| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / สารตฺถทีปนี-ฎีกา • Sāratthadīpanī-ṭīkā |
ตติยสงฺคีติกถาวณฺณนา
Tatiyasaṅgītikathāvaṇṇanā
อิมิสฺสา ปน สงฺคีติยา ธมฺมสงฺคาหกเตฺถเรหิ นิกฺกฑฺฒิตา เต ทสสหสฺสา วชฺชิปุตฺตกา ภิกฺขู ปกฺขํ ปริเยสมานา อตฺตโน อตฺตโน อนุรูปํ ทุพฺพลปกฺขํ ลภิตฺวา วิสุํ มหาสงฺฆิกํ อาจริยกุลํ นาม อกํสุ, ตโต ภิชฺชิตฺวา อปรานิ เทฺว อาจริยกุลานิ ชาตานิ โคกุลิกา จ เอกโพฺยหาริกา จฯ โคกุลิกนิกายโต ภิชฺชิตฺวา อปรานิ เทฺว อาจริยกุลานิ ชาตานิ ปณฺณตฺติวาทา จ พาหุลิยา จฯ พหุสฺสุติกาติปิ เตสํเยว นามํ, เตสํเยว อนฺตรา เจติยวาทา นาม อปเร อาจริยวาทา อุปฺปนฺนาฯ เอวํ มหาสงฺฆิกาจริยกุลโต ทุติเย วสฺสสเต ปญฺจาจริยกุลานิ อุปฺปนฺนานิ, ตานิ มหาสงฺฆิเกหิ สทฺธิํ ฉ โหนฺติฯ
Imissā pana saṅgītiyā dhammasaṅgāhakattherehi nikkaḍḍhitā te dasasahassā vajjiputtakā bhikkhū pakkhaṃ pariyesamānā attano attano anurūpaṃ dubbalapakkhaṃ labhitvā visuṃ mahāsaṅghikaṃ ācariyakulaṃ nāma akaṃsu, tato bhijjitvā aparāni dve ācariyakulāni jātāni gokulikā ca ekabyohārikā ca. Gokulikanikāyato bhijjitvā aparāni dve ācariyakulāni jātāni paṇṇattivādā ca bāhuliyā ca. Bahussutikātipi tesaṃyeva nāmaṃ, tesaṃyeva antarā cetiyavādā nāma apare ācariyavādā uppannā. Evaṃ mahāsaṅghikācariyakulato dutiye vassasate pañcācariyakulāni uppannāni, tāni mahāsaṅghikehi saddhiṃ cha honti.
ตสฺมิํเยว ทุติเย วสฺสสเต เถรวาทโต ภิชฺชิตฺวา เทฺว อาจริยวาทา อุปฺปนฺนา มหิสาสกา จ วชฺชิปุตฺตกา จฯ ตตฺถ วชฺชิปุตฺตกวาทโต ภิชฺชิตฺวา อปเร จตฺตาโร อาจริยวาทา อุปฺปนฺนา ธมฺมุตฺตริกา ภทฺทยานิกา ฉนฺนาคาริกา สมิติกาติฯ ปุน ตสฺมิํเยว ทุติเย วสฺสสเต มหิสาสกวาทโต ภิชฺชิตฺวา สพฺพตฺถิวาทา ธมฺมคุตฺติกาติ เทฺว อาจริยวาทา อุปฺปนฺนาฯ ปุน สพฺพตฺถิวาทกุลโต ภิชฺชิตฺวา กสฺสปิกา นาม ชาตา, กสฺสปิเกสุปิ ภิเนฺนสุ อปเร สงฺกนฺติกา นาม ชาตา, สงฺกนฺติเกสุ ภิเนฺนสุ สุตฺตวาทา นาม ชาตาติ เถรวาทโต ภิชฺชิตฺวา อิเม เอกาทส อาจริยวาทา อุปฺปนฺนา, เต เถรวาเทน สทฺธิํ ทฺวาทส โหนฺติฯ อิติ อิเม จ ทฺวาทส มหาสงฺฆิกานญฺจ ฉ อาจริยวาทาติ สเพฺพ อฎฺฐารส อาจริยวาทา ทุติเย วสฺสสเต อุปฺปนฺนาฯ อฎฺฐารส นิกายาติปิ อฎฺฐารสาจริยกุลานีติปิ เอเตสํเยว นามํฯ เอเตสุ ปน สตฺตรส วาทา ภินฺนกา, เถรวาโทเวโก อสมฺภินฺนโกติ เวทิตโพฺพฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ ทีปวํเส –
Tasmiṃyeva dutiye vassasate theravādato bhijjitvā dve ācariyavādā uppannā mahisāsakā ca vajjiputtakā ca. Tattha vajjiputtakavādato bhijjitvā apare cattāro ācariyavādā uppannā dhammuttarikā bhaddayānikā channāgārikā samitikāti. Puna tasmiṃyeva dutiye vassasate mahisāsakavādato bhijjitvā sabbatthivādā dhammaguttikāti dve ācariyavādā uppannā. Puna sabbatthivādakulato bhijjitvā kassapikā nāma jātā, kassapikesupi bhinnesu apare saṅkantikā nāma jātā, saṅkantikesu bhinnesu suttavādā nāma jātāti theravādato bhijjitvā ime ekādasa ācariyavādā uppannā, te theravādena saddhiṃ dvādasa honti. Iti ime ca dvādasa mahāsaṅghikānañca cha ācariyavādāti sabbe aṭṭhārasa ācariyavādā dutiye vassasate uppannā. Aṭṭhārasa nikāyātipi aṭṭhārasācariyakulānītipi etesaṃyeva nāmaṃ. Etesu pana sattarasa vādā bhinnakā, theravādoveko asambhinnakoti veditabbo. Vuttampi cetaṃ dīpavaṃse –
‘‘นิกฺกฑฺฒิตา ปาปภิกฺขู, เถเรหิ วชฺชิปุตฺตกา;
‘‘Nikkaḍḍhitā pāpabhikkhū, therehi vajjiputtakā;
อญฺญํ ปกฺขํ ลภิตฺวาน, อธมฺมวาที พหู ชนาฯ
Aññaṃ pakkhaṃ labhitvāna, adhammavādī bahū janā.
‘‘ทสสหสฺสา สมาคนฺตฺวา, อกํสุ ธมฺมสงฺคหํ;
‘‘Dasasahassā samāgantvā, akaṃsu dhammasaṅgahaṃ;
ตสฺมายํ ธมฺมสงฺคีติ, มหาสงฺคีติ วุจฺจติฯ
Tasmāyaṃ dhammasaṅgīti, mahāsaṅgīti vuccati.
‘‘มหาสงฺคีติกา ภิกฺขู, วิโลมํ อกํสุ สาสเน;
‘‘Mahāsaṅgītikā bhikkhū, vilomaṃ akaṃsu sāsane;
ภินฺทิตฺวา มูลสงฺคหํ, อญฺญํ อกํสุ สงฺคหํฯ
Bhinditvā mūlasaṅgahaṃ, aññaṃ akaṃsu saṅgahaṃ.
‘‘อญฺญตฺร สงฺคหิตํ สุตฺตํ, อญฺญตฺร อกริํสุ เต;
‘‘Aññatra saṅgahitaṃ suttaṃ, aññatra akariṃsu te;
อตฺถํ ธมฺมญฺจ ภินฺทิํสุ, วินเย นิกาเยสุ จ ปญฺจสุฯ
Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, vinaye nikāyesu ca pañcasu.
‘‘ปริยายเทสิตญฺจาปิ , อโถ นิปฺปริยายเทสิตํ;
‘‘Pariyāyadesitañcāpi , atho nippariyāyadesitaṃ;
นีตตฺถเญฺจว เนยฺยตฺถํ, อชานิตฺวาน ภิกฺขโวฯ
Nītatthañceva neyyatthaṃ, ajānitvāna bhikkhavo.
‘‘อญฺญํ สนฺธาย ภณิตํ, อญฺญํ อตฺถํ ฐปยิํสุ เต;
‘‘Aññaṃ sandhāya bhaṇitaṃ, aññaṃ atthaṃ ṭhapayiṃsu te;
พฺยญฺชนจฺฉายาย เต ภิกฺขู, พหุํ อตฺถํ วินาสยุํฯ
Byañjanacchāyāya te bhikkhū, bahuṃ atthaṃ vināsayuṃ.
‘‘ฉเฑฺฑตฺวาน เอกเทสํ, สุตฺตํ วินยคมฺภิรํ;
‘‘Chaḍḍetvāna ekadesaṃ, suttaṃ vinayagambhiraṃ;
ปติรูปํ สุตฺตํ วินยํ, ตญฺจ อญฺญํ กริํสุ เตฯ
Patirūpaṃ suttaṃ vinayaṃ, tañca aññaṃ kariṃsu te.
‘‘ปริวารํ อตฺถุทฺธารํ, อภิธมฺมํ ฉปฺปกรณํ;
‘‘Parivāraṃ atthuddhāraṃ, abhidhammaṃ chappakaraṇaṃ;
ปฎิสมฺภิทญฺจ นิเทฺทสํ, เอกเทสญฺจ ชาตกํ;
Paṭisambhidañca niddesaṃ, ekadesañca jātakaṃ;
เอตฺตกํ วิสฺสเชฺชตฺวาน, อญฺญานิ อกริํสุ เตฯ
Ettakaṃ vissajjetvāna, aññāni akariṃsu te.
‘‘นามํ ลิงฺคํ ปริกฺขารํ, อากปฺปกรณานิ จ;
‘‘Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇāni ca;
ปกติภาวํ วิชหิตฺวา, ตญฺจ อญฺญํ อกํสุ เตฯ
Pakatibhāvaṃ vijahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te.
‘‘ปุพฺพงฺคมา ภินฺนวาทา, มหาสงฺคีติการกา;
‘‘Pubbaṅgamā bhinnavādā, mahāsaṅgītikārakā;
เตสญฺจ อนุกาเรน, ภินฺนวาทา พหู อหุฯ
Tesañca anukārena, bhinnavādā bahū ahu.
‘‘ตโต อปรกาลมฺหิ, ตสฺมิํ เภโท อชายถ;
‘‘Tato aparakālamhi, tasmiṃ bhedo ajāyatha;
โคกุลิกา เอกโพฺยหาริ, ทฺวิธา ภิชฺชิตฺถ ภิกฺขโวฯ
Gokulikā ekabyohāri, dvidhā bhijjittha bhikkhavo.
‘‘โคกุลิกานํ เทฺว เภทา, อปรกาลมฺหิ ชายถ;
‘‘Gokulikānaṃ dve bhedā, aparakālamhi jāyatha;
พหุสฺสุติกา จ ปญฺญตฺติ, ทฺวิธา ภิชฺชิตฺถ ภิกฺขโวฯ
Bahussutikā ca paññatti, dvidhā bhijjittha bhikkhavo.
‘‘เจติยา จ ปุนวาที, มหาสงฺคีติเภทกา;
‘‘Cetiyā ca punavādī, mahāsaṅgītibhedakā;
ปญฺจ วาทา อิเม สเพฺพ, มหาสงฺคีติมูลกาฯ
Pañca vādā ime sabbe, mahāsaṅgītimūlakā.
‘‘อตฺถํ ธมฺมญฺจ ภินฺทิํสุ, เอกเทสญฺจ สงฺคหํ;
‘‘Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, ekadesañca saṅgahaṃ;
คนฺถญฺจ เอกเทสญฺหิ, ฉเฑฺฑตฺวา อญฺญํ อกํสุ เตฯ
Ganthañca ekadesañhi, chaḍḍetvā aññaṃ akaṃsu te.
‘‘นามํ ลิงฺคํ ปริกฺขารํ, อากปฺปกรณานิ จ;
‘‘Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇāni ca;
ปกติภาวํ วิชหิตฺวา, ตญฺจ อญฺญํ อกํสุ เตฯ
Pakatibhāvaṃ vijahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te.
‘‘วิสุทฺธเตฺถรวาทมฺหิ, ปุน เภโท อชายถ;
‘‘Visuddhattheravādamhi, puna bhedo ajāyatha;
มหิสาสกา วชฺชิปุตฺตกา, ทฺวิธา ภิชฺชิตฺถ ภิกฺขโวฯ
Mahisāsakā vajjiputtakā, dvidhā bhijjittha bhikkhavo.
‘‘วชฺชิปุตฺตกวาทมฺหิ, จตุธา เภโท อชายถ;
‘‘Vajjiputtakavādamhi, catudhā bhedo ajāyatha;
ธมฺมตฺตุริกา ภทฺทยานิกา, ฉนฺนาคาริกา จ สมิติฯ
Dhammatturikā bhaddayānikā, channāgārikā ca samiti.
‘‘มหิสาสกานํ เทฺว เภทา, อปรกาลมฺหิ อชายถ;
‘‘Mahisāsakānaṃ dve bhedā, aparakālamhi ajāyatha;
สพฺพตฺถิวาทา ธมฺมคุตฺตา, ทฺวิธา ภิชฺชิตฺถ ภิกฺขโวฯ
Sabbatthivādā dhammaguttā, dvidhā bhijjittha bhikkhavo.
‘‘สพฺพตฺถิวาทานํ กสฺสปิกา, สงฺกนฺติ กสฺสปิเกน จ;
‘‘Sabbatthivādānaṃ kassapikā, saṅkanti kassapikena ca;
สงฺกนฺติกานํ สุตฺตวาที, อนุปุเพฺพน ภิชฺชถฯ
Saṅkantikānaṃ suttavādī, anupubbena bhijjatha.
‘‘อิเม เอกาทส วาทา, ปภินฺนา เถรวาทโต;
‘‘Ime ekādasa vādā, pabhinnā theravādato;
อตฺถํ ธมฺมญฺจ ภินฺทิํสุ, เอกเทสญฺจ สงฺคหํ;
Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, ekadesañca saṅgahaṃ;
คนฺถญฺจ เอกเทสญฺหิ, ฉเฑฺฑตฺวา อญฺญํ อกํสุ เตฯ
Ganthañca ekadesañhi, chaḍḍetvā aññaṃ akaṃsu te.
‘‘นามํ ลิงฺคํ ปริกฺขารํ, อากปฺปกรณานิ จ;
‘‘Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇāni ca;
ปกติภาวํ วิชหิตฺวา, ตญฺจ อญฺญํ อกํสุ เตฯ
Pakatibhāvaṃ vijahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te.
‘‘สตฺตรส ภินฺนวาทา, เอกวาโท อภินฺนโก;
‘‘Sattarasa bhinnavādā, ekavādo abhinnako;
สเพฺพวฎฺฐารส โหนฺติ, ภินฺนวาเทน เต สห;
Sabbevaṭṭhārasa honti, bhinnavādena te saha;
นิโคฺรโธว มหารุโกฺข, เถรวาทานมุตฺตโมฯ
Nigrodhova mahārukkho, theravādānamuttamo.
‘‘อนูนํ อนธิกญฺจ, เกวลํ ชินสาสนํ;
‘‘Anūnaṃ anadhikañca, kevalaṃ jinasāsanaṃ;
กณฺฎกา วิย รุกฺขมฺหิ, นิพฺพตฺตา วาทเสสกาฯ
Kaṇṭakā viya rukkhamhi, nibbattā vādasesakā.
‘‘ปฐเม วสฺสสเต นตฺถิ, ทุติเย วสฺสสตนฺตเร;
‘‘Paṭhame vassasate natthi, dutiye vassasatantare;
ภินฺนา สตฺตรส วาทา, อุปฺปนฺนา ชินสาสเน’’ติฯ
Bhinnā sattarasa vādā, uppannā jinasāsane’’ti.
อปราปรํ ปน เหมวตา ราชคิริกา สิทฺธตฺถิกา ปุพฺพเสลิยา อปรเสลิยา วาชิริยาติ อเญฺญปิ ฉ อาจริยวาทา อุปฺปนฺนาฯ ปุริมกานํ ปน อฎฺฐารสนฺนํ อาจริยวาทานํ วเสน ปวตฺตมาเน สาสเน อโสโก ธมฺมราชา ปฎิลทฺธสโทฺธ ทิวเส ทิวเส พุทฺธปูชาย สตสหสฺสํ, ธมฺมปูชาย สตสหสฺสํ, สงฺฆปูชาย สตสหสฺสํ, อตฺตโน อาจริยสฺส นิโคฺรธเตฺถรสฺส สตสหสฺสํ, จตูสุ ทฺวาเรสุ เภสชฺชตฺถาย สตสหสฺสนฺติ ปญฺจ สตสหสฺสานิ ปริจฺจชโนฺต สาสเน อุฬารํ ลาภสกฺการํ ปวเตฺตสิฯ ตทา หตลาภสกฺกาเรหิ ติตฺถิเยหิ อุปฺปาทิตํ อเนกปฺปการํ สาสนมลํ วิโสเธตฺวา โมคฺคลิปุตฺตติสฺสเตฺถโร ติปิฎกปริยตฺติธรานํ ปภินฺนปฎิสมฺภิทานํ ภิกฺขูนํ สหสฺสเมกํ คเหตฺวา ยถา มหากสฺสปเตฺถโร จ ยสเตฺถโร จ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายิํสุ, เอวเมว สงฺคายโนฺต ตติยสงฺคีติํ อกาสิฯ อิทานิ ตํ ตติยสงฺคีติํ มูลโต ปภุติ วิตฺถาเรตฺวา ทเสฺสโนฺต อาห ‘‘ติโสฺสปิ โข มหาพฺรหฺมา พฺรหฺมโลกโต จวิตฺวา โมคฺคลิพฺราหฺมณสฺส เคเห ปฎิสนฺธิํ อคฺคเหสี’’ติอาทิฯ
Aparāparaṃ pana hemavatā rājagirikā siddhatthikā pubbaseliyā aparaseliyā vājiriyāti aññepi cha ācariyavādā uppannā. Purimakānaṃ pana aṭṭhārasannaṃ ācariyavādānaṃ vasena pavattamāne sāsane asoko dhammarājā paṭiladdhasaddho divase divase buddhapūjāya satasahassaṃ, dhammapūjāya satasahassaṃ, saṅghapūjāya satasahassaṃ, attano ācariyassa nigrodhattherassa satasahassaṃ, catūsu dvāresu bhesajjatthāya satasahassanti pañca satasahassāni pariccajanto sāsane uḷāraṃ lābhasakkāraṃ pavattesi. Tadā hatalābhasakkārehi titthiyehi uppāditaṃ anekappakāraṃ sāsanamalaṃ visodhetvā moggaliputtatissatthero tipiṭakapariyattidharānaṃ pabhinnapaṭisambhidānaṃ bhikkhūnaṃ sahassamekaṃ gahetvā yathā mahākassapatthero ca yasatthero ca dhammañca vinayañca saṅgāyiṃsu, evameva saṅgāyanto tatiyasaṅgītiṃ akāsi. Idāni taṃ tatiyasaṅgītiṃ mūlato pabhuti vitthāretvā dassento āha ‘‘tissopi kho mahābrahmā brahmalokato cavitvā moggalibrāhmaṇassa gehe paṭisandhiṃ aggahesī’’tiādi.
ตตฺถ เคเห ปฎิสนฺธิํ อคฺคเหสีติ โมคฺคลิพฺราหฺมณสฺส เคเห พฺราหฺมณิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฎิสนฺธิํ อคฺคเหสีติ อโตฺถฯ เคหสฺส ปน ตนฺนิสฺสยตฺตา นิสฺสิเต นิสฺสยโวหารวเสน ‘‘เคเห ปฎิสนฺธิํ อคฺคเหสี’’ติ วุตฺตํ ยถา ‘‘มญฺจา อุกฺกุฎฺฐิํ กโรนฺติ, สโพฺพ คาโม อาคโต’’ติฯ สตฺตวสฺสานีติ อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํฯ อติจฺฉถาติ อติกฺกมิตฺวา อิจฺฉถ, อิธ ภิกฺขา น ลพฺภติ, อิโต อญฺญตฺถ คนฺตฺวา ภิกฺขํ ปริเยสถาติ อธิปฺปาโยฯ ‘‘โภ ปพฺพชิตา’’ติอาทิ พฺราหฺมโณ อตฺตโน เคเห ภิกฺขาลาภํ อนิจฺฉโนฺต อาหฯ ปฎิยาทิตภตฺตโตติ สมฺปาเทตฺวา ฐปิตภตฺตโตฯ ตทุปิยนฺติ ตทนุรูปํฯ อุปสมํ ทิสฺวาติ เถรสฺส กายจิตฺตวูปสมํ ปุนปฺปุนํ ทิสฺวา, ญตฺวาติ อโตฺถฯ อิริยาปถวูปสมสนฺทสฺสเนน หิ ตนฺนิพนฺธิโน จิตฺตสฺส โยนิโส ปวตฺติอุปสโมปิ วิญฺญายติฯ ภิโยฺยโส มตฺตาย ปสีทิตฺวาติ ปุนปฺปุนํ วิเสสโต อธิกตรํ ปสีทิตฺวาฯ ภตฺตวิสฺสคฺคกรณตฺถายาติ ภตฺตกิจฺจกรณตฺถายฯ อธิวาเสตฺวาติ สมฺปฎิจฺฉิตฺวาฯ
Tattha gehe paṭisandhiṃ aggahesīti moggalibrāhmaṇassa gehe brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ aggahesīti attho. Gehassa pana tannissayattā nissite nissayavohāravasena ‘‘gehe paṭisandhiṃ aggahesī’’ti vuttaṃ yathā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karonti, sabbo gāmo āgato’’ti. Sattavassānīti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Aticchathāti atikkamitvā icchatha, idha bhikkhā na labbhati, ito aññattha gantvā bhikkhaṃ pariyesathāti adhippāyo. ‘‘Bho pabbajitā’’tiādi brāhmaṇo attano gehe bhikkhālābhaṃ anicchanto āha. Paṭiyāditabhattatoti sampādetvā ṭhapitabhattato. Tadupiyanti tadanurūpaṃ. Upasamaṃ disvāti therassa kāyacittavūpasamaṃ punappunaṃ disvā, ñatvāti attho. Iriyāpathavūpasamasandassanena hi tannibandhino cittassa yoniso pavattiupasamopi viññāyati. Bhiyyoso mattāya pasīditvāti punappunaṃ visesato adhikataraṃ pasīditvā. Bhattavissaggakaraṇatthāyāti bhattakiccakaraṇatthāya. Adhivāsetvāti sampaṭicchitvā.
โสฬสวสฺสุเทฺทสิโกติ โสฬสวโสฺสติ อุทฺทิสิตโพฺพ โวหริตโพฺพติ โสฬสวสฺสุเทฺทโส, โสเยว โสฬสวสฺสุเทฺทสิโกฯ โสฬสวโสฺสติ วา อุทฺทิสิตพฺพตํ อรหตีติ โสฬสวสฺสุเทฺทสิโก, โสฬสวสฺสานิ วา อุทฺทิสิตพฺพานิ อสฺสาติ โสฬสวสฺสุเทฺทสิโก, โสฬสวโสฺสติ อุเทฺทโส วา อสฺส อตฺถีติ โสฬสวสฺสุเทฺทสิโก, อตฺถโต ปน โสฬสวสฺสิโกติ วุตฺตํ โหติฯ ติณฺณํ เวทานํ ปารคูติ อิรุเวทยชุเวทสามเวทสงฺขาตานํ ติณฺณํ เวทานํ ปคุณกรณวเสน ปารํ คโตติ ปารคูฯ ปารคูติ เจตฺถ นิจฺจสาเปกฺขตาย สมาสาทิกํ เวทิตพฺพํฯ ลเคฺคตฺวาติ โอลเมฺพตฺวาฯ น จ กาจีติ เอตฺถ จ-สโทฺท อวธารเณ, กาจิ กถา เนว อุปฺปชฺชตีติ อโตฺถฯ ปลฺลงฺกนฺติ นิสีทิตพฺพาสนํฯ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ เอตฺถาปิ ‘‘กถา’’ติ อิทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํฯ กุปิโต อนตฺตมโนติ โกเปน กุปิโต, อนตฺตมโน โทมนเสฺสนฯ โทมนสฺสสมงฺคี หิ ปุคฺคโล ปีติสุเขหิ น อตฺตมโน น อตฺตจิโตฺตติ อนตฺตมโนติ วุจฺจติฯ น สกมโนติ วา อนตฺตมโน อตฺตโน วเส อฎฺฐิตจิตฺตตฺตาฯ
Soḷasavassuddesikoti soḷasavassoti uddisitabbo voharitabboti soḷasavassuddeso, soyeva soḷasavassuddesiko. Soḷasavassoti vā uddisitabbataṃ arahatīti soḷasavassuddesiko, soḷasavassāni vā uddisitabbāni assāti soḷasavassuddesiko, soḷasavassoti uddeso vā assa atthīti soḷasavassuddesiko, atthato pana soḷasavassikoti vuttaṃ hoti. Tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragūti iruvedayajuvedasāmavedasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ vedānaṃ paguṇakaraṇavasena pāraṃ gatoti pāragū. Pāragūti cettha niccasāpekkhatāya samāsādikaṃ veditabbaṃ. Laggetvāti olambetvā. Na ca kācīti ettha ca-saddo avadhāraṇe, kāci kathā neva uppajjatīti attho. Pallaṅkanti nisīditabbāsanaṃ. Uppajjissatīti etthāpi ‘‘kathā’’ti idaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Kupito anattamanoti kopena kupito, anattamano domanassena. Domanassasamaṅgī hi puggalo pītisukhehi na attamano na attacittoti anattamanoti vuccati. Na sakamanoti vā anattamano attano vase aṭṭhitacittattā.
จณฺฑิกฺกภาเวติ จณฺฑิโก วุจฺจติ จโณฺฑ ถทฺธปุคฺคโล, ตสฺส ภาโว จณฺฑิกฺกํ, ถทฺธภาโวติ อโตฺถฯ อิธ ปน ‘‘จณฺฑิกฺกภาเว’’ติ วุตฺตตฺตา จณฺฑิโกเยว จณฺฑิกฺกนฺติ คเหตพฺพํ, เตน ‘‘จณฺฑิกฺกภาเว’’ติ เอตฺถ ถทฺธภาเวติ อโตฺถ เวทิตโพฺพฯ กิญฺจิ มนฺตนฺติ กิญฺจิ เวทํฯ อเญฺญ เก ชานิสฺสนฺตีติ น เกจิ ชานิสฺสนฺตีติ อธิปฺปาโยฯ ปุจฺฉิตฺวา สกฺกา ชานิตุนฺติ อตฺตโน ปเทสญาเณ ฐิตตฺตา เถโร เอวมาหฯ สพฺพญฺญุพุทฺธา เอว หิ ‘‘ปุจฺฉ, มาณว, ยทากงฺขสี’’ติอาทินา ปเจฺจกพุทฺธาทีหิ อสาธารณํ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรนฺติฯ สาวกา ปน ปเทสญาเณ ฐิตตฺตา ‘‘สุตฺวา เวทิสฺสามา’’ติ วา ‘‘ปุจฺฉิตฺวา สกฺกา ชานิตุ’’นฺติ วา วทนฺติฯ
Caṇḍikkabhāveti caṇḍiko vuccati caṇḍo thaddhapuggalo, tassa bhāvo caṇḍikkaṃ, thaddhabhāvoti attho. Idha pana ‘‘caṇḍikkabhāve’’ti vuttattā caṇḍikoyeva caṇḍikkanti gahetabbaṃ, tena ‘‘caṇḍikkabhāve’’ti ettha thaddhabhāveti attho veditabbo. Kiñci mantanti kiñci vedaṃ. Aññe ke jānissantīti na keci jānissantīti adhippāyo. Pucchitvā sakkā jānitunti attano padesañāṇe ṭhitattā thero evamāha. Sabbaññubuddhā eva hi ‘‘puccha, māṇava, yadākaṅkhasī’’tiādinā paccekabuddhādīhi asādhāraṇaṃ sabbaññupavāraṇaṃ pavārenti. Sāvakā pana padesañāṇe ṭhitattā ‘‘sutvā vedissāmā’’ti vā ‘‘pucchitvā sakkā jānitu’’nti vā vadanti.
