Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / চূল়নিদ্দেস-অট্ঠকথা • Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā

৩. ততিযৰগ্গৰণ্ণনা

3. Tatiyavaggavaṇṇanā

১৪১. ততিযৰগ্গস্স পঠমে দিট্ঠীৰিসূকানীতি দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতানি। তানি হি মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা ৰিসূকট্ঠেন ৰিজ্ঝনট্ঠেন ৰিলোমট্ঠেন চ ৰিসূকানি। এৰং দিট্ঠিযা ৰিসূকানীতি দিট্ঠিৰিসূকানি, দিট্ঠিযো এৰ ৰা ৰিসূকানি দিট্ঠিৰিসূকানি। উপাতিৰত্তোতি দস্সনমগ্গেন অতিক্কন্তো। পত্তো নিযামন্তি অৰিনিপাতধম্মতায সম্বোধিপরাযনতায চ নিযতভাৰং অধিগতো, সম্মত্তনিযামসঙ্খাতং ৰা পঠমমগ্গন্তি। এত্তাৰতা পঠমমগ্গকিচ্চনিপ্ফত্তি চ তস্স পটিলাভো চ ৰুত্তো। ইদানি পটিলদ্ধমগ্গোতি ইমিনা সেসমগ্গপটিলাভং দস্সেতি। উপ্পন্নঞাণোম্হীতি উপ্পন্নপচ্চেকবোধিঞাণো অম্হি। এতেন ফলং দস্সেতি। অনঞ্ঞনেয্যোতি অঞ্ঞেহি ‘‘ইদং সচ্চং ইদং সচ্চ’’ন্তি ননেতব্বো। এতেন সযম্ভুতং দীপেতি। পত্তে ৰা পচ্চেকবোধিঞাণে অঞ্ঞনেয্যতায অভাৰা সযংৰসিতং। সমথৰিপস্সনায ৰা দিট্ঠিৰিসূকানি উপাতিৰত্তো, আদিমগ্গেন পত্তো নিযামং, সেসেহি পটিলদ্ধমগ্গো, ফলঞাণেন উপ্পন্নঞাণো, তং সব্বং অত্তনাৰ অধিগতোতি অনঞ্ঞনেয্যো। সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং (সু॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৫৪; অপ॰ অট্ঠ॰ ১.১.১১১)।

141. Tatiyavaggassa paṭhame diṭṭhīvisūkānīti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni. Tāni hi maggasammādiṭṭhiyā visūkaṭṭhena vijjhanaṭṭhena vilomaṭṭhena ca visūkāni. Evaṃ diṭṭhiyā visūkānīti diṭṭhivisūkāni, diṭṭhiyo eva vā visūkāni diṭṭhivisūkāni. Upātivattoti dassanamaggena atikkanto. Patto niyāmanti avinipātadhammatāya sambodhiparāyanatāya ca niyatabhāvaṃ adhigato, sammattaniyāmasaṅkhātaṃ vā paṭhamamagganti. Ettāvatā paṭhamamaggakiccanipphatti ca tassa paṭilābho ca vutto. Idāni paṭiladdhamaggoti iminā sesamaggapaṭilābhaṃ dasseti. Uppannañāṇomhīti uppannapaccekabodhiñāṇo amhi. Etena phalaṃ dasseti. Anaññaneyyoti aññehi ‘‘idaṃ saccaṃ idaṃ sacca’’nti nanetabbo. Etena sayambhutaṃ dīpeti. Patte vā paccekabodhiñāṇe aññaneyyatāya abhāvā sayaṃvasitaṃ. Samathavipassanāya vā diṭṭhivisūkāni upātivatto, ādimaggena patto niyāmaṃ, sesehi paṭiladdhamaggo, phalañāṇena uppannañāṇo, taṃ sabbaṃ attanāva adhigatoti anaññaneyyo. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ (su. ni. aṭṭha. 1.54; apa. aṭṭha. 1.1.111).

ন পরনেয্যোতি ন অঞ্ঞেহি নেতব্বো। ন পরপ্পত্তিযোতি পচ্চক্খধম্মত্তা ন অঞ্ঞেহি সদ্দহাপেতব্বো। ন পরপ্পচ্চযোতি ন অস্স পরো পচ্চযো, ন পরস্স সদ্ধায ৰত্ততীতি ন পরপ্পচ্চযো। ন পরপটিবদ্ধগূতি ন অঞ্ঞেসং পটিবদ্ধঞাণগমনো।

Na paraneyyoti na aññehi netabbo. Na parappattiyoti paccakkhadhammattā na aññehi saddahāpetabbo. Na parappaccayoti na assa paro paccayo, na parassa saddhāya vattatīti na parappaccayo. Na parapaṭibaddhagūti na aññesaṃ paṭibaddhañāṇagamano.

পঠমং।

Paṭhamaṃ.

