabbesu kāmesu yo vītarāgoti sabbesu kāmesu yo vītarāgo…pe… paṭinissaṭṭharāgo vikkhambhanatoti – sabbesu kāmesu yo vītarāgo.
อุปสีวาติ ภควาติฯ อุปสีวาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติฯ ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป.… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – อุปสีวาติ ภควาฯ
Upasīvāti bhagavāti. Upasīvāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – upasīvāti bhagavā.
อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญนฺติฯ เหฎฺฐิมา ฉ สมาปตฺติโย หิตฺวา จชิตฺวา ปริจฺจชิตฺวา อติกฺกมิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา วีติวตฺติตฺวา อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติํ นิสฺสิโต อลฺลีโน อุปคโต สมุปคโต อโชฺฌสิโต อธิมุโตฺตติ – อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํฯ
Ākiñcaññaṃnissito hitvā maññanti. Heṭṭhimā cha samāpattiyo hitvā cajitvā pariccajitvā atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ nissito allīno upagato samupagato ajjhosito adhimuttoti – ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ.
สญฺญาวิโมเกฺข ปรเมธิมุโตฺตติ สญฺญาวิโมกฺขา วุจฺจนฺติ สตฺต สญฺญาสมาปตฺติโยฯ ตาสํ สญฺญาสมาปตฺตีนํ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติวิโมโกฺข อโคฺค จ เสโฎฺฐ จ วิเสโฎฺฐ จ ปาโมโกฺข จ อุตฺตโม จ ปวโร จ, ปรเม อเคฺค เสเฎฺฐ วิเสเฎฺฐ ปาโมเกฺข อุตฺตเม ปวเร อธิมุตฺติวิโมเกฺขน อธิมุโตฺต ตตฺราธิมุโตฺต ตทธิมุโตฺต…เป.… ตทธิปเตโยฺยติ – สญฺญาวิโมเกฺข ปรเมธิมุโตฺตฯ
Saññāvimokkhe paramedhimuttoti saññāvimokkhā vuccanti satta saññāsamāpattiyo. Tāsaṃ saññāsamāpattīnaṃ ākiñcaññāyatanasamāpattivimokkho aggo ca seṭṭho ca viseṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca, parame agge seṭṭhe viseṭṭhe pāmokkhe uttame pavare adhimuttivimokkhena adhimutto tatrādhimutto tadadhimutto…pe… tadadhipateyyoti – saññāvimokkhe paramedhimutto.
ติเฎฺฐยฺย โส ตตฺถ อนานุยายีติฯ ติเฎฺฐยฺยาติ ติเฎฺฐยฺย สฎฺฐิกปฺปสหสฺสานิฯ ตตฺถาติ อากิญฺจญฺญายตเนฯ อนานุยายีติ อนานุยายี อวิจฺจมาโน อวิคจฺฉมาโน อนนฺตรธายมาโน อปริหายมาโนฯ อถ วา, อรชฺชมาโน อทุสฺสมาโน อมุยฺหมาโน อกิลิสฺสมาโนติ – ติเฎฺฐยฺย โส ตตฺถ อนานุยายีฯ เตนาห ภควา –
Tiṭṭheyya so tattha anānuyāyīti. Tiṭṭheyyāti tiṭṭheyya saṭṭhikappasahassāni. Tatthāti ākiñcaññāyatane. Anānuyāyīti anānuyāyī aviccamāno avigacchamāno anantaradhāyamāno aparihāyamāno. Atha vā, arajjamāno adussamāno amuyhamāno akilissamānoti – tiṭṭheyya so tattha anānuyāyī. Tenāha bhagavā –
‘‘สเพฺพสุ กาเมสุ โย วีตราโค, [อุปสีวาติ ภควา]
‘‘Sabbesu kāmesu yo vītarāgo, [upasīvāti bhagavā]
อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ;
Ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ;
สญฺญาวิโมเกฺข ปรเมธิมุโตฺต, ติเฎฺฐยฺย โส ตตฺถ อนานุยายี’’ติฯ
Saññāvimokkhe paramedhimutto, tiṭṭheyya so tattha anānuyāyī’’ti.