ตีสุ เวเทสูติอาทีสุ ตโย เวทา ปุเพฺพ วุตฺตนยา เอวฯ นิฆณฺฑูติ นามนิฆณฺฑุรุกฺขาทีนํ เววจนปฺปกาสกํ สตฺถํ, เววจนปฺปกาสกนฺติ จ ปริยายสทฺททีปกนฺติ อโตฺถ, เอเกกสฺส อตฺถสฺส อเนกปริยายวจนวิภาวกนฺติ วุตฺตํ โหติฯ นิทสฺสนมตฺตเญฺจตํ อเนเกสํ อตฺถานํ เอกสทฺทสฺส วจนียตาวิภาวนวเสนปิ ตสฺส คนฺถสฺส ปวตฺตตฺตาฯ วจนียวาจกภาเวน อตฺถํ สทฺทญฺจ นิขเณฺฑติ ภินฺทติ วิภชฺช ทเสฺสตีติ นิขณฺฑุ, โส เอว อิธ ข-การสฺส ฆ-การํ กตฺวา นิฆณฺฑูติ วุโตฺตฯ เกฎุภนฺติ กิริยากปฺปวิกโปฺป กวีนํ อุปการสตฺถํฯ เอตฺถ จ กิริยากปฺปวิกโปฺปติ วจีเภทาทิลกฺขณา กิริยา กปฺปียติ วิกปฺปียติ เอเตนาติ กิริยากโปฺป, โส ปน วณฺณปทพนฺธปทตฺถาทิวิภาคโต พหุวิกโปฺปติ กิริยากปฺปวิกโปฺปติ วุจฺจติฯ อิทญฺจ มูลกิริยากปฺปคนฺถํ สนฺธาย วุตฺตํฯ โส หิ สตสหสฺสปริมาโณ นยาทิจริยาทิกํ ปกรณํฯ วจนตฺถโต ปน กิฎติ คเมติ กิริยาทิวิภาคํ, ตํ วา อนวเสสปริยาทานโต คเมโนฺต ปูเรตีติ เกฎุภนฺติ วุจฺจติ, สห นิฆณฺฑุนา เกฎุเภน จ สนิฆณฺฑุเกฎุภา, ตโย เวทาฯ เตสุ สนิฆณฺฑุเกฎุเภสุฯ ฐานกรณาทิวิภาคโต นิพฺพจนวิภาคโต จ อกฺขรา ปเภทียนฺติ เอเตนาติ อกฺขรปฺปเภโท, สิกฺขา จ นิรุตฺติ จฯ สห อกฺขรปฺปเภเทนาติ สากฺขรปฺปเภทา, เตสุ สากฺขรปฺปเภเทสุฯ อิติหาสปญฺจเมสูติ อถพฺพนเวทํ จตุตฺถํ กตฺวา ‘‘อิติห อาส อิติห อาสา’’ติ อีทิสวจนปฎิสํยุโตฺต ปุราณกถาสงฺขาโต อิติหาโส ปญฺจโม เอเตสนฺติ อิติหาสปญฺจมา, ตโย เวทาฯ เตสุ อิติหาสปญฺจเมสุฯ เนว อตฺตนา ปสฺสตีติ เนว สยํ ปสฺสติ, เนว ชานาตีติ อโตฺถฯ ปุจฺฉ, พฺยากริสฺสามีติ ‘‘สพฺพาปิ ปุจฺฉา เวเทสุเยว อโนฺตคธา’’ติ สลฺลเกฺขโนฺต เอวมาหฯ
Tīsu vedesūtiādīsu tayo vedā pubbe vuttanayā eva. Nighaṇḍūti nāmanighaṇḍurukkhādīnaṃ vevacanappakāsakaṃ satthaṃ, vevacanappakāsakanti ca pariyāyasaddadīpakanti attho, ekekassa atthassa anekapariyāyavacanavibhāvakanti vuttaṃ hoti. Nidassanamattañcetaṃ anekesaṃ atthānaṃ ekasaddassa vacanīyatāvibhāvanavasenapi tassa ganthassa pavattattā. Vacanīyavācakabhāvena atthaṃ saddañca nikhaṇḍeti bhindati vibhajja dassetīti nikhaṇḍu, so eva idha kha-kārassa gha-kāraṃ katvā nighaṇḍūti vutto. Keṭubhanti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārasatthaṃ. Ettha ca kiriyākappavikappoti vacībhedādilakkhaṇā kiriyā kappīyati vikappīyati etenāti kiriyākappo, so pana vaṇṇapadabandhapadatthādivibhāgato bahuvikappoti kiriyākappavikappoti vuccati. Idañca mūlakiriyākappaganthaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi satasahassaparimāṇo nayādicariyādikaṃ pakaraṇaṃ. Vacanatthato pana kiṭati gameti kiriyādivibhāgaṃ, taṃ vā anavasesapariyādānato gamento pūretīti keṭubhanti vuccati, saha nighaṇḍunā keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhā, tayo vedā. Tesu sanighaṇḍukeṭubhesu. Ṭhānakaraṇādivibhāgato nibbacanavibhāgato ca akkharā pabhedīyanti etenāti akkharappabhedo, sikkhā ca nirutti ca. Saha akkharappabhedenāti sākkharappabhedā, tesu sākkharappabhedesu. Itihāsapañcamesūti athabbanavedaṃ catutthaṃ katvā ‘‘itiha āsa itiha āsā’’ti īdisavacanapaṭisaṃyutto purāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā, tayo vedā. Tesu itihāsapañcamesu. Neva attanā passatīti neva sayaṃ passati, neva jānātīti attho. Puccha, byākarissāmīti ‘‘sabbāpi pucchā vedesuyeva antogadhā’’ti sallakkhento evamāha.
ยสฺส จิตฺตนฺติอาทิปญฺหทฺวยํ จุติจิตฺตสมงฺคิโน ขีณาสวสฺส จุติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขณํ สนฺธาย วุตฺตํฯ ตตฺถ ปฐมปเญฺห อุปฺปชฺชตีติ อุปฺปาทกฺขณสมงฺคิตาย อุปฺปชฺชติฯ น นิรุชฺฌตีติ นิโรธกฺขณํ อปฺปตฺตตาย น นิรุชฺฌติฯ ตสฺส จิตฺตนฺติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส ตโต ปฎฺฐาย จิตฺตํ นิรุชฺฌิสฺสติ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ ปุจฺฉติฯ ยสฺส วา ปนาติอาทิเก ปน ทุติยปเญฺห นิรุชฺฌิสฺสตีติ ยสฺส จิตฺตํ ภงฺคกฺขณํ ปตฺวา นิรุชฺฌิสฺสติฯ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ ภงฺคโต ปรภาเค สยํ วา อญฺญํ วา นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส ปุคฺคลสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ น นิรุชฺฌตีติ ปุจฺฉติฯ อิเมสํ ปน ปญฺหานํ ปฐโม ปโญฺห วิภชฺชพฺยากรณีโย, ตสฺมา ‘‘ยสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ น นิรุชฺฌติ, ตสฺส จิตฺตํ นิรุชฺฌิสฺสติ นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ (ยม. ๒.จิตฺตยมก.๖๓) เอวํ ปุเฎฺฐน สตา เอวมยํ ปโญฺห จ วิสฺสเชฺชตโพฺพ ‘‘ปจฺฉิมจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ น นิรุชฺฌติ นิรุชฺฌิสฺสติ น อุปฺปชฺชิสฺสติ, อิตเรสํ จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ น นิรุชฺฌติ, นิรุชฺฌิสฺสติ เจว อุปฺปชฺชิสฺสติ จา’’ติ (ยม. ๒.จิตฺตยมก.๖๓)ฯ เยสญฺหิ ปริจฺฉินฺนวฎฺฎทุกฺขานํ ขีณาสวานํ สพฺพปจฺฉิมสฺส จุติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ วตฺตติ, เตสํ ตเทว จุติจิตฺตํ นิรุชฺฌิสฺสติ นุปฺปชฺชิสฺสตีติฯ อุปฺปาทปฺปตฺตตาย อุปฺปชฺชติ นาม, ภงฺคํ อปฺปตฺตตาย น นิรุชฺฌติฯ ภงฺคํ ปน ปตฺวา ตํ เตสํ จิตฺตํ นิรุชฺฌิสฺสติ, ตโต อปฺปฎิสนฺธิกตฺตา อญฺญํ น อุปฺปชฺชิสฺสติฯ ฐเปตฺวา ปน ปจฺฉิมจิตฺตสมงฺคิขีณาสวํ อิตเรสํ เสกฺขาเสกฺขปุถุชฺชนานํ อุปฺปาทกฺขณสมงฺคิจิตฺตํ อุปฺปาทปฺปตฺตตาย อุปฺปชฺชติ นาม, ภงฺคํ อปฺปตฺตตาย น นิรุชฺฌติฯ ภงฺคํ ปน ปตฺวา นิรุชฺฌิสฺสเตว, อญฺญํ ปน ตสฺมิํ วา อญฺญสฺมิํ วา อตฺตภาเว อุปฺปชฺชิสฺสติ เจว นิรุชฺฌิสฺสติ จฯ ทุติโย ปน ปโญฺห อรหโต จุติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ นิยมิตตฺตา เอกํสพฺยากรณีโย, ตสฺมา ‘‘ยสฺส วา ปน จิตฺตํ นิรุชฺฌิสฺสติ น อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ น นิรุชฺฌตี’’ติ ปุเฎฺฐน ‘‘อามนฺตา’’ติ วตฺตพฺพํฯ ขีณาสวสฺส หิ อุปฺปาทกฺขณสมงฺคิจุติจิตฺตํ ภงฺคํ ปตฺวา นิรุชฺฌิสฺสติ นาม, ตโต ปรํ นุปฺปชฺชิสฺสติฯ อุปฺปาทกฺขณสมงฺคิตาย ปน อุปฺปชฺชติ เจว ภงฺคํ อปฺปตฺตตาย น นิรุชฺฌติ จาติ วุจฺจติฯ
Yassa cittantiādipañhadvayaṃ cuticittasamaṅgino khīṇāsavassa cuticittassa uppādakkhaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha paṭhamapañhe uppajjatīti uppādakkhaṇasamaṅgitāya uppajjati. Na nirujjhatīti nirodhakkhaṇaṃ appattatāya na nirujjhati. Tassa cittanti tassa puggalassa tato paṭṭhāya cittaṃ nirujjhissati nuppajjissatīti pucchati. Yassa vā panātiādike pana dutiyapañhe nirujjhissatīti yassa cittaṃ bhaṅgakkhaṇaṃ patvā nirujjhissati. Nuppajjissatīti bhaṅgato parabhāge sayaṃ vā aññaṃ vā nuppajjissati, tassa puggalassa cittaṃ uppajjati na nirujjhatīti pucchati. Imesaṃ pana pañhānaṃ paṭhamo pañho vibhajjabyākaraṇīyo, tasmā ‘‘yassa cittaṃ uppajjati na nirujjhati, tassa cittaṃ nirujjhissati nuppajjissatī’’ti (yama. 2.cittayamaka.63) evaṃ puṭṭhena satā evamayaṃ pañho ca vissajjetabbo ‘‘pacchimacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ cittaṃ uppajjati na nirujjhati nirujjhissati na uppajjissati, itaresaṃ cittassa uppādakkhaṇe tesaṃ cittaṃ uppajjati na nirujjhati, nirujjhissati ceva uppajjissati cā’’ti (yama. 2.cittayamaka.63). Yesañhi paricchinnavaṭṭadukkhānaṃ khīṇāsavānaṃ sabbapacchimassa cuticittassa uppādakkhaṇe vattati, tesaṃ tadeva cuticittaṃ nirujjhissati nuppajjissatīti. Uppādappattatāya uppajjati nāma, bhaṅgaṃ appattatāya na nirujjhati. Bhaṅgaṃ pana patvā taṃ tesaṃ cittaṃ nirujjhissati, tato appaṭisandhikattā aññaṃ na uppajjissati. Ṭhapetvā pana pacchimacittasamaṅgikhīṇāsavaṃ itaresaṃ sekkhāsekkhaputhujjanānaṃ uppādakkhaṇasamaṅgicittaṃ uppādappattatāya uppajjati nāma, bhaṅgaṃ appattatāya na nirujjhati. Bhaṅgaṃ pana patvā nirujjhissateva, aññaṃ pana tasmiṃ vā aññasmiṃ vā attabhāve uppajjissati ceva nirujjhissati ca. Dutiyo pana pañho arahato cuticittassa uppādakkhaṇe niyamitattā ekaṃsabyākaraṇīyo, tasmā ‘‘yassa vā pana cittaṃ nirujjhissati na uppajjissati, tassa cittaṃ uppajjati na nirujjhatī’’ti puṭṭhena ‘‘āmantā’’ti vattabbaṃ. Khīṇāsavassa hi uppādakkhaṇasamaṅgicuticittaṃ bhaṅgaṃ patvā nirujjhissati nāma, tato paraṃ nuppajjissati. Uppādakkhaṇasamaṅgitāya pana uppajjati ceva bhaṅgaṃ appattatāya na nirujjhati cāti vuccati.
อยํ ปน มาณโว เอวมิเม ปเญฺห วิสฺสเชฺชตุมสโกฺกโนฺต วิฆาตํ ปาปุณิ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘มาณโว อุทฺธํ วา อโธ วา หริตุํ อสโกฺกโนฺต’’ติอาทิฯ ตตฺถ อุทฺธํ วา อโธ วา หริตุํ อสโกฺกโนฺตติ อุปริมปเท วา เหฎฺฐิมปทํ, เหฎฺฐิมปเท วา อุปริมปทํ อตฺถโต สมนฺนาหริตุํ อสโกฺกโนฺตติ อโตฺถ, ปุเพฺพนาปรํ โยเชตฺวา ปญฺหสฺส อตฺถํ ปริจฺฉินฺทิตุํ อสโกฺกโนฺตติ วุตฺตํ โหติฯ ทฺวตฺติํสาการกมฺมฎฺฐานํ ตาว อาจิกฺขีติ ‘‘อตฺถิ อิมสฺมิํ กาเย’’ติอาทิกํ ทฺวตฺติํสาการกมฺมฎฺฐานํ ‘‘มนฺตสฺส อุปจาโร อย’’นฺติ ปฐมํ อาจิกฺขิฯ โสตาปนฺนานํ สีเลสุ ปริปูรการิตาย สมาทินฺนสีลโต นตฺถิ ปริหานีติ อาห ‘‘อภโพฺพ ทานิ สาสนโต นิวตฺติตุ’’นฺติฯ วเฑฺฒตฺวาติ อุปริมคฺคตฺถาย กมฺมฎฺฐานํ วเฑฺฒตฺวาฯ อโปฺปสฺสุโกฺก ภเวยฺย พุทฺธวจนํ คเหตุนฺติ อรหตฺตปฺปตฺติยา กตกิจฺจภาวโตติ อธิปฺปาโยฯ โวหารวิธิมฺหิ เฉกภาวตฺถํ ‘‘อุปชฺฌาโย มํ ภเนฺต ตุมฺหากํ สนฺติกํ ปหิณี’’ติอาทิ วุตฺตํฯ
Ayaṃ pana māṇavo evamime pañhe vissajjetumasakkonto vighātaṃ pāpuṇi, tasmā vuttaṃ ‘‘māṇavo uddhaṃ vā adho vā harituṃ asakkonto’’tiādi. Tattha uddhaṃ vā adho vā harituṃ asakkontoti uparimapade vā heṭṭhimapadaṃ, heṭṭhimapade vā uparimapadaṃ atthato samannāharituṃ asakkontoti attho, pubbenāparaṃ yojetvā pañhassa atthaṃ paricchindituṃ asakkontoti vuttaṃ hoti. Dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ tāva ācikkhīti ‘‘atthi imasmiṃ kāye’’tiādikaṃ dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ ‘‘mantassa upacāro aya’’nti paṭhamaṃ ācikkhi. Sotāpannānaṃ sīlesu paripūrakāritāya samādinnasīlato natthi parihānīti āha ‘‘abhabbo dāni sāsanato nivattitu’’nti. Vaḍḍhetvāti uparimaggatthāya kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetvā. Appossukko bhaveyya buddhavacanaṃ gahetunti arahattappattiyā katakiccabhāvatoti adhippāyo. Vohāravidhimhi chekabhāvatthaṃ ‘‘upajjhāyo maṃ bhante tumhākaṃ santikaṃ pahiṇī’’tiādi vuttaṃ.
อุทกทนฺตโปนํ อุปฎฺฐาเปสีติ ปริโภคตฺถาย อุทกญฺจ ทนฺตกฎฺฐญฺจ ปฎิยาเทตฺวา ฐเปสิฯ ทเนฺต ปุนนฺติ วิโสเธนฺติ เอเตนาติ ทนฺตโปนํ วุจฺจติ ทนฺตกฎฺฐํฯ คุณวนฺตานํ สงฺคเหตพฺพภาวโต เถโร สามเณรสฺส จ ขนฺติวีริยอุปฎฺฐานาทิคุเณ ปจฺจกฺขกรณตฺถํ วินาว อภิญฺญาย ปกติยา วีมํสมาโน ปุน สมฺมชฺชนาทิํ อกาสิฯ ‘‘สามเณรสฺส จิตฺตทมนตฺถํ อกาสี’’ติปิ วทนฺติฯ พุทฺธวจนํ ปฎฺฐเปสีติ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหาเปตุํ อารภิฯ ฐเปตฺวา วินยปิฎกนฺติ เอตฺถ ‘‘สามเณรานํ วินยปริยาปุณนํ จาริตฺตํ น โหตีติ ฐเปตฺวา วินยปิฎกํ อวเสสํ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหาเปสี’’ติ ตีสุปิ คณฺฐิปเทสุ วุตฺตํฯ อวสฺสิโกว สมาโนติ อุปสมฺปทโต ปฎฺฐาย อปริปุณฺณเอกวโสฺสติ อธิปฺปาโยฯ โมคฺคลิปุตฺตติสฺสเตฺถรสฺส หทเย ปติฎฺฐาปิตมฺปิ พุทฺธวจนํ โวหารวเสน ตสฺส หเตฺถ ปติฎฺฐาปิตํ นาม โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘หเตฺถ สกลํ พุทฺธวจนํ ปติฎฺฐาเปตฺวา’’ติฯ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ปรินิพฺพายิํสูติ โมคฺคลิปุตฺตติสฺสเตฺถรสฺส หเตฺถ สกลสาสนปติฎฺฐาปเนน ทุติยสงฺคีติการกาโรปิตทณฺฑกมฺมโต มุตฺตา หุตฺวา ยาวตายุกํ ฐตฺวา ปรินิพฺพายิํสุฯ
Udakadantaponaṃ upaṭṭhāpesīti paribhogatthāya udakañca dantakaṭṭhañca paṭiyādetvā ṭhapesi. Dante punanti visodhenti etenāti dantaponaṃ vuccati dantakaṭṭhaṃ. Guṇavantānaṃ saṅgahetabbabhāvato thero sāmaṇerassa ca khantivīriyaupaṭṭhānādiguṇe paccakkhakaraṇatthaṃ vināva abhiññāya pakatiyā vīmaṃsamāno puna sammajjanādiṃ akāsi. ‘‘Sāmaṇerassa cittadamanatthaṃ akāsī’’tipi vadanti. Buddhavacanaṃ paṭṭhapesīti buddhavacanaṃ uggaṇhāpetuṃ ārabhi. Ṭhapetvā vinayapiṭakanti ettha ‘‘sāmaṇerānaṃ vinayapariyāpuṇanaṃ cārittaṃ na hotīti ṭhapetvā vinayapiṭakaṃ avasesaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhāpesī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Avassikova samānoti upasampadato paṭṭhāya aparipuṇṇaekavassoti adhippāyo. Moggaliputtatissattherassa hadaye patiṭṭhāpitampi buddhavacanaṃ vohāravasena tassa hatthe patiṭṭhāpitaṃ nāma hotīti katvā vuttaṃ ‘‘hatthe sakalaṃ buddhavacanaṃ patiṭṭhāpetvā’’ti. Yāvatāyukaṃ ṭhatvā parinibbāyiṃsūti moggaliputtatissattherassa hatthe sakalasāsanapatiṭṭhāpanena dutiyasaṅgītikārakāropitadaṇḍakammato muttā hutvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā parinibbāyiṃsu.
พินฺทุสารสฺส รโญฺญ เอกสตปุตฺตาติ เอตฺถ พินฺทุสาโร นาม สกฺยกุลปฺปสุโต จนฺทคุตฺตสฺส นาม รโญฺญ ปุโตฺตฯ ตถา หิ วิฎฎูภสงฺคาเม กปิลวตฺถุโต นิกฺขนฺตสกฺยปุเตฺตหิ มาปิเต โมริยนคเร ขตฺติยกุลสมฺภโว จนฺทคุตฺตกุมาโร ปาฎลิปุเตฺต ราชา อโหสิฯ ตสฺส ปุโตฺต พินฺทุสาโร นาม ราชกุมาโร ปิตุ อจฺจเยน ราชา หุตฺวา เอกสตปุตฺตกานํ ชนโก อโหสิฯ เอกสตนฺติ เอกญฺจ สตญฺจ เอกสตํ, เอเกนาธิกํ สตนฺติ อโตฺถฯ เอกาว มาตา อสฺสาติ เอกมาติกํ, อตฺตนา สโหทรนฺติ วุตฺตํ โหติฯ น ตาว เอกรชฺชํ กตนฺติ อาห ‘‘อนภิสิโตฺตว รชฺชํ กาเรตฺวา’’ติฯ เอกรชฺชาภิเสกนฺติ สกลชมฺพุทีเป เอกาธิปจฺจวเสน กริยมานํ อภิเสกํฯ ปุญฺญปฺปภาเวน ปาปุณิตพฺพาปิ ราชิทฺธิโย อรหตฺตมเคฺคน อาคตา ปฎิสมฺภิทาทโย อวเสสวิเสสา วิย ปโยคสมฺปตฺติภูตา อภิเสกานุภาเวเนว อาคตาติ อาห ‘‘อภิเสกานุภาเวน จสฺส อิมา ราชิทฺธิโย อาคตา’’ติฯ
Bindusārassa rañño ekasataputtāti ettha bindusāro nāma sakyakulappasuto candaguttassa nāma rañño putto. Tathā hi viṭaṭūbhasaṅgāme kapilavatthuto nikkhantasakyaputtehi māpite moriyanagare khattiyakulasambhavo candaguttakumāro pāṭaliputte rājā ahosi. Tassa putto bindusāro nāma rājakumāro pitu accayena rājā hutvā ekasataputtakānaṃ janako ahosi. Ekasatanti ekañca satañca ekasataṃ, ekenādhikaṃ satanti attho. Ekāva mātā assāti ekamātikaṃ, attanā sahodaranti vuttaṃ hoti. Na tāva ekarajjaṃ katanti āha ‘‘anabhisittova rajjaṃ kāretvā’’ti. Ekarajjābhisekanti sakalajambudīpe ekādhipaccavasena kariyamānaṃ abhisekaṃ. Puññappabhāvena pāpuṇitabbāpi rājiddhiyo arahattamaggena āgatā paṭisambhidādayo avasesavisesā viya payogasampattibhūtā abhisekānubhāveneva āgatāti āha ‘‘abhisekānubhāvena cassa imā rājiddhiyo āgatā’’ti.
ตตฺถ ราชิทฺธิโยติ ราชภาวานุคตปฺปภาวาฯ ยโตติ ยโต โสฬสฆฎโตฯ สาสเน อุปฺปนฺนสโทฺธติ พุทฺธสาสเน ปฎิลทฺธสโทฺธฯ อสนฺธิมิตฺตาติ ตสฺสาว นามํฯ ตสฺสา กิร สรีเร สนฺธโย น ปญฺญายนฺติ, ตสฺมา เอวํนามิกา ชาตาติปิ วทนฺติฯ เทวตา เอว ทิวเส ทิวเส อาหรนฺตีติ สมฺพโนฺธฯ เทวสิกนฺติ ทิวเส ทิวเสฯ อคทามลกนฺติ อปฺปเกเนว สรีรโสธนาทิสมตฺถํ สพฺพโทสหรณํ โอสธามลกํฯ อคทหรีตกมฺปิ ตาทิสเมว หรีตกํฯ เตสุ กิร ทฺวีสุ ยถากามเมกํ ปริภุญฺชติฯ ฉทฺทนฺตทหโตติ ฉทฺทนฺตทหสมีเป ฐิตเทววิมานโต กปฺปรุกฺขโต วาฯ ‘‘ฉทฺทนฺตทเห ตาทิสา รุกฺขวิเสสา สนฺติ, ตโต อาหรนฺตี’’ติปิ วทนฺติฯ ทิพฺพญฺจ ปานกนฺติ ทิพฺพผลรสปานกญฺจฯ อสุตฺตมยิกนฺติ กปฺปรุกฺขโต นิพฺพตฺตทิพฺพทุสฺสตฺตา สุเตฺตหิ น กตนฺติ อสุตฺตมยิกํฯ สุมนปุปฺผปฎนฺติ สพฺพตฺถ สุขุมํ หุตฺวา อุคฺคตปุปฺผานํ อตฺถิตาย สุมนปุปฺผปฎํ นาม ชาตํฯ อุฎฺฐิตสฺส สาลิโนติ สยํชาตสาลิโนฯ สมุทายาเปกฺขเญฺจตฺถ เอกวจนํ, สาลีนนฺติ อโตฺถฯ นว วาหสหสฺสานีติ เอตฺถ ‘‘จตโสฺส มุฎฺฐิโย เอโก กุฑุโว, จตฺตาโร กุฑุวา เอโก ปโตฺถ, จตฺตาโร ปตฺถา เอโก อาฬฺหโก, จตฺตาโร อาฬฺหกา เอกํ โทณํ, จตฺตาโร โทณา เอกมานิกา, จตโสฺส มานิกา เอกขารี, วีสติ ขาริโย เอโก วาโห, ตเทว เอกํ สกฎ’’นฺติ สุตฺตนิปาตฎฺฐกถาทีสุ (สุ. นิ. อฎฺฐ. ๒.โกกาลิกสุตฺตวณฺณนา; สํ. นิ. อฎฺฐ. ๑.๑.๑๘๑; อ. นิ. ๓.๑๐; ๘๙) วุตฺตํฯ อิธ ปน ‘‘เทฺว สกฎานิ เอโก วาโห’’ติ วทนฺติฯ นิตฺถุสกเณ กโรนฺตีติ ถุสกุณฺฑกรหิเต กโรนฺติฯ มธุํ กโรนฺตีติ อาคนฺตฺวา สมีปฎฺฐาเน มธุํ กโรนฺติฯ พลิกมฺมํ กโรนฺตีติ สพฺพตฺถ พลิกมฺมการกา รฎฺฐวาสิโน วิย มธุรสรํ วิกูชนฺตา พลิํ กโรนฺติฯ ‘‘อาคนฺตฺวา อากาเสเยว สทฺทํ กตฺวา อตฺตานํ อชานาเปตฺวา คจฺฉนฺตี’’ติ วทนฺติฯ
Tattha rājiddhiyoti rājabhāvānugatappabhāvā. Yatoti yato soḷasaghaṭato. Sāsane uppannasaddhoti buddhasāsane paṭiladdhasaddho. Asandhimittāti tassāva nāmaṃ. Tassā kira sarīre sandhayo na paññāyanti, tasmā evaṃnāmikā jātātipi vadanti. Devatā eva divase divase āharantīti sambandho. Devasikanti divase divase. Agadāmalakanti appakeneva sarīrasodhanādisamatthaṃ sabbadosaharaṇaṃ osadhāmalakaṃ. Agadaharītakampi tādisameva harītakaṃ. Tesu kira dvīsu yathākāmamekaṃ paribhuñjati. Chaddantadahatoti chaddantadahasamīpe ṭhitadevavimānato kapparukkhato vā. ‘‘Chaddantadahe tādisā rukkhavisesā santi, tato āharantī’’tipi vadanti. Dibbañca pānakanti dibbaphalarasapānakañca. Asuttamayikanti kapparukkhato nibbattadibbadussattā suttehi na katanti asuttamayikaṃ. Sumanapupphapaṭanti sabbattha sukhumaṃ hutvā uggatapupphānaṃ atthitāya sumanapupphapaṭaṃ nāma jātaṃ. Uṭṭhitassa sālinoti sayaṃjātasālino. Samudāyāpekkhañcettha ekavacanaṃ, sālīnanti attho. Nava vāhasahassānīti ettha ‘‘catasso muṭṭhiyo eko kuḍuvo, cattāro kuḍuvā eko pattho, cattāro patthā eko āḷhako, cattāro āḷhakā ekaṃ doṇaṃ, cattāro doṇā ekamānikā, catasso mānikā ekakhārī, vīsati khāriyo eko vāho, tadeva ekaṃ sakaṭa’’nti suttanipātaṭṭhakathādīsu (su. ni. aṭṭha. 2.kokālikasuttavaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.181; a. ni. 3.10; 89) vuttaṃ. Idha pana ‘‘dve sakaṭāni eko vāho’’ti vadanti. Nitthusakaṇe karontīti thusakuṇḍakarahite karonti. Madhuṃ karontīti āgantvā samīpaṭṭhāne madhuṃ karonti. Balikammaṃ karontīti sabbattha balikammakārakā raṭṭhavāsino viya madhurasaraṃ vikūjantā baliṃ karonti. ‘‘Āgantvā ākāseyeva saddaṃ katvā attānaṃ ajānāpetvā gacchantī’’ti vadanti.