১৪২. দুতিযে নিল্লোলুপোতি অলোলুপো। যো হি রসতণ্হাভিভূতো হোতি, সো ভুসং লুপ্পতি পুনপ্পুনঞ্চ লুপ্পতি, তেন ‘‘লোলুপো’’তি ৰুচ্চতি। তস্মা এস তং পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘নিল্লোলুপো’’তি। নিক্কুহোতি এত্থ কিঞ্চাপি যস্স তিৰিধকুহনৰত্থু নত্থি, সো ‘‘নিক্কুহো’’তি ৰুচ্চতি, ইমিস্সা পন গাথায মনুঞ্ঞভোজনাদীসু ৰিম্হযমনাপজ্জনতো নিক্কুহোতি অযমধিপ্পাযো। নিপ্পিপাসোতি এত্থ পাতুমিচ্ছা পিপাসা, তস্সা অভাৰেন নিপ্পিপাসো, সাদুরসলোভেন ভোত্তুকম্যতাৰিরহিতোতি অত্থো। নিম্মক্খোতি এত্থ পরগুণৰিনাসনলক্খণো মক্খো, তস্স অভাৰেন নিম্মক্খো। অত্তনো গহট্ঠকালে সূদস্স গুণমক্খনাভাৰং সন্ধায আহ। নিদ্ধন্তকসাৰমোহোতি এত্থ রাগাদযো তযো কাযদুচ্চরিতাদীনি চ তীণীতি ছ ধম্মা যথাসম্ভৰং অপ্পসন্নট্ঠেন সকভাৰং ৰিজহাপেত্ৰা পরভাৰং গণ্হাপনট্ঠেন কসটট্ঠেন চ ‘‘কসাৰা’’তি ৰেদিতব্বা। যথাহ –

142. Dutiye nillolupoti alolupo. Yo hi rasataṇhābhibhūto hoti, so bhusaṃ luppati punappunañca luppati, tena ‘‘lolupo’’ti vuccati. Tasmā esa taṃ paṭikkhipanto āha ‘‘nillolupo’’ti. Nikkuhoti ettha kiñcāpi yassa tividhakuhanavatthu natthi, so ‘‘nikkuho’’ti vuccati, imissā pana gāthāya manuññabhojanādīsu vimhayamanāpajjanato nikkuhoti ayamadhippāyo. Nippipāsoti ettha pātumicchā pipāsā, tassā abhāvena nippipāso, sādurasalobhena bhottukamyatāvirahitoti attho. Nimmakkhoti ettha paraguṇavināsanalakkhaṇo makkho, tassa abhāvena nimmakkho. Attano gahaṭṭhakāle sūdassa guṇamakkhanābhāvaṃ sandhāya āha. Niddhantakasāvamohoti ettha rāgādayo tayo kāyaduccaritādīni ca tīṇīti cha dhammā yathāsambhavaṃ appasannaṭṭhena sakabhāvaṃ vijahāpetvā parabhāvaṃ gaṇhāpanaṭṭhena kasaṭaṭṭhena ca ‘‘kasāvā’’ti veditabbā. Yathāha –

‘‘তত্থ কতমে তযো কসাৰা? রাগকসাৰো দোসকসাৰো মোহকসাৰো, ইমে তযো কসাৰা। তত্থ কতমে অপরেপি তযো কসাৰা? কাযকসাৰো ৰচীকসাৰো মনোকসাৰো’’তি (ৰিভ॰ ৯২৪)।

‘‘Tattha katame tayo kasāvā? Rāgakasāvo dosakasāvo mohakasāvo, ime tayo kasāvā. Tattha katame aparepi tayo kasāvā? Kāyakasāvo vacīkasāvo manokasāvo’’ti (vibha. 924).

তেসু মোহং ঠপেত্ৰা পঞ্চন্নং কসাৰানং তেসঞ্চ সব্বেসং মূলভূতস্স মোহস্স নিদ্ধন্তত্তা নিদ্ধন্তকসাৰমোহো, তিণ্ণং এৰ ৰা কাযৰচীমনোকসাৰানং মোহস্স চ নিদ্ধন্তত্তা নিদ্ধন্তকসাৰমোহো। ইতরেসু নিল্লোলুপতাদীহি রাগকসাৰস্স, নিম্মক্খতায দোসকসাৰস্স নিদ্ধন্তভাৰো সিদ্ধো এৰ। নিরাসসোতি নিত্তণ্হো। সব্বলোকেতি সকললোকে, তীসু ভৰেসু দ্ৰাদসসু ৰা আযতনেসু ভৰৰিভৰতণ্হাৰিরহিতো হুত্ৰাতি অত্থো। সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং । অথ ৰা তযোপি পাদে ৰত্ৰা একো চরেতি একো চরিতুং সক্কুণেয্যাতি এৰম্পি এত্থ সম্বন্ধো কাতব্বো (সু॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৯৬)।

Tesu mohaṃ ṭhapetvā pañcannaṃ kasāvānaṃ tesañca sabbesaṃ mūlabhūtassa mohassa niddhantattā niddhantakasāvamoho, tiṇṇaṃ eva vā kāyavacīmanokasāvānaṃ mohassa ca niddhantattā niddhantakasāvamoho. Itaresu nillolupatādīhi rāgakasāvassa, nimmakkhatāya dosakasāvassa niddhantabhāvo siddho eva. Nirāsasoti nittaṇho. Sabbaloketi sakalaloke, tīsu bhavesu dvādasasu vā āyatanesu bhavavibhavataṇhāvirahito hutvāti attho. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ . Atha vā tayopi pāde vatvā eko careti eko carituṃ sakkuṇeyyāti evampi ettha sambandho kātabbo (su. ni. aṭṭha. 1.96).

দুতিযং।

Dutiyaṃ.