๔๒.
42.
ติเฎฺฐ เจ โส ตตฺถ อนานุยายี, ปูคมฺปิ วสฺสานิ 9 สมนฺตจกฺขุ;
Tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyī, pūgampi vassāni10samantacakkhu;
ตเตฺถว โส สีติสิยา วิมุโตฺต, จเวถ วิญฺญาณํ ตถาวิธสฺสฯ
Tattheva so sītisiyā vimutto, cavethaviññāṇaṃ tathāvidhassa.
ติเฎฺฐ เจ โส ตตฺถ อนานุยายีติ สเจ โส ติเฎฺฐยฺย สฎฺฐิกปฺปสหสฺสานิฯ ตตฺถาติ อากิญฺจญฺญายตเนฯ อนานุยายีติ อนานุยายี อวิจฺจมาโน อวิคจฺฉมาโน อนนฺตรธายมาโน อปริหายมาโนฯ อถ วา, อรชฺชมาโน อทุสฺสมาโน อมุยฺหมาโน อกิลิสฺสมาโนติ – ติเฎฺฐ เจ โส ตตฺถ อนานุยายีฯ
Tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyīti sace so tiṭṭheyya saṭṭhikappasahassāni. Tatthāti ākiñcaññāyatane. Anānuyāyīti anānuyāyī aviccamāno avigacchamāno anantaradhāyamāno aparihāyamāno. Atha vā, arajjamāno adussamāno amuyhamāno akilissamānoti – tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyī.
ปูคมฺปิ วสฺสานิ สมนฺตจกฺขูติฯ ปูคมฺปิ วสฺสานีติ ปูคมฺปิ วสฺสานิ พหูนิ วสฺสานิ 11 พหูนิ วสฺสสตานิ พหูนิ วสฺสสหสฺสานิ พหูนิ วสฺสสตสหสฺสานิ พหูนิ กปฺปานิ พหูนิ กปฺปสตานิ พหูนิ กปฺปสหสฺสานิ พหูนิ กปฺปสตสหสฺสานิฯ สมนฺตจกฺขูติ สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ…เป.… ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขูติ – ปูคมฺปิ วสฺสานิ สมนฺตจกฺขุฯ
Pūgampivassāni samantacakkhūti. Pūgampi vassānīti pūgampi vassāni bahūni vassāni 12 bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni bahūni vassasatasahassāni bahūni kappāni bahūni kappasatāni bahūni kappasahassāni bahūni kappasatasahassāni. Samantacakkhūti samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṃ…pe… tathāgato tena samantacakkhūti – pūgampi vassāni samantacakkhu.
ตเตฺถว โส สีติสิยา วิมุโตฺต, จเวถ วิญฺญาณํ ตถาวิธสฺสาติ ตเตฺถว โส สีติภาวมนุปฺปโตฺต นิโจฺจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธโมฺม สสฺสติสมํ ตเถว ติเฎฺฐยฺยฯ อถ วา, ตสฺส วิญฺญาณํ จเวยฺย อุจฺฉิเชฺชยฺย นเสฺสยฺย วินเสฺสยฺย น ภเวยฺยาติ ปุนพฺภวปฎิสนฺธิวิญฺญาณํ นิพฺพเตฺตยฺย กามธาตุยา วา รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วาติ อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส สสฺสตญฺจ อุเจฺฉทญฺจ ปุจฺฉติฯ อุทาหุ ตเตฺถว อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพาเยยฺย ฯ อถ วา, ตสฺส วิญฺญาณํ จเวยฺย ปุน ปฎิสนฺธิวิญฺญาณํ นิพฺพเตฺตยฺย กามธาตุยา วา รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วาติ, อากิญฺจญฺญายตนํ อุปปนฺนสฺส ปรินิพฺพานญฺจ ปฎิสนฺธิญฺจ ปุจฺฉติฯ ตถาวิธสฺสาติ ตถาวิธสฺส ตาทิสสฺส ตสฺสณฺฐิตสฺส ตปฺปการสฺส ตปฺปฎิภาคสฺส อากิญฺจญฺญายตนํ อุปปนฺนสฺสาติ – ตเตฺถว โส สีติสิยา วิมุโตฺต, จเวถ วิญฺญาณํ ตถาวิธสฺสฯ เตนาห โส พฺราหฺมโณ –