สุวณฺณสงฺขลิกาเยว พนฺธนํ สุวณฺณสงฺขลิกพนฺธนํฯ จตุนฺนํ พุทฺธานนฺติ กกุสนฺธาทีนํ จตุนฺนํ พุทฺธานํฯ อธิคตรูปทสฺสนนฺติ ปฎิลทฺธรูปทสฺสนํฯ อยํ กิร กปฺปายุกตฺตา จตุนฺนมฺปิ พุทฺธานํ รูปสมฺปตฺติํ ปจฺจกฺขโต อทฺทกฺขิฯ กาฬํ นาม นาคราชานํ อานยิตฺวาติ เอตฺถ โส ปน นาคราชา คงฺคายํ นิกฺขิตฺตสุวณฺณสงฺขลิกาย คนฺตฺวา อตฺตโน ปาเทสุ ปติตสญฺญาย อาคโตติ เวทิตโพฺพฯ นนุ จ อโสกสฺส รโญฺญ อาณา เหฎฺฐา โยชนโต อุปริ ปวตฺตติ, อิมสฺส จ วิมานํ โยชนปริเจฺฉทโต เหฎฺฐา ปติฎฺฐิตํ, ตสฺมา กถํ อยํ นาคราชา รโญฺญ อาณาย อาคโตติ? กิญฺจาปิ อตฺตโน วิมานํ โยชนปริเจฺฉทโต เหฎฺฐา ปติฎฺฐิตํ, ตถาปิ รโญฺญ อาณาปวตฺติฎฺฐาเนน สห เอกาพทฺธตาย ตสฺส อาณํ อกาสิฯ ยถา หิ รชฺชสีมนฺตรวาสิโน มนุสฺสา เตหิ เตหิ ราชูหิ นิปฺปีฬิยมานา เตสํ เตสํ อาณาย ปวตฺตนฺติ, เอวํสมฺปทมิทนฺติ วทนฺติฯ
Suvaṇṇasaṅkhalikāyeva bandhanaṃ suvaṇṇasaṅkhalikabandhanaṃ. Catunnaṃ buddhānanti kakusandhādīnaṃ catunnaṃ buddhānaṃ. Adhigatarūpadassananti paṭiladdharūpadassanaṃ. Ayaṃ kira kappāyukattā catunnampi buddhānaṃ rūpasampattiṃ paccakkhato addakkhi. Kāḷaṃ nāmanāgarājānaṃ ānayitvāti ettha so pana nāgarājā gaṅgāyaṃ nikkhittasuvaṇṇasaṅkhalikāya gantvā attano pādesu patitasaññāya āgatoti veditabbo. Nanu ca asokassa rañño āṇā heṭṭhā yojanato upari pavattati, imassa ca vimānaṃ yojanaparicchedato heṭṭhā patiṭṭhitaṃ, tasmā kathaṃ ayaṃ nāgarājā rañño āṇāya āgatoti? Kiñcāpi attano vimānaṃ yojanaparicchedato heṭṭhā patiṭṭhitaṃ, tathāpi rañño āṇāpavattiṭṭhānena saha ekābaddhatāya tassa āṇaṃ akāsi. Yathā hi rajjasīmantaravāsino manussā tehi tehi rājūhi nippīḷiyamānā tesaṃ tesaṃ āṇāya pavattanti, evaṃsampadamidanti vadanti.
อาปาถํ กโรหีติ สมฺมุขํ กโรหิ, โคจรํ กโรหีติ อโตฺถฯ เตน นิมฺมิตํ พุทฺธรูปํ ปสฺสโนฺตติ สมฺพโนฺธฯ กีทิสํ ตํ พุทฺธรูปนฺติ อาห ‘‘สกลสรีรวิปฺปกิณฺณา’’ติอาทิฯ ตตฺถ ปุญฺญปฺปภาวนิพฺพตฺตคฺคหณํ เตน นิมฺมิตานมฺปิ อสีติอนุพฺยญฺชนปฎิมณฺฑิตานํ ทฺวตฺติํสมหาปุริสลกฺขณานํ ภควโต ปุญฺญปฺปภาวนิพฺพตฺตอสีติอนุพฺยญฺชนาทีหิ สทิสตฺตา กตนฺติ ทฎฺฐพฺพํฯ น หิ เตน ตทา นิมฺมิตํ อเนกาการปริปุณฺณํ พุทฺธรูปํ ภควโต ปุญฺญปฺปภาเวน นิพฺพตฺตนฺติ สกฺกา วตฺตุํฯ อสีติอนุพฺยญฺชนํ ตมฺพนขตุงฺคนาสาทิฯ ทฺวตฺติํสมหาปุริสลกฺขณํ สุปฺปติฎฺฐิตปาทตาทิฯ วิกสิต…เป.… สลิลตลนฺติ สูริยรสฺมิสมฺผเสฺสน วิกสิเตหิ วิกาสมุปคเตหิ กํ อลงฺกโรตีติ ‘‘กมล’’นฺติ ลทฺธนาเมหิ รตฺตปทุเมหิ นีลุปฺปลาทิเภเทหิ อุปฺปเลหิ เจว เสตปทุมสงฺขาเตหิ ปุณฺฑรีเกหิ จ ปฎิมณฺฑิตํ สมนฺตโต สชฺชิตํ ชลตลมิวฯ ตาราคณ…เป.… คคนตลนฺติ สพฺพตฺถ วิปฺปกิณฺณตารกคณสฺส รสฺมิชาลวิสเทหิ วิปฺผุริตาย ภาสมานาย โสภาย กนฺติยา สมุชฺชลํ สมฺมา ภาสมานํ คคนตลมิว อากาสตลมิวฯ สญฺฌาปฺปภา…เป.… กนกคิริสิขรนฺติ สญฺฌากาลสญฺชาตปฺปภานุราเคหิ อินฺทจาเปหิ วิชฺชุลตาหิ จ ปริกฺขิตฺตํ สมนฺตโต ปริวาริตํ กนกคิริสิขรมิว สุวณฺณปพฺพตกูฎมิวฯ วิมลเกตุมาลาติ เอตฺถ ‘‘เกตุมาลา นาม สีสโต นิกฺขมิตฺวา อุปริ มุทฺธนิ ปุโญฺช หุตฺวา ทิสฺสมานรสฺมิราสี’’ติ วทนฺติฯ ‘‘มุทฺธนิ มเชฺฌ ปญฺญายมาโน อุนฺนตปฺปเทโสติปิ วทนฺตี’’ติ ตีสุปิ คณฺฐิปเทสุ วุตฺตํฯ ยสฺมา ปน อโสโก ธมฺมราชา สญฺชาตปีติโสมนโสฺส สตฺตาหํ นิราหาโร หุตฺวา ยถาฐิโตว อวิกฺขิตฺตจิโตฺต ปสาทโสเมฺมหิ จกฺขูหิ นิรนฺตรํ พุทฺธรูปเมว โอโลเกสิ, ตสฺมา อกฺขีหิ ปูชา กตา นาม โหตีติ อาห ‘‘อกฺขิปูชํ นาม อกาสี’’ติฯ อถ วา จกฺขูนํ ตาทิสสฺส อิฎฺฐารมฺมณสฺส อุปฎฺฐาปเนน อกฺขีนํ ปูชา กตา นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อกฺขิปูชํ นาม อกาสี’’ติฯ
Āpāthaṃ karohīti sammukhaṃ karohi, gocaraṃ karohīti attho. Tena nimmitaṃ buddharūpaṃ passantoti sambandho. Kīdisaṃ taṃ buddharūpanti āha ‘‘sakalasarīravippakiṇṇā’’tiādi. Tattha puññappabhāvanibbattaggahaṇaṃ tena nimmitānampi asītianubyañjanapaṭimaṇḍitānaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇānaṃ bhagavato puññappabhāvanibbattaasītianubyañjanādīhi sadisattā katanti daṭṭhabbaṃ. Na hi tena tadā nimmitaṃ anekākāraparipuṇṇaṃ buddharūpaṃ bhagavato puññappabhāvena nibbattanti sakkā vattuṃ. Asītianubyañjanaṃ tambanakhatuṅganāsādi. Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaṃ suppatiṭṭhitapādatādi. Vikasita…pe… salilatalanti sūriyarasmisamphassena vikasitehi vikāsamupagatehi kaṃ alaṅkarotīti ‘‘kamala’’nti laddhanāmehi rattapadumehi nīluppalādibhedehi uppalehi ceva setapadumasaṅkhātehi puṇḍarīkehi ca paṭimaṇḍitaṃ samantato sajjitaṃ jalatalamiva. Tārāgaṇa…pe… gaganatalanti sabbattha vippakiṇṇatārakagaṇassa rasmijālavisadehi vipphuritāya bhāsamānāya sobhāya kantiyā samujjalaṃ sammā bhāsamānaṃ gaganatalamiva ākāsatalamiva. Sañjhāppabhā…pe… kanakagirisikharanti sañjhākālasañjātappabhānurāgehi indacāpehi vijjulatāhi ca parikkhittaṃ samantato parivāritaṃ kanakagirisikharamiva suvaṇṇapabbatakūṭamiva. Vimalaketumālāti ettha ‘‘ketumālā nāma sīsato nikkhamitvā upari muddhani puñjo hutvā dissamānarasmirāsī’’ti vadanti. ‘‘Muddhani majjhe paññāyamāno unnatappadesotipi vadantī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Yasmā pana asoko dhammarājā sañjātapītisomanasso sattāhaṃ nirāhāro hutvā yathāṭhitova avikkhittacitto pasādasommehi cakkhūhi nirantaraṃ buddharūpameva olokesi, tasmā akkhīhi pūjā katā nāma hotīti āha ‘‘akkhipūjaṃ nāma akāsī’’ti. Atha vā cakkhūnaṃ tādisassa iṭṭhārammaṇassa upaṭṭhāpanena akkhīnaṃ pūjā katā nāma hotīti vuttaṃ ‘‘akkhipūjaṃ nāma akāsī’’ti.
อิทฺธิวิภาวนาธิการปฺปสเงฺคน เจตํ วตฺถุ วุตฺตํ, นานุกฺกเมนฯ อยเญฺหตฺถ อนุกฺกโม – อโสโก กิร มหาราชา อุปริ วกฺขมานานุกฺกเมน สีหปญฺชเรน โอโลเกโนฺต นิโคฺรธสามเณรํ อิริยาปถสมฺปนฺนํ นาครชนนยนานิ อากฑฺฒนฺตํ ยุคมตฺตํ เปกฺขมานํ ทิสฺวา ปสีทิตฺวา สญฺชาตเปโม สพหุมาโน อามนฺตาเปตฺวา เสตจฺฉตฺตสฺส เหฎฺฐา สีหาสเน นิสีทาเปตฺวา โภเชตฺวา สามเณรสฺส วจนาทาเส ทิสฺสมานํ ทสพลสฺส ธมฺมกายํ ทิสฺวา รตนตฺตเย ปสีทิตฺวา สปริโส สรณสีเลสุ ปติฎฺฐาย ตโต ปฎฺฐาย อภิวฑฺฒมานสโทฺธ ปุเพฺพ โภชิยมานานิ ติตฺถิยสฎฺฐิสหสฺสานิ นีหริตฺวา ภิกฺขูนํ สฎฺฐิสหสฺสานํ สุวกาหตสาลิสมฺปาทิตภตฺตํ ปฎฺฐเปตฺวา เทวโตปนีตํ อโนตตฺตสลิลํ นาคลตาทนฺตกฎฺฐญฺจ อุปนาเมตฺวา นิจฺจสงฺฆุปฎฺฐานํ กโรโนฺต เอกทิวสํ สุวณฺณสงฺขลิกพนฺธนํ วิสฺสเชฺชตฺวา กาฬํ นาคราชานํ อานยิตฺวา เตน นิมฺมิตํ วุตฺตปฺปการํ สิรีโสภคฺคสมฺปนฺนํ พุทฺธรูปํ ปสฺสโนฺต ทีฆปุถุลนิจฺจลนยนปฺปภาหิ สตฺตาหํ อกฺขิปูชมกาสิฯ
Iddhivibhāvanādhikārappasaṅgena cetaṃ vatthu vuttaṃ, nānukkamena. Ayañhettha anukkamo – asoko kira mahārājā upari vakkhamānānukkamena sīhapañjarena olokento nigrodhasāmaṇeraṃ iriyāpathasampannaṃ nāgarajananayanāni ākaḍḍhantaṃ yugamattaṃ pekkhamānaṃ disvā pasīditvā sañjātapemo sabahumāno āmantāpetvā setacchattassa heṭṭhā sīhāsane nisīdāpetvā bhojetvā sāmaṇerassa vacanādāse dissamānaṃ dasabalassa dhammakāyaṃ disvā ratanattaye pasīditvā sapariso saraṇasīlesu patiṭṭhāya tato paṭṭhāya abhivaḍḍhamānasaddho pubbe bhojiyamānāni titthiyasaṭṭhisahassāni nīharitvā bhikkhūnaṃ saṭṭhisahassānaṃ suvakāhatasālisampāditabhattaṃ paṭṭhapetvā devatopanītaṃ anotattasalilaṃ nāgalatādantakaṭṭhañca upanāmetvā niccasaṅghupaṭṭhānaṃ karonto ekadivasaṃ suvaṇṇasaṅkhalikabandhanaṃ vissajjetvā kāḷaṃ nāgarājānaṃ ānayitvā tena nimmitaṃ vuttappakāraṃ sirīsobhaggasampannaṃ buddharūpaṃ passanto dīghaputhulaniccalanayanappabhāhi sattāhaṃ akkhipūjamakāsi.
อิทานิ ปน ยถานุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา อนุกฺกเมน ตสฺส สาสนาวตารํ ทเสฺสโนฺต อาห ‘‘ราชา กิร อภิเสกํ ปาปุณิตฺวา’’ติอาทิฯ พาหิรกปาสณฺฑนฺติ พาหิรกปฺปเวทิตํ สมยวาทํฯ พาหิรกปฺปเวทิตา หิ สมยวาทา สตฺตานํ ตณฺหาปาสํ ทิฎฺฐิปาสญฺจ เฑนฺติ โอเฑฺฑนฺตีติ ‘‘ปาสณฺฑา’’ติ วุจฺจนฺติฯ ปริคฺคณฺหีติ วีมํสมาโน ปริคฺคเหสิฯ พินฺทุสาโร พฺราหฺมณภโตฺต อโหสีติ อตฺตโน ปิตุ จนฺทคุตฺตสฺส กาลโต ปฎฺฐาย พฺราหฺมเณสุ สมฺภโตฺต อโหสิฯ จนฺทเกน นาม กิร พฺราหฺมเณน สมุสฺสาหิโต จนฺทคุตฺตกุมาโร เตน ทินฺนนเย ฐตฺวา สกลชมฺพุทีเป เอกรชฺชมกาสิ, ตสฺมา ตสฺมิํ พฺราหฺมเณ สญฺชาตพหุมานวเสน จนฺทคุตฺตกาลโต ปฎฺฐาย สฎฺฐิสหสฺสมตฺตา พฺราหฺมณชาติกา ตสฺมิํ ราชกุเล นิจฺจภตฺติกา อเหสุํฯ พฺราหฺมณานนฺติ ปณฺฑรงฺคปริพฺพาชกาทิภาวมนุปคเต ทเสฺสติฯ ปณฺฑรงฺคปริพฺพาชกาทโย จ พฺราหฺมณชาติวโนฺตติ อาห ‘‘พฺราหฺมณชาติยปาสณฺฑาน’’นฺติฯ เอตฺถ ปน ทิฎฺฐิปาสาทีนํ โอฑฺฑนโต ปณฺฑรงฺคาทโยว ‘‘ปาสณฺฑา’’ติ วุตฺตาฯ สีหปญฺชเรติ มหาวาตปาเนฯ อุปสมปริพาหิเรนาติ อุปสมโต ปริพาหิเรน, อุปสมรหิเตนาติ อโตฺถฯ อเนฺตปุรํ อติหรถาติ อเนฺตปุรํ ปเวเสถ, อาเนถาติ วุตฺตํ โหติฯ
Idāni pana yathānusandhiṃ ghaṭetvā anukkamena tassa sāsanāvatāraṃ dassento āha ‘‘rājā kira abhisekaṃ pāpuṇitvā’’tiādi. Bāhirakapāsaṇḍanti bāhirakappaveditaṃ samayavādaṃ. Bāhirakappaveditā hi samayavādā sattānaṃ taṇhāpāsaṃ diṭṭhipāsañca ḍenti oḍḍentīti ‘‘pāsaṇḍā’’ti vuccanti. Pariggaṇhīti vīmaṃsamāno pariggahesi. Bindusāro brāhmaṇabhatto ahosīti attano pitu candaguttassa kālato paṭṭhāya brāhmaṇesu sambhatto ahosi. Candakena nāma kira brāhmaṇena samussāhito candaguttakumāro tena dinnanaye ṭhatvā sakalajambudīpe ekarajjamakāsi, tasmā tasmiṃ brāhmaṇe sañjātabahumānavasena candaguttakālato paṭṭhāya saṭṭhisahassamattā brāhmaṇajātikā tasmiṃ rājakule niccabhattikā ahesuṃ. Brāhmaṇānanti paṇḍaraṅgaparibbājakādibhāvamanupagate dasseti. Paṇḍaraṅgaparibbājakādayo ca brāhmaṇajātivantoti āha ‘‘brāhmaṇajātiyapāsaṇḍāna’’nti. Ettha pana diṭṭhipāsādīnaṃ oḍḍanato paṇḍaraṅgādayova ‘‘pāsaṇḍā’’ti vuttā. Sīhapañjareti mahāvātapāne. Upasamaparibāhirenāti upasamato paribāhirena, upasamarahitenāti attho. Antepuraṃ atiharathāti antepuraṃ pavesetha, ānethāti vuttaṃ hoti.
อมา สห ภวนฺติ กิเจฺจสูติ อมจฺจา, รชฺชกิจฺจโวสาปนกาฯ เทวาติ ราชานํ อาลปนฺติฯ ราชาโน หิ ทิพฺพนฺติ กามคุเณหิ กีฬนฺติ, เตสุ วา วิหรนฺติ วิชยสมตฺถตาโยเคน ปจฺจตฺถิเก วิเชตุํ อิจฺฉนฺติ, อิสฺสริยฐานาทิสกฺการทานคหณํ ตํ ตํ อตฺถานุสาสนํ วา กโรนฺติ โวหรนฺติ, ปุญฺญานุภาวปฺปตฺตาย ชุติยา โชตนฺตีติ วา ‘‘เทวา’’ติ วุจฺจนฺติ ฯ ตถา หิ เต จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ ชนํ รเญฺชนฺตา สยํ ยถาวุเตฺตหิ วิเสเสหิ ราชนฺติ ทิปฺปนฺติ โสภนฺตีติ ‘‘ราชาโน’’ติ จ วุจฺจนฺติฯ นิคณฺฐาทโยติ เอตฺถ นิคโณฺฐ นาม ‘‘อมฺหากํ คณฺฐนกิเลโส สํสาเร ปลิพุทฺธนกิโจฺจ ราคาทิกิเลโส เขตฺตวตฺถุปุตฺตทาราทิวิสโย นตฺถิ, กิเลสคณฺฐิรหิตา มย’’นฺติ เอวํ วาทิตาย ‘‘นิคณฺฐา’’ติ ลทฺธนามา ติตฺถิยาฯ
Amā saha bhavanti kiccesūti amaccā, rajjakiccavosāpanakā. Devāti rājānaṃ ālapanti. Rājāno hi dibbanti kāmaguṇehi kīḷanti, tesu vā viharanti vijayasamatthatāyogena paccatthike vijetuṃ icchanti, issariyaṭhānādisakkāradānagahaṇaṃ taṃ taṃ atthānusāsanaṃ vā karonti voharanti, puññānubhāvappattāya jutiyā jotantīti vā ‘‘devā’’ti vuccanti . Tathā hi te catūhi saṅgahavatthūhi janaṃ rañjentā sayaṃ yathāvuttehi visesehi rājanti dippanti sobhantīti ‘‘rājāno’’ti ca vuccanti. Nigaṇṭhādayoti ettha nigaṇṭho nāma ‘‘amhākaṃ gaṇṭhanakileso saṃsāre palibuddhanakicco rāgādikileso khettavatthuputtadārādivisayo natthi, kilesagaṇṭhirahitā maya’’nti evaṃ vāditāya ‘‘nigaṇṭhā’’ti laddhanāmā titthiyā.
อุจฺจาวจานีติ อุจฺจานิ จ อวจานิ จ, มหนฺตานิ เจว ขุทฺทกานิ จ, อถ วา วิสิฎฺฐานิ เจว ลามกานิ จาติ อโตฺถฯ ภทฺทปีฐเกสูติ เวตฺตมยปีเฐสุฯ สาโรติ สีลาทิคุณสาโรฯ ราชงฺคเณนาติ ราชนิเวสนทฺวาเร วิวเฎน ภูมิปฺปเทเสนฯ องฺคณนฺติ หิ กตฺถจิ กิเลสา วุจฺจนฺติ ‘‘ราโค องฺคณ’’นฺติอาทีสุ (วิภ. ๙๒๔)ฯ ราคาทโย หิ องฺคนฺติ เอเตหิ ตํสมงฺคีปุคฺคลา นิหีนภาวํ คจฺฉนฺตีติ องฺคณานีติ วุจฺจนฺติฯ กตฺถจิ มลํ วา ปโงฺก วา ‘‘ตเสฺสว รชสฺส วา องฺคณสฺส วา ปหานาย วายมตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๘๔)ฯ อญฺชติ สมฺมเกฺขตีติ หิ องฺคณํ, มลาทิฯ กตฺถจิ ตถารูโป วิวฎปฺปเทโส ‘‘เจติยงฺคณํ โพธิยงฺคณ’’นฺติอาทีสุฯ อญฺชติ ตตฺถ ฐิตํ อติสุนฺทรตาย อภิพฺยเญฺชตีติ หิ องฺคณํ, วิวโฎ ภูมิปฺปเทโสฯ อิธาปิ โสเยว อธิเปฺปโตฯ ทนฺตนฺติอาทีสุ กิเลสวิปฺผนฺทรหิตจิตฺตตาย ทนฺตํ, นิจฺจํ ปจฺจุปฎฺฐิตสตารกฺขตาย คุตฺตํ, จกฺขาทิอินฺทฺริยานํ สนฺตตาย สนฺตินฺทฺริยํ, ปาสาทิเกน อิริยาปเถน สมนฺนาคตตฺตา สมฺปนฺนอิริยาปถํฯ อิทานิ นิโคฺรธสามเณรํ สรูปโต วิภาเวตุกาโม อาห ‘‘โก ปนายํ นิโคฺรโธ นามา’’ติอาทิฯ
Uccāvacānīti uccāni ca avacāni ca, mahantāni ceva khuddakāni ca, atha vā visiṭṭhāni ceva lāmakāni cāti attho. Bhaddapīṭhakesūti vettamayapīṭhesu. Sāroti sīlādiguṇasāro. Rājaṅgaṇenāti rājanivesanadvāre vivaṭena bhūmippadesena. Aṅgaṇanti hi katthaci kilesā vuccanti ‘‘rāgo aṅgaṇa’’ntiādīsu (vibha. 924). Rāgādayo hi aṅganti etehi taṃsamaṅgīpuggalā nihīnabhāvaṃ gacchantīti aṅgaṇānīti vuccanti. Katthaci malaṃ vā paṅko vā ‘‘tasseva rajassa vā aṅgaṇassa vā pahānāya vāyamatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.184). Añjati sammakkhetīti hi aṅgaṇaṃ, malādi. Katthaci tathārūpo vivaṭappadeso ‘‘cetiyaṅgaṇaṃ bodhiyaṅgaṇa’’ntiādīsu. Añjati tattha ṭhitaṃ atisundaratāya abhibyañjetīti hi aṅgaṇaṃ, vivaṭo bhūmippadeso. Idhāpi soyeva adhippeto. Dantantiādīsu kilesavipphandarahitacittatāya dantaṃ, niccaṃ paccupaṭṭhitasatārakkhatāya guttaṃ, cakkhādiindriyānaṃ santatāya santindriyaṃ, pāsādikena iriyāpathena samannāgatattā sampannairiyāpathaṃ. Idāni nigrodhasāmaṇeraṃ sarūpato vibhāvetukāmo āha ‘‘ko panāyaṃ nigrodho nāmā’’tiādi.
ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถาติ เอตฺถ พินฺทุสารสฺส กิร เอกสตปุเตฺตสุ โมริยวํสชาย ธมฺมเทวิยา อโสกติสฺสนามานํ ทฺวินฺนํ ปุตฺตานํ มเชฺฌ เชโฎฺฐ อโสกกุมาโร อวนฺติรฎฺฐํ ภุญฺชติฯ ปิตรา เปสิโต ปาฎลิปุตฺตโต ปญฺญาสโยชนมตฺถเก วิฎฎูภภยาคตานํ สากิยานมาวาสํ เวฎิสํ นาม นครํ ปตฺวา ตตฺถ เวฎิสํ นาม เสฎฺฐิธีตรํ อาทาย อุเชฺชนีราชธานิยํ รชฺชํ กโรโนฺต มหินฺทํ นาม กุมารํ สงฺฆมิตฺตญฺจ กุมาริกํ ลภิตฺวา เตหิ สทฺธิํ รชฺชสุขมนุภวโนฺต ปิตุโน คิลานภาวํ สุตฺวา อุเชฺชนิํ ปหาย สีฆํ ปาฎลิปุตฺตํ อุปคนฺตฺวา ปิตุ อุปฎฺฐานํ กตฺวา ตสฺส อจฺจเยน รชฺชํ อคฺคเหสิฯ ตํ สุตฺวา ยุวราชา สุมนาภิธาโน กุชฺฌิตฺวา ‘‘อชฺช เม มรณํ วา โหตุ รชฺชํ วา’’ติ อฎฺฐนวุติภาติกปริวุโต สํวฎฺฎสาคเร ชลตรงฺคสงฺฆาโต วิย อโชฺฌตฺถรโนฺต อุปคจฺฉติฯ ตโต อโสโก อุเชฺชนีราชา สงฺคามํ ปกฺขนฺทิตฺวา สตฺตุมทฺทนํ กโรโนฺต สุมนํ นาม ราชกุมารํ คเหตฺวา ฆาเตสิฯ เตน วุตฺตํ ‘‘พินฺทุสารรโญฺญ กิร ทุพฺพลกาเลเยว อโสกกุมาโร อตฺตนา ลทฺธํ อุเชฺชนีรชฺชํ ปหาย อาคนฺตฺวา สพฺพนครํ อตฺตโน หตฺถคตํ กตฺวา สุมนํ นาม ราชกุมารํ อคฺคเหสี’’ติฯ
Tatrāyaṃ anupubbikathāti ettha bindusārassa kira ekasataputtesu moriyavaṃsajāya dhammadeviyā asokatissanāmānaṃ dvinnaṃ puttānaṃ majjhe jeṭṭho asokakumāro avantiraṭṭhaṃ bhuñjati. Pitarā pesito pāṭaliputtato paññāsayojanamatthake viṭaṭūbhabhayāgatānaṃ sākiyānamāvāsaṃ veṭisaṃ nāma nagaraṃ patvā tattha veṭisaṃ nāma seṭṭhidhītaraṃ ādāya ujjenīrājadhāniyaṃ rajjaṃ karonto mahindaṃ nāma kumāraṃ saṅghamittañca kumārikaṃ labhitvā tehi saddhiṃ rajjasukhamanubhavanto pituno gilānabhāvaṃ sutvā ujjeniṃ pahāya sīghaṃ pāṭaliputtaṃ upagantvā pitu upaṭṭhānaṃ katvā tassa accayena rajjaṃ aggahesi. Taṃ sutvā yuvarājā sumanābhidhāno kujjhitvā ‘‘ajja me maraṇaṃ vā hotu rajjaṃ vā’’ti aṭṭhanavutibhātikaparivuto saṃvaṭṭasāgare jalataraṅgasaṅghāto viya ajjhottharanto upagacchati. Tato asoko ujjenīrājā saṅgāmaṃ pakkhanditvā sattumaddanaṃ karonto sumanaṃ nāma rājakumāraṃ gahetvā ghātesi. Tena vuttaṃ ‘‘bindusārarañño kira dubbalakāleyeva asokakumāro attanā laddhaṃ ujjenīrajjaṃ pahāya āgantvā sabbanagaraṃ attano hatthagataṃ katvā sumanaṃ nāma rājakumāraṃ aggahesī’’ti.