১৪৩. ততিযে অযং সঙ্খেপত্থো – য্ৰাযং দসৰত্থুকায পাপদিট্ঠিযা সমন্নাগতত্তা পাপো। পরেসম্পি অনত্থং দস্সেতীতি অনত্থদস্সী। কাযদুচ্চরিতাদিম্হি চ ৰিসমে নিৰিট্ঠো। তং অত্থকামো কুলপুত্তো পাপং সহাযং পরিৰজ্জযেথ, অনত্থদস্সিং ৰিসমে নিৰিট্ঠং। সযং ন সেৰেতি অত্তনো ৰসেন তং ন সেৰেয্য। যদি পন পরৰসো হোতি, কিং সক্কা কাতুন্তি ৰুত্তং হোতি। পসুতন্তি পসটং, দিট্ঠিৰসেন তত্থ তত্থ লগ্গন্তি অত্থো। পমত্তন্তি কামগুণেসু ৰোস্সট্ঠচিত্তং, কুসলভাৰনারহিতং ৰা। তং এৰরূপং ন সেৰে ন ভজে ন পযিরুপাসে, অঞ্ঞদত্থু একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পোতি।

143. Tatiye ayaṃ saṅkhepattho – yvāyaṃ dasavatthukāya pāpadiṭṭhiyā samannāgatattā pāpo. Paresampi anatthaṃ dassetīti anatthadassī. Kāyaduccaritādimhi ca visame niviṭṭho. Taṃ atthakāmo kulaputto pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha, anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ. Sayaṃ na seveti attano vasena taṃ na seveyya. Yadi pana paravaso hoti, kiṃ sakkā kātunti vuttaṃ hoti. Pasutanti pasaṭaṃ, diṭṭhivasena tattha tattha lagganti attho. Pamattanti kāmaguṇesu vossaṭṭhacittaṃ, kusalabhāvanārahitaṃ vā. Taṃ evarūpaṃ na seve na bhaje na payirupāse, aññadatthu eko care khaggavisāṇakappoti.

নিদ্দেসে সযং ন সেৰেয্যাতি সামং ন উপসঙ্কমেয্য। সামং ন সেৰেয্যাতি চিত্তেনপি ন উপসঙ্কমেয্য। ন সেৰেয্যাতি ন ভজেয্য। নিসেৰেয্যাতি সমীপম্পি ন গচ্ছেয্য। ন সংসেৰেয্যাতি দূরে ভৰেয্য। ন পরিসংসেৰেয্যাতি পটিক্কমেয্য।

Niddese sayaṃ na seveyyāti sāmaṃ na upasaṅkameyya. Sāmaṃ na seveyyāti cittenapi na upasaṅkameyya. Na seveyyāti na bhajeyya. Naniseveyyāti samīpampi na gaccheyya. Na saṃseveyyāti dūre bhaveyya. Na parisaṃseveyyāti paṭikkameyya.

ততিযং।

Tatiyaṃ.

১৪৪. চতুত্থে অযং সঙ্খেপত্থো – বহুস্সুতন্তি দুৰিধো বহুস্সুতো তীসু পিটকেসু অত্থতো নিখিলো পরিযত্তিবহুস্সুতো চ মগ্গফলৰিজ্জাভিঞ্ঞানং পটিৰিদ্ধত্তা পটিৰেধবহুস্সুতো চ। আগতাগমো ধম্মধরো। উল়ারেহি পন কাযৰচীমনোকম্মেহি সমন্নাগতো উল়ারো। যুত্তপটিভানো চ মুত্তপটিভানো চ যুত্তমুত্তপটিভানো চ পটিভানৰা। পরিযত্তিপরিপুচ্ছাধিগমৰসেন ৰা তিধা পটিভানৰা ৰেদিতব্বো। যস্স হি পরিযত্তি পটিভাতি, সো পরিযত্তিপটিভানৰা। যস্স অত্থঞ্চ ঞাযঞ্চ লক্খণঞ্চ ঠানাট্ঠানঞ্চ পরিপুচ্ছন্তস্স পরিপুচ্ছা পটিভাতি, সো পরিপুচ্ছাপটিভানৰা। যেন মগ্গাদযো পটিৰিদ্ধা হোন্তি, সো অধিগমপটিভানৰা। তং এৰরূপং বহুস্সুতং ধম্মধরং ভজেথ, মিত্তং উল়ারং পটিভানৰন্তং। ততো তস্সানুভাৰেন অত্তত্থপরত্থউভযত্থভেদতো ৰা দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থভেদতো ৰা অনেকপ্পকারানি অঞ্ঞায অত্থানি, ততো ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’’ন্তিআদীসু (ম॰ নি॰ ১.১৮; সং॰ নি॰ ২.২০; মহানি॰ ১৭৪) কঙ্খাট্ঠানেসু ৰিনেয্য কঙ্খং ৰিচিকিচ্ছং ৰিনেত্ৰা ৰিনাসেত্ৰা এৰং কতসব্বকিচ্চো একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পোতি (সু॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৫৮)।

144. Catutthe ayaṃ saṅkhepattho – bahussutanti duvidho bahussuto tīsu piṭakesu atthato nikhilo pariyattibahussuto ca maggaphalavijjābhiññānaṃ paṭividdhattā paṭivedhabahussuto ca. Āgatāgamo dhammadharo. Uḷārehi pana kāyavacīmanokammehi samannāgato uḷāro. Yuttapaṭibhāno ca muttapaṭibhāno ca yuttamuttapaṭibhāno ca paṭibhānavā. Pariyattiparipucchādhigamavasena vā tidhā paṭibhānavā veditabbo. Yassa hi pariyatti paṭibhāti, so pariyattipaṭibhānavā. Yassa atthañca ñāyañca lakkhaṇañca ṭhānāṭṭhānañca paripucchantassa paripucchā paṭibhāti, so paripucchāpaṭibhānavā. Yena maggādayo paṭividdhā honti, so adhigamapaṭibhānavā. Taṃ evarūpaṃ bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha, mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ. Tato tassānubhāvena attatthaparatthaubhayatthabhedato vā diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthabhedato vā anekappakārāni aññāya atthāni, tato ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20; mahāni. 174) kaṅkhāṭṭhānesu vineyya kaṅkhaṃ vicikicchaṃ vinetvā vināsetvā evaṃ katasabbakicco eko care khaggavisāṇakappoti (su. ni. aṭṭha. 1.58).