Tattheva so sītisiyā vimutto, cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassāti tattheva so sītibhāvamanuppatto nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva tiṭṭheyya. Atha vā, tassa viññāṇaṃ caveyya ucchijjeyya nasseyya vinasseyya na bhaveyyāti punabbhavapaṭisandhiviññāṇaṃ nibbatteyya kāmadhātuyā vā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vāti ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa sassatañca ucchedañca pucchati. Udāhu tattheva anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyeyya . Atha vā, tassa viññāṇaṃ caveyya puna paṭisandhiviññāṇaṃ nibbatteyya kāmadhātuyā vā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vāti, ākiñcaññāyatanaṃ upapannassa parinibbānañca paṭisandhiñca pucchati. Tathāvidhassāti tathāvidhassa tādisassa tassaṇṭhitassa tappakārassa tappaṭibhāgassa ākiñcaññāyatanaṃ upapannassāti – tattheva so sītisiyā vimutto, cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassa. Tenāha so brāhmaṇo –
‘‘ติเฎฺฐ เจ โส ตตฺถ อนานุยายี, ปูคมฺปิ วสฺสานิ สมนฺตจกฺขุ;
‘‘Tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyī, pūgampi vassāni samantacakkhu;
ตเตฺถว โส สีติสิยา วิมุโตฺต, จเวถ วิญฺญาณํ ตถาวิธสฺสา’’ติฯ
Tattheva so sītisiyā vimutto, cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassā’’ti.
๔๓.
43.
อจฺจิ ยถา วาตเวเคน ขิตฺตา, [อุปสีวาติ ภควา]
Acci yathā vātavegena khittā, [upasīvāti bhagavā]
อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ;
Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ;
เอวํ มุนี นามกายา วิมุโตฺต, อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํฯ
Evaṃ munī nāmakāyā vimutto, atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ.
อจฺจิ ยถา วาตเวเคน ขิตฺตาติ อจฺจิ วุจฺจติ ชาลสิขาฯ วาตาติ ปุรตฺถิมา วาตา ปจฺฉิมา วาตา อุตฺตรา วาตา ทกฺขิณา วาตา สรชา วาตา อรชา วาตา สีตา วาตา อุณฺหา วาตา ปริตฺตา วาตา อธิมตฺตา วาตา 13 เวรมฺภวาตา ปกฺขวาตา สุปณฺณวาตา ตาลปณฺณวาตา วิธูปนวาตาฯ วาตเวเคน ขิตฺตาติ วาตเวเคน ขิตฺตา 14 อุกฺขิตฺตา นุนฺนา ปณุนฺนา ขมฺภิตา วิกฺขมฺภิตาติ – อจฺจิ ยถา วาตเวเคน ขิตฺตาฯ อุปสีวาติ ภควาติฯ อุปสีวาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติฯ ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป.… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – อุปสีวาติ ภควาฯ
Acci yathā vātavegena khittāti acci vuccati jālasikhā. Vātāti puratthimā vātā pacchimā vātā uttarā vātā dakkhiṇā vātā sarajā vātā arajā vātā sītā vātā uṇhā vātā parittā vātā adhimattā vātā 15 verambhavātā pakkhavātā supaṇṇavātā tālapaṇṇavātā vidhūpanavātā. Vātavegena khittāti vātavegena khittā 16 ukkhittā nunnā paṇunnā khambhitā vikkhambhitāti – acci yathā vātavegena khittā. Upasīvāti bhagavāti. Upasīvāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – upasīvāti bhagavā.
อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขนฺติฯ อตฺถํ ปเลตีติ อตฺถํ ปเลติ, อตฺถํ คเมติ, อตฺถํ คจฺฉติ นิรุชฺฌติ วูปสมติ ปฎิปฺปสฺสมฺภติฯ น อุเปติ สงฺขนฺติ สงฺขํ 17 น อุเปติ, อุเทฺทสํ น อุเปติ, คณนํ น อุเปติ, ปณฺณตฺติํ น อุเปติ, ‘‘ปุรตฺถิมํ วา ทิสํ คตา, ปจฺฉิมํ วา ทิสํ คตา, อุตฺตรํ วา ทิสํ คตา, ทกฺขิณํ วา ทิสํ คตา อุทฺธํ วา คตา, อโธ วา คตา, ติริยํ วา คตา, วิทิสํ วา คตา’’ติ, โส เหตุ นตฺถิ, ปจฺจโย นตฺถิ, การณํ นตฺถิ, เยน สงฺขํ คเจฺฉยฺยาติ – อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํฯ
Atthaṃ paleti na upeti saṅkhanti. Atthaṃ paletīti atthaṃ paleti, atthaṃ gameti, atthaṃ gacchati nirujjhati vūpasamati paṭippassambhati. Na upeti saṅkhanti saṅkhaṃ 18 na upeti, uddesaṃ na upeti, gaṇanaṃ na upeti, paṇṇattiṃ na upeti, ‘‘puratthimaṃ vā disaṃ gatā, pacchimaṃ vā disaṃ gatā, uttaraṃ vā disaṃ gatā, dakkhiṇaṃ vā disaṃ gatā uddhaṃ vā gatā, adho vā gatā, tiriyaṃ vā gatā, vidisaṃ vā gatā’’ti, so hetu natthi, paccayo natthi, kāraṇaṃ natthi, yena saṅkhaṃ gaccheyyāti – atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ.
เอวํ มุนี นามกายา วิมุโตฺตติฯ เอวนฺติ โอปมฺมสมฺปฎิปาทนํฯ มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ …เป.… สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนิฯ นามกายา วิมุโตฺตติ โส มุนิ ปกติยา ปุเพฺพว รูปกายา วิมุโตฺตฯ ตทงฺคํ สมติกฺกมา 19 วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน ปหีโนฯ ตสฺส มุนิโน ภวนฺตํ อาคมฺม จตฺตาโร อริยมคฺคา ปฎิลทฺธา โหนฺติฯ จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ปฎิลทฺธตฺตา นามกาโย จ รูปกาโย จ ปริญฺญาตา โหนฺติฯ นามกายสฺส จ รูปกายสฺส จ ปริญฺญาตตฺตา นามกายา จ รูปกายา จ มุโตฺต วิมุโตฺต สุวิมุโตฺต อจฺจนฺตอนุปาทาวิโมเกฺขนาติ – เอวํ มุนี นามกายา วิมุโตฺตฯ
Evaṃ munī nāmakāyā vimuttoti. Evanti opammasampaṭipādanaṃ. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ …pe… saṅgajālamaticca so muni. Nāmakāyā vimuttoti so muni pakatiyā pubbeva rūpakāyā vimutto. Tadaṅgaṃ samatikkamā 20 vikkhambhanappahānena pahīno. Tassa munino bhavantaṃ āgamma cattāro ariyamaggā paṭiladdhā honti. Catunnaṃ ariyamaggānaṃ paṭiladdhattā nāmakāyo ca rūpakāyo ca pariññātā honti. Nāmakāyassa ca rūpakāyassa ca pariññātattā nāmakāyā ca rūpakāyā ca mutto vimutto suvimutto accantaanupādāvimokkhenāti – evaṃ munī nāmakāyā vimutto.
อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขนฺติฯ อตฺถํ ปเลตีติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายติฯ น อุเปติ สงฺขนฺติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุโต สงฺขํ น อุเปติ, อุเทฺทสํ น อุเปติ, คณนํ น อุเปติ, ปณฺณตฺติํ น อุเปติ – ขตฺติโยติ วา พฺราหฺมโณติ วา เวโสฺสติ วา สุโทฺทติ วา คหโฎฺฐติ วา ปพฺพชิโตติ วา เทโวติ วา มนุโสฺสติ วา รูปีติ วา อรูปีติ วา สญฺญีติ วา อสญฺญีติ วา เนวสญฺญีนาสญฺญีติ วาฯ โส เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย นตฺถิ การณํ นตฺถิ เยน สงฺขํ คเจฺฉยฺยาติ – อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํฯ เตนาห ภควา –
Atthaṃ paleti na upeti saṅkhanti. Atthaṃ paletīti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati. Na upeti saṅkhanti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto saṅkhaṃ na upeti, uddesaṃ na upeti, gaṇanaṃ na upeti, paṇṇattiṃ na upeti – khattiyoti vā brāhmaṇoti vā vessoti vā suddoti vā gahaṭṭhoti vā pabbajitoti vā devoti vā manussoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā. So hetu natthi paccayo natthi kāraṇaṃ natthi yena saṅkhaṃ gaccheyyāti – atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ. Tenāha bhagavā –
‘‘อจฺจิ ยถา วาตเวเคน ขิตฺตา, [อุปสีวาติ ภควา]
‘‘Acci yathā vātavegena khittā, [upasīvāti bhagavā]
อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ;
Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ;
เอวํ มุนี นามกายา วิมุโตฺต, อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺข’’นฺติฯ
Evaṃ munī nāmakāyā vimutto, atthaṃ paleti na upeti saṅkha’’nti.
๔๔.
44.
อตฺถงฺคโต โส อุท วา โส นตฺถิ, อุทาหุ เว สสฺสติยา อโรโค;
Atthaṅgato so uda vā so natthi, udāhu ve sassatiyā arogo;
ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหิ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธโมฺมฯ
Taṃ me munī sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo.
อตฺถงฺคโต โส อุท วา โส นตฺถีติ โส อตฺถงฺคโต อุทาหุ นตฺถิ โส นิรุโทฺธ อุจฺฉิโนฺน วินโฎฺฐติ – อตฺถงฺคโต โส อุท วา โส นตฺถิฯ
Atthaṅgato so uda vā so natthīti so atthaṅgato udāhu natthi so niruddho ucchinno vinaṭṭhoti – atthaṅgato so uda vā so natthi.
อุทาหุ เว สสฺสติยา อโรโคติ อุทาหุ นิโจฺจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธโมฺม สสฺสติสมํ ตเถว ติเฎฺฐยฺยาติ – อุทาหุ เว สสฺสติยา อโรโคฯ
Udāhu ve sassatiyā arogoti udāhu nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva tiṭṭheyyāti – udāhu ve sassatiyā arogo.
ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหีติฯ ตนฺติ ยํ ปุจฺฉามิ ยํ ยาจามิ ยํ อเชฺฌสามิ ยํ ปสาเทมิฯ มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ…เป.… สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนิฯ สาธุ วิยากโรหีติ สาธุ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฎฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหิฯ
Taṃ me munī sādhu viyākarohīti. Tanti yaṃ pucchāmi yaṃ yācāmi yaṃ ajjhesāmi yaṃ pasādemi. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. Sādhu viyākarohīti sādhu ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – taṃ me munī sādhu viyākarohi.
ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธโมฺมติ ตถา หิ เต วิทิโต ตุลิโต ตีริโต วิภูโต วิภาวิโต เอส ธโมฺมติ – ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธโมฺมฯ เตนาห โส พฺราหฺมโณ –
Tathā hi te vidito esa dhammoti tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa dhammoti – tathā hi te vidito esa dhammo. Tenāha so brāhmaṇo –
‘‘อตฺถงฺคโต โส อุท วา โส นตฺถิ, อุทาหุ เว สสฺสติยา อโรโค;
‘‘Atthaṅgato so uda vā so natthi, udāhu ve sassatiyā arogo;
ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหิ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธโมฺม’’ติฯ
Taṃ me munī sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo’’ti.
๔๕.
45.
อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถิ, [อุปสีวาติ ภควา]
Atthaṅgatassana pamāṇamatthi, [upasīvāti bhagavā]
เยน นํ วชฺชุํ ตํ ตสฺส นตฺถิ;
Yena naṃ vajjuṃ taṃ tassa natthi;
สเพฺพสุ ธเมฺมสุ สมูหเตสุ, สมูหตา วาทปถาปิ สเพฺพฯ
Sabbesu dhammesu samūhatesu, samūhatā vādapathāpi sabbe.
อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถีติ อตฺถงฺคตสฺส อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุตสฺส รูปปมาณํ นตฺถิ, เวทนาปมาณํ นตฺถิ, สญฺญาปมาณํ นตฺถิ, สงฺขารปมาณํ นตฺถิ, วิญฺญาณปมาณํ นตฺถิ, น อตฺถิ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติ ปหีนํ สมุจฺฉินฺนํ วูปสนฺตํ ปฎิปฺปสฺสทฺธํ อภพฺพุปฺปตฺติกํ ญาณคฺคินา ทฑฺฒนฺติ – อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถิฯ อุปสีวาติ ภควาติ อุปสีวาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติฯ ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป.… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – อุปสีวาติ ภควาฯ
Atthaṅgatassa na pamāṇamatthīti atthaṅgatassa anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa rūpapamāṇaṃ natthi, vedanāpamāṇaṃ natthi, saññāpamāṇaṃ natthi, saṅkhārapamāṇaṃ natthi, viññāṇapamāṇaṃ natthi, na atthi na saṃvijjati nupalabbhati pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhanti – atthaṅgatassa na pamāṇamatthi. Upasīvāti bhagavāti upasīvāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – upasīvāti bhagavā.
เยน นํ วชฺชุํ ตํ ตสฺส นตฺถีติ เยน ตํ ราเคน 21 วเทยฺยุํ, เยน โทเสน วเทยฺยุํ, เยน โมเหน วเทยฺยุํ, เยน มาเนน วเทยฺยุํ, ยาย ทิฎฺฐิยา วเทยฺยุํ, เยน อุทฺธเจฺจน วเทยฺยุํ, ยาย วิจิกิจฺฉาย วเทยฺยุํ, เยหิ อนุสเยหิ วเทยฺยุํ – รโตฺตติ วา ทุโฎฺฐติ วา มูโฬฺหติ วา วินิพโทฺธติ วา ปรามโฎฺฐติ วา วิเกฺขปคโตติ วา อนิฎฺฐงฺคโตติ 22 วา ถามคโตติ วา, เต อภิสงฺขารา ปหีนาฯ อภิสงฺขารานํ ปหีนตฺตา คติยา เยน ตํ วเทยฺยุํ – เนรยิโกติ วา ติรจฺฉานโยนิโกติ วา เปตฺติวิสยิโกติ วา มนุโสฺสติ วา เทโวติ วา รูปีติ วา อรูปีติ วา สญฺญีติ วา อสญฺญีติ วา เนวสญฺญีนาสญฺญีติ วา, โส เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย นตฺถิ การณํ นตฺถิ เยน วเทยฺยุํ กเถยฺยุํ ภเณยฺยุํ ทีเปยฺยุํ โวหเรยฺยุนฺติ – เยน นํ วชฺชุํ ตํ ตสฺส นตฺถิฯ
Yena naṃ vajjuṃ taṃ tassa natthīti yena taṃ rāgena 23 vadeyyuṃ, yena dosena vadeyyuṃ, yena mohena vadeyyuṃ, yena mānena vadeyyuṃ, yāya diṭṭhiyā vadeyyuṃ, yena uddhaccena vadeyyuṃ, yāya vicikicchāya vadeyyuṃ, yehi anusayehi vadeyyuṃ – rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti 24 vā thāmagatoti vā, te abhisaṅkhārā pahīnā. Abhisaṅkhārānaṃ pahīnattā gatiyā yena taṃ vadeyyuṃ – nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā, so hetu natthi paccayo natthi kāraṇaṃ natthi yena vadeyyuṃ katheyyuṃ bhaṇeyyuṃ dīpeyyuṃ vohareyyunti – yena naṃ vajjuṃ taṃ tassa natthi.