ปริปุณฺณคพฺภาติ ปริปกฺกคพฺภาฯ เอกํ สาลนฺติ สพฺพปริจฺฉนฺนํ เอกํ ปาสาทํฯ ‘‘เทวตาย ปน อานุภาเวน ตสฺมิํ ปาสาเท มหาชเนน อทิสฺสมานา หุตฺวา วาสํ กเปฺปสี’’ติ วทนฺติฯ นิพทฺธวตฺตนฺติ ‘‘เอกสฺส ทิวสสฺส เอตฺตก’’นฺติ นิยาเมตฺวา ฐปิตวตฺตํฯ เหตุสมฺปทนฺติ อรหตฺตูปนิสฺสยปุญฺญสมฺปทํฯ ขุรเคฺคเยวาติ ขุรกมฺมปริโยสาเนเยว, ตจปญฺจกกมฺมฎฺฐานํ คเหตฺวา ตํ ปริคฺคณฺหโนฺต อนฺติมาย เกสวฎฺฎิยา โวโรปนาย สมกาลเมว จ อรหตฺตํ ปาปุณีติ วุตฺตํ โหติฯ สรีรํ ชคฺคิตฺวาติ ทนฺตกฎฺฐขาทนมุขโธวนาทีหิ สรีรปริกมฺมํ กตฺวาฯ
Paripuṇṇagabbhāti paripakkagabbhā. Ekaṃ sālanti sabbaparicchannaṃ ekaṃ pāsādaṃ. ‘‘Devatāya pana ānubhāvena tasmiṃ pāsāde mahājanena adissamānā hutvā vāsaṃ kappesī’’ti vadanti. Nibaddhavattanti ‘‘ekassa divasassa ettaka’’nti niyāmetvā ṭhapitavattaṃ. Hetusampadanti arahattūpanissayapuññasampadaṃ. Khuraggeyevāti khurakammapariyosāneyeva, tacapañcakakammaṭṭhānaṃ gahetvā taṃ pariggaṇhanto antimāya kesavaṭṭiyā voropanāya samakālameva ca arahattaṃ pāpuṇīti vuttaṃ hoti. Sarīraṃ jaggitvāti dantakaṭṭhakhādanamukhadhovanādīhi sarīraparikammaṃ katvā.
สีหปญฺชเร จงฺกมตีติ สีหปญฺชรสมีเป อปราปรํ จงฺกมติฯ ตงฺขณเญฺญวาติ ตสฺมิํ ขเณเยวฯ อยํ ชโนติ ราชงฺคเณ จรมานํ ชนํ ทิสฺวา วทติฯ ภนฺตมิคปฺปฎิภาโคติ อนวฎฺฐิตตฺตา กายจาปเลฺลน สมนฺนาคตตฺตา ภนฺตมิคสทิโสฯ อติวิย โสภตีติ สมฺพโนฺธฯ อาโลกิตวิโลกิตนฺติ เอตฺถ อาโลกิตํ นาม ปุรโตเปกฺขนํฯ อภิมุโขโลกนญฺหิ ‘‘อาโลกิต’’นฺติ วุจฺจติฯ วิโลกิตนฺติ อนุทิสาเปกฺขนํ, ยํ ทิสาภิมุขํ โอโลเกติ, ตทนุคตทิสาเปกฺขนนฺติ อโตฺถฯ สมิญฺชนํ ปพฺพสโงฺกจนํฯ ปสารณญฺจ เตสํเยว ปสารณํฯ โลกุตฺตรธโมฺมติ เสสชเนสุ อวิชฺชมาโน วิสิฎฺฐธโมฺมฯ เปมํ สณฺฐหีติ เปมํ ปติฎฺฐาสิ, อุปฺปชฺชีติ อโตฺถฯ วาณิชโก อโหสีติ มธุวาณิชโก อโหสิฯ
Sīhapañjare caṅkamatīti sīhapañjarasamīpe aparāparaṃ caṅkamati. Taṅkhaṇaññevāti tasmiṃ khaṇeyeva. Ayaṃ janoti rājaṅgaṇe caramānaṃ janaṃ disvā vadati. Bhantamigappaṭibhāgoti anavaṭṭhitattā kāyacāpallena samannāgatattā bhantamigasadiso. Ativiya sobhatīti sambandho. Ālokitavilokitanti ettha ālokitaṃ nāma puratopekkhanaṃ. Abhimukholokanañhi ‘‘ālokita’’nti vuccati. Vilokitanti anudisāpekkhanaṃ, yaṃ disābhimukhaṃ oloketi, tadanugatadisāpekkhananti attho. Samiñjanaṃ pabbasaṅkocanaṃ. Pasāraṇañca tesaṃyeva pasāraṇaṃ. Lokuttaradhammoti sesajanesu avijjamāno visiṭṭhadhammo. Pemaṃ saṇṭhahīti pemaṃ patiṭṭhāsi, uppajjīti attho. Vāṇijako ahosīti madhuvāṇijako ahosi.
อตีเต กิร ตโย ภาตโร มธุวาณิชกา อเหสุํฯ เตสุ กนิโฎฺฐ มธุํ วิกฺกิณาติ, อิตเร อรญฺญโต อาหรนฺติฯ ตทา เอโก ปเจฺจกพุโทฺธ ปณฺฑุกโรคาตุโร อโหสิฯ อปโร ปน ปเจฺจกพุโทฺธ ตทตฺถํ มธุภิกฺขาย จรมาโน นครํ ปาวิสิฯ ปวิฎฺฐญฺจ ตํ เอกา กุมฺภทาสี อุทกหรณตฺถํ ติตฺถํ คจฺฉมานา อทฺทสฯ ทิสฺวา จ ปุจฺฉิตฺวา อาคตการณญฺจ ญตฺวา ‘‘เอตฺถ, ภเนฺต, มธุวาณิชกา วสนฺติ, ตตฺถ คจฺฉถา’’ติ หตฺถํ ปสาเรตฺวา มธุอาปณํ ทเสฺสสิฯ โส จ ตตฺถ อคมาสิฯ ตํ ทิสฺวา กนิโฎฺฐ มธุวาณิโช สญฺชาตปีติโสมนโสฺส ‘‘เกนาคตาตฺถ, ภเนฺต’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ วิทิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา มธุโน ปูเรตฺวา ททมาโน ปตฺตปุณฺณํ มธุํ อุคฺคนฺตฺวา มุขโต วิสฺสนฺทิตฺวา ภูมิยํ ปตมานํ ทิสฺวา ปสนฺนมานโส ‘‘อิมินาหํ, ภเนฺต, ปุญฺญกเมฺมน ชมฺพุทีเป เอกรชฺชํ กเรยฺยํ, อาณา จ เม อากาเส ปถวิยญฺจ โยชนปฺปมาเณ ฐาเน ผรตู’’ติ ปตฺถนมกาสิฯ ปเจฺจกพุโทฺธ จ ‘‘เอวํ โหตุ อุปาสกา’’ติ วตฺวา คนฺธมาทนํ คนฺตฺวา ปเจฺจกพุทฺธสฺส เภสชฺชมกาสิฯ
Atīte kira tayo bhātaro madhuvāṇijakā ahesuṃ. Tesu kaniṭṭho madhuṃ vikkiṇāti, itare araññato āharanti. Tadā eko paccekabuddho paṇḍukarogāturo ahosi. Aparo pana paccekabuddho tadatthaṃ madhubhikkhāya caramāno nagaraṃ pāvisi. Paviṭṭhañca taṃ ekā kumbhadāsī udakaharaṇatthaṃ titthaṃ gacchamānā addasa. Disvā ca pucchitvā āgatakāraṇañca ñatvā ‘‘ettha, bhante, madhuvāṇijakā vasanti, tattha gacchathā’’ti hatthaṃ pasāretvā madhuāpaṇaṃ dassesi. So ca tattha agamāsi. Taṃ disvā kaniṭṭho madhuvāṇijo sañjātapītisomanasso ‘‘kenāgatāttha, bhante’’ti pucchitvā tamatthaṃ viditvā pattaṃ gahetvā madhuno pūretvā dadamāno pattapuṇṇaṃ madhuṃ uggantvā mukhato vissanditvā bhūmiyaṃ patamānaṃ disvā pasannamānaso ‘‘imināhaṃ, bhante, puññakammena jambudīpe ekarajjaṃ kareyyaṃ, āṇā ca me ākāse pathaviyañca yojanappamāṇe ṭhāne pharatū’’ti patthanamakāsi. Paccekabuddho ca ‘‘evaṃ hotu upāsakā’’ti vatvā gandhamādanaṃ gantvā paccekabuddhassa bhesajjamakāsi.
กนิโฎฺฐ ปน มธุวาณิโช มธุํ ทตฺวา เคเห นิสิโนฺน อิตเร อรญฺญโต อาคเต ทิสฺวา เอวมาห ‘‘ตุมฺหากํ ภาตโร จิตฺตํ ปสาเทถ, มมญฺจ ตุมฺหากญฺจ มธุํ คเหตฺวา อีทิสสฺส นาม ปเจฺจกพุทฺธสฺส ปตฺตํ ปูเรตฺวา อทาสิ’’นฺติฯ เตสุ เชโฎฺฐ กุชฺฌิตฺวา เอวมาห ‘‘จณฺฑาลาปิ กาสาวนิวาสิโน โหนฺติ, นนุ ตว หตฺถโต มธุํ ปฎิคฺคเหตฺวา คโต จณฺฑาโล ภวิสฺสตี’’ติฯ มชฺฌิโม ปน กุชฺฌิตฺวา ‘‘ตว ปเจฺจกพุทฺธํ คเหตฺวา ปรสมุเทฺท นิกฺขิปาหี’’ติ อาหฯ ปจฺฉา ปน เตปิ เทฺว ภาตโร กนิเฎฺฐน วุจฺจมานํ ทานานิสํสปฎิสํยุตฺตกถํ สุตฺวา อนุโมทิํสุเยวฯ สาปิ จ กุมฺภทาสี ‘‘ตสฺส มธุทายกสฺส อคฺคมเหสี ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนมกาสิฯ เตสุ กนิโฎฺฐ อโสโก ธมฺมราชา อโหสิ, สา จ กุมฺภทาสี อติวิย รูปโสภคฺคปฺปตฺตา อสนฺธิมิตฺตา นาม ตสฺส อคฺคมเหสี อโหสิฯ ปรสมุทฺทวาที ปน มชฺฌิโม อิมสฺมิํเยว ตมฺพปณฺณิทีเป เทวานํปิยติโสฺส นาม มหานุภาโว ราชา อโหสิฯ เชโฎฺฐ ปน จณฺฑาลวาทิตาย จณฺฑาลคาเม ชาโต นิโคฺรโธ นาม สามเณโร อโหสิฯ เตน วุตฺตํ ‘‘ปุเพฺพ หิ กิร ปุญฺญกรณกาเล เอส รโญฺญ เชฎฺฐภาตา วาณิชโก อโหสี’’ติฯ
Kaniṭṭho pana madhuvāṇijo madhuṃ datvā gehe nisinno itare araññato āgate disvā evamāha ‘‘tumhākaṃ bhātaro cittaṃ pasādetha, mamañca tumhākañca madhuṃ gahetvā īdisassa nāma paccekabuddhassa pattaṃ pūretvā adāsi’’nti. Tesu jeṭṭho kujjhitvā evamāha ‘‘caṇḍālāpi kāsāvanivāsino honti, nanu tava hatthato madhuṃ paṭiggahetvā gato caṇḍālo bhavissatī’’ti. Majjhimo pana kujjhitvā ‘‘tava paccekabuddhaṃ gahetvā parasamudde nikkhipāhī’’ti āha. Pacchā pana tepi dve bhātaro kaniṭṭhena vuccamānaṃ dānānisaṃsapaṭisaṃyuttakathaṃ sutvā anumodiṃsuyeva. Sāpi ca kumbhadāsī ‘‘tassa madhudāyakassa aggamahesī bhaveyya’’nti patthanamakāsi. Tesu kaniṭṭho asoko dhammarājā ahosi, sā ca kumbhadāsī ativiya rūpasobhaggappattā asandhimittā nāma tassa aggamahesī ahosi. Parasamuddavādī pana majjhimo imasmiṃyeva tambapaṇṇidīpe devānaṃpiyatisso nāma mahānubhāvo rājā ahosi. Jeṭṭho pana caṇḍālavāditāya caṇḍālagāme jāto nigrodho nāma sāmaṇero ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘pubbe hi kira puññakaraṇakāle esa rañño jeṭṭhabhātā vāṇijako ahosī’’ti.
ปุเพฺพ ว สนฺนิวาเสนาติ เอตฺถ (ชา. อฎฺฐ. ๒.๒.๑๗๔) คาถาพนฺธวเสน วา-สทฺทสฺส รสฺสตฺตํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ, ปุเพฺพ สนฺนิวาเสน วาติ วุตฺตํ โหติฯ ตตฺถ ปุเพฺพติ อตีตชาติยํฯ สนฺนิวาเสนาติ สหวาเสนฯ สหสทฺทโตฺถ หิ อยํ สํสโทฺทฯ ปจฺจุปฺปนฺนหิเตน วาติ ปจฺจุปฺปเนฺน วตฺตมานภเว หิตจรเณน วาฯ เอวํ อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ สิเนหสงฺขาตํ เปมํ ชายเต อุปฺปชฺชติฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – เปมํ นาเมตํ ทฺวีหิปิ การเณหิ ชายติ, ปุริมภเว มาตา วา ปิตา วา ธีตา วา ปุโตฺต วา ภาตา วา ภคินี วา ปติ วา ภริยา วา สหาโย วา มิโตฺต วา หุตฺวา โย เยน สทฺธิํ เอกฎฺฐาเน นิวุตฺถปุโพฺพ, ตสฺส อิมินา ปุเพฺพ วา สนฺนิวาเสน ภวนฺตเรปิ อนุพนฺธโนฺต โส สิเนโห น วิชหติ, อิมสฺมิํ อตฺตภาเว กเตน ปจฺจุปฺปเนฺนน หิเตน วาติ เอวํ อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ ตํ เปมํ นาม ชายตีติฯ กิํ วิยาติ อาห ‘‘อุปฺปลํ ว ยโถทเก’’ติฯ เอตฺถาปิ วา-สทฺทสฺส วุตฺตนเยเนว รสฺสตฺตํ กตนฺติ ทฎฺฐพฺพํฯ อวุตฺตสมฺปิณฺฑนโตฺถ เจตฺถ วาสโทฺทฯ เตน ปทุมาทโย สงฺคณฺหาติฯ ยถา-สโทฺท อุปมายํฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อุปฺปลญฺจ เสสญฺจ ปทุมาทิ อุทเก ชายมานํ เทฺว การณานิ นิสฺสาย ชายติ อุทกเญฺจว กลลญฺจ, ตถา เอเตหิ ทฺวีหิ การเณหิ เปมํ ชายตีติฯ
Pubbe va sannivāsenāti ettha (jā. aṭṭha. 2.2.174) gāthābandhavasena vā-saddassa rassattaṃ katanti veditabbaṃ, pubbe sannivāsena vāti vuttaṃ hoti. Tattha pubbeti atītajātiyaṃ. Sannivāsenāti sahavāsena. Sahasaddattho hi ayaṃ saṃsaddo. Paccuppannahitena vāti paccuppanne vattamānabhave hitacaraṇena vā. Evaṃ imehi dvīhi kāraṇehi sinehasaṅkhātaṃ pemaṃ jāyate uppajjati. Idaṃ vuttaṃ hoti – pemaṃ nāmetaṃ dvīhipi kāraṇehi jāyati, purimabhave mātā vā pitā vā dhītā vā putto vā bhātā vā bhaginī vā pati vā bhariyā vā sahāyo vā mitto vā hutvā yo yena saddhiṃ ekaṭṭhāne nivutthapubbo, tassa iminā pubbe vā sannivāsena bhavantarepi anubandhanto so sineho na vijahati, imasmiṃ attabhāve katena paccuppannena hitena vāti evaṃ imehi dvīhi kāraṇehi taṃ pemaṃ nāma jāyatīti. Kiṃ viyāti āha ‘‘uppalaṃ va yathodake’’ti. Etthāpi vā-saddassa vuttanayeneva rassattaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Avuttasampiṇḍanattho cettha vāsaddo. Tena padumādayo saṅgaṇhāti. Yathā-saddo upamāyaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā uppalañca sesañca padumādi udake jāyamānaṃ dve kāraṇāni nissāya jāyati udakañceva kalalañca, tathā etehi dvīhi kāraṇehi pemaṃ jāyatīti.
รโญฺญ หเตฺถติ สนฺติกํ อุปคตสฺส รโญฺญ หเตฺถฯ รโญฺญ อนุรูปนฺติ เอกูนสตภาตุกานํ ฆาติตตฺตา จณฺฑปกติตาย รเชฺช ฐิตตฺตา จ ‘‘ปมาทวิหารี อย’’นฺติ มญฺญมาโน ตทนุรูปํ ธมฺมปเท อปฺปมาทวคฺคํ เทเสตุํ อารภิฯ ตตฺถ (ธ. ป. อฎฺฐ. ๑.๒๓) อปฺปมาโทติ สติยา อวิปฺปวาโส, นิจฺจํ อุปฎฺฐิตาย สติยา เอตํ อธิวจนํฯ อมตปทนฺติ อมตํ วุจฺจติ นิพฺพานํฯ ตญฺหิ อชาตตฺตา น ชียติ น มียติ, ตสฺมา ‘‘อมต’’นฺติ วุจฺจติฯ อมตสฺส ปทํ อมตปทํ, อมตสฺส อธิคมุปาโยติ วุตฺตํ โหติฯ ปมาโทติ ปมชฺชนภาโว, มุฎฺฐสฺสจฺจสงฺขาตสฺส สติยา โวสฺสคฺคเสฺสตํ นามํฯ มจฺจุโนติ มรณสฺสฯ ปทนฺติ อุปาโย มโคฺคฯ ปมโตฺต หิ ชาติํ นาติวตฺตติ, ชาโต ปน ชียติ เจว มียติ จาติ ปมาโท มจฺจุโน ปทํ นาม โหติ, มรณํ อุปเนตีติ วุตฺตํ โหติฯ
Rañño hattheti santikaṃ upagatassa rañño hatthe. Rañño anurūpanti ekūnasatabhātukānaṃ ghātitattā caṇḍapakatitāya rajje ṭhitattā ca ‘‘pamādavihārī aya’’nti maññamāno tadanurūpaṃ dhammapade appamādavaggaṃ desetuṃ ārabhi. Tattha (dha. pa. aṭṭha. 1.23) appamādoti satiyā avippavāso, niccaṃ upaṭṭhitāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Amatapadanti amataṃ vuccati nibbānaṃ. Tañhi ajātattā na jīyati na mīyati, tasmā ‘‘amata’’nti vuccati. Amatassa padaṃ amatapadaṃ, amatassa adhigamupāyoti vuttaṃ hoti. Pamādoti pamajjanabhāvo, muṭṭhassaccasaṅkhātassa satiyā vossaggassetaṃ nāmaṃ. Maccunoti maraṇassa. Padanti upāyo maggo. Pamatto hi jātiṃ nātivattati, jāto pana jīyati ceva mīyati cāti pamādo maccuno padaṃ nāma hoti, maraṇaṃ upanetīti vuttaṃ hoti.
อญฺญาตํ ตาต, ปริโยสาเปหีติ อิมินา ‘‘สทา อปฺปมาเทน หุตฺวา วตฺติตพฺพนฺติ เอตฺตเกเนว มยา ญาตํ, ตุเมฺห ธมฺมเทสนํ นิฎฺฐเปถา’’ติ ตสฺมิํ ธเมฺม อตฺตโน ปฎิปชฺชิตุกามตํ ทีเปโนฺต ธมฺมเทสนาย ปริโยสานํ ปาเปตฺวา กถเน อุสฺสาหํ ชเนติฯ เกจิ ปน ‘‘อภาสีติ เอตฺถ ‘ภาสิสฺสามิ วิตเกฺกมี’ติ อตฺถํ คเหตฺวา ‘สพฺพํ อปฺปมาทวคฺคํ ภาสิสฺสามี’ติ สลฺลกฺขิตตฺตา อภาสีติ วุตฺตํ, รญฺญา ปน อฑฺฒคาถํ สุตฺวาว ‘อญฺญาตํ ตาต, ปริโยสาเปหี’ติ วุตฺตตฺตา ‘อุปริ น กเถสี’’’ติ วทนฺติฯ ‘‘ตํ ปน ยุตฺตํ น โหตี’’ติ ตีสุปิ คณฺฐิปเทสุ วุตฺตํฯ ธุวภตฺตานีติ นิจฺจภตฺตานิฯ วชฺชาวชฺชํ อุปนิชฺฌายตีติ อุปชฺฌาโยติ อาห ‘‘วชฺชาวชฺชํ ทิสฺวา โจเทตา สาเรตา จา’’ติฯ ตตฺถ วชฺชาวชฺชนฺติ ขุทฺทกํ มหนฺตญฺจ วชฺชํฯ โจเทตาติ ‘‘อิทํ ตยา ทุกฺกฎํ, อิทํ ทุพฺภาสิต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา โจเทตาฯ สาเรตาติ อตฺตโน วชฺชํ อสฺสรนฺตสฺส สติํ อุปฺปาเทตา, สมฺมาปฎิปตฺติยํ วา สาเรตา, ปวเตฺตตาติ อโตฺถฯ
Aññātaṃ tāta, pariyosāpehīti iminā ‘‘sadā appamādena hutvā vattitabbanti ettakeneva mayā ñātaṃ, tumhe dhammadesanaṃ niṭṭhapethā’’ti tasmiṃ dhamme attano paṭipajjitukāmataṃ dīpento dhammadesanāya pariyosānaṃ pāpetvā kathane ussāhaṃ janeti. Keci pana ‘‘abhāsīti ettha ‘bhāsissāmi vitakkemī’ti atthaṃ gahetvā ‘sabbaṃ appamādavaggaṃ bhāsissāmī’ti sallakkhitattā abhāsīti vuttaṃ, raññā pana aḍḍhagāthaṃ sutvāva ‘aññātaṃ tāta, pariyosāpehī’ti vuttattā ‘upari na kathesī’’’ti vadanti. ‘‘Taṃ pana yuttaṃ na hotī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Dhuvabhattānīti niccabhattāni. Vajjāvajjaṃ upanijjhāyatīti upajjhāyoti āha ‘‘vajjāvajjaṃ disvā codetā sāretā cā’’ti. Tattha vajjāvajjanti khuddakaṃ mahantañca vajjaṃ. Codetāti ‘‘idaṃ tayā dukkaṭaṃ, idaṃ dubbhāsita’’ntiādīni vatvā codetā. Sāretāti attano vajjaṃ assarantassa satiṃ uppādetā, sammāpaṭipattiyaṃ vā sāretā, pavattetāti attho.
‘‘เอวํ ตยา พุทฺธวจนํ สชฺฌายิตพฺพํ, เอวํ อภิกฺกมิตพฺพํ, เอวํ ปฎิกฺกมิตพฺพ’’นฺติอาทินา อาจารสฺส สิกฺขาปนโต อาจริโย นามาติ อาห ‘‘อิมสฺมิํ สาสเน สิกฺขิตพฺพกธเมฺมสุ ปติฎฺฐาเปตา’’ติฯ ตตฺถ สิกฺขิตพฺพกธโมฺม นาม สกลํ พุทฺธวจนํ สีลาทโย จ ธมฺมาฯ ‘‘ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จา’’ติ อิทํ ลพฺภมานวเสน วุตฺตํ ฯ อาจริยุปชฺฌายานนฺติ อิมินา ปพฺพชฺชา อุปสมฺปทา จ โยเชตพฺพา, มม จาติ อิมินา ปน ปพฺพชฺชาวฯ ตทา สามเณรภูมิยํ ฐิตตฺตา นิโคฺรธสฺส ภาวินิํ วา อุปสมฺปทํ สนฺธาย อุภยมฺปิ โยเชตพฺพํฯ สรณคมนวเสน ปพฺพชฺชาสิทฺธิโต ภิกฺขุสงฺฆสฺสปิ ปพฺพชฺชาย นิสฺสยภาโว เวทิตโพฺพฯ ภณฺฑุกมฺมวเสนปิ นิสฺสยภาโว ลพฺภเตวาติ คเหตพฺพํฯ ทิวเส ทิวเส วฑฺฒาเปโนฺตติ วุตฺตนเยเนว ทิวเส ทิวเส ตโต ตโต ทิคุณํ กตฺวา วฑฺฒาเปโนฺตฯ โปถุชฺชนิเกนาติ ปุถุชฺชนภาวานุรูเปนฯ นิโคฺรธเตฺถรสฺส อานุภาวกิตฺตนาธิการตฺตา ปุเพฺพ วุตฺตมฺปิ ปจฺฉา วตฺตพฺพมฺปิ สมฺปิเณฺฑตฺวา อาห ‘‘ปุน ราชา อโสการามํ นาม มหาวิหารํ กาเรตฺวา’’ติอาทิ ฯ เจติยปฎิมณฺฑิตานีติ เอตฺถ จยิตพฺพํ ปูเชตพฺพนฺติ เจติยํ, อิฎฺฐกาทีหิ จิตตฺตา วา เจติยํ, เจติเยหิ ปฎิมณฺฑิตานิ วิภูสิตานีติ เจติยปฎิมณฺฑิตานิฯ ธเมฺมนาติ ธมฺมโต อนเปเตนฯ
‘‘Evaṃ tayā buddhavacanaṃ sajjhāyitabbaṃ, evaṃ abhikkamitabbaṃ, evaṃ paṭikkamitabba’’ntiādinā ācārassa sikkhāpanato ācariyo nāmāti āha ‘‘imasmiṃ sāsane sikkhitabbakadhammesu patiṭṭhāpetā’’ti. Tattha sikkhitabbakadhammo nāma sakalaṃ buddhavacanaṃ sīlādayo ca dhammā. ‘‘Pabbajjā ca upasampadā cā’’ti idaṃ labbhamānavasena vuttaṃ . Ācariyupajjhāyānanti iminā pabbajjā upasampadā ca yojetabbā, mama cāti iminā pana pabbajjāva. Tadā sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhitattā nigrodhassa bhāviniṃ vā upasampadaṃ sandhāya ubhayampi yojetabbaṃ. Saraṇagamanavasena pabbajjāsiddhito bhikkhusaṅghassapi pabbajjāya nissayabhāvo veditabbo. Bhaṇḍukammavasenapi nissayabhāvo labbhatevāti gahetabbaṃ. Divase divase vaḍḍhāpentoti vuttanayeneva divase divase tato tato diguṇaṃ katvā vaḍḍhāpento. Pothujjanikenāti puthujjanabhāvānurūpena. Nigrodhattherassa ānubhāvakittanādhikārattā pubbe vuttampi pacchā vattabbampi sampiṇḍetvā āha ‘‘puna rājā asokārāmaṃ nāma mahāvihāraṃ kāretvā’’tiādi . Cetiyapaṭimaṇḍitānīti ettha cayitabbaṃ pūjetabbanti cetiyaṃ, iṭṭhakādīhi citattā vā cetiyaṃ, cetiyehi paṭimaṇḍitāni vibhūsitānīti cetiyapaṭimaṇḍitāni. Dhammenāti dhammato anapetena.
วุตฺตเมวตฺถํ วิตฺถารโต วิภาเวโนฺต อาห ‘‘เอกทิวสํ กิรา’’ติอาทิฯ อโสการาเม มหาทานํ ทตฺวาติ เอตฺถ กเต อาราเม ปจฺฉา การาปกสฺส รโญฺญ นามวเสน นิรุฬฺหํ นามปณฺณตฺติํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อโสการาเม’’ติฯ เกจิ ปน ‘‘ตสฺมิํ ทิวเส ราชา อตฺตโน ฆเรเยว สพฺพํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิสีทาเปตฺวา โภเชตฺวา อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉี’’ติ วทนฺติฯ มหาทานํ ทตฺวาติ โภเชตฺวา สพฺพปริกฺขารทานวเสน มหาทานํ ทตฺวาฯ วุตฺตเญฺหตํ ทีปวํเส –
Vuttamevatthaṃ vitthārato vibhāvento āha ‘‘ekadivasaṃ kirā’’tiādi. Asokārāme mahādānaṃ datvāti ettha kate ārāme pacchā kārāpakassa rañño nāmavasena niruḷhaṃ nāmapaṇṇattiṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘asokārāme’’ti. Keci pana ‘‘tasmiṃ divase rājā attano ghareyeva sabbaṃ bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā bhojetvā imaṃ pañhaṃ pucchī’’ti vadanti. Mahādānaṃ datvāti bhojetvā sabbaparikkhāradānavasena mahādānaṃ datvā. Vuttañhetaṃ dīpavaṃse –
‘‘นิเวสนํ ปเวเสตฺวา, นิสีทาเปตฺวาน อาสเน;
‘‘Nivesanaṃ pavesetvā, nisīdāpetvāna āsane;
ยาคุํ นานาวิธํ ขชฺชํ, โภชนญฺจ มหารหํ;
Yāguṃ nānāvidhaṃ khajjaṃ, bhojanañca mahārahaṃ;
อทาสิ ปยตปาณิ, ยาวทตฺถํ ยทิจฺฉกํฯ
Adāsi payatapāṇi, yāvadatthaṃ yadicchakaṃ.
‘‘ภุตฺตาวิภิกฺขุสงฺฆสฺส, โอนีตปตฺตปาณิโน;
‘‘Bhuttāvibhikkhusaṅghassa, onītapattapāṇino;
เอกเมกสฺส ภิกฺขุโน, อทาสิ ยุคสาฎกํฯ
Ekamekassa bhikkhuno, adāsi yugasāṭakaṃ.
‘‘ปาทอพฺภญฺชนํ เตลํ, ฉตฺตญฺจาปิ อุปาหนํ;
‘‘Pādaabbhañjanaṃ telaṃ, chattañcāpi upāhanaṃ;
สพฺพํ สมณปริกฺขารํ, อทาสิ ผาณิตํ มธุํฯ
Sabbaṃ samaṇaparikkhāraṃ, adāsi phāṇitaṃ madhuṃ.
‘‘อภิวาเทตฺวา นิสีทิ, อโสกธโมฺม มหีปติ;
‘‘Abhivādetvā nisīdi, asokadhammo mahīpati;
นิสชฺช ราชา ปวาเรสิ, ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปจฺจยํฯ
Nisajja rājā pavāresi, bhikkhusaṅghassa paccayaṃ.
‘‘ยาวตา ภิกฺขู อิจฺฉนฺติ, ตาว เทมิ ยทิจฺฉกํ;
‘‘Yāvatā bhikkhū icchanti, tāva demi yadicchakaṃ;
สนฺตเปฺปตฺวา ปริกฺขาเรน, ปวาเรตฺวาน ปจฺจเย;
Santappetvā parikkhārena, pavāretvāna paccaye;
ตโต อปุจฺฉิ คมฺภีรํ, ธมฺมกฺขนฺธํ สุเทสิต’’นฺติฯ
Tato apucchi gambhīraṃ, dhammakkhandhaṃ sudesita’’nti.
องฺคโต, มหาราช, นว องฺคานีติอาทิ โมคฺคลิปุตฺตติสฺสเตฺถเรน วุตฺตนฺติ วทนฺติฯ นวกมฺมาธิฎฺฐายกํ อทาสีติ จตุราสีติวิหารสหเสฺสสุ กตฺตพฺพสฺส นวกมฺมสฺส อธิฎฺฐายกํ วิธายกํ กตฺวา อทาสิฯ เอกทิวสเมว สพฺพนคเรหิ ปณฺณานิ อาคมิํสูติ สพฺพวิหาเรสุ กิร ราหุนา จนฺทสฺส คหณทิวเส นวกมฺมํ อารภิตฺวา ปุน ราหุนา จนฺทสฺส คหณทิวเสเยว นิฎฺฐาเปสุํ, ตสฺมา เอกทิวสเมว ปณฺณานิ อาคมิํสูติ วทนฺติฯ อฎฺฐ สีลงฺคานีติ อฎฺฐ อุโปสถงฺคสีลานิฯ ‘‘สพฺพาลงฺการวิภูสิตายา’’ติ อิทํ อสมาทินฺนุโปสถงฺคานํ วเสน วุตฺตํฯ อมรวติยา ราชธานิยาติ ตาวติํสเทวนคเรฯ อลงฺกตปฎิยตฺตนฺติ อลงฺกตกรณวเสน สพฺพสชฺชิตํฯ
Aṅgato, mahārāja, nava aṅgānītiādi moggaliputtatissattherena vuttanti vadanti. Navakammādhiṭṭhāyakaṃ adāsīti caturāsītivihārasahassesu kattabbassa navakammassa adhiṭṭhāyakaṃ vidhāyakaṃ katvā adāsi. Ekadivasameva sabbanagarehi paṇṇāni āgamiṃsūti sabbavihāresu kira rāhunā candassa gahaṇadivase navakammaṃ ārabhitvā puna rāhunā candassa gahaṇadivaseyeva niṭṭhāpesuṃ, tasmā ekadivasameva paṇṇāni āgamiṃsūti vadanti. Aṭṭha sīlaṅgānīti aṭṭha uposathaṅgasīlāni. ‘‘Sabbālaṅkāravibhūsitāyā’’ti idaṃ asamādinnuposathaṅgānaṃ vasena vuttaṃ. Amaravatiyā rājadhāniyāti tāvatiṃsadevanagare. Alaṅkatapaṭiyattanti alaṅkatakaraṇavasena sabbasajjitaṃ.
อธิกํ การํ อธิการํ, อธิกํ กิริยนฺติ วุตฺตํ โหติฯ โลกวิวรณํ นาม ปาฎิหาริยํ อกํสูติ เอตฺถ อเนกสหสฺสสงฺขฺยสฺส โอกาสโลกสฺส ตนฺนิวาสีสตฺตโลกสฺส จ วิวฎภาวกรณปาฎิหาริยํ โลกวิวรณํ นามฯ ตํ ปน กโรโนฺต อิทฺธิมา อนฺธการํ วา อาโลกํ กโรติ, ปฎิจฺฉนฺนํ วา วิวฎํ, อนาปาถํ วา อาปาถํ กโรติฯ กถํ? อยญฺหิ ยถา ปฎิจฺฉโนฺนปิ ทูเร ฐิโตปิ อตฺตา วา ปโร วา ทิสฺสติ, เอวํ อตฺตานํ วา ปรํ วา ปากฎํ กาตุกาโม ปาทกชฺฌานโต วุฎฺฐาย ‘‘อิทํ อนฺธการฎฺฐานํ อาโลกชาตํ โหตู’’ติ วา ‘‘อิทํ ปฎิจฺฉนฺนํ วิวฎํ โหตู’’ติ วา ‘‘อิทํ อนาปาถํ อาปาถํ โหตู’’ติ วา อาวเชฺชตฺวา ปุน ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฎฺฐาย อธิฎฺฐาติฯ สห อธิฎฺฐาเนน ยถาธิฎฺฐิตเมว โหติฯ อปเร ทูเร ฐิตาปิ ปสฺสนฺติ, สยมฺปิ ปสฺสิตุกาโม ปสฺสติ ภควา วิย เทโวโรหเณฯ ภควา หิ เทวโลเก อภิธมฺมเทสนํ นิฎฺฐเปตฺวา สงฺกสฺสนครํ โอตรโนฺต สิเนรุมุทฺธนิ ฐตฺวา ปุรตฺถิมํ โลกธาตุํ โอโลเกสิ, อเนกานิ จกฺกวาฬสหสฺสานิ วิวฎานิ วิย หุตฺวา เอกงฺคณํ วิย หุตฺวา ปกาสิํสุฯ ยถา จ ปุรตฺถิเมน, เอวํ ปจฺฉิเมนปิ อุตฺตเรนปิ ทกฺขิเณนปิ สพฺพํ วิวฎมทฺทสฯ เหฎฺฐาปิ ยาว อวีจิ อุปริ จ ยาว อกนิฎฺฐภวนํ, ตาว อทฺทสฯ มนุสฺสาปิ เทเว ปสฺสนฺติ, เทวาปิ มนุเสฺสฯ ตตฺถ เนว มนุสฺสา อุทฺธํ อุโลฺลเกนฺติ, น เทวา อโธ โอโลเกนฺติ, สเพฺพ สมฺมุขสมฺมุขาว อญฺญมญฺญํ ปสฺสนฺติ, ตํ ทิวสํ โลกวิวรณํ นาม อโหสิฯ
Adhikaṃ kāraṃ adhikāraṃ, adhikaṃ kiriyanti vuttaṃ hoti. Lokavivaraṇaṃ nāma pāṭihāriyaṃ akaṃsūti ettha anekasahassasaṅkhyassa okāsalokassa tannivāsīsattalokassa ca vivaṭabhāvakaraṇapāṭihāriyaṃ lokavivaraṇaṃ nāma. Taṃ pana karonto iddhimā andhakāraṃ vā ālokaṃ karoti, paṭicchannaṃ vā vivaṭaṃ, anāpāthaṃ vā āpāthaṃ karoti. Kathaṃ? Ayañhi yathā paṭicchannopi dūre ṭhitopi attā vā paro vā dissati, evaṃ attānaṃ vā paraṃ vā pākaṭaṃ kātukāmo pādakajjhānato vuṭṭhāya ‘‘idaṃ andhakāraṭṭhānaṃ ālokajātaṃ hotū’’ti vā ‘‘idaṃ paṭicchannaṃ vivaṭaṃ hotū’’ti vā ‘‘idaṃ anāpāthaṃ āpāthaṃ hotū’’ti vā āvajjetvā puna pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhāti. Saha adhiṭṭhānena yathādhiṭṭhitameva hoti. Apare dūre ṭhitāpi passanti, sayampi passitukāmo passati bhagavā viya devorohaṇe. Bhagavā hi devaloke abhidhammadesanaṃ niṭṭhapetvā saṅkassanagaraṃ otaranto sinerumuddhani ṭhatvā puratthimaṃ lokadhātuṃ olokesi, anekāni cakkavāḷasahassāni vivaṭāni viya hutvā ekaṅgaṇaṃ viya hutvā pakāsiṃsu. Yathā ca puratthimena, evaṃ pacchimenapi uttarenapi dakkhiṇenapi sabbaṃ vivaṭamaddasa. Heṭṭhāpi yāva avīci upari ca yāva akaniṭṭhabhavanaṃ, tāva addasa. Manussāpi deve passanti, devāpi manusse. Tattha neva manussā uddhaṃ ullokenti, na devā adho olokenti, sabbe sammukhasammukhāva aññamaññaṃ passanti, taṃ divasaṃ lokavivaraṇaṃ nāma ahosi.
อปิจ ตมฺพปณฺณิทีเป ตฬงฺครวาสี ธมฺมทินฺนเตฺถโรปิ อิมํ ปาฎิหาริยํ อกาสิฯ โส กิร เอกทิวสํ ติสฺสมหาวิหาเร เจติยงฺคณมฺหิ นิสีทิตฺวา ‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, ธเมฺมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อปณฺณกปฎิปทํ ปฎิปโนฺน โหตี’’ติ อปณฺณกสุตฺตํ (อ. นิ. ๓.๑๖) กเถโนฺต เหฎฺฐามุขํ พีชนิํ อกาสิ, ยาว อวีจิโต เอกงฺคณํ อโหสิ, ตโต อุปริมุขํ อกาสิ, ยาว พฺรหฺมโลกา เอกงฺคณํ อโหสิฯ เถโร นิรยภเยน ตเชฺชตฺวา สคฺคสุเขน จ ปโลเภตฺวา ธมฺมํ เทเสสิฯ เกจิ โสตาปนฺนา อเหสุํ, เกจิ สกทาคามี อนาคามี อรหโนฺตติ เอวํ ตสฺมิํ ทิวเสปิ โลกวิวรณํ นาม อโหสิฯ อิเม ปน ภิกฺขู ยถา อโสโก ธมฺมราชา อโสการาเม ฐิโต จตุทฺทิสา อนุวิโลเกโนฺต สมนฺตโต สมุทฺทปริยนฺตํ ชมฺพุทีปํ ปสฺสติ, จตุราสีติ จ วิหารสหสฺสานิ อุฬาราย วิหารมหปูชาย วิโรจมานานิ, เอวํ อธิฎฺฐหิตฺวา โลกวิวรณํ นาม ปาฎิหาริยํ อกํสุฯ
Apica tambapaṇṇidīpe taḷaṅgaravāsī dhammadinnattheropi imaṃ pāṭihāriyaṃ akāsi. So kira ekadivasaṃ tissamahāvihāre cetiyaṅgaṇamhi nisīditvā ‘‘tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu apaṇṇakapaṭipadaṃ paṭipanno hotī’’ti apaṇṇakasuttaṃ (a. ni. 3.16) kathento heṭṭhāmukhaṃ bījaniṃ akāsi, yāva avīcito ekaṅgaṇaṃ ahosi, tato uparimukhaṃ akāsi, yāva brahmalokā ekaṅgaṇaṃ ahosi. Thero nirayabhayena tajjetvā saggasukhena ca palobhetvā dhammaṃ desesi. Keci sotāpannā ahesuṃ, keci sakadāgāmī anāgāmī arahantoti evaṃ tasmiṃ divasepi lokavivaraṇaṃ nāma ahosi. Ime pana bhikkhū yathā asoko dhammarājā asokārāme ṭhito catuddisā anuvilokento samantato samuddapariyantaṃ jambudīpaṃ passati, caturāsīti ca vihārasahassāni uḷārāya vihāramahapūjāya virocamānāni, evaṃ adhiṭṭhahitvā lokavivaraṇaṃ nāma pāṭihāriyaṃ akaṃsu.
วิหารมหปูชายาติ วิหารมหสงฺขาตาย ปูชายฯ วิภูตินฺติ สมฺปตฺติํฯ เอวรูปํ ปีติปาโมชฺชนฺติ อีทิสํ ปริจฺจาคมูลกํ ปีติปาโมชฺชํฯ โมคฺคลิปุตฺตติสฺสเตฺถรสฺส ภารมกาสีติ เถรสฺส มหานุภาวตฺตา ‘‘อุตฺตริปิ เจ กเถตพฺพํ อตฺถิ, ตมฺปิ โสเยว กเถสฺสตี’’ติ มญฺญมาโน ภิกฺขุสโงฺฆ รญฺญา ปุจฺฉิตปญฺหสฺส วิสชฺชนํ เถรสฺส ภารมกาสิฯ สาสนสฺส ทายาโท โหมิ, น โหมีติ สาสนสฺส ญาตโก อพฺภนฺตโร โหมิ, น โหมีติ อโตฺถฯ เยสํ สาสเน ปพฺพชิตา ปุตฺตธีตโร น สนฺติ, น เต สาสเน กตฺตพฺพกิจฺจํ อตฺตโน ภารํ กตฺวา วหนฺตีติ อิมมตฺถํ สนฺธาย เถโร เอวมาห ‘‘น โข, มหาราช, เอตฺตาวตา สาสนสฺส ทายาโท โหตี’’ติฯ กถญฺจรหิ, ภเนฺต, สาสนสฺส ทายาโท โหตีติ เอตฺถ จรหีติ นิปาโต อกฺขนฺติํ ทีเปติฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยทิ เอวรูปํ ปริจฺจาคํ กตฺวาปิ สาสนสฺส ทายาโท น โหติ, อญฺญํ กิํ นาม กตฺวา โหตีติฯ
Vihāramahapūjāyāti vihāramahasaṅkhātāya pūjāya. Vibhūtinti sampattiṃ. Evarūpaṃ pītipāmojjanti īdisaṃ pariccāgamūlakaṃ pītipāmojjaṃ. Moggaliputtatissattherassa bhāramakāsīti therassa mahānubhāvattā ‘‘uttaripi ce kathetabbaṃ atthi, tampi soyeva kathessatī’’ti maññamāno bhikkhusaṅgho raññā pucchitapañhassa visajjanaṃ therassa bhāramakāsi. Sāsanassa dāyādo homi, na homīti sāsanassa ñātako abbhantaro homi, na homīti attho. Yesaṃ sāsane pabbajitā puttadhītaro na santi, na te sāsane kattabbakiccaṃ attano bhāraṃ katvā vahantīti imamatthaṃ sandhāya thero evamāha ‘‘na kho, mahārāja, ettāvatā sāsanassa dāyādo hotī’’ti. Kathañcarahi, bhante, sāsanassa dāyādo hotīti ettha carahīti nipāto akkhantiṃ dīpeti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadi evarūpaṃ pariccāgaṃ katvāpi sāsanassa dāyādo na hoti, aññaṃ kiṃ nāma katvā hotīti.
ติสฺสกุมารสฺส ปพฺพชิตกาลโต ปภุตีติ ยทา จ ติสฺสกุมาโร ปพฺพชิโต, เยน จ การเณน ปพฺพชิโต, ตํ สพฺพํ วิตฺถารโต อุตฺตริ อาวิ ภวิสฺสติฯ สกฺขสีติ สกฺขิสฺสสิฯ ปาโมชฺชชาโตติ สญฺชาตปาโมโชฺชฯ ปุตฺตานํ มนํ ลภิตฺวาติ เอตฺถ ปุตฺตีปิ สามญฺญโต ปุตฺตสเทฺทน วุตฺตาติ เวทิตพฺพา, ปุโตฺต จ ธีตา จ ปุตฺตาติ เอวํ เอกเสสนเยน วา เอวํ วุตฺตนฺติ ทฎฺฐพฺพํฯ ธีตุสเทฺทน สห ปยุชฺชมาโน หิ ปุตฺตสโทฺท เอโกว อวสิสฺสติ, ธีตุสโทฺท นิวตฺตตีติ สทฺทสตฺถวิทู วทนฺติฯ สิกฺขาย ปติฎฺฐาเปสุนฺติ ตสฺมิํเยว สีมมณฺฑเล สิกฺขาสมฺมุติํ ทตฺวา ปาณาติปาตาเวรมณิอาทีสุ วิกาลโภชนาเวรมณิปริโยสานาสุ ฉสุ สิกฺขาสุ สมาทปนวเสน สิกฺขาย ปติฎฺฐาเปสุํฯ สฎฺฐิวสฺสายปิ หิ สามเณริยา ‘‘ปาณาติปาตาเวรมณิํ เทฺว วสฺสานิ อวีติกฺกมฺม สมาทานํ สมาทิยามี’’ติอาทินา (ปาจิ. ๑๐๗๘-๑๐๗๙) ฉ สิกฺขาโย สมาทิยิตฺวา สิกฺขิตพฺพาเยวฯ น หิ เอตาสุ ฉสุ สิกฺขาปเทสุ เทฺว วสฺสานิ อสิกฺขิตสิกฺขํ สามเณริํ อุปสมฺปาเทตุํ วฎฺฎติฯ ฉ วสฺสานิ อภิเสกสฺส อสฺสาติ ฉพฺพสฺสาภิเสโก, อภิเสกโต ปฎฺฐาย อติกฺกนฺตฉวโสฺสติ วุตฺตํ โหติฯ
Tissakumārassa pabbajitakālato pabhutīti yadā ca tissakumāro pabbajito, yena ca kāraṇena pabbajito, taṃ sabbaṃ vitthārato uttari āvi bhavissati. Sakkhasīti sakkhissasi. Pāmojjajātoti sañjātapāmojjo. Puttānaṃ manaṃ labhitvāti ettha puttīpi sāmaññato puttasaddena vuttāti veditabbā, putto ca dhītā ca puttāti evaṃ ekasesanayena vā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Dhītusaddena saha payujjamāno hi puttasaddo ekova avasissati, dhītusaddo nivattatīti saddasatthavidū vadanti. Sikkhāya patiṭṭhāpesunti tasmiṃyeva sīmamaṇḍale sikkhāsammutiṃ datvā pāṇātipātāveramaṇiādīsu vikālabhojanāveramaṇipariyosānāsu chasu sikkhāsu samādapanavasena sikkhāya patiṭṭhāpesuṃ. Saṭṭhivassāyapi hi sāmaṇeriyā ‘‘pāṇātipātāveramaṇiṃ dve vassāni avītikkamma samādānaṃ samādiyāmī’’tiādinā (pāci. 1078-1079) cha sikkhāyo samādiyitvā sikkhitabbāyeva. Na hi etāsu chasu sikkhāpadesu dve vassāni asikkhitasikkhaṃ sāmaṇeriṃ upasampādetuṃ vaṭṭati. Cha vassāni abhisekassa assāti chabbassābhiseko, abhisekato paṭṭhāya atikkantachavassoti vuttaṃ hoti.
สพฺพํ เถรวาทนฺติ เทฺว สงฺคีติโย อารุฬฺหา ปาฬิเยเวตฺถ ‘‘เถรวาโท’’ติ เวทิตพฺพาฯ สา หิ มหากสฺสปปภุตีนํ มหาเถรานํ วาทตฺตา ‘‘เถรวาโท’’ติ วุจฺจติฯ โกนฺตปุตฺตติสฺสเตฺถโรติ เอตฺถ โกนฺตสกุณิโย นาม กินฺนรชาติโยฯ ‘‘ตาสุ เอกิสฺสา กุจฺฉิยํ สยิโต มนุสฺสชาติโก รญฺญา โปสิโต โกนฺตปุตฺตติสฺสเตฺถโร นามา’’ติ ตีสุปิ คณฺฐิปเทสุ วุตฺตํฯ มหาวํเสปิ เจตํ วุตฺตํ –
Sabbaṃ theravādanti dve saṅgītiyo āruḷhā pāḷiyevettha ‘‘theravādo’’ti veditabbā. Sā hi mahākassapapabhutīnaṃ mahātherānaṃ vādattā ‘‘theravādo’’ti vuccati. Kontaputtatissattheroti ettha kontasakuṇiyo nāma kinnarajātiyo. ‘‘Tāsu ekissā kucchiyaṃ sayito manussajātiko raññā posito kontaputtatissatthero nāmā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Mahāvaṃsepi cetaṃ vuttaṃ –
‘‘ปุเร ปาฎลิปุตฺตมฺหา, วเน วนจโร จรํ;
‘‘Pure pāṭaliputtamhā, vane vanacaro caraṃ;
โกนฺตกินฺนริยา สทฺธิํ, สํวาสํ กิร กปฺปยิฯ
Kontakinnariyā saddhiṃ, saṃvāsaṃ kira kappayi.
‘‘เตน สํวาสมนฺวาย, สา ปุเตฺต ชนยี ทุเว;
‘‘Tena saṃvāsamanvāya, sā putte janayī duve;
ติโสฺส เชโฎฺฐ กนิโฎฺฐ ตุ, สุมิโตฺต นาม นามโตฯ
Tisso jeṭṭho kaniṭṭho tu, sumitto nāma nāmato.
‘‘มหาวรุณเตฺถรสฺส , กาเล ปพฺพชิ สนฺติเก;
‘‘Mahāvaruṇattherassa , kāle pabbaji santike;
อรหตฺตํ ปาปุณิํสุ, ฉฬภิญฺญาคุณํ อุโภ’’ติฯ
Arahattaṃ pāpuṇiṃsu, chaḷabhiññāguṇaṃ ubho’’ti.
เกจิ ปน เอวํ วทนฺติ ‘‘โกนฺตา นาม กฎฺฐวาหนรโญฺญ วํเส ชาตา เอกา ราชธีตาฯ ตํ ครุฬยเนฺตน อรญฺญคตํ เอโก วนจรโก อาเนตฺวา ตาย สทฺธิํ สํวาสํ กเปฺปสิฯ สา ตสฺส อุโภ ปุเตฺต วิชายิฯ ตตฺรายํ เชฎฺฐโก มาตุนาเมน โกนฺตปุโตฺต นาม ชาโต’’ติฯ กฎฺฐวาหนรโญฺญ กิร นคเร สเพฺพปิ วิภวสมฺปนฺนา นทีปพฺพตกีฬาทีสุ ครุฬสกุณสทิสํ ยนฺตํ กาเรตฺวา กฎฺฐวาหนราชา วิย ครุฬวาหเนน วิจรนฺติฯ
Keci pana evaṃ vadanti ‘‘kontā nāma kaṭṭhavāhanarañño vaṃse jātā ekā rājadhītā. Taṃ garuḷayantena araññagataṃ eko vanacarako ānetvā tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi. Sā tassa ubho putte vijāyi. Tatrāyaṃ jeṭṭhako mātunāmena kontaputto nāma jāto’’ti. Kaṭṭhavāhanarañño kira nagare sabbepi vibhavasampannā nadīpabbatakīḷādīsu garuḷasakuṇasadisaṃ yantaṃ kāretvā kaṭṭhavāhanarājā viya garuḷavāhanena vicaranti.
พฺยาธิปฎิกมฺมตฺถํ ภิกฺขาจารวเตฺตน อาหิณฺฑโนฺต ปสตมตฺตํ สปฺปิํ อลภิตฺวาติ ตทา กิร เชฎฺฐสฺส โกนฺตปุตฺตติสฺสเตฺถรสฺส กุจฺฉิวาโต สมุฎฺฐาสิฯ ตํ พาฬฺหาย ทุกฺขเวทนาย ปีฬิตํ กนิโฎฺฐ สุมิโตฺต นาม เถโร ทิสฺวา ‘‘กิเมตฺถ, ภเนฺต, ลทฺธุํ วฎฺฎตี’’ติ ปุจฺฉิฯ ติสฺสเตฺถโร, ‘‘อาวุโส, ปสตมตฺตํ สปฺปิํ ลทฺธุํ วฎฺฎตี’’ติ วตฺวา รโญฺญ นิเวทนํ ตสฺส คิลานปจฺจยํ ปจฺฉาภตฺตํ สปฺปิอตฺถาย จรณญฺจ ปฎิกฺขิปิตฺวา ‘‘ภิกฺขาจารเวลายเมว ปิณฺฑาย จรเนฺตน ตยา ยทิ สกฺกา ลทฺธุํ, เอวํ วิจริตฺวา ยํ ลทฺธํ, ตํ อาหรา’’ติ อาหฯ กนิโฎฺฐปิ วุตฺตนเยเนว ภิกฺขาจารวเตฺตน จรโนฺต ปสตมตฺตมฺปิ สปฺปิํ นาลตฺถฯ โส ปน กุจฺฉิวาโต พลวตโร สปฺปิฆฎสเตนปิ วูปสเมตุํ อสกฺกุเณโยฺย อโหสิฯ เถโร เตเนว พฺยาธิพเลน กาลมกาสิฯ เกจิ ปน ‘‘วิจฺฉิกนามเกน กีฎวิเสน ฑโฎฺฐ เถโร ตสฺส วิสเวเคน อธิมตฺตาย ทุกฺขเวทนาย สมนฺนาคโต ตํ วูปสเมตุํ วุตฺตนเยเนว ปสตมตฺตํ สปฺปิํ อลภิตฺวา ปรินิพฺพุโต’’ติ วทนฺติฯ วุตฺตเญฺหตํ มหาวํเส –
Byādhipaṭikammatthaṃ bhikkhācāravattena āhiṇḍanto pasatamattaṃ sappiṃ alabhitvāti tadā kira jeṭṭhassa kontaputtatissattherassa kucchivāto samuṭṭhāsi. Taṃ bāḷhāya dukkhavedanāya pīḷitaṃ kaniṭṭho sumitto nāma thero disvā ‘‘kimettha, bhante, laddhuṃ vaṭṭatī’’ti pucchi. Tissatthero, ‘‘āvuso, pasatamattaṃ sappiṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā rañño nivedanaṃ tassa gilānapaccayaṃ pacchābhattaṃ sappiatthāya caraṇañca paṭikkhipitvā ‘‘bhikkhācāravelāyameva piṇḍāya carantena tayā yadi sakkā laddhuṃ, evaṃ vicaritvā yaṃ laddhaṃ, taṃ āharā’’ti āha. Kaniṭṭhopi vuttanayeneva bhikkhācāravattena caranto pasatamattampi sappiṃ nālattha. So pana kucchivāto balavataro sappighaṭasatenapi vūpasametuṃ asakkuṇeyyo ahosi. Thero teneva byādhibalena kālamakāsi. Keci pana ‘‘vicchikanāmakena kīṭavisena ḍaṭṭho thero tassa visavegena adhimattāya dukkhavedanāya samannāgato taṃ vūpasametuṃ vuttanayeneva pasatamattaṃ sappiṃ alabhitvā parinibbuto’’ti vadanti. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –
‘‘ปาเท กีฎวิเสนาสิ, ฑโฎฺฐ เชโฎฺฐ สเวทโน;
‘‘Pāde kīṭavisenāsi, ḍaṭṭho jeṭṭho savedano;
อาห ปุโฎฺฐ กนิเฎฺฐน, เภสชฺชํ ปสตํ ฆตํฯ
Āha puṭṭho kaniṭṭhena, bhesajjaṃ pasataṃ ghataṃ.
‘‘รโญฺญ นิเวทนํ เถโร, คิลานปจฺจเยปิ จ;
‘‘Rañño nivedanaṃ thero, gilānapaccayepi ca;
สปฺปิอตฺถญฺจ จรณํ, ปจฺฉาภตฺตํ ปฎิกฺขิปิฯ
Sappiatthañca caraṇaṃ, pacchābhattaṃ paṭikkhipi.
‘‘ปิณฺฑาย เจ จรํ สปฺปิํ, ลภเส ตฺวํ ตมาหร;
‘‘Piṇḍāya ce caraṃ sappiṃ, labhase tvaṃ tamāhara;
อิจฺจาห ติสฺสเตฺถโร โส, สุมิตฺตํ เถรมุตฺตมํฯ
Iccāha tissatthero so, sumittaṃ theramuttamaṃ.