চতুত্থং।

Catutthaṃ.

১৪৫. পঞ্চমে খিড্ডারতি চ পুব্বে ৰুত্তাৰ। কামসুখন্তি ৰত্থুকামসুখং। ৰত্থুকামাপি হি সুখস্স ৰিসযাদিভাৰেন সুখন্তি ৰুচ্চন্তি। যথাহ – ‘‘অত্থি রূপং সুখং সুখানুপতিত’’ন্তি (সং॰ নি॰ ৩.৬০)। এৰমেতং খিড্ডং রতিং কামসুখঞ্চ ইমস্মিং ওকাসলোকে অনলঙ্করিত্ৰা অলন্তি অকত্ৰা ‘‘এতং তপ্পক’’ন্তি ৰা ‘‘সারভূত’’ন্তি ৰা এৰং অগ্গহেত্ৰা। অনপেক্খমানোতি তেন অনলঙ্করণেন অনপেক্খনসীলো অপিহালুকো নিত্তণ্হো। ৰিভূসট্ঠানাৰিরতো সচ্চৰাদী একো চরেতি। তত্থ ৰিভূসা দুৰিধা অগারিকৰিভূসা চ অনগারিকৰিভূসা চ। তত্থ অগারিকৰিভূসা সাকটৰেঠনমালাগন্ধাদি, অনগারিকৰিভূসা চ পত্তমণ্ডনাদি। ৰিভূসা এৰ ৰিভূসট্ঠানং, তস্মা ৰিভূসট্ঠানা তিৰিধাযপি ৰিরতিযা ৰিরতো। অৰিতথৰচনতো সচ্চৰাদীতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো (সু॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৫৯)।

145. Pañcame khiḍḍā ca rati ca pubbe vuttāva. Kāmasukhanti vatthukāmasukhaṃ. Vatthukāmāpi hi sukhassa visayādibhāvena sukhanti vuccanti. Yathāha – ‘‘atthi rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatita’’nti (saṃ. ni. 3.60). Evametaṃ khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca imasmiṃ okāsaloke analaṅkaritvā alanti akatvā ‘‘etaṃ tappaka’’nti vā ‘‘sārabhūta’’nti vā evaṃ aggahetvā. Anapekkhamānoti tena analaṅkaraṇena anapekkhanasīlo apihāluko nittaṇho. Vibhūsaṭṭhānāvirato saccavādī eko careti. Tattha vibhūsā duvidhā agārikavibhūsā ca anagārikavibhūsā ca. Tattha agārikavibhūsā sākaṭaveṭhanamālāgandhādi, anagārikavibhūsā ca pattamaṇḍanādi. Vibhūsā eva vibhūsaṭṭhānaṃ, tasmā vibhūsaṭṭhānā tividhāyapi viratiyā virato. Avitathavacanato saccavādīti evamattho daṭṭhabbo (su. ni. aṭṭha. 1.59).

পঞ্চমং।

Pañcamaṃ.

১৪৬. ছট্ঠে ধনানীতি মুত্তামণিৰেল়ুরিযসঙ্খসিলাপৰাল়রজতজাতরূপাদীনি রতনানি। ধঞ্ঞানীতি সালিৰীহিযৰগোধুমকঙ্কুৰরককুদ্রূসকপ্পভেদানি সত্ত সেসাপরণ্ণানি চ। বন্ধৰানীতি ঞাতিবন্ধু, গোত্তবন্ধু, মিত্তবন্ধু, সিপ্পবন্ধুৰসেন চতুব্বিধবন্ধৰে। যথোধিকানীতি সকসকওধিৰসেন ঠিতানিযেৰ। সেসং ৰুত্তনযমেৰাতি (সু॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৬০)।

146. Chaṭṭhe dhanānīti muttāmaṇiveḷuriyasaṅkhasilāpavāḷarajatajātarūpādīni ratanāni. Dhaññānīti sālivīhiyavagodhumakaṅkuvarakakudrūsakappabhedāni satta sesāparaṇṇāni ca. Bandhavānīti ñātibandhu, gottabandhu, mittabandhu, sippabandhuvasena catubbidhabandhave. Yathodhikānīti sakasakaodhivasena ṭhitāniyeva. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.60).

ছট্ঠং।

Chaṭṭhaṃ.

১৪৭. সত্তমে সঙ্গো এসোতি অত্তনো উপভোগং নিদ্দিসতি। সো হি সজ্জন্তি তত্থ পাণিনো কদ্দমে পৰিট্ঠো হত্থী ৰিযাতি সঙ্গো। পরিত্তমেত্থ সোখ্যন্তি এত্থ পঞ্চকামগুণূপভোগকালে ৰিপরীতসঞ্ঞায উপ্পাদেতব্বতো কামাৰচরধম্মপরিযাপন্নতো ৰা লামকট্ঠেন সোখ্যং পরিত্তং, ৰিজ্জুপ্পভায ওভাসিতনচ্চদস্সনসুখং ৰিয ইত্তরং, তাৰকালিকন্তি ৰুত্তং হোতি। অপ্পস্সাদো দুক্খমেত্থ ভিয্যোতি এত্থ চ য্ৰাযং ‘‘যং খো, ভিক্খৰে, ইমে পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং কামানং অস্সাদো’’তি ৰুত্তো, সো যমিদং ‘‘কো চ, ভিক্খৰে, কামানং আদীনৰো, ইধ, ভিক্খৰে, কুলপুত্তো যেন সিপ্পট্ঠানেন জীৰিকং কপ্পেতি যদি মুদ্দায যদি গণনাযা’’তি (ম॰ নি॰ ১.১৬২) এৰমাদিনা নযেনেত্থ দুক্খং ৰুত্তং, তং উপনিধায অপ্পোদকবিন্দুমত্তো হোতি, অথ খো দুক্খমেৰ ভিয্যো বহু, চতূসু সমুদ্দেসু উদকসদিসো হোতি। তেন ৰুত্তং – ‘‘অপ্পস্সাদো দুক্খমেত্থ ভিয্যো’’তি। গল়ো এসোতি অস্সাদং দস্সেত্ৰা আকড্ঢনৰসেন বল়িসো ৰিয এসো, যদিদং পঞ্চ কামগুণা। ইতি ঞত্ৰা মতিমাতি এৰং ঞত্ৰা বুদ্ধিমা পণ্ডিতো পুরিসো সব্বম্পেতং পহায একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পোতি (সু॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৬১)।

147. Sattame saṅgo esoti attano upabhogaṃ niddisati. So hi sajjanti tattha pāṇino kaddame paviṭṭho hatthī viyāti saṅgo. Parittamettha sokhyanti ettha pañcakāmaguṇūpabhogakāle viparītasaññāya uppādetabbato kāmāvacaradhammapariyāpannato vā lāmakaṭṭhena sokhyaṃ parittaṃ, vijjuppabhāya obhāsitanaccadassanasukhaṃ viya ittaraṃ, tāvakālikanti vuttaṃ hoti. Appassādo dukkhamettha bhiyyoti ettha ca yvāyaṃ ‘‘yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo’’ti vutto, so yamidaṃ ‘‘ko ca, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo, idha, bhikkhave, kulaputto yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti yadi muddāya yadi gaṇanāyā’’ti (ma. ni. 1.162) evamādinā nayenettha dukkhaṃ vuttaṃ, taṃ upanidhāya appodakabindumatto hoti, atha kho dukkhameva bhiyyo bahu, catūsu samuddesu udakasadiso hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘appassādo dukkhamettha bhiyyo’’ti. Gaḷo esoti assādaṃ dassetvā ākaḍḍhanavasena baḷiso viya eso, yadidaṃ pañca kāmaguṇā. Iti ñatvā matimāti evaṃ ñatvā buddhimā paṇḍito puriso sabbampetaṃ pahāya eko care khaggavisāṇakappoti (su. ni. aṭṭha. 1.61).

সত্তমং।

Sattamaṃ.

১৪৮. অট্ঠমগাথায দুতিযপাদে জালন্তি সুত্তমযং ৰুচ্চতি। অম্বূতি উদকং, তত্থ চরতীতি অম্বুচারী, মচ্ছস্সেতং অধিৰচনং। সলিলে অম্বুচারী সলিলম্বুচারী। তস্মিং নদীসলিলে জালং ভেত্ৰা গতঅম্বুচারীৰাতি ৰুত্তং হোতি। ততিযপাদে দড্ঢন্তি দড্ঢট্ঠানং ৰুচ্চতি। যথা অগ্গি দড্ঢট্ঠানং পুন ন নিৰত্ততি, ন তত্থ ভিয্যো আগচ্ছতি, এৰং মগ্গঞাণগ্গিনা দড্ঢং কামগুণট্ঠানং অনিৰত্তমানো, তত্থ ভিয্যো অনাগচ্ছন্তোতি ৰুত্তং হোতি। সেসং ৰুত্তনযমেৰাতি।

148. Aṭṭhamagāthāya dutiyapāde jālanti suttamayaṃ vuccati. Ambūti udakaṃ, tattha caratīti ambucārī, macchassetaṃ adhivacanaṃ. Salile ambucārī salilambucārī. Tasmiṃ nadīsalile jālaṃ bhetvā gataambucārīvāti vuttaṃ hoti. Tatiyapāde daḍḍhanti daḍḍhaṭṭhānaṃ vuccati. Yathā aggi daḍḍhaṭṭhānaṃ puna na nivattati, na tattha bhiyyo āgacchati, evaṃ maggañāṇagginā daḍḍhaṃ kāmaguṇaṭṭhānaṃ anivattamāno, tattha bhiyyo anāgacchantoti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti.

সংযোজনানীতি যস্স সংৰিজ্জন্তি, তং পুগ্গলং ৰট্টস্মিং সংযোজেন্তি বন্ধন্তীতি সংযোজনানি। ইমানি পন সংযোজনানি কিলেসপটিপাটিযাপি আহরিতুং ৰট্টতি মগ্গপটিপাটিযাপি। কামরাগপটিঘসংযোজনানি অনাগামিমগ্গেন পহীযন্তি, মানসংযোজনং অরহত্তমগ্গেন, দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসীলব্বতপরামাসা সোতাপত্তিমগ্গেন, ভৰরাগসংযোজনং অরহত্তমগ্গেন, ইস্সামচ্ছরিযানি সোতাপত্তিমগ্গেন, অৰিজ্জা অরহত্তমগ্গেন। মগ্গপটিপাটিযা দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসীলব্বতপরামাসইস্সামচ্ছরিযা সোতাপত্তিমগ্গেন পহীযন্তি, কামরাগপটিঘা অনাগামিমগ্গেন, মানভৰরাগঅৰিজ্জা অরহত্তমগ্গেনাতি। ভিন্দিত্ৰাতি ভেদং পাপেত্ৰা। পভিন্দিত্ৰাতি ছিন্দং কত্ৰা। দালযিত্ৰাতি ফালেত্ৰা। পদালযিত্ৰাতি হীরেত্ৰা। সম্পদালযিত্ৰাতি উপসগ্গেন পদং ৰড্ঢিতং।

Saṃyojanānīti yassa saṃvijjanti, taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojenti bandhantīti saṃyojanāni. Imāni pana saṃyojanāni kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ vaṭṭati maggapaṭipāṭiyāpi. Kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni anāgāmimaggena pahīyanti, mānasaṃyojanaṃ arahattamaggena, diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsā sotāpattimaggena, bhavarāgasaṃyojanaṃ arahattamaggena, issāmacchariyāni sotāpattimaggena, avijjā arahattamaggena. Maggapaṭipāṭiyā diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsaissāmacchariyā sotāpattimaggena pahīyanti, kāmarāgapaṭighā anāgāmimaggena, mānabhavarāgaavijjā arahattamaggenāti. Bhinditvāti bhedaṃ pāpetvā. Pabhinditvāti chindaṃ katvā. Dālayitvāti phāletvā. Padālayitvāti hīretvā. Sampadālayitvāti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ.

অট্ঠমং।

Aṭṭhamaṃ.

১৪৯. নৰমে ওক্খিত্তচক্খূতি হেট্ঠাখিত্তচক্খু, সত্ত গীৰট্ঠীনি পটিপাটিযা ঠপেত্ৰা পরিৰজ্জনপহাতব্বদস্সনত্থং যুগমত্তং পেক্খমানোতি ৰুত্তং হোতি। ন তু হনুকট্ঠিনা হদযট্ঠিং সঙ্ঘট্টেন্তো। এৰঞ্হি ওক্খিত্তচক্খুতা ন সমণসারূপ্পা হোতি। ন চ পাদলোলোতি একস্স দুতিযো দ্ৰিন্নং ততিযোতি এৰং গণমজ্ঝং, পৰিসিতুকামতায কণ্ডূযমানপাদো ৰিয অভৰন্তো, দীঘচারিকঅনৰট্ঠিতচারিকৰিরতো ৰা। গুত্তিন্দ্রিযোতি ছসু ইন্দ্রিযেসু ইধ মনিন্দ্রিযস্স ৰিসুং ৰুত্তত্তা ৰুত্তাৰসেসৰসেন গোপিতিন্দ্রিযো। রক্খিতমানসানোতি মানসংযেৰ মানসানং, তং রক্খিতমস্সাতি রক্খিতমানসানো। যথা কিলেসেতি ন ৰিলুপ্পতি, এৰং রক্খিতচিত্তোতি ৰুত্তং হোতি। অনৰস্সুতোতি ইমায পটিপত্তিযা তেসু তেসু আরম্মণেসু কিলেসঅন্ৰাস্সৰৰিরহিতো। অপরিডয্হমানোতি এৰং অন্ৰাস্সৰৰিরহিতা এৰ কিলেসগ্গীহি অপরিডয্হমানো, বহিদ্ধা ৰা অনৰস্সুতো, অজ্ঝত্তং অপরিডয্হমানো। সেসং ৰুত্তনযমেৰাতি (সু॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৬৩)।

149. Navame okkhittacakkhūti heṭṭhākhittacakkhu, satta gīvaṭṭhīni paṭipāṭiyā ṭhapetvā parivajjanapahātabbadassanatthaṃ yugamattaṃ pekkhamānoti vuttaṃ hoti. Na tu hanukaṭṭhinā hadayaṭṭhiṃ saṅghaṭṭento. Evañhi okkhittacakkhutā na samaṇasārūppā hoti. Na ca pādaloloti ekassa dutiyo dvinnaṃ tatiyoti evaṃ gaṇamajjhaṃ, pavisitukāmatāya kaṇḍūyamānapādo viya abhavanto, dīghacārikaanavaṭṭhitacārikavirato vā. Guttindriyoti chasu indriyesu idha manindriyassa visuṃ vuttattā vuttāvasesavasena gopitindriyo. Rakkhitamānasānoti mānasaṃyeva mānasānaṃ, taṃ rakkhitamassāti rakkhitamānasāno. Yathā kileseti na viluppati, evaṃ rakkhitacittoti vuttaṃ hoti. Anavassutoti imāya paṭipattiyā tesu tesu ārammaṇesu kilesaanvāssavavirahito. Apariḍayhamānoti evaṃ anvāssavavirahitā eva kilesaggīhi apariḍayhamāno, bahiddhā vā anavassuto, ajjhattaṃ apariḍayhamāno. Sesaṃ vuttanayamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.63).

চক্খুনা রূপং দিস্ৰাতি কারণৰসেন ‘‘চক্খূ’’তি লদ্ধৰোহারেন রূপদস্সনসমত্থেন চক্খুৰিঞ্ঞাণেন রূপং দিস্ৰা। পোরাণা পনাহু –

Cakkhunā rūpaṃ disvāti kāraṇavasena ‘‘cakkhū’’ti laddhavohārena rūpadassanasamatthena cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā. Porāṇā panāhu –

‘‘চক্খু রূপং ন পস্সতি অচিত্তকত্তা, চিত্তং ন পস্সতি অচক্খুকত্তা, দ্ৰারারম্মণসঙ্ঘট্টনে পন পসাদৰত্থুকেন চিত্তেন পস্সতি। ঈদিসী পনেসা ‘ধনুনা ৰিজ্ঝতী’তিআদীসু ৰিয সসম্ভারকথা নাম হোতি, তস্মা চক্খুৰিঞ্ঞাণেন রূপং দিস্ৰাতি অযমেৰেত্থ অত্থো’’তি (ৰিসুদ্ধি॰ ১.১৫; ধ॰ স॰ অট্ঠ॰ ১৩৫২)।

‘‘Cakkhu rūpaṃ na passati acittakattā, cittaṃ na passati acakkhukattā, dvārārammaṇasaṅghaṭṭane pana pasādavatthukena cittena passati. Īdisī panesā ‘dhanunā vijjhatī’tiādīsu viya sasambhārakathā nāma hoti, tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvāti ayamevettha attho’’ti (visuddhi. 1.15; dha. sa. aṭṭha. 1352).

নিমিত্তগ্গাহীতি ইত্থিপুরিসনিমিত্তং ৰা সুভনিমিত্তাদিকং ৰা কিলেসৰত্থুভূতং নিমিত্তং ছন্দরাগৰসেন গণ্হাতি, দিট্ঠমত্তৰসেন ন সণ্ঠাতি। অনুব্যঞ্জনগ্গাহীতি কিলেসানং অনুব্যঞ্জনতো পাকটভাৰকরণতো ‘‘অনুব্যঞ্জন’’ন্তি লদ্ধৰোহারং হত্থপাদহসিতলপিতৰিলোকিতাদিভেদং আকারং গণ্হাতি।

Nimittaggāhīti itthipurisanimittaṃ vā subhanimittādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ nimittaṃ chandarāgavasena gaṇhāti, diṭṭhamattavasena na saṇṭhāti. Anubyañjanaggāhīti kilesānaṃ anubyañjanato pākaṭabhāvakaraṇato ‘‘anubyañjana’’nti laddhavohāraṃ hatthapādahasitalapitavilokitādibhedaṃ ākāraṃ gaṇhāti.

যত্ৰাধিকরণমেনন্তিআদিম্হি যংকারণা যস্স চক্খুন্দ্রিযাসংৰরস্স হেতু। এতং পুগ্গলং সতিকৰাটেন চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং অপিহিতচক্খুদ্ৰারং হুত্ৰা ৰিহরন্তং এতে অভিজ্ঝাদযো ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং। তস্স সংৰরায ন পটিপজ্জতীতি তস্স চক্খুন্দ্রিযস্স সতিকৰাটেন পিদহনত্থায ন পটিপজ্জতি। এৰংভূতোযেৰ চ ‘‘ন রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং। ন চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তিপি ৰুচ্চতি।

Yatvādhikaraṇamenantiādimhi yaṃkāraṇā yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu. Etaṃ puggalaṃ satikavāṭena cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ apihitacakkhudvāraṃ hutvā viharantaṃ ete abhijjhādayo dhammā anvāssaveyyuṃ. Tassa saṃvarāya na paṭipajjatīti tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāya na paṭipajjati. Evaṃbhūtoyeva ca ‘‘na rakkhati cakkhundriyaṃ. Na cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’tipi vuccati.

তত্থ কিঞ্চাপি চক্খুন্দ্রিযে সংৰরো ৰা অসংৰরো ৰা নত্থি। ন হি চক্খুপসাদং নিস্সায সতি ৰা মুট্ঠস্সচ্চং ৰা উপ্পজ্জতি, অপি চ যদা রূপারম্মণং চক্খুস্স আপাথং আগচ্ছতি, তদা ভৰঙ্গে দ্ৰিক্খত্তুং উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধে কিরিযমনোধাতু আৰজ্জনকিচ্চং সাধযমানা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝতি, ততো চক্খুৰিঞ্ঞাণং দস্সনকিচ্চং ততো ৰিপাকমনোধাতু সম্পটিচ্ছনকিচ্চং ততো ৰিপাকাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু সন্তীরণকিচ্চং ততো কিরিযাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু ৰোট্ঠপনকিচ্চং সাধযমানা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝতি, তদনন্তরং জৰনং জৰতি। তত্রাপি নেৰ ভৰঙ্গসমযে, ন আৰজ্জনাদীনং অঞ্ঞতরসমযে সংৰরো ৰা অসংৰরো ৰা অত্থি, জৰনক্খণে পন সচে দুস্সীল্যং ৰা মুট্ঠস্সচ্চং ৰা অঞ্ঞাণং ৰা অক্খন্তি ৰা কোসজ্জং ৰা উপ্পজ্জতি, অসংৰরো হোতি। এৰং হোন্তো পন সো চক্খুন্দ্রিযে অসংৰরোতি ৰুচ্চতি। কস্মা? যস্মা তস্মিং সতি দ্ৰারম্পি অগুত্তং হোতি ভৰঙ্গম্পি আৰজ্জনাদীনি ৰীথিচিত্তানিপি। যথা কিং? যথা নগরে চতূসু দ্ৰারেসু অসংৰুতেসু কিঞ্চাপি অন্তোঘরদ্ৰারকোট্ঠকগব্ভাদযো সুসংৰুতা, তথাপি অন্তোনগরে সব্বং ভণ্ডং অরক্খিতং অগোপিতমেৰ হোতি। নগরদ্ৰারেন হি পৰিসিত্ৰা চোরা যদিচ্ছন্তি, তং হরেয্যুং। এৰমেৰ জৰনে দুস্সীল্যাদীসু উপ্পন্নেসু তস্মিং অসংৰরে সতি দ্ৰারম্পি অগুত্তং হোতি ভৰঙ্গম্পি আৰজ্জনাদীনি ৰীথিচিত্তানিপীতি।

Tattha kiñcāpi cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi. Na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati, api ca yadā rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgacchati, tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ tato vipākāhetukamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhapanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tadanantaraṃ javanaṃ javati. Tatrāpi neva bhavaṅgasamaye, na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi, javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, asaṃvaro hoti. Evaṃ honto pana so cakkhundriye asaṃvaroti vuccati. Kasmā? Yasmā tasmiṃ sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā kiṃ? Yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti. Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchanti, taṃ hareyyuṃ. Evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipīti.

চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতীতিআদীসু ন নিমিত্তগ্গাহী হোতীতি ছন্দরাগৰসেন ৰুত্তপ্পকারং নিমিত্তং ন গণ্হাতি। এৰং সেসপদানিপি ৰুত্তপটিক্খেপেন ৰেদিতব্বানি। যথা চ হেট্ঠা ‘‘জৰনে দুস্সীল্যাদীসু উপ্পন্নেসু তস্মিং অসংৰরে সতি দ্ৰারম্পি অগুত্তং হোতি ভৰঙ্গম্পি আৰজ্জনাদীনি ৰীথিচিত্তানিপী’’তি ৰুত্তং, এৰমিধ তস্মিং সীলাদীসু উপ্পন্নেসু দ্ৰারম্পি গুত্তং হোতি ভৰঙ্গম্পি আৰজ্জনাদীনি ৰীথিচিত্তানিপি। যথা কিং? যথা নগরদ্ৰারেসু সংৰুতেসু কিঞ্চাপি অন্তোঘরাদযো অসংৰুতা হোন্তি। তথাপি অন্তোনগরে সব্বং ভণ্ডং সুরক্খিতং সুগোপিতমেৰ হোতি। নগরদ্ৰারেসু পিহিতেসু চোরানং পৰেসো নত্থি। এৰমেৰ জৰনে সীলাদীসু উপ্পন্নেসু দ্ৰারম্পি গুত্তং হোতি ভৰঙ্গম্পি আৰজ্জনাদীনি ৰীথিচিত্তানিপি। তস্মা জৰনক্খণে উপ্পজ্জমানোপি চক্খুন্দ্রিযে সংৰরোতি ৰুত্তো (ধ॰ স॰ অট্ঠ॰ ১৩৫২; ৰিসুদ্ধি॰ ১.১৫)।

Cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hotītiādīsu na nimittaggāhī hotīti chandarāgavasena vuttappakāraṃ nimittaṃ na gaṇhāti. Evaṃ sesapadānipi vuttapaṭikkhepena veditabbāni. Yathā ca heṭṭhā ‘‘javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipī’’ti vuttaṃ, evamidha tasmiṃ sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā kiṃ? Yathā nagaradvāresu saṃvutesu kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā honti. Tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti. Nagaradvāresu pihitesu corānaṃ paveso natthi. Evameva javane sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi cakkhundriye saṃvaroti vutto (dha. sa. aṭṭha. 1352; visuddhi. 1.15).

অৰস্সুতপরিযাযঞ্চাতি কিলেসেহি তিন্তকারণঞ্চ। অনৰস্সুতপরিযাযঞ্চাতি কিলেসেহি অতিন্তকারণঞ্চ।

Avassutapariyāyañcāti kilesehi tintakāraṇañca. Anavassutapariyāyañcāti kilesehi atintakāraṇañca.

পিযরূপে রূপেতি ইট্ঠজাতিকে রূপারম্মণে। অপ্পিযরূপে রূপেতি অনিট্ঠসভাৰে রূপারম্মণে। ব্যাপজ্জতীতি দোসৰসেন পূতিভাৰমাপজ্জতি। ওতারন্তি ছিদ্দং অন্তরং। আরম্মণন্তি পচ্চযং।

Piyarūperūpeti iṭṭhajātike rūpārammaṇe. Appiyarūpe rūpeti aniṭṭhasabhāve rūpārammaṇe. Byāpajjatīti dosavasena pūtibhāvamāpajjati. Otāranti chiddaṃ antaraṃ. Ārammaṇanti paccayaṃ.

অধিভংসূতি মদ্দংসু। ন অধিভোসীতি ন মদ্দি। বহলমত্তিকাতি পুনপ্পুনং দানৰসেন উদ্ধমাযিকা বহলমত্তিকা। অদ্দাৰলেপনাতি অসুক্খমত্তিকদানা। সেসমেত্থ উত্তানং।

Adhibhaṃsūti maddaṃsu. Na adhibhosīti na maddi. Bahalamattikāti punappunaṃ dānavasena uddhamāyikā bahalamattikā. Addāvalepanāti asukkhamattikadānā. Sesamettha uttānaṃ.

নৰমং।

Navamaṃ.

১৫০. দসমে কাসাযৰত্থো অভিনিক্খমিত্ৰাতি ইমস্স পাদস্স গেহা অভিনিক্খমিত্ৰা কাসাযৰত্থো হুত্ৰাতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো। সেসং ৰুত্তনযেনেৰ সক্কা জানিতুন্তি ন ৰিত্থারিতন্তি।

150. Dasame kāsāyavattho abhinikkhamitvāti imassa pādassa gehā abhinikkhamitvā kāsāyavattho hutvāti evamattho veditabbo. Sesaṃ vuttanayeneva sakkā jānitunti na vitthāritanti.

দসমং।

Dasamaṃ.

ততিযৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.







Related texts:



তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / খুদ্দকনিকায • Khuddakanikāya / চূল়নিদ্দেসপাল়ি • Cūḷaniddesapāḷi / ততিযৰগ্গো • Tatiyavaggo


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact