| Library / Tipiṭaka / तिपिटक • Tipiṭaka / विमानवत्थु-अट्ठकथा • Vimānavatthu-aṭṭhakathā |
२. उच्छुदायिकाविमानवण्णना
2. Ucchudāyikāvimānavaṇṇanā
ओभासयित्वा पथविं सदेवकन्ति उच्छुदायिकाविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा राजगहे विहरतीतिआदि सब्बं अनन्तरविमाने वुत्तसदिसं। अयं पन विसेसो – इध उच्छु दिन्ना, सस्सुया च पीठकेन पहटा, तङ्खणञ्ञेव मता तावतिंसेसु उप्पन्ना, तस्संयेव रत्तियं थेरस्स उपट्ठानं आगता, केवलकप्पं गिज्झकूटं चन्दो विय सूरियो विय च ओभासेन्ती थेरं वन्दित्वा पञ्जलिका नमस्समाना एकमन्तं अट्ठासि। अथ नं थेरो –
Obhāsayitvāpathaviṃ sadevakanti ucchudāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharatītiādi sabbaṃ anantaravimāne vuttasadisaṃ. Ayaṃ pana viseso – idha ucchu dinnā, sassuyā ca pīṭhakena pahaṭā, taṅkhaṇaññeva matā tāvatiṃsesu uppannā, tassaṃyeva rattiyaṃ therassa upaṭṭhānaṃ āgatā, kevalakappaṃ gijjhakūṭaṃ cando viya sūriyo viya ca obhāsentī theraṃ vanditvā pañjalikā namassamānā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ thero –
२९६.
296.
‘‘ओभासयित्वा पथविं सदेवकं, अतिरोचसि चन्दिमसूरिया विय।
‘‘Obhāsayitvā pathaviṃ sadevakaṃ, atirocasi candimasūriyā viya;
सिरिया च वण्णेन यसेन तेजसा, ब्रह्माव देवे तिदसे सहिन्दके॥
Siriyā ca vaṇṇena yasena tejasā, brahmāva deve tidase sahindake.
२९७.
297.
‘‘पुच्छामि तं उप्पलमालधारिनी, आवेळिनी कञ्चनसन्निभत्तचे।
‘‘Pucchāmi taṃ uppalamāladhārinī, āveḷinī kañcanasannibhattace;
अलङ्कते उत्तमवत्थधारिनी, का त्वं सुभे देवते वन्दसे ममं॥
Alaṅkate uttamavatthadhārinī, kā tvaṃ subhe devate vandase mamaṃ.
२९८.
298.
‘‘किं त्वं पुरे कम्ममकासि अत्तना, मनुस्सभूता पुरिमाय जातिया।
‘‘Kiṃ tvaṃ pure kammamakāsi attanā, manussabhūtā purimāya jātiyā;
दानं सुचिण्णं अथ सीलसंयमं, केनूपपन्ना सुगतिं यसस्सिनी।
Dānaṃ suciṇṇaṃ atha sīlasaṃyamaṃ, kenūpapannā sugatiṃ yasassinī;
देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति॥ –
Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. –
इमाहि गाथाहि पुच्छि।
Imāhi gāthāhi pucchi.
२९६-७. तत्थ ओभासयित्वा पथविं सदेवकन्ति चन्दिमसूरियरस्मिसम्मिस्सेहि सिनेरुपस्सविनिग्गतेहि पभाविसरेहि विज्जोतयमानताय देवेन आकासेन सहाति सदेवकं उपगतभूमिभागभूतं इमं पथविं विज्जोतेत्वा, एकोभासं एकपज्जोतं कत्वाति अत्थो। ओभासयित्वा पथविं चन्दिमसूरिया वियाति योजना। अतिरोचसीति अतिक्कमित्वा रोचसि। तं पन अतिरोचनं केन किं विय केन वाति आह ‘‘सिरिया’’तिआदि। तत्थ सिरियाति सोभग्गादिसोभाविसेसेन। तेजसाति अत्तनो आनुभावेन। आवेळिनीति रतनमयपुप्फावेळवती।
296-7. Tattha obhāsayitvā pathaviṃ sadevakanti candimasūriyarasmisammissehi sinerupassaviniggatehi pabhāvisarehi vijjotayamānatāya devena ākāsena sahāti sadevakaṃ upagatabhūmibhāgabhūtaṃ imaṃ pathaviṃ vijjotetvā, ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ katvāti attho. Obhāsayitvā pathaviṃ candimasūriyā viyāti yojanā. Atirocasīti atikkamitvā rocasi. Taṃ pana atirocanaṃ kena kiṃ viya kena vāti āha ‘‘siriyā’’tiādi. Tattha siriyāti sobhaggādisobhāvisesena. Tejasāti attano ānubhāvena. Āveḷinīti ratanamayapupphāveḷavatī.
एवं थेरेन पुच्छिता देवता इमाहि गाथाहि विस्सज्जेसि –
Evaṃ therena pucchitā devatā imāhi gāthāhi vissajjesi –
२९९.
299.
‘‘इदानि भन्ते इममेव गामं, पिण्डाय अम्हाकं घरं उपागमि।
‘‘Idāni bhante imameva gāmaṃ, piṇḍāya amhākaṃ gharaṃ upāgami;
ततो ते उच्छुस्स अदासि खण्डिकं, पसन्नचित्ता अतुलाय पीतिया॥
Tato te ucchussa adāsi khaṇḍikaṃ, pasannacittā atulāya pītiyā.
३००.
300.
‘‘सस्सु च पच्छा अनुयुञ्जते ममं, कहं नु उच्छुं वधुके अवाकिरि।
‘‘Sassu ca pacchā anuyuñjate mamaṃ, kahaṃ nu ucchuṃ vadhuke avākiri;
न छड्डितं नो पन खादितं मया, सन्तस्स भिक्खुस्स सयं अदासहं॥
Na chaḍḍitaṃ no pana khāditaṃ mayā, santassa bhikkhussa sayaṃ adāsahaṃ.
३०१.
301.
‘‘तुय्हं न्विदं इस्सरियं अथो मम, इतिस्सा सस्सु परिभासते ममं।
‘‘Tuyhaṃ nvidaṃ issariyaṃ atho mama, itissā sassu paribhāsate mamaṃ;
पीठं गहेत्वा पहारं अदासि मे, ततो चुता कालकताम्हि देवता॥
Pīṭhaṃ gahetvā pahāraṃ adāsi me, tato cutā kālakatāmhi devatā.
३०२.
302.
‘‘तदेव कम्मं कुसलं कतं मया, सुखञ्च कम्मं अनुभोमि अत्तना।
‘‘Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā;
देवेहि सद्धिं परिचारयामहं, मोदामहं कामगुणेहि पञ्चहि॥
Devehi saddhiṃ paricārayāmahaṃ, modāmahaṃ kāmaguṇehi pañcahi.
३०३.
303.
‘‘तदेव कम्मं कुसलं कतं मया, सुखञ्च कम्मं अनुभोमि अत्तना।
‘‘Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā;
देविन्दगुत्ता तिदसेहि रक्खिता, समप्पिता कामगुणेहि पञ्चहि॥
Devindaguttā tidasehi rakkhitā, samappitā kāmaguṇehi pañcahi.
३०४.
304.
‘‘एतादिसं पुञ्ञफलं अनप्पकं, महाविपाका मम उच्छुदक्खिणा।
‘‘Etādisaṃ puññaphalaṃ anappakaṃ, mahāvipākā mama ucchudakkhiṇā;
देवेहि सद्धिं परिचारयामहं, मोदामहं कामगुणेहि पञ्चहि॥
Devehi saddhiṃ paricārayāmahaṃ, modāmahaṃ kāmaguṇehi pañcahi.
३०५.
305.
‘‘एतादिसं पुञ्ञफलं अनप्पकं, महाजुतिका मम उच्छुदक्खिणा।
‘‘Etādisaṃ puññaphalaṃ anappakaṃ, mahājutikā mama ucchudakkhiṇā;
देविन्दगुत्ता तिदसेहि रक्खिता, सहस्सनेत्तोरिव नन्दने वने॥
Devindaguttā tidasehi rakkhitā, sahassanettoriva nandane vane.
३०६.
306.
‘‘तुवञ्च भन्ते अनुकम्पकं विदुं, उपेच्च वन्दिं कुसलञ्च पुच्छिसं।
‘‘Tuvañca bhante anukampakaṃ viduṃ, upecca vandiṃ kusalañca pucchisaṃ;
ततो ते उच्छुस्स अदासि खण्डिकं, पसन्नचित्ता अतुलाय पीतिया’’ति॥
Tato te ucchussa adāsi khaṇḍikaṃ, pasannacittā atulāya pītiyā’’ti.
२९९. तत्थ इदानीति अनन्तरातीतदिवसत्ता आह, अधुनाति अत्थो। इममेव गामन्ति इमस्मिंयेव गामे, राजगहं सन्धाय वदति। वुत्तञ्हि ‘‘गामोपि निगमोपि नगरम्पि ‘गामो’ इच्चेव वुच्चती’’ति। भुम्मत्थे चेतं उपयोगवचनं। उपागमीति उपगतो अहोसि। अतुलायाति अनुपमाय, अप्पमाणाय वा।
299. Tattha idānīti anantarātītadivasattā āha, adhunāti attho. Imameva gāmanti imasmiṃyeva gāme, rājagahaṃ sandhāya vadati. Vuttañhi ‘‘gāmopi nigamopi nagarampi ‘gāmo’ icceva vuccatī’’ti. Bhummatthe cetaṃ upayogavacanaṃ. Upāgamīti upagato ahosi. Atulāyāti anupamāya, appamāṇāya vā.
३००. अवाकिरीति अपनेसि छड्डेसि, विनासेसि वा। सन्तस्साति साधुरूपस्स सन्तकिलेसस्स परिस्सममप्पत्तस्स वा।
300.Avākirīti apanesi chaḍḍesi, vināsesi vā. Santassāti sādhurūpassa santakilesassa parissamamappattassa vā.
३०१. तुय्हं नूति नु-सद्दो अनत्तमनतासूचने निपातो, सो ‘‘ममा’’ति एत्थापि आनेत्वा योजेतब्बो ‘‘मम नू’’ति। इदं इस्सरियन्ति गेहे आधिपच्चं सन्धायाह। ततो चुताति ततो मनुस्सलोकतो चुता। यस्मा ठितट्ठानतो अपगतापि ‘‘चुता’’ति वुच्चति, तस्मा चुतिं विसेसेतुं ‘‘कालकता’’ति वुत्तं। कालकतापि च न यत्थ कत्थचि निब्बत्ता, अपिच खो देवत्तं उपगताति दस्सेन्ती आह ‘‘अम्हि देवता’’ति।
301.Tuyhaṃ nūti nu-saddo anattamanatāsūcane nipāto, so ‘‘mamā’’ti etthāpi ānetvā yojetabbo ‘‘mama nū’’ti. Idaṃ issariyanti gehe ādhipaccaṃ sandhāyāha. Tato cutāti tato manussalokato cutā. Yasmā ṭhitaṭṭhānato apagatāpi ‘‘cutā’’ti vuccati, tasmā cutiṃ visesetuṃ ‘‘kālakatā’’ti vuttaṃ. Kālakatāpi ca na yattha katthaci nibbattā, apica kho devattaṃ upagatāti dassentī āha ‘‘amhi devatā’’ti.
३०२. तदेव कम्मं कुसलं कतं मयाति तदेव उच्छुखण्डदानमत्तं कुसलं कम्मं कतं मया, अञ्ञं न जानामीति अत्थो। सुखञ्च कम्मन्ति सुखञ्च कम्मफलं। कम्मफलञ्हि इध ‘‘कम्म’’न्ति वुत्तं उत्तरपदलोपेन, कारणोपचारेन वा ‘‘कुसलानं, भिक्खवे, धम्मानं समादानहेतु एवमिदं पुञ्ञं पवड्ढति (दी॰ नि॰ ३.८०)। अनुभोमि सकं पुञ्ञ’’न्ति (वि॰ व॰ १३३) च आदीसु विय। कम्मन्ति वा करणत्थे उपयोगवचनं, कम्मेनाति अत्थो। कम्मे वा भवं कम्मं यथा कम्मन्ति। अथ वा कामेतब्बताय कम्मं। तञ्हि सुखरजनीयभावतो कामूपसंहितं कामेतब्बन्ति कमनीयं। अत्तनाति अत्तना एव, सयंवसिताय सेरिभावेन सयमेवाति अत्थो। परिचारयामहं अत्तानन्ति पुरिमगाथाय ‘‘अत्तना’’ति वुत्तं पदं विभत्तिविपरिणामेन ‘‘अत्तान’’न्ति योजेतब्बं।
302.Tadevakammaṃ kusalaṃ kataṃ mayāti tadeva ucchukhaṇḍadānamattaṃ kusalaṃ kammaṃ kataṃ mayā, aññaṃ na jānāmīti attho. Sukhañca kammanti sukhañca kammaphalaṃ. Kammaphalañhi idha ‘‘kamma’’nti vuttaṃ uttarapadalopena, kāraṇopacārena vā ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhati (dī. ni. 3.80). Anubhomi sakaṃ puñña’’nti (vi. va. 133) ca ādīsu viya. Kammanti vā karaṇatthe upayogavacanaṃ, kammenāti attho. Kamme vā bhavaṃ kammaṃ yathā kammanti. Atha vā kāmetabbatāya kammaṃ. Tañhi sukharajanīyabhāvato kāmūpasaṃhitaṃ kāmetabbanti kamanīyaṃ. Attanāti attanā eva, sayaṃvasitāya seribhāvena sayamevāti attho. Paricārayāmahaṃ attānanti purimagāthāya ‘‘attanā’’ti vuttaṃ padaṃ vibhattivipariṇāmena ‘‘attāna’’nti yojetabbaṃ.
३०३-५. देविन्दगुत्ताति देविन्देन सक्केन गुत्ता, देविन्दो विय वा गुत्ता महापरिवारताय। समप्पिताति सुट्ठु अप्पिता समन्नागता। महाविपाकाति विपुलफला। महाजुतिकाति महातेजा, महानुभावाति अत्थो।
303-5.Devindaguttāti devindena sakkena guttā, devindo viya vā guttā mahāparivāratāya. Samappitāti suṭṭhu appitā samannāgatā. Mahāvipākāti vipulaphalā. Mahājutikāti mahātejā, mahānubhāvāti attho.
३०६. तुवन्ति तं। अनुकम्पकन्ति कारुणिकं। विदुन्ति सप्पञ्ञं, सावकपारमिया मत्थकं पत्तन्ति अत्थो। उपेच्चाति उपगन्त्वा। वन्दिन्ति पञ्चपतिट्ठितेन अभिवादयिं। कुसलञ्च आरोग्य पुच्छिसं अपुच्छिं, अतुलाय पीतिया इदञ्च कुसलं अनुस्सरामीति अधिप्पायो। सेसं हेट्ठा वुत्तनयमेव।
306.Tuvanti taṃ. Anukampakanti kāruṇikaṃ. Vidunti sappaññaṃ, sāvakapāramiyā matthakaṃ pattanti attho. Upeccāti upagantvā. Vandinti pañcapatiṭṭhitena abhivādayiṃ. Kusalañca ārogya pucchisaṃ apucchiṃ, atulāya pītiyā idañca kusalaṃ anussarāmīti adhippāyo. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.
उच्छुदायिकाविमानवण्णना निट्ठिता।
Ucchudāyikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
तिपिटक (मूल) • Tipiṭaka (Mūla) / सुत्तपिटक • Suttapiṭaka / खुद्दकनिकाय • Khuddakanikāya / विमानवत्थुपाळि • Vimānavatthupāḷi / २. उच्छुदायिकाविमानवत्थु • 2. Ucchudāyikāvimānavatthu