‘‘ปิณฺฑาย จรตา เตน, น ลทฺธํ ปสตํ ฆตํ;
‘‘Piṇḍāya caratā tena, na laddhaṃ pasataṃ ghataṃ;
สปฺปิกุมฺภสเตนาปิ, พฺยาธิ ชาโต อสาธิโยฯ
Sappikumbhasatenāpi, byādhi jāto asādhiyo.
‘‘เตเนว พฺยาธินา เถโร, ปโตฺต อายุกฺขยนฺติกํ;
‘‘Teneva byādhinā thero, patto āyukkhayantikaṃ;
โอวทิตฺวปฺปมาเทน, นิพฺพาตุํ มานสํ อกาฯ
Ovaditvappamādena, nibbātuṃ mānasaṃ akā.
‘‘อากาสมฺหิ นิสีทิตฺวา, เตโชธาตุวเสน โส;
‘‘Ākāsamhi nisīditvā, tejodhātuvasena so;
ยถารุจิ อธิฎฺฐาย, สรีรํ ปรินิพฺพุโตฯ
Yathāruci adhiṭṭhāya, sarīraṃ parinibbuto.
‘‘ชาลา สรีรา นิกฺขมฺม, นิมํสฉาริกํ ฑหิ;
‘‘Jālā sarīrā nikkhamma, nimaṃsachārikaṃ ḍahi;
เถรสฺส สกลํ กายํ, อฎฺฐิกานิ ตุ โน ฑหี’’ติฯ
Therassa sakalaṃ kāyaṃ, aṭṭhikāni tu no ḍahī’’ti.
อปฺปมาเทน โอวทิตฺวาติ ‘‘อมฺหาทิสานมฺปิ เอวํ ปจฺจยา ทุลฺลภา, ตุเมฺห ลภมาเนสุ ปจฺจเยสุ อปฺปมชฺชิตฺวา สมณธมฺมํ กโรถา’’ติ เอวํ อปฺปมาเทน โอวทิตฺวาฯ ปลฺลเงฺกนาติ สมนฺตโต อูรุพทฺธาสเนนฯ อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ เจตํ กรณวจนํฯ เตโชธาตุํ สมาปชฺชิตฺวาติ เตโชธาตุกสิณารมฺมณํ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวาฯ เถรสฺส สกฺการํ กตฺวาติ เถรสฺส ธาตุสกฺการํ กตฺวาฯ จตูสุ ทฺวาเรสุ โปกฺขรณิโย การาเปตฺวา เภสชฺชสฺส ปูราเปตฺวาติ เอกสฺมิํ ทฺวาเร จตโสฺส โปกฺขรณิโย การาเปตฺวา ตตฺถ เอกํ โปกฺขรณิํ สปฺปิสฺส ปูราเปตฺวา เอกํ มธุโน, เอกํ ผาณิตสฺส, เอกํ สกฺกราย ปูราเปสิฯ เสสทฺวาเรสุปิ เอวเมว การาเปสีติ วทนฺติฯ
Appamādena ovaditvāti ‘‘amhādisānampi evaṃ paccayā dullabhā, tumhe labhamānesu paccayesu appamajjitvā samaṇadhammaṃ karothā’’ti evaṃ appamādena ovaditvā. Pallaṅkenāti samantato ūrubaddhāsanena. Itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Tejodhātuṃ samāpajjitvāti tejodhātukasiṇārammaṇaṃ jhānaṃ samāpajjitvā. Therassa sakkāraṃ katvāti therassa dhātusakkāraṃ katvā. Catūsu dvāresu pokkharaṇiyo kārāpetvā bhesajjassa pūrāpetvāti ekasmiṃ dvāre catasso pokkharaṇiyo kārāpetvā tattha ekaṃ pokkharaṇiṃ sappissa pūrāpetvā ekaṃ madhuno, ekaṃ phāṇitassa, ekaṃ sakkarāya pūrāpesi. Sesadvāresupi evameva kārāpesīti vadanti.
สภายํ สตสหสฺสนฺติ นครมเชฺฌ วินิจฺฉยสาลายํ สตสหสฺสํฯ อิมินา สกลนครโต สมุฎฺฐิตํ อายํ นิทเสฺสติฯ ปญฺจสตสหสฺสานิ รโญฺญ อุปฺปชฺชนฺตีติ จ รฎฺฐโต อุปฺปชฺชนกํ อายํ ฐเปตฺวา วุตฺตํฯ ตโตติ ยถาวุตฺตปญฺจสตสหสฺสโตฯ นิโคฺรธเตฺถรสฺส เทวสิกํ สตสหสฺสํ วิสเชฺชสีติ กถํ ปน เถรสฺส สตสหสฺสํ วิสเชฺชสิ? ราชา กิร ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ สาฎเก ปริวเตฺตโนฺต ‘‘เถรสฺส จีวรํ นีต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม นีต’’นฺติ สุตฺวาว ปริวเตฺตติฯ เถโรปิ ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ ติจีวรํ ปริวเตฺตติฯ ตสฺส หิ ติจีวรํ หตฺถิกฺขเนฺธ ฐเปตฺวา ปญฺจหิ จ คนฺธสมุคฺคสเตหิ ปญฺจหิ จ มาลาสมุคฺคสเตหิ สทฺธิํ ปาโตว อาหรียิตฺถ, ตถา ทิวา เจว สายญฺจฯ เถโรปิ น ภณฺฑิกํ พนฺธิตฺวา ฐเปสิ, สมฺปตฺตสพฺรหฺมจารีนํ อทาสิฯ ตทา กิร ชมฺพุทีเป ภิกฺขุสงฺฆสฺส เยภุเยฺยน นิโคฺรธเตฺถรเสฺสว สนฺตกํ จีวรํ อโหสิฯ เอวํ เถรสฺส ทิวเส ทิวเส สตสหสฺสํ วิสเชฺชสิฯ อุฬาโร ลาภสกฺกาโรติ เอตฺถ ลพฺภติ ปาปุณียตีติ ลาโภ, จตุนฺนํ ปจฺจยานเมตํ อธิวจนํฯ สกฺกจฺจํ กาตโพฺพ ทาตโพฺพติ สกฺกาโร, จตฺตาโร ปจฺจยาเยวฯ ปจฺจยา เอว หิ ปณีตปณีตา สุนฺทรสุนฺทรา อภิสงฺขริตฺวา กตา ‘‘สกฺกาโร’’ติ วุจฺจนฺติฯ อถ วา ปเรหิ กาตพฺพคารวกิริยา ปุปฺผาทีหิ ปูชา วา สกฺกาโรฯ
Sabhāyaṃ satasahassanti nagaramajjhe vinicchayasālāyaṃ satasahassaṃ. Iminā sakalanagarato samuṭṭhitaṃ āyaṃ nidasseti. Pañcasatasahassāni rañño uppajjantīti ca raṭṭhato uppajjanakaṃ āyaṃ ṭhapetvā vuttaṃ. Tatoti yathāvuttapañcasatasahassato. Nigrodhattherassa devasikaṃ satasahassaṃ visajjesīti kathaṃ pana therassa satasahassaṃ visajjesi? Rājā kira divasassa tikkhattuṃ sāṭake parivattento ‘‘therassa cīvaraṃ nīta’’nti pucchitvā ‘‘āma nīta’’nti sutvāva parivatteti. Theropi divasassa tikkhattuṃ ticīvaraṃ parivatteti. Tassa hi ticīvaraṃ hatthikkhandhe ṭhapetvā pañcahi ca gandhasamuggasatehi pañcahi ca mālāsamuggasatehi saddhiṃ pātova āharīyittha, tathā divā ceva sāyañca. Theropi na bhaṇḍikaṃ bandhitvā ṭhapesi, sampattasabrahmacārīnaṃ adāsi. Tadā kira jambudīpe bhikkhusaṅghassa yebhuyyena nigrodhattherasseva santakaṃ cīvaraṃ ahosi. Evaṃ therassa divase divase satasahassaṃ visajjesi. Uḷāro lābhasakkāroti ettha labbhati pāpuṇīyatīti lābho, catunnaṃ paccayānametaṃ adhivacanaṃ. Sakkaccaṃ kātabbo dātabboti sakkāro, cattāro paccayāyeva. Paccayā eva hi paṇītapaṇītā sundarasundarā abhisaṅkharitvā katā ‘‘sakkāro’’ti vuccanti. Atha vā parehi kātabbagāravakiriyā pupphādīhi pūjā vā sakkāro.
ทิฎฺฐิคตานีติ เอตฺถ ทิฎฺฐิเยว ทิฎฺฐิคตํ ‘‘คูถคตํ มุตฺตคตํ (ม. นิ. ๒.๑๑๙), สงฺขารคต’’นฺติอาทีสุ (มหานิ. ๔๑) วิยฯ คนฺตพฺพาภาวโต วา ทิฎฺฐิยา คตมตฺตํ ทิฎฺฐิคตํ, ทิฎฺฐิยา คหณมตฺตนฺติ อโตฺถฯ ทิฎฺฐิปฺปกาโร วา ทิฎฺฐิคตํ, ทิฎฺฐิเภโทติ วุตฺตํ โหติฯ โลกิยา หิ วิธยุตฺตคตปฺปการสเทฺท สมานเตฺถ อิจฺฉนฺติฯ น โข ปเนตํ สกฺกา อิเมสํ มเชฺฌ วสเนฺตน วูปสเมตุนฺติ เตสญฺหิ มเชฺฌ วสโนฺต เตสุเยว อโนฺตคธตฺตา อาเทยฺยวจโน น โหติ, ตสฺมา เอวํ จิเนฺตสิฯ ตทา ตสฺมิํ ฐาเน วสนฺตสฺส สุขวิหาราภาวโต ตํ ปหาย อิจฺฉิตพฺพสุขวิหารมตฺตํ คเหตฺวา วุตฺตํ ‘‘อตฺตนา ผาสุกวิหาเรน วิหริตุกาโม’’ติฯ อโหคงฺคปพฺพตนฺติ เอวํนามกํ ปพฺพตํฯ ธเมฺมน วินเยน สตฺถุสาสเนนาติ เอตฺถ ธโมฺมติ ภูตํ วตฺถุฯ วินโยติ โจทนา สารณา จฯ สตฺถุสาสนนฺติ ญตฺติสมฺปทา อนุสาวนสมฺปทา จ, ตสฺมา ภูเตน วตฺถุนา โจเทตฺวา สาเรตฺวา ญตฺติสมฺปทาย อนุสาวนสมฺปทาย จ อุเกฺขปนียาทิกมฺมวเสน นิคฺคยฺหมานาปีติ วุตฺตํ โหติฯ อพฺพุทํ เถนนเฎฺฐน, มลํ กิลิฎฺฐภาวกรณเฎฺฐน, กณฺฎกํ วิชฺฌนเฎฺฐนฯ อคฺคิํ ปริจรนฺตีติ อคฺคิหุตฺตกา วิย อคฺคิํ ปูเชนฺติ ฯ ปญฺจาตเป ตปฺปนฺตีติ จตูสุ ฐาเนสุ อคฺคิํ กตฺวา มเชฺฌ ฐตฺวา สูริยาตเปน ตปฺปนฺติฯ อาทิจฺจํ อนุปริวตฺตนฺตีติ อุทยกาลโต ปภุติ สูริยํ โอโลกยมานา ยาวตฺถงฺคมนา สูริยาภิมุขาว ปริวตฺตนฺติฯ โวภินฺทิสฺสามาติ ปคฺคณฺหิํสูติ วินาเสสฺสามาติ อุสฺสาหมกํสุฯ อวิสหโนฺตติ อสโกฺกโนฺตฯ
Diṭṭhigatānīti ettha diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ ‘‘gūthagataṃ muttagataṃ (ma. ni. 2.119), saṅkhāragata’’ntiādīsu (mahāni. 41) viya. Gantabbābhāvato vā diṭṭhiyā gatamattaṃ diṭṭhigataṃ, diṭṭhiyā gahaṇamattanti attho. Diṭṭhippakāro vā diṭṭhigataṃ, diṭṭhibhedoti vuttaṃ hoti. Lokiyā hi vidhayuttagatappakārasadde samānatthe icchanti. Na kho panetaṃ sakkā imesaṃ majjhe vasantena vūpasametunti tesañhi majjhe vasanto tesuyeva antogadhattā ādeyyavacano na hoti, tasmā evaṃ cintesi. Tadā tasmiṃ ṭhāne vasantassa sukhavihārābhāvato taṃ pahāya icchitabbasukhavihāramattaṃ gahetvā vuttaṃ ‘‘attanā phāsukavihārena viharitukāmo’’ti. Ahogaṅgapabbatanti evaṃnāmakaṃ pabbataṃ. Dhammena vinayena satthusāsanenāti ettha dhammoti bhūtaṃ vatthu. Vinayoti codanā sāraṇā ca. Satthusāsananti ñattisampadā anusāvanasampadā ca, tasmā bhūtena vatthunā codetvā sāretvā ñattisampadāya anusāvanasampadāya ca ukkhepanīyādikammavasena niggayhamānāpīti vuttaṃ hoti. Abbudaṃ thenanaṭṭhena, malaṃ kiliṭṭhabhāvakaraṇaṭṭhena, kaṇṭakaṃ vijjhanaṭṭhena. Aggiṃ paricarantīti aggihuttakā viya aggiṃ pūjenti . Pañcātape tappantīti catūsu ṭhānesu aggiṃ katvā majjhe ṭhatvā sūriyātapena tappanti. Ādiccaṃ anuparivattantīti udayakālato pabhuti sūriyaṃ olokayamānā yāvatthaṅgamanā sūriyābhimukhāva parivattanti. Vobhindissāmāti paggaṇhiṃsūti vināsessāmāti ussāhamakaṃsu. Avisahantoti asakkonto.
สตฺตทิวเสน รชฺชํ สมฺปฎิจฺฉาติ สตฺตทิวเส รชฺชสุขํ ตาว อนุภวฯ ตมตฺถํ สญฺญาเปสีติ กุกฺกุจฺจายิตมตฺถํ โพเธสิฯ กถํ สญฺญาเปสีติ อาห ‘‘โส กิรา’’ติอาทิฯ จิตฺตรูปนฺติ จิตฺตานุรูปํ, ยถากามนฺติ วุตฺตํ โหติฯ กิสฺสาติ เกน การเณนฯ อเร ตฺวํ นาม ปริจฺฉินฺนมรณนฺติ สตฺตหิ ทิวเสหิ ปริจฺฉินฺนมรณํฯ วิสฺสโตฺถติ นิราสงฺกจิโตฺต, มรณสงฺการหิโต นิพฺภโยติ วุตฺตํ โหติฯ อสฺสาสปสฺสาสนิพทฺธํ มรณํ เปกฺขมานาติ ‘‘อโห วตาหํ ตทนฺตรํ ชีเวยฺยํ, ยทนฺตรํ อสฺสสิตฺวา ปสฺสสามิ ปสฺสสิตฺวา วา อสฺสสามิ, ภควโต สาสนํ มนสิ กเรยฺยํ, พหุ วต เม กตํ อสฺสา’’ติ เอวํ มรณสฺสติยา อนุยุญฺชนโต อสฺสาสปสฺสาสปฺปวตฺติกาลปฎิพทฺธํ มรณํ เปกฺขมานาฯ ตตฺถ อสฺสาโสติ พหินิกฺขมนนาสวาโตฯ ปสฺสาโสติ อโนฺตปวิสนวาโตฯ วุตฺตวิปริยาเยนปิ วทนฺติฯ
Sattadivasenarajjaṃ sampaṭicchāti sattadivase rajjasukhaṃ tāva anubhava. Tamatthaṃ saññāpesīti kukkuccāyitamatthaṃ bodhesi. Kathaṃ saññāpesīti āha ‘‘so kirā’’tiādi. Cittarūpanti cittānurūpaṃ, yathākāmanti vuttaṃ hoti. Kissāti kena kāraṇena. Are tvaṃ nāma paricchinnamaraṇanti sattahi divasehi paricchinnamaraṇaṃ. Vissatthoti nirāsaṅkacitto, maraṇasaṅkārahito nibbhayoti vuttaṃ hoti. Assāsapassāsanibaddhaṃ maraṇaṃ pekkhamānāti ‘‘aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ, yadantaraṃ assasitvā passasāmi passasitvā vā assasāmi, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’’ti evaṃ maraṇassatiyā anuyuñjanato assāsapassāsappavattikālapaṭibaddhaṃ maraṇaṃ pekkhamānā. Tattha assāsoti bahinikkhamananāsavāto. Passāsoti antopavisanavāto. Vuttavipariyāyenapi vadanti.
มิควํ นิกฺขมิตฺวาติ มิคมารณตฺถาย ‘‘อรเญฺญ มิคปริเยสนํ จริสฺสามี’’ติ นิกฺขมิตฺวาฯ ตตฺถ มิควนฺติ มิคานํ วานนโต เหสนโต พาธนโต ‘‘มิคว’’นฺติ ลทฺธสมญฺญํ มิควํฯ โยนกมหาธมฺมรกฺขิตเตฺถรนฺติ โยนกวิสเย ชาตํ อิธาคนฺตฺวา ปพฺพชิตํ ธมฺมรกฺขิตนามเธยฺยํ มหาเถรํฯ หตฺถินาเคนาติ มหาหตฺถินาฯ มหนฺตปริยาโยปิ หิ นาคสโทฺทติ วทนฺติฯ อหินาคาทิโต วา วิเสสนตฺถํ ‘‘หตฺถินาเคนา’’ติ วุตฺตํฯ ตสฺสาสยํ ตสฺส อชฺฌาสยํฯ ตสฺส ปสฺสนฺตเสฺสวาติ อนาทเร สามิวจนํ, ตสฺมิํ ปสฺสเนฺตเยวาติ อโตฺถฯ อากาเส อุปฺปติตฺวาติ เอตฺถ อยํ วิกุพฺพนิทฺธิ น โหตีติ คิหิสฺสปิ อิมํ อิทฺธิปาฎิหาริยํ ทเสฺสสิฯ สา หิ ‘‘ปกติวณฺณํ วิชหิตฺวา กุมารกวณฺณํ วา ทเสฺสติ นาควณฺณํ วา, วิวิธมฺปิ เสนาพฺยูหํ ทเสฺสตี’’ติ เอวํ อาคตา อิทฺธิ ปกติวณฺณวิชหนวิการวเสน ปวตฺตตฺตา วิกุพฺพนิทฺธิ นามฯ อธิฎฺฐานิทฺธิยา ปน ปฎิเกฺขโป นตฺถิฯ ตถา จ วกฺขติ ขุทฺทกวตฺถุกฺขนฺธกวณฺณนายํ (จูฬว. อฎฺฐ. ๒๕๒) ‘‘อิทฺธิปาฎิหาริยนฺติ เอตฺถ วิกุพฺพนิทฺธิปาฎิหาริยํ ปฎิกฺขิตฺตํ, อธิฎฺฐานิทฺธิ ปน อปฺปฎิกฺขิตฺตาติ เวทิตพฺพา’’ติฯ ลเคฺคตฺวาติ อากาเส กายพนฺธนํ ปสาเรตฺวา ตตฺถ จีวรํ ลเคฺคตฺวาฯ
Migavaṃ nikkhamitvāti migamāraṇatthāya ‘‘araññe migapariyesanaṃ carissāmī’’ti nikkhamitvā. Tattha migavanti migānaṃ vānanato hesanato bādhanato ‘‘migava’’nti laddhasamaññaṃ migavaṃ. Yonakamahādhammarakkhitattheranti yonakavisaye jātaṃ idhāgantvā pabbajitaṃ dhammarakkhitanāmadheyyaṃ mahātheraṃ. Hatthināgenāti mahāhatthinā. Mahantapariyāyopi hi nāgasaddoti vadanti. Ahināgādito vā visesanatthaṃ ‘‘hatthināgenā’’ti vuttaṃ. Tassāsayaṃ tassa ajjhāsayaṃ. Tassa passantassevāti anādare sāmivacanaṃ, tasmiṃ passanteyevāti attho. Ākāse uppatitvāti ettha ayaṃ vikubbaniddhi na hotīti gihissapi imaṃ iddhipāṭihāriyaṃ dassesi. Sā hi ‘‘pakativaṇṇaṃ vijahitvā kumārakavaṇṇaṃ vā dasseti nāgavaṇṇaṃ vā, vividhampi senābyūhaṃ dassetī’’ti evaṃ āgatā iddhi pakativaṇṇavijahanavikāravasena pavattattā vikubbaniddhi nāma. Adhiṭṭhāniddhiyā pana paṭikkhepo natthi. Tathā ca vakkhati khuddakavatthukkhandhakavaṇṇanāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 252) ‘‘iddhipāṭihāriyanti ettha vikubbaniddhipāṭihāriyaṃ paṭikkhittaṃ, adhiṭṭhāniddhi pana appaṭikkhittāti veditabbā’’ti. Laggetvāti ākāse kāyabandhanaṃ pasāretvā tattha cīvaraṃ laggetvā.
ฉณเวสนฺติ ตุฎฺฐิชนนเวสํ, อุสฺสวเวสนฺติ อโตฺถฯ ปฎิยาเทสุนฺติ ‘‘อาคตกาเล จีวราทีนํ ปริเยสนํ ภาริย’’นฺติ ปฐมเมว ปตฺตจีวรานิ สมฺปาเทสุํฯ ปธานฆรนฺติ ภาวนานุโยควเสน วีริยารมฺภสฺส อนุรูปํ วิวิตฺตเสนาสนํฯ โสปีติ รโญฺญ ภาคิเนยฺยํ สนฺธาย วุตฺตํฯ อนุปพฺพชิโตติ อุฬารวิภเวน ขตฺติยชเนน อนุคนฺตฺวา ปพฺพชิโตฯ คนฺตฺวาติ อิทฺธิยา คนฺตฺวาฯ กุสลาธิปฺปาโยติ มนาปชฺฌาสโยฯ เทฺวฬฺหกชาโตติ ‘‘อิเม ภิกฺขู น เอกมเคฺคน กเถนฺตี’’ติ สํสยมาปโนฺนฯ เอเกกํ ภิกฺขุสหสฺสปริวารนฺติ เอเกกสฺส เอเกกสหสฺสปริจฺฉินฺนํ ภิกฺขุปริวารญฺจฯ คณฺหิตฺวา อาคจฺฉถาติ วุเตฺตปิ ‘‘สาสนํ ปคฺคณฺหิตุํ สมโตฺถ’’ติ วุตฺตตฺตา เถรา ภิกฺขู ‘‘ธมฺมกมฺม’’นฺติ มญฺญมานา คตาฯ อีทิเสสุ หิ ฐาเนสุ กุกฺกุจฺจํ น กาตพฺพํฯ กปฺปิยสาสนเญฺหตํ น คิหิกมฺมปฎิสํยุตฺตํฯ เถโร นาคจฺฉีติ กิญฺจาปิ ‘‘ราชา ปโกฺกสตี’’ติ วุเตฺตปิ ธมฺมกมฺมตฺถาย อาคนฺตุํ วฎฺฎติ, ทฺวิกฺขตฺตุํ ปน เปสิเตปิ น อาคโต กิรฯ เถโร หิ สพฺพตฺถ วิขฺยาตวเสน สมฺภาวนุปฺปตฺติโต สมฺภาวิตสฺส จ อุทฺธํ กตฺตพฺพกิจฺจสิทฺธิโต อสารุปฺปวจนเลเสน น อาคจฺฉีติฯ มหลฺลโก นุ โข ภเนฺต เถโรติ กิญฺจาปิ ราชา เถรํ ทิฎฺฐปุโพฺพ, นามํ ปน สลฺลเกฺขตุํ อสโกฺกโนฺต เอวํ ปุจฺฉีติ วทนฺติฯ วยฺหนฺติ อุปริ มณฺฑปสทิสํ ปทรจฺฉนฺนํ, สพฺพปลิคุณฺฐิมํ วา ฉาเทตฺวา กตํ สกฎวิเสสํ วยฺหนฺติ วทนฺติฯ นาวาสงฺฆาฎํ พนฺธิตฺวาติ เอตฺถ นาวาติ โปโตฯ โส หิ โอรโต ปารํ ปตติ คจฺฉตีติ โปโต, สเตฺต เนตีติ นาวาติ จ วุจฺจติฯ เอกโต สงฺฆฎิตา นาวา นาวาสงฺฆาฎํ, ตถา ตํ พนฺธิตฺวาติ อโตฺถฯ
Chaṇavesanti tuṭṭhijananavesaṃ, ussavavesanti attho. Paṭiyādesunti ‘‘āgatakāle cīvarādīnaṃ pariyesanaṃ bhāriya’’nti paṭhamameva pattacīvarāni sampādesuṃ. Padhānagharanti bhāvanānuyogavasena vīriyārambhassa anurūpaṃ vivittasenāsanaṃ. Sopīti rañño bhāgineyyaṃ sandhāya vuttaṃ. Anupabbajitoti uḷāravibhavena khattiyajanena anugantvā pabbajito. Gantvāti iddhiyā gantvā. Kusalādhippāyoti manāpajjhāsayo. Dveḷhakajātoti ‘‘ime bhikkhū na ekamaggena kathentī’’ti saṃsayamāpanno. Ekekaṃ bhikkhusahassaparivāranti ekekassa ekekasahassaparicchinnaṃ bhikkhuparivārañca. Gaṇhitvā āgacchathāti vuttepi ‘‘sāsanaṃ paggaṇhituṃ samattho’’ti vuttattā therā bhikkhū ‘‘dhammakamma’’nti maññamānā gatā. Īdisesu hi ṭhānesu kukkuccaṃ na kātabbaṃ. Kappiyasāsanañhetaṃ na gihikammapaṭisaṃyuttaṃ. Thero nāgacchīti kiñcāpi ‘‘rājā pakkosatī’’ti vuttepi dhammakammatthāya āgantuṃ vaṭṭati, dvikkhattuṃ pana pesitepi na āgato kira. Thero hi sabbattha vikhyātavasena sambhāvanuppattito sambhāvitassa ca uddhaṃ kattabbakiccasiddhito asāruppavacanalesena na āgacchīti. Mahallako nu kho bhante theroti kiñcāpi rājā theraṃ diṭṭhapubbo, nāmaṃ pana sallakkhetuṃ asakkonto evaṃ pucchīti vadanti. Vayhanti upari maṇḍapasadisaṃ padaracchannaṃ, sabbapaliguṇṭhimaṃ vā chādetvā kataṃ sakaṭavisesaṃ vayhanti vadanti. Nāvāsaṅghāṭaṃ bandhitvāti ettha nāvāti poto. So hi orato pāraṃ patati gacchatīti poto, satte netīti nāvāti ca vuccati. Ekato saṅghaṭitā nāvā nāvāsaṅghāṭaṃ, tathā taṃ bandhitvāti attho.
สาสนปจฺจตฺถิกานํ พหุภาวโต อาห ‘‘อารกฺขํ สํวิธายา’’ติฯ ยนฺติ ยสฺมา, เยน การเณนาติ อโตฺถฯ ‘‘อาคุํ น กโรตีติ นาโค’’ติ (จูฬว. เมตฺตคูมาณวปูจฺฉานิเทฺทส ๒๗) วจนโต ปาปกรณาภาวโต สมโณ อิธ นาโค นามาติ มญฺญมานา ‘‘เอโก ตํ มหาราช สมณนาโค ทกฺขิณหเตฺถ คณฺหิสฺสตี’’ติ พฺยากริํสุฯ อพฺพาหิํสูติ อากฑฺฒิํสุฯ ‘‘รโญฺญ หตฺถคฺคหณํ ลีฬาวเสน กตํ วิย โหตีติ กสฺมาติอาทิโจทนํ กต’’นฺติ วทนฺติฯ พาหิรโตติ อุยฺยานสฺส พาหิรโตฯ ปสฺสนฺตานํ อติทุกฺกรํ หุตฺวา ปญฺญายตีติ อาห ‘‘ปเทสปถวีกมฺปนํ ทุกฺกร’’นฺติฯ อธิฎฺฐาเน ปเนตฺถ วิสุํ ทุกฺกรตา นาม นตฺถิฯ สีมํ อกฺกมิตฺวาติ อโนฺตสีมํ สีมาย อพฺภนฺตรํ อกฺกมิตฺวาฯ อภิญฺญาปาทกนฺติ อภิญฺญาย ปติฎฺฐาภูตํฯ วิกุพฺพนิทฺธิยา เอว ปฎิกฺขิตฺตตฺตา ปถวีจลนํ อธิฎฺฐหิฯ รถสฺส อโนฺตสีมาย ฐิโต ปาโทว จลีติ เอตฺถ ปาโทติ รถจกฺกํ สนฺธาย วุตฺตํฯ ตญฺหิ รถสฺส คมนกิจฺจสาธนโต ปาทสทิสตฺตา อิธ ‘‘ปาโท’’ติ วุตฺตํฯ สกฺขตีติ สกฺขิสฺสติฯ เอตมตฺถนฺติ วินา เจตนาย ปาปสฺส อสมฺภวสงฺขาตํ อตฺถํฯ เจตนาหนฺติ เอตฺถ ‘‘เจตนํ อห’’นฺติ ปทเจฺฉโท กาตโพฺพฯ เจตยิตฺวาติ เจตนํ ปวตฺตยิตฺวาฯ ทีปกติตฺติโรติ อตฺตโน นิสินฺนภาวสฺส ทีปนโต เอวํลทฺธนาโม ติตฺติโรฯ ยํ อรญฺญํ เนตฺวา สากุณิโก ตสฺส สเทฺทน อาคตาคเต ติตฺติเร คณฺหาติฯ
Sāsanapaccatthikānaṃ bahubhāvato āha ‘‘ārakkhaṃ saṃvidhāyā’’ti. Yanti yasmā, yena kāraṇenāti attho. ‘‘Āguṃ na karotīti nāgo’’ti (cūḷava. mettagūmāṇavapūcchāniddesa 27) vacanato pāpakaraṇābhāvato samaṇo idha nāgo nāmāti maññamānā ‘‘eko taṃ mahārāja samaṇanāgo dakkhiṇahatthe gaṇhissatī’’ti byākariṃsu. Abbāhiṃsūti ākaḍḍhiṃsu. ‘‘Rañño hatthaggahaṇaṃ līḷāvasena kataṃ viya hotīti kasmātiādicodanaṃ kata’’nti vadanti. Bāhiratoti uyyānassa bāhirato. Passantānaṃ atidukkaraṃ hutvā paññāyatīti āha ‘‘padesapathavīkampanaṃ dukkara’’nti. Adhiṭṭhāne panettha visuṃ dukkaratā nāma natthi. Sīmaṃ akkamitvāti antosīmaṃ sīmāya abbhantaraṃ akkamitvā. Abhiññāpādakanti abhiññāya patiṭṭhābhūtaṃ. Vikubbaniddhiyā eva paṭikkhittattā pathavīcalanaṃ adhiṭṭhahi. Rathassa antosīmāya ṭhito pādova calīti ettha pādoti rathacakkaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi rathassa gamanakiccasādhanato pādasadisattā idha ‘‘pādo’’ti vuttaṃ. Sakkhatīti sakkhissati. Etamatthanti vinā cetanāya pāpassa asambhavasaṅkhātaṃ atthaṃ. Cetanāhanti ettha ‘‘cetanaṃ aha’’nti padacchedo kātabbo. Cetayitvāti cetanaṃ pavattayitvā. Dīpakatittiroti attano nisinnabhāvassa dīpanato evaṃladdhanāmo tittiro. Yaṃ araññaṃ netvā sākuṇiko tassa saddena āgatāgate tittire gaṇhāti.
ตาปสํ ปุจฺฉีติ อตีเต กิร เอกสฺมิํ ปจฺจนฺตคาเม เอโก สากุณิโก เอกํ ทีปกติตฺติรํ คเหตฺวา สุฎฺฐุ สิกฺขาเปตฺวา ปญฺชเร ปกฺขิปิตฺวา ปฎิชคฺคติฯ โส ตํ อรญฺญํ เนตฺวา ตสฺส สเทฺทน อาคตาคเต ติตฺติเร คณฺหาติฯ ติตฺติโร ‘‘มํ นิสฺสาย พหู มม ญาตกา นสฺสนฺติ, มเยฺหตํ ปาป’’นฺติ นิสฺสโทฺท อโหสิฯ โส ตสฺส นิสฺสทฺทภาวํ ญตฺวา เวฬุเปสิกาย ตํ สีเส ปหรติฯ ติตฺติโร ทุกฺขาตุรตาย สทฺทํ กโรติฯ เอวํ โส สากุณิโก ตํ นิสฺสาย ติตฺติเร คเหตฺวา ชีวิกํ กเปฺปสิฯ อถ โส ติตฺติโร จิเนฺตสิ ‘‘อิเม มรนฺตูติ มยฺหํ เจตนา นตฺถิ, ปฎิจฺจ กมฺมํ ปน มํ ผุสติฯ มยิ สทฺทํ อกโรเนฺต หิ เอเต นาคจฺฉนฺติ, กโรเนฺตเยวาคจฺฉนฺติ, อาคตาคเต อยํ คเหตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปติ, อตฺถิ นุ โข เอตฺถ มยฺหํ ปาปํ, นตฺถี’’ติฯ โส ตโต ปฎฺฐาย ‘‘โก นุ โข เม อิมํ กงฺขํ ฉิเนฺทยฺยา’’ติ ตถารูปํ ปณฺฑิตํ อุปธาเรโนฺต จรติฯ อเถกทิวสํ โส สากุณิโก พหุเก ติตฺติเร คเหตฺวา ปจฺฉิํ ปูเรตฺวา ‘‘ปานียํ ปิวิสฺสามี’’ติ โพธิสตฺตสฺส ตาปสปพฺพชฺชาย ปพฺพชิตฺวา ฌานาภิญฺญาโย นิพฺพเตฺตตฺวา อรเญฺญ วสนฺตสฺส อสฺสมํ คนฺตฺวา ตํ ปญฺชรํ โพธิสตฺตสฺส สนฺติเก ฐเปตฺวา ปานียํ ปิวิตฺวา วาลิกาตเล นิปโนฺน นิทฺทํ โอกฺกมิฯ ติตฺติโร ตสฺส นิทฺทโมกฺกนฺตภาวํ ญตฺวา ‘‘มม กงฺขํ อิมํ ตาปสํ ปุจฺฉิสฺสามิ, ชานโนฺต เม กเถสฺสตี’’ติ ปญฺชเร นิสิโนฺนเยว –
Tāpasaṃ pucchīti atīte kira ekasmiṃ paccantagāme eko sākuṇiko ekaṃ dīpakatittiraṃ gahetvā suṭṭhu sikkhāpetvā pañjare pakkhipitvā paṭijaggati. So taṃ araññaṃ netvā tassa saddena āgatāgate tittire gaṇhāti. Tittiro ‘‘maṃ nissāya bahū mama ñātakā nassanti, mayhetaṃ pāpa’’nti nissaddo ahosi. So tassa nissaddabhāvaṃ ñatvā veḷupesikāya taṃ sīse paharati. Tittiro dukkhāturatāya saddaṃ karoti. Evaṃ so sākuṇiko taṃ nissāya tittire gahetvā jīvikaṃ kappesi. Atha so tittiro cintesi ‘‘ime marantūti mayhaṃ cetanā natthi, paṭicca kammaṃ pana maṃ phusati. Mayi saddaṃ akaronte hi ete nāgacchanti, karonteyevāgacchanti, āgatāgate ayaṃ gahetvā jīvitakkhayaṃ pāpeti, atthi nu kho ettha mayhaṃ pāpaṃ, natthī’’ti. So tato paṭṭhāya ‘‘ko nu kho me imaṃ kaṅkhaṃ chindeyyā’’ti tathārūpaṃ paṇḍitaṃ upadhārento carati. Athekadivasaṃ so sākuṇiko bahuke tittire gahetvā pacchiṃ pūretvā ‘‘pānīyaṃ pivissāmī’’ti bodhisattassa tāpasapabbajjāya pabbajitvā jhānābhiññāyo nibbattetvā araññe vasantassa assamaṃ gantvā taṃ pañjaraṃ bodhisattassa santike ṭhapetvā pānīyaṃ pivitvā vālikātale nipanno niddaṃ okkami. Tittiro tassa niddamokkantabhāvaṃ ñatvā ‘‘mama kaṅkhaṃ imaṃ tāpasaṃ pucchissāmi, jānanto me kathessatī’’ti pañjare nisinnoyeva –
‘‘ญาตโก โน นิสิโนฺนติ, พหุ อาคจฺฉเต ชโน;
‘‘Ñātako no nisinnoti, bahu āgacchate jano;
ปฎิจฺจ กมฺมํ ผุสติ, ตสฺมิํ เม สงฺกเต มโน’’ติฯ (ชา. ๑.๔.๗๕) –
Paṭicca kammaṃ phusati, tasmiṃ me saṅkate mano’’ti. (jā. 1.4.75) –
ตาปสํ ปุจฺฉิฯ ตสฺสโตฺถ (ชา. อฎฺฐ. ๓.๗๕) – ภเนฺต, สจาหํ สทฺทํ น กเรยฺยํ, อยํ ติตฺติรชโน น อาคเจฺฉยฺย, มยิ ปน สทฺทํ กโรเนฺต ‘‘ญาตโก โน นิสิโนฺน’’ติ อยํ พหุชโน อาคจฺฉติ, ตํ อาคตาคตํ ลุโทฺท คเหตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปโนฺต มํ ปฎิจฺจ มํ นิสฺสาย เอตํ ปาณาติปาตกมฺมํ ผุสติ ปฎิลภติ วินฺทติ, ตสฺมิํ มํ ปฎิจฺจ กเต ปาเป ‘‘มม นุ โข เอตํ ปาป’’นฺติ เอวํ เม มโน สงฺกติ ปริสงฺกติ กุกฺกุจฺจํ อาปชฺชตีติฯ
Tāpasaṃ pucchi. Tassattho (jā. aṭṭha. 3.75) – bhante, sacāhaṃ saddaṃ na kareyyaṃ, ayaṃ tittirajano na āgaccheyya, mayi pana saddaṃ karonte ‘‘ñātako no nisinno’’ti ayaṃ bahujano āgacchati, taṃ āgatāgataṃ luddo gahetvā jīvitakkhayaṃ pāpento maṃ paṭicca maṃ nissāya etaṃ pāṇātipātakammaṃ phusati paṭilabhati vindati, tasmiṃ maṃ paṭicca kate pāpe ‘‘mama nu kho etaṃ pāpa’’nti evaṃ me mano saṅkati parisaṅkati kukkuccaṃ āpajjatīti.
น ปฎิจฺจ กมฺมํ ผุสตีติอาทิกาย ปน ตาปเสน วุตฺตคาถาย อยมโตฺถ – ยทิ ตว ปาปกิริยาย มโน น ปทุสฺสติ, ตนฺนิโนฺน ตโปฺปโณ น โหติ, เอวํ สเนฺต ลุเทฺทน ตํ ปฎิจฺจ กตมฺปิ ปาปกมฺมํ ตํ น ผุสติ น อลฺลียติฯ ปาปกิริยาย หิ อโปฺปสฺสุกฺกสฺส นิราลยสฺส ภทฺรสฺส ปริสุทฺธสฺส สโต ตว ปาณาติปาตเจตนาย อภาวา ตํ ปาปํ น อุปลิมฺปติ, ตว จิตฺตํ น อลฺลียตีติฯ
Na paṭicca kammaṃ phusatītiādikāya pana tāpasena vuttagāthāya ayamattho – yadi tava pāpakiriyāya mano na padussati, tanninno tappoṇo na hoti, evaṃ sante luddena taṃ paṭicca katampi pāpakammaṃ taṃ na phusati na allīyati. Pāpakiriyāya hi appossukkassa nirālayassa bhadrassa parisuddhassa sato tava pāṇātipātacetanāya abhāvā taṃ pāpaṃ na upalimpati, tava cittaṃ na allīyatīti.
สมยํ อุคฺคณฺหาเปสีติ อตฺตโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ลทฺธิํ อุคฺคณฺหาเปสิฯ สาณิปาการํ ปริกฺขิปาเปตฺวาติ เอตฺถ สาณิปาการนฺติ กรณเตฺถ อุปโยควจนํ, อตฺตานญฺจ เถรญฺจ ยถา เต ภิกฺขู น ปสฺสนฺติ, เอวํ สาณิปากาเรน สมนฺตโต ปริกฺขิปาเปตฺวาติ อโตฺถ, สาณิปาการํ วา สมนฺตโต ปริกฺขิปาเปตฺวาติ เอวเมตฺถ อโตฺถ คเหตโพฺพฯ สาณิปาการนฺตเรติ สาณิปาการสฺส อพฺภนฺตเรฯ เอกลทฺธิเกติ สมานลทฺธิเกฯ กิํ วทติ สีเลนาติ กิํวาทีฯ อถ วา โก กตโม วาโท กิํวาโท, โส เอตสฺส อตฺถีติ กิํวาทีฯ สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ วทนฺติ ปญฺญเปนฺติ สีเลนาติ สสฺสตวาทิโนฯ อถ วา วทนฺติ เอเตนาติ วาโท, ทิฎฺฐิยา เอตํ อธิวจนํฯ สสฺสโต วาโท สสฺสตวาโท, โส เอเตสํ อตฺถีติ สสฺสตวาทิโน, สสฺสตทิฎฺฐิโนติ อโตฺถฯ อถ สสฺสโต วาโท เอเตสมตฺถีติ กสฺมา วุตฺตํ, เตสญฺหิ อตฺตา โลโก จ สสฺสโตติ อธิเปฺปโต, น วาโทติ? สจฺจเมตํฯ สสฺสตสหจริตตาย ปน วาโทปิ สสฺสโตติ วุโตฺต ยถา ‘‘กุนฺตา ปจรนฺตี’’ติฯ สสฺสโตติ วาโท เอเตสนฺติ วา อิติสทฺทโลโป ทฎฺฐโพฺพฯ เย รูปาทีสุ อญฺญตรํ อตฺตาติ จ โลโกติ จ คเหตฺวา ตํ สสฺสตํ อมตํ นิจฺจํ ธุวํ ปญฺญเปนฺติ, เต สสฺสตวาทิโนติ เวทิตพฺพาฯ วุตฺตเญฺหตํ นิเทฺทเส ปฎิสมฺภิทายญฺจ –
Samayaṃ uggaṇhāpesīti attano sammāsambuddhassa laddhiṃ uggaṇhāpesi. Sāṇipākāraṃ parikkhipāpetvāti ettha sāṇipākāranti karaṇatthe upayogavacanaṃ, attānañca therañca yathā te bhikkhū na passanti, evaṃ sāṇipākārena samantato parikkhipāpetvāti attho, sāṇipākāraṃ vā samantato parikkhipāpetvāti evamettha attho gahetabbo. Sāṇipākārantareti sāṇipākārassa abbhantare. Ekaladdhiketi samānaladdhike. Kiṃ vadati sīlenāti kiṃvādī. Atha vā ko katamo vādo kiṃvādo, so etassa atthīti kiṃvādī. Sassataṃ attānañca lokañca vadanti paññapenti sīlenāti sassatavādino. Atha vā vadanti etenāti vādo, diṭṭhiyā etaṃ adhivacanaṃ. Sassato vādo sassatavādo, so etesaṃ atthīti sassatavādino, sassatadiṭṭhinoti attho. Atha sassato vādo etesamatthīti kasmā vuttaṃ, tesañhi attā loko ca sassatoti adhippeto, na vādoti? Saccametaṃ. Sassatasahacaritatāya pana vādopi sassatoti vutto yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti. Sassatoti vādo etesanti vā itisaddalopo daṭṭhabbo. Ye rūpādīsu aññataraṃ attāti ca lokoti ca gahetvā taṃ sassataṃ amataṃ niccaṃ dhuvaṃ paññapenti, te sassatavādinoti veditabbā. Vuttañhetaṃ niddese paṭisambhidāyañca –
‘‘รูปํ อตฺตา เจว โลโก จ สสฺสโต จาติ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติฯ เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตา เจว โลโก จ สสฺสโต จาติ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺตี’’ติฯ
‘‘Rūpaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapenti. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapentī’’ti.
อยญฺจ อโตฺถ ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ อิมิสฺสา ปญฺจวิธาย สกฺกายทิฎฺฐิยา วเสน วุโตฺตฯ ‘‘รูปวนฺตํ อตฺตาน’’นฺติอาทิกาย ปน ปญฺจทสวิธาย สกฺกายทิฎฺฐิยา วเสน จตฺตาโร จตฺตาโร ขเนฺธ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ตทโญฺญ โลโกติ ปญฺญเปนฺตีติ อยญฺจ อโตฺถ ลพฺภติฯ ตถา เอกํ ขนฺธํ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา อโญฺญ อตฺตโน อุปโภคภูโต โลโกติ, สสนฺตติปติเต วา ขเนฺธ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ตทโญฺญ โลโกติ ปญฺญเปนฺตีติ เอวเมตฺถ อโตฺถ เวทิตโพฺพฯ สเตฺตสุ สงฺขาเรสุ วา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอตสฺสาติ เอกจฺจสสฺสโต, เอกจฺจสสฺสตวาโทฯ โส เอเตสมตฺถีติ เอกจฺจสสฺสติกา, เอกจฺจสสฺสตวาทิโนฯ เต ทุวิธา โหนฺติ สเตฺตกจฺจสสฺสติกา สงฺขาเรกจฺจสสฺสติกาติ ฯ ตตฺถ ‘‘อิสฺสโร นิโจฺจ, อเญฺญ สตฺตา อนิจฺจา’’ติ เอวํ ปวตฺตวาทา สเตฺตกจฺจสสฺสติกา เสยฺยถาปิ อิสฺสรวาทาฯ ‘‘นิโจฺจ พฺรหฺมา, อเญฺญ สตฺตา อนิจฺจา’’ติ เอวํ ปวตฺตวาทาปิ สเตฺตกจฺจสสฺสติกาติ เวทิตพฺพาฯ ‘‘ปรมาณโว นิจฺจา, ทฺวิอณุกาทโย อนิจฺจา’’ติ เอวํ ปวตฺตวาทา สงฺขาเรกจฺจสสฺสติกา เสยฺยถาปิ กณาทวาทาทโยฯ ‘‘จกฺขาทโย อนิจฺจา, วิญฺญาณํ นิจฺจ’’นฺติ เอวํวาทิโนปิ สงฺขาเรกจฺจสสฺสติกาติ เวทิตพฺพาฯ
Ayañca attho ‘‘rūpaṃ attato samanupassati, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti imissā pañcavidhāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena vutto. ‘‘Rūpavantaṃ attāna’’ntiādikāya pana pañcadasavidhāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena cattāro cattāro khandhe ‘‘attā’’ti gahetvā tadañño lokoti paññapentīti ayañca attho labbhati. Tathā ekaṃ khandhaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā añño attano upabhogabhūto lokoti, sasantatipatite vā khandhe ‘‘attā’’ti gahetvā tadañño lokoti paññapentīti evamettha attho veditabbo. Sattesu saṅkhāresu vā ekaccaṃ sassataṃ etassāti ekaccasassato, ekaccasassatavādo. So etesamatthīti ekaccasassatikā, ekaccasassatavādino. Te duvidhā honti sattekaccasassatikā saṅkhārekaccasassatikāti . Tattha ‘‘issaro nicco, aññe sattā aniccā’’ti evaṃ pavattavādā sattekaccasassatikā seyyathāpi issaravādā. ‘‘Nicco brahmā, aññe sattā aniccā’’ti evaṃ pavattavādāpi sattekaccasassatikāti veditabbā. ‘‘Paramāṇavo niccā, dviaṇukādayo aniccā’’ti evaṃ pavattavādā saṅkhārekaccasassatikā seyyathāpi kaṇādavādādayo. ‘‘Cakkhādayo aniccā, viññāṇaṃ nicca’’nti evaṃvādinopi saṅkhārekaccasassatikāti veditabbā.
นนุ ‘‘เอกเจฺจ ธมฺมา สสฺสตา, เอกเจฺจ อสสฺสตา’’ติ เอตสฺมิํ วาเท จกฺขาทีนํ อสสฺสตภาวสนฺนิฎฺฐานํ ยถาสภาวาวโพโธ เอว, ตยิทํ กถํ มิจฺฉาทสฺสนนฺติ? โก วา เอวมาห – ‘‘จกฺขาทีนํ อสสฺสตภาวสนฺนิฎฺฐานํ มิจฺฉาทสฺสน’’นฺติ, อสสฺสเตสุเยว ปน เกสญฺจิ ธมฺมานํ สสฺสตภาวาภินิเวโส อิธ มิจฺฉาทสฺสนํฯ เตน ปน เอกวาเร ปวตฺตมาเนน จกฺขาทีนํ อสสฺสตภาวาวโพโธ วิทูสิโต สํสฎฺฐภาวโต, วิสสํสโฎฺฐ วิย สโพฺพ สปฺปิมโณฺฑ สกิจฺจกรณาสมตฺถตาย สมฺมาทสฺสนปเกฺข ฐเปตพฺพตํ นารหตีติฯ อสสฺสตภาเวน นิจฺฉิตาปิ วา จกฺขุอาทโย สมาโรปิตชีวสภาวา เอว ทิฎฺฐิคติเกหิ คยฺหนฺตีติ ตทวโพธสฺส มิจฺฉาทสฺสนภาโว น สกฺกา นิวาเรตุํฯ เอวญฺจ กตฺวา อสงฺขตาย จ สงฺขตาย จ ธาตุยา วเสน ยถากฺกมํ เอกเจฺจ ธมฺมา สสฺสตา, เอกเจฺจ อสสฺสตาติ เอวํ ปวโตฺต วิภชฺชวาโทปิ เอกจฺจสสฺสตวาโท อาปชฺชตีติ เอวํปการา โจทนา อนวกาสา โหติ อวิปรีตธมฺมสภาวสมฺปฎิปตฺติภาวโตฯ กามเญฺจตฺถ ปุริมสสฺสตวาเทปิ อสสฺสตานํ ธมฺมานํ สสฺสตาติ คหณํ วิเสสโต มิจฺฉาทสฺสนํ, สสฺสตานํ ปน สสฺสตาติ คาโห น มิจฺฉาทสฺสนํ ยถาสภาวคฺคหณภาวโตฯ อสสฺสเตสุเยว ปน เกจิเทว ธมฺมา สสฺสตาติ คเหตพฺพธเมฺมสุ วิภาคปฺปวตฺติยา อิมสฺส วาทสฺส วาทนฺตรตา วุตฺตาฯ น เจตฺถ สมุทายโนฺตคธตฺตา เอกเทสสฺส สปฺปเทสสสฺสตคฺคาโห นิปฺปเทสสสฺสตคฺคาเห สโมธานํ คจฺฉตีติ สกฺกา วตฺตุํ วาทิตพฺพิสยวิเสสวเสน วาททฺวยสฺส ปวตฺตตฺตาฯ อเญฺญ เอว หิ ทิฎฺฐิคติกา ‘‘สเพฺพ ธมฺมา สสฺสตา’’ติ อภินิวิฎฺฐา, อเญฺญ เอกจฺจสสฺสตาติ สงฺขารานํ อนวเสสปริยาทานํ เอกเทสปริคฺคโห จ วาททฺวยสฺส ปริพฺยโตฺตเยวาติฯ
Nanu ‘‘ekacce dhammā sassatā, ekacce asassatā’’ti etasmiṃ vāde cakkhādīnaṃ asassatabhāvasanniṭṭhānaṃ yathāsabhāvāvabodho eva, tayidaṃ kathaṃ micchādassananti? Ko vā evamāha – ‘‘cakkhādīnaṃ asassatabhāvasanniṭṭhānaṃ micchādassana’’nti, asassatesuyeva pana kesañci dhammānaṃ sassatabhāvābhiniveso idha micchādassanaṃ. Tena pana ekavāre pavattamānena cakkhādīnaṃ asassatabhāvāvabodho vidūsito saṃsaṭṭhabhāvato, visasaṃsaṭṭho viya sabbo sappimaṇḍo sakiccakaraṇāsamatthatāya sammādassanapakkhe ṭhapetabbataṃ nārahatīti. Asassatabhāvena nicchitāpi vā cakkhuādayo samāropitajīvasabhāvā eva diṭṭhigatikehi gayhantīti tadavabodhassa micchādassanabhāvo na sakkā nivāretuṃ. Evañca katvā asaṅkhatāya ca saṅkhatāya ca dhātuyā vasena yathākkamaṃ ekacce dhammā sassatā, ekacce asassatāti evaṃ pavatto vibhajjavādopi ekaccasassatavādo āpajjatīti evaṃpakārā codanā anavakāsā hoti aviparītadhammasabhāvasampaṭipattibhāvato. Kāmañcettha purimasassatavādepi asassatānaṃ dhammānaṃ sassatāti gahaṇaṃ visesato micchādassanaṃ, sassatānaṃ pana sassatāti gāho na micchādassanaṃ yathāsabhāvaggahaṇabhāvato. Asassatesuyeva pana kecideva dhammā sassatāti gahetabbadhammesu vibhāgappavattiyā imassa vādassa vādantaratā vuttā. Na cettha samudāyantogadhattā ekadesassa sappadesasassataggāho nippadesasassataggāhe samodhānaṃ gacchatīti sakkā vattuṃ vāditabbisayavisesavasena vādadvayassa pavattattā. Aññe eva hi diṭṭhigatikā ‘‘sabbe dhammā sassatā’’ti abhiniviṭṭhā, aññe ekaccasassatāti saṅkhārānaṃ anavasesapariyādānaṃ ekadesapariggaho ca vādadvayassa paribyattoyevāti.
อนฺตานนฺติกาติ เอตฺถ อมติ คจฺฉติ เอตฺถ สภาโว โอสานนฺติ อโนฺต, มริยาทาฯ ตปฺปฎิเสเธน อนโนฺตฯ กสฺส ปนายํ อนฺตานโนฺตติ? โลกียติ สํสารนิสฺสรณตฺถิเกหิ ทิฎฺฐิคติเกหิ, โลกียติ วา เอตฺถ เตหิ ปุญฺญาปุญฺญํ ตพฺพิปาโก จาติ โลโกติ สงฺขฺยํ คตสฺส ปฎิภาคนิมิตฺตาทิสภาวสฺส อตฺตโนฯ อโนฺต จ อนโนฺต จ อนฺตานโนฺต จ เนวนฺตนานโนฺต จาติ อนฺตานโนฺต สามญฺญนิเทฺทเสน, เอกเสเสน วา ‘‘นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติอาทีสุ วิยฯ อนฺตานนฺตสหจริโต วาโท อนฺตานโนฺต ยถา ‘‘กุนฺตา ปจรนฺตี’’ติฯ อนฺตานนฺตสนฺนิสฺสโย วา ยถา ‘‘มญฺจา อุกฺกุฎฺฐิํ กโรนฺตี’’ติฯ โส เอเตสมตฺถีติ อนฺตานนฺติกา, อนฺตานนฺตวาทิโนฯ ‘‘อนฺตวา อยํ โลโก, อนโนฺต อยํ โลโก, อนฺตวา จ อยํ โลโก อนโนฺต จ, เนวายํ โลโก อนฺตวา น ปนานโนฺต’’ติ เอวํ อนฺตํ วา อนนฺตํ วา อนฺตานนฺตํ วา เนวนฺตนานนฺตํ วา อารพฺภ ปวตฺตวาทาติ อโตฺถฯ จตุพฺพิธา หิ อนฺตานนฺตวาทิโน อนฺตวาที อนนฺตวาที อนฺตานนฺตวาที เนวนฺตนานนฺตวาทีติฯ ตถา หิ โกจิ ปฎิภาคนิมิตฺตํ จกฺกวาฬปริยนฺตํ อวเฑฺฒตฺวา ตํ ‘‘โลโก’’ติ คเหตฺวา อนฺตสญฺญี โลกสฺมิํ โหติฯ จกฺกวาฬปริยนฺตํ กตฺวา วฑฺฒิตกสิเณ ปน อนนฺตสญฺญี โหติฯ อุทฺธมโธ อวเฑฺฒตฺวา ปน ติริยํ วเฑฺฒตฺวา อุทฺธมโธ อนฺตสญฺญี ติริยํ อนนฺตสญฺญี โหติฯ โกจิ ปน ยสฺมา โลกสญฺญิโต อตฺตา อธิคตวิเสเสหิ มเหสีหิ กทาจิ อนโนฺต สกฺขิทิโฎฺฐ อนุสุยฺยติ, ตสฺมา เนวนฺตวาฯ ยสฺมา ปน เตหิเยว กทาจิ อนฺตวา สกฺขิทิโฎฺฐ อนุสุยฺยติ, ตสฺมา น ปน อนโนฺตติ เอวํ เนวนฺตนานนฺตสญฺญี โลกสฺมิํ โหติฯ เกจิ ปน ยทิ ปนายํ อตฺตา อนฺตวาสิยา, ทูรเทเส อุปปชฺชมานานุสฺสรณาทิกิจฺจนิปฺผตฺติ น สิยาฯ อถ อนโนฺต อิธ ฐิตสฺส เทวโลกนิรยาทีสุ สุขทุกฺขานุภวนมฺปิ สิยาฯ สเจ ปน อนฺตวา จ อนโนฺต จ, ตทุภยปฎิเสธโทสสมาโยโค, ตสฺมา อนฺตวา อนโนฺตติ จ อพฺยากรณีโย อตฺตาติ เอวํ ตกฺกนวเสน เนวนฺตนานนฺตสญฺญี โหตีติ วณฺณยนฺติฯ
Antānantikāti ettha amati gacchati ettha sabhāvo osānanti anto, mariyādā. Tappaṭisedhena ananto. Kassa panāyaṃ antānantoti? Lokīyati saṃsāranissaraṇatthikehi diṭṭhigatikehi, lokīyati vā ettha tehi puññāpuññaṃ tabbipāko cāti lokoti saṅkhyaṃ gatassa paṭibhāganimittādisabhāvassa attano. Anto ca ananto ca antānanto ca nevantanānanto cāti antānanto sāmaññaniddesena, ekasesena vā ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’ntiādīsu viya. Antānantasahacarito vādo antānanto yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti. Antānantasannissayo vā yathā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti. So etesamatthīti antānantikā, antānantavādino. ‘‘Antavā ayaṃ loko, ananto ayaṃ loko, antavā ca ayaṃ loko ananto ca, nevāyaṃ loko antavā na panānanto’’ti evaṃ antaṃ vā anantaṃ vā antānantaṃ vā nevantanānantaṃ vā ārabbha pavattavādāti attho. Catubbidhā hi antānantavādino antavādī anantavādī antānantavādī nevantanānantavādīti. Tathā hi koci paṭibhāganimittaṃ cakkavāḷapariyantaṃ avaḍḍhetvā taṃ ‘‘loko’’ti gahetvā antasaññī lokasmiṃ hoti. Cakkavāḷapariyantaṃ katvā vaḍḍhitakasiṇe pana anantasaññī hoti. Uddhamadho avaḍḍhetvā pana tiriyaṃ vaḍḍhetvā uddhamadho antasaññī tiriyaṃ anantasaññī hoti. Koci pana yasmā lokasaññito attā adhigatavisesehi mahesīhi kadāci ananto sakkhidiṭṭho anusuyyati, tasmā nevantavā. Yasmā pana tehiyeva kadāci antavā sakkhidiṭṭho anusuyyati, tasmā na pana anantoti evaṃ nevantanānantasaññī lokasmiṃ hoti. Keci pana yadi panāyaṃ attā antavāsiyā, dūradese upapajjamānānussaraṇādikiccanipphatti na siyā. Atha ananto idha ṭhitassa devalokanirayādīsu sukhadukkhānubhavanampi siyā. Sace pana antavā ca ananto ca, tadubhayapaṭisedhadosasamāyogo, tasmā antavā anantoti ca abyākaraṇīyo attāti evaṃ takkanavasena nevantanānantasaññī hotīti vaṇṇayanti.
เอตฺถ จ ยุตฺตํ ตาว ปุริมานํ ติณฺณํ วาทีนํ อนฺตญฺจ อนนฺตญฺจ อนฺตานนฺตญฺจ อารพฺภ ปวตฺตวาทตฺตา อนฺตานนฺติกตฺตํ, ปจฺฉิมสฺส ปน ตทุภยปฎิเสธนวเสน ปวตฺตวาทตฺตา กถํ อนฺตานนฺติกตฺตนฺติ? ตทุภยปฎิเสธนวเสน ปวตฺตวาทตฺตา เอวฯ ยสฺมา อนฺตานนฺตปอเสธวาโทปิ อนฺตานนฺตวิสโย เอว ตํ อารพฺภ ปวตฺตตฺตาฯ เอตทตฺถเมว หิ อารพฺภ ‘‘ปวตฺตวาทา’’ติ เหฎฺฐา วุตฺตํ, เอวํ สเนฺตปิ ยุตฺตํ ตาว ปจฺฉิมวาททฺวยสฺส อนฺตานนฺติกตฺตํ, อนฺตานนฺตานํ วเสน อุภยวิสยตฺตา เอเตสํ วาทสฺส, ปุริมวาททฺวยสฺส ปน กถํ วิสุํ อนฺตานนฺติกตฺตนฺติ? อุปจารวุตฺติยาฯ สมุทิเตสุ หิ อนฺตานนฺตวาเทสุ ปวตฺตมาโน อนฺตานนฺติกสโทฺท ตตฺถ นิรุฬฺหตาย ปเจฺจกมฺปิ อนฺตานนฺตวาทีสุ ปวตฺตติ ยถา อรูปชฺฌาเนสุ ปเจฺจกํ อฎฺฐวิโมกฺขปริยาโย, ยถา จ โลเก สตฺติสโยติฯ
Ettha ca yuttaṃ tāva purimānaṃ tiṇṇaṃ vādīnaṃ antañca anantañca antānantañca ārabbha pavattavādattā antānantikattaṃ, pacchimassa pana tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā kathaṃ antānantikattanti? Tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā eva. Yasmā antānantapaasedhavādopi antānantavisayo eva taṃ ārabbha pavattattā. Etadatthameva hi ārabbha ‘‘pavattavādā’’ti heṭṭhā vuttaṃ, evaṃ santepi yuttaṃ tāva pacchimavādadvayassa antānantikattaṃ, antānantānaṃ vasena ubhayavisayattā etesaṃ vādassa, purimavādadvayassa pana kathaṃ visuṃ antānantikattanti? Upacāravuttiyā. Samuditesu hi antānantavādesu pavattamāno antānantikasaddo tattha niruḷhatāya paccekampi antānantavādīsu pavattati yathā arūpajjhānesu paccekaṃ aṭṭhavimokkhapariyāyo, yathā ca loke sattisayoti.
อมราวิเกฺขปิกาติ เอตฺถ น มรติ น อุปจฺฉิชฺชตีติ อมราฯ กา สา? ‘‘เอวนฺติปิ เม โน, ตถาติปิ เม โน, อญฺญถาติปิ เม โน, โนติปิ เม โน, โน โนติปิ เม โน’’ติ (ที. นิ. ๑.๖๒) เอวํ ปวตฺตวาทวเสน ปริยนฺตรหิตา ทิฎฺฐิคติกสฺส ทิฎฺฐิ เจว วาจา จฯ ‘‘เอวนฺติปิ เม โน’’ติอาทินา วิวิโธ นานปฺปกาโร เขโป ปรวาทีนํ ขิปนํ วิเกฺขโป, อมราย ทิฎฺฐิยา วาจาย วา วิเกฺขโป อมราวิเกฺขโป, โส เอเตสมตฺถีติ อมราวิเกฺขปิกาฯ อถ วา อมราย ทิฎฺฐิยา วาจาย วิกฺขิปนฺตีติ อมราวิเกฺขปิโน, อมราวิเกฺขปิโน เอว อมราวิเกฺขปิกาฯ อถ วา อมรา นาม มจฺฉชาติ, สา อุมฺมุชฺชนนิมุชฺชนาทิวเสน อุทเก สนฺธาวมานา คเหตุํ น สกฺกา, เอวเมว อยมฺปิ วาโท เอกสฺมิํ สภาเว อนวฎฺฐานโต อิโต จิโต จ สนฺธาวติ, คาหํ น อุปคจฺฉตีติ อมราย วิเกฺขโป วิยาติ อมราวิเกฺขโปติ วุจฺจติฯ อยญฺหิ อมราวิเกฺขปิโก ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ วา ‘‘อกุสล’’นฺติ วา ปุโฎฺฐ น กิญฺจิ พฺยากโรติฯ ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ วา ปุโฎฺฐ ‘‘เอวนฺติปิ เม โน’’ติ วทติฯ ตโต ‘‘กิํ อกุสล’’นฺติ วุเตฺต ‘‘ตถาติปิ เม โน’’ติ วทติฯ ‘‘กิํ อุภยโต อญฺญถา’’ติปิ วุเตฺต ‘‘อญฺญถาติปิ เม โน’’ติ วทติฯ ตโต ‘‘ติวิเธนปิ น โหติ, กิํ เต ลทฺธี’’ติ วุเตฺต ‘‘โนติปิ เม โน’’ติ วทติฯ ตโต ‘‘กิํ โน โน เต ลทฺธี’’ติ วุเตฺต ‘‘โน โนติปิ เม โน’’ติ วทติฯ เอวํ วิเกฺขปเมว อาปชฺชติ, เอกเมกสฺมิมฺปิ ปเกฺข น ติฎฺฐติฯ ตโต ‘‘อตฺถิ ปโร โลโก’’ติอาทินา ปุโฎฺฐปิ เอวเมว วิกฺขิปติ, น เอกสฺมิํ ปเกฺข ติฎฺฐติฯ โส วุตฺตปฺปกาโร อมราวิเกฺขโป เอเตสมตฺถีติ อมราวิเกฺขปิกาฯ
Amarāvikkhepikāti ettha na marati na upacchijjatīti amarā. Kā sā? ‘‘Evantipi me no, tathātipi me no, aññathātipi me no, notipi me no, no notipi me no’’ti (dī. ni. 1.62) evaṃ pavattavādavasena pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā ca. ‘‘Evantipi me no’’tiādinā vividho nānappakāro khepo paravādīnaṃ khipanaṃ vikkhepo, amarāya diṭṭhiyā vācāya vā vikkhepo amarāvikkhepo, so etesamatthīti amarāvikkhepikā. Atha vā amarāya diṭṭhiyā vācāya vikkhipantīti amarāvikkhepino, amarāvikkhepino eva amarāvikkhepikā. Atha vā amarā nāma macchajāti, sā ummujjananimujjanādivasena udake sandhāvamānā gahetuṃ na sakkā, evameva ayampi vādo ekasmiṃ sabhāve anavaṭṭhānato ito cito ca sandhāvati, gāhaṃ na upagacchatīti amarāya vikkhepo viyāti amarāvikkhepoti vuccati. Ayañhi amarāvikkhepiko ‘‘idaṃ kusala’’nti vā ‘‘akusala’’nti vā puṭṭho na kiñci byākaroti. ‘‘Idaṃ kusala’’nti vā puṭṭho ‘‘evantipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘kiṃ akusala’’nti vutte ‘‘tathātipi me no’’ti vadati. ‘‘Kiṃ ubhayato aññathā’’tipi vutte ‘‘aññathātipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘tividhenapi na hoti, kiṃ te laddhī’’ti vutte ‘‘notipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘kiṃ no no te laddhī’’ti vutte ‘‘no notipi me no’’ti vadati. Evaṃ vikkhepameva āpajjati, ekamekasmimpi pakkhe na tiṭṭhati. Tato ‘‘atthi paro loko’’tiādinā puṭṭhopi evameva vikkhipati, na ekasmiṃ pakkhe tiṭṭhati. So vuttappakāro amarāvikkhepo etesamatthīti amarāvikkhepikā.
นนุ จายํ สโพฺพปิ อมราวิเกฺขปิโก กุสลาทโย ธเมฺม ปรโลกตฺถิกาทีนิ จ ยถาภูตํ อนวพุชฺฌมาโน ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุโฎฺฐ ปุจฺฉาย วิเกฺขปนมตฺตํ อาปชฺชติ, ตสฺส กถํ ทิฎฺฐิคติกภาโวฯ น หิ อวตฺตุกามสฺส วิย ปุจฺฉิตํ อชานนฺตสฺส วิเกฺขปกรณมเตฺตน ทิฎฺฐิคติกตา ยุตฺตาติ? วุจฺจเต – น เหว โข ปุจฺฉาย วิเกฺขปกรณมเตฺตน ตสฺส ทิฎฺฐิคติกตา, อถ โข มิจฺฉาภินิเวสวเสน สสฺสตาภินิเวสโตฯ มิจฺฉาภินิวิโฎฺฐเยว หิ ปุคฺคโล มนฺทพุทฺธิตาย กุสลาทิธเมฺม ปรโลกตฺถิกาทีนิ จ ยาถาวโต อสมฺปฎิปชฺชมาโน อตฺตนา อวิญฺญาตสฺส อตฺถสฺส ปรํ วิญฺญาเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย มุสาวาทาทิภเยน จ วิเกฺขปํ อาปชฺชตีติฯ ตถา จ วุตฺตํ ‘‘สเตฺตว อุเจฺฉททิฎฺฐิโย, เสสา สสฺสตทิฎฺฐิโย’’ติฯ อถ วา ปุญฺญปาปานํ ตพฺพิปากานญฺจ อนวโพเธน อสทฺทหเนน จ ตพฺพิสยาย ปุจฺฉาย วิเกฺขปกรณํเยว สุนฺทรนฺติ ขนฺติํ รุจิํ อุปฺปาเทตฺวา อภินิวิสนฺตสฺส อุปฺปนฺนา วิสุํเยว เจสา เอกา ทิฎฺฐิ สตฺตภงฺคทิฎฺฐิ วิยาติ ทฎฺฐพฺพํฯ ตโตเยว จ วุตฺตํ ‘‘ปริยนฺตรหิตา ทิฎฺฐิคติกสฺส ทิฎฺฐิ เจว วาจา จา’’ติฯ
Nanu cāyaṃ sabbopi amarāvikkhepiko kusalādayo dhamme paralokatthikādīni ca yathābhūtaṃ anavabujjhamāno tattha tattha pañhaṃ puṭṭho pucchāya vikkhepanamattaṃ āpajjati, tassa kathaṃ diṭṭhigatikabhāvo. Na hi avattukāmassa viya pucchitaṃ ajānantassa vikkhepakaraṇamattena diṭṭhigatikatā yuttāti? Vuccate – na heva kho pucchāya vikkhepakaraṇamattena tassa diṭṭhigatikatā, atha kho micchābhinivesavasena sassatābhinivesato. Micchābhiniviṭṭhoyeva hi puggalo mandabuddhitāya kusalādidhamme paralokatthikādīni ca yāthāvato asampaṭipajjamāno attanā aviññātassa atthassa paraṃ viññāpetuṃ asakkuṇeyyatāya musāvādādibhayena ca vikkhepaṃ āpajjatīti. Tathā ca vuttaṃ ‘‘satteva ucchedadiṭṭhiyo, sesā sassatadiṭṭhiyo’’ti. Atha vā puññapāpānaṃ tabbipākānañca anavabodhena asaddahanena ca tabbisayāya pucchāya vikkhepakaraṇaṃyeva sundaranti khantiṃ ruciṃ uppādetvā abhinivisantassa uppannā visuṃyeva cesā ekā diṭṭhi sattabhaṅgadiṭṭhi viyāti daṭṭhabbaṃ. Tatoyeva ca vuttaṃ ‘‘pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā cā’’ti.
อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกาติ เอตฺถ อธิจฺจ ยทิจฺฉกํ ยํ กิญฺจิ การณํ วินา สมุปฺปโนฺน อตฺตา จ โลโก จาติ ทสฺสนํ อธิจฺจสมุปฺปนฺนํฯ อตฺตโลกสญฺญิตานญฺหิ ขนฺธานํ อธิจฺจุปฺปตฺติอาการารมฺมณํ ทสฺสนํ ตทาการสนฺนิสฺสยวเสน ปวตฺติโต ตทาการสหจริตตาย จ อธิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ วุจฺจติ ยถา ‘‘มญฺจา โฆสนฺติ, กุนฺตา ปจรนฺตี’’ติ จฯ ตํ เอเตสมตฺถีติ อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกาฯ
Adhiccasamuppannikāti ettha adhicca yadicchakaṃ yaṃ kiñci kāraṇaṃ vinā samuppanno attā ca loko cāti dassanaṃ adhiccasamuppannaṃ. Attalokasaññitānañhi khandhānaṃ adhiccuppattiākārārammaṇaṃ dassanaṃ tadākārasannissayavasena pavattito tadākārasahacaritatāya ca adhiccasamuppannanti vuccati yathā ‘‘mañcā ghosanti, kuntā pacarantī’’ti ca. Taṃ etesamatthīti adhiccasamuppannikā.
สญฺญีวาทาติ สญฺญี วาโท เอเตสมตฺถีติ สญฺญีวาทา ‘‘พุทฺธํ อสฺส อตฺถีติ พุโทฺธ’’ติ ยถาฯ อถ วา สญฺญีติ ปวโตฺต วาโท สญฺญีสหจรณนเยนฯ สญฺญี วาโท เยสํ เต สญฺญีวาทาฯ ‘‘รูปี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา, สญฺญีติ นํ ปญฺญเปนฺติ, อรูปี อตฺตา โหติ, รูปี จ อรูปี จ อตฺตา โหติ, เนว รูปี นารูปี จ อตฺตา โหติฯ อนฺตวา อตฺตา โหติ, อนนฺตวา อตฺตา โหติ, อนฺตวา จ อนนฺตวา จ อตฺตา โหติ, เนวนฺตวา นานนฺตวา อตฺตา โหติฯ เอกตฺตสญฺญี อตฺตา โหติ, นานตฺตสญฺญี อตฺตา โหติฯ ปริตฺตสญฺญี อตฺตา โหติ, อปฺปมาณสญฺญี อตฺตา โหติฯ เอกนฺตสุขี อตฺตา โหติ, เอกนฺตทุกฺขี อตฺตา โหติฯ สุขทุกฺขี อตฺตา โหติ, อทุกฺขมสุขี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา, สญฺญีติ นํ ปญฺญเปนฺตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๗๖) เอวํ โสฬสวิเธน วิภตฺตวาทานเมตํ อธิวจนํฯ
Saññīvādāti saññī vādo etesamatthīti saññīvādā ‘‘buddhaṃ assa atthīti buddho’’ti yathā. Atha vā saññīti pavatto vādo saññīsahacaraṇanayena. Saññī vādo yesaṃ te saññīvādā. ‘‘Rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā, saññīti naṃ paññapenti, arūpī attā hoti, rūpī ca arūpī ca attā hoti, neva rūpī nārūpī ca attā hoti. Antavā attā hoti, anantavā attā hoti, antavā ca anantavā ca attā hoti, nevantavā nānantavā attā hoti. Ekattasaññī attā hoti, nānattasaññī attā hoti. Parittasaññī attā hoti, appamāṇasaññī attā hoti. Ekantasukhī attā hoti, ekantadukkhī attā hoti. Sukhadukkhī attā hoti, adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā, saññīti naṃ paññapentī’’ti (dī. ni. 1.76) evaṃ soḷasavidhena vibhattavādānametaṃ adhivacanaṃ.
อสญฺญีวาทา เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา จ สญฺญีวาเท วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพาฯ เกวลญฺหิ ‘‘สญฺญี อตฺตา’’ติ คณฺหนฺตานํ วเสน สญฺญีวาทา วุตฺตา, ‘‘อสญฺญี’’ติ จ ‘‘เนวสญฺญีนาสญฺญี’’ติ จ คณฺหนฺตานํ วเสน อสญฺญีวาทา จ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา จ วุตฺตาติ เวทิตพฺพาฯ ตตฺถ อสญฺญีวาทา ‘‘รูปี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา, อสญฺญีติ นํ ปญฺญเปนฺติ, อรูปี อตฺตา โหติ, รูปี จ อรูปี จ อตฺตา โหติ, เนว รูปี นารูปี อตฺตา โหติฯ อนฺตวา อตฺตา โหติ, อนนฺตวา อตฺตา โหติ, อนฺตวา จ อนนฺตวา จ อตฺตา โหติ, เนวนฺตวา นานนฺตวา อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา, อสญฺญีติ นํ ปญฺญเปนฺตี’’ติ เอวํ อฎฺฐวิเธน วิภตฺตาฯ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทาปิ เอวเมว ‘‘รูปี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา, เนวสญฺญีนาสญฺญีติ นํ ปญฺญเปนฺตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๘๒) อฎฺฐวิเธน วิภตฺตาติ เวทิตพฺพาฯ
Asaññīvādā nevasaññīnāsaññīvādā ca saññīvāde vuttanayeneva veditabbā. Kevalañhi ‘‘saññī attā’’ti gaṇhantānaṃ vasena saññīvādā vuttā, ‘‘asaññī’’ti ca ‘‘nevasaññīnāsaññī’’ti ca gaṇhantānaṃ vasena asaññīvādā ca nevasaññīnāsaññīvādā ca vuttāti veditabbā. Tattha asaññīvādā ‘‘rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā, asaññīti naṃ paññapenti, arūpī attā hoti, rūpī ca arūpī ca attā hoti, neva rūpī nārūpī attā hoti. Antavā attā hoti, anantavā attā hoti, antavā ca anantavā ca attā hoti, nevantavā nānantavā attā hoti arogo paraṃ maraṇā, asaññīti naṃ paññapentī’’ti evaṃ aṭṭhavidhena vibhattā. Nevasaññīnāsaññīvādāpi evameva ‘‘rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā, nevasaññīnāsaññīti naṃ paññapentī’’tiādinā (dī. ni. 1.82) aṭṭhavidhena vibhattāti veditabbā.
อุเจฺฉทวาทาติ ‘‘อยํ อตฺตา รูปี จาตุมหาภูติโก มาตาเปตฺติกสมฺภโว กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ, น โหติ ปรํ มรณา’’ติ (ที. นิ. ๑.๘๕) เอวมาทินา นเยน ปวตฺตํ อุเจฺฉททสฺสนํ อุเจฺฉโท สหจรณนเยนฯ อุเจฺฉโท วาโท เยสํ เต อุเจฺฉทวาทา, อุเจฺฉทวาโท วา เอเตสมตฺถีติ อุเจฺฉทวาทา, อุเจฺฉทํ วทนฺตีติ วา อุเจฺฉทวาทาฯ
Ucchedavādāti ‘‘ayaṃ attā rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’ti (dī. ni. 1.85) evamādinā nayena pavattaṃ ucchedadassanaṃ ucchedo sahacaraṇanayena. Ucchedo vādo yesaṃ te ucchedavādā, ucchedavādo vā etesamatthīti ucchedavādā, ucchedaṃ vadantīti vā ucchedavādā.
ทิฎฺฐธมฺมนิพฺพานวาทาติ เอตฺถ ทิฎฺฐธโมฺม นาม ทสฺสนภูเตน ญาเณน อุปลทฺธธโมฺม, ปจฺจกฺขธโมฺมติ อโตฺถฯ ตตฺถ ตตฺถ ปฎิลทฺธตฺตภาวเสฺสตํ อธิวจนํฯ ทิฎฺฐธเมฺม นิพฺพานํ ทิฎฺฐธมฺมนิพฺพานํ, อิมสฺมิํเยว อตฺตภาเว ทุกฺขวูปสมนฺติ อโตฺถฯ ตํ วทนฺตีติ ทิฎฺฐธมฺมนิพฺพานวาทาฯ เต ปน ‘‘ยโต โข โภ อยํ อตฺตา ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรติ, เอตฺตาวตา โข โภ อยํ อตฺตา ปรมทิฎฺฐธมฺมนิพฺพานปฺปโตฺต โหตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๙๔) เอวมาทินา นเยน ทิเฎฺฐว ธเมฺม นิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติฯ เต หิ มนฺธาตุกามคุณสทิเส มานุสเก กามคุเณ, ปรนิมฺมิตวสวตฺติเทวราชสฺส กามคุณสทิเส ทิเพฺพ จ กามคุเณ อุปคตานํ ทิเฎฺฐว ธเมฺม นิพฺพานปฺปตฺติํ วทนฺติฯ
Diṭṭhadhammanibbānavādāti ettha diṭṭhadhammo nāma dassanabhūtena ñāṇena upaladdhadhammo, paccakkhadhammoti attho. Tattha tattha paṭiladdhattabhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Diṭṭhadhamme nibbānaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ, imasmiṃyeva attabhāve dukkhavūpasamanti attho. Taṃ vadantīti diṭṭhadhammanibbānavādā. Te pana ‘‘yato kho bho ayaṃ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, ettāvatā kho bho ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hotī’’ti (dī. ni. 1.94) evamādinā nayena diṭṭheva dhamme nibbānaṃ paññapenti. Te hi mandhātukāmaguṇasadise mānusake kāmaguṇe, paranimmitavasavattidevarājassa kāmaguṇasadise dibbe ca kāmaguṇe upagatānaṃ diṭṭheva dhamme nibbānappattiṃ vadanti.
วิภชฺชวาทีติ เวรญฺชกเณฺฑ อาคตนเยเนว เวนยิกาทิภาวํ วิภชฺช วทตีติ วิภชฺชวาทีฯ
Vibhajjavādīti verañjakaṇḍe āgatanayeneva venayikādibhāvaṃ vibhajja vadatīti vibhajjavādī.
ตตฺถ หิ ภควตา ‘‘อหญฺหิ, พฺราหฺมณ, วินยาย ธมฺมํ เทเสมิ ราคสฺสา’’ติอาทิํ วตฺวา ‘‘โน จ โข ยํ ตฺวํ สนฺธาย วเทสี’’ติอาทินา เวรญฺชพฺราหฺมณสฺส อตฺตโน เวนยิกาทิภาโว วิภชฺช วุโตฺตติฯ อปิจ โสมนสฺสาทีนํ จีวราทีนญฺจ เสวิตพฺพาเสวิตพฺพภาวํ วิภชฺช วทตีติ วิภชฺชวาที, สสฺสตุเจฺฉทวาเท วา วิภชฺช วทตีติ วิภชฺชวาที, ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติอาทีนํ ฐปนียานํ ปญฺหานํ ฐปนโต ราคาทิขยสงฺขาตสฺส สสฺสตสฺส ราคาทิกายทุจฺจริตาทิอุเจฺฉทสฺส วจนโต วิภชฺชวาที, สสฺสตุเจฺฉทภูเต อุโภ อเนฺต อนุปคฺคมฺม มชฺฌิมปฎิปทาภูตสฺส ปฎิจฺจสมุปฺปาทสฺส เทสนโต วิภชฺชวาที, ภควาฯ ปรปฺปวาทํ มทฺทโนฺตติ ตสฺมิํ ตติยสงฺคีติกาเล อุปฺปนฺนํ วาทํ, ตโต ปฎฺฐาย ยาว สทฺธมฺมนฺตรธานา อายติํ อุปฺปชฺชนกวาทญฺจ สนฺธาย วุตฺตํฯ ตสฺมิญฺหิ สมาคเม อยํ เถโร ยานิ จ ตทา อุปฺปนฺนานิ วตฺถูนิ, ยานิ จ อายติํ อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, สเพฺพสมฺปิ เตสํ ปฎิพาหนตฺถํ สตฺถารา ทินฺนนยวเสเนว ตถาคเตน ฐปิตมาติกํ วิภชโนฺต สกวาเท ปญฺจ สุตฺตสตานิ, ปรวาเท ปญฺจาติ สุตฺตสหสฺสํ อาหริตฺวา ตทา อุปฺปนฺนวาทสฺส มทฺทนโต ปรปฺปวาทมทฺทนํ อายติํ อุปฺปชฺชนกวาทานํ ปฎิเสธนลกฺขณภาวโต อายติํ ปฎิเสธลกฺขณํ กถาวตฺถุปฺปกรณํ อกาสิฯ
Tattha hi bhagavatā ‘‘ahañhi, brāhmaṇa, vinayāya dhammaṃ desemi rāgassā’’tiādiṃ vatvā ‘‘no ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesī’’tiādinā verañjabrāhmaṇassa attano venayikādibhāvo vibhajja vuttoti. Apica somanassādīnaṃ cīvarādīnañca sevitabbāsevitabbabhāvaṃ vibhajja vadatīti vibhajjavādī, sassatucchedavāde vā vibhajja vadatīti vibhajjavādī, ‘‘sassato attā ca loko cā’’tiādīnaṃ ṭhapanīyānaṃ pañhānaṃ ṭhapanato rāgādikhayasaṅkhātassa sassatassa rāgādikāyaduccaritādiucchedassa vacanato vibhajjavādī, sassatucchedabhūte ubho ante anupaggamma majjhimapaṭipadābhūtassa paṭiccasamuppādassa desanato vibhajjavādī, bhagavā. Parappavādaṃ maddantoti tasmiṃ tatiyasaṅgītikāle uppannaṃ vādaṃ, tato paṭṭhāya yāva saddhammantaradhānā āyatiṃ uppajjanakavādañca sandhāya vuttaṃ. Tasmiñhi samāgame ayaṃ thero yāni ca tadā uppannāni vatthūni, yāni ca āyatiṃ uppajjissanti, sabbesampi tesaṃ paṭibāhanatthaṃ satthārā dinnanayavaseneva tathāgatena ṭhapitamātikaṃ vibhajanto sakavāde pañca suttasatāni, paravāde pañcāti suttasahassaṃ āharitvā tadā uppannavādassa maddanato parappavādamaddanaṃ āyatiṃ uppajjanakavādānaṃ paṭisedhanalakkhaṇabhāvato āyatiṃ paṭisedhalakkhaṇaṃ kathāvatthuppakaraṇaṃ akāsi.
อิติ สมนฺตปาสาทิกาย วินยฎฺฐกถาย สารตฺถทีปนิยํ
Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ
ตติยสงฺคีติกถาวณฺณนา สมตฺตาฯ
Tatiyasaṅgītikathāvaṇṇanā samattā.