สเพฺพสุ ธเมฺมสุ สมูหเตสูติ สเพฺพสุ ธเมฺมสุ สเพฺพสุ ขเนฺธสุ สเพฺพสุ อายตเนสุ สพฺพาสุ ธาตูสุ สพฺพาสุ คตีสุ สพฺพาสุ อุปปตฺตีสุ สพฺพาสุ ปฎิสนฺธีสุ สเพฺพสุ ภเวสุ สเพฺพสุ สํสาเรสุ สเพฺพสุ วเฎฺฎสุ อูหเตสุ สมูหเตสุ อุทฺธเตสุ สมุทฺธเตสุ อุปฺปาฎิเตสุ สมุปฺปาฎิเตสุ ปหีเนสุ สมุจฺฉิเนฺนสุ วูปสเนฺตสุ ปฎิปฺปสฺสเทฺธสุ อภพฺพุปฺปตฺติเกสุ ญาณคฺคินา ทเฑฺฒสูติ – สเพฺพสุ ธเมฺมสุ สมูหเตสุฯ
Sabbesudhammesu samūhatesūti sabbesu dhammesu sabbesu khandhesu sabbesu āyatanesu sabbāsu dhātūsu sabbāsu gatīsu sabbāsu upapattīsu sabbāsu paṭisandhīsu sabbesu bhavesu sabbesu saṃsāresu sabbesu vaṭṭesu ūhatesu samūhatesu uddhatesu samuddhatesu uppāṭitesu samuppāṭitesu pahīnesu samucchinnesu vūpasantesu paṭippassaddhesu abhabbuppattikesu ñāṇagginā daḍḍhesūti – sabbesu dhammesu samūhatesu.
สมูหตา วาทปถาปิ สเพฺพติ วาทปถา วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จฯ ตสฺส วาทา จ วาทปถา จ อธิวจนานิ จ อธิวจนปถา จ นิรุตฺติ จ นิรุตฺติปถา จ ปญฺญตฺติ จ ปญฺญตฺติปถา จ อูหตา สมูหตา อุทฺธตา สมุทฺธตา อุปฺปาฎิตา สมุปฺปาฎิตา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฎิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒาติ – สมูหตา วาทปถาปิ สเพฺพฯ เตนาห ภควา –
Samūhatāvādapathāpi sabbeti vādapathā vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Tassa vādā ca vādapathā ca adhivacanāni ca adhivacanapathā ca nirutti ca niruttipathā ca paññatti ca paññattipathā ca ūhatā samūhatā uddhatā samuddhatā uppāṭitā samuppāṭitā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – samūhatā vādapathāpi sabbe. Tenāha bhagavā –
‘‘อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถิ, [อุปสีวาติ ภควา]
‘‘Atthaṅgatassa na pamāṇamatthi, [upasīvāti bhagavā]
เยน นํ วชฺชุํ ตํ ตสฺส นตฺถิ;
Yena naṃ vajjuṃ taṃ tassa natthi;
สเพฺพสุ ธเมฺมสุ สมูหเตสุ, สมูหตา วาทปถาปิ สเพฺพ’’ติฯ
Sabbesu dhammesu samūhatesu, samūhatā vādapathāpi sabbe’’ti.
สห คาถาปริโยสานา เย เต พฺราหฺมเณน สทฺธิํ…เป.… ปญฺชลิโก นมสฺสมาโน นิสิโนฺน โหติ – สตฺถา เม, ภเนฺต ภควา, สาวโกหมสฺมีติฯ
Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ…pe… pañjaliko namassamāno nisinno hoti – satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.
อุปสีวมาณวปุจฺฉานิเทฺทโส ฉโฎฺฐฯ
Upasīvamāṇavapucchāniddeso chaṭṭho.
Footnotes:
Related texts:
อฎฺฐกถา • Aṭṭhakathā / สุตฺตปิฎก (อฎฺฐกถา) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / ขุทฺทกนิกาย (อฎฺฐกถา) • Khuddakanikāya (aṭṭhakathā) / จูฬนิเทฺทส-อฎฺฐกถา • Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā / ๖. อุปสีวมาณวสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา • 6. Upasīvamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā
