| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / สารตฺถทีปนี-ฎีกา • Sāratthadīpanī-ṭīkā |
อาจริยปรมฺปรกถาวณฺณนา
Ācariyaparamparakathāvaṇṇanā
‘‘เกนาภต’’นฺติ อิมํ ปญฺหํ วิสเชฺชเนฺตน ชมฺพุทีเป ตาว อาจริยปรมฺปรา ยาว ตติยสงฺคีติ, ตาว ทเสฺสตฺวา อิทานิ สีหฬทีเป อาจริยปรมฺปรํ ทเสฺสตุํ ‘‘ตติยสงฺคหโต ปน อุทฺธ’’นฺติอาทิ อารทฺธํฯ อิมํ ทีปนฺติ อิมํ ตมฺพปณฺณิทีปํฯ กญฺจิ กาลนฺติ กิสฺมิญฺจิ กาเลฯ โปราณาติ อฎฺฐกถาจริยาฯ ภทฺทนาโมติ ภทฺทสาลเตฺถโรฯ นามสฺส เอกเทเสนปิ หิ โวหาโร ทิสฺสติ ‘‘เทวทโตฺต ทโตฺต’’ติ ยถาฯ อาคุํ น กโรนฺตีติ นาคาฯ วินยปิฎกํ วาจยิํสูติ สมฺพโนฺธฯ ตมฺพปณฺณิยาติ ภุมฺมวจนํฯ นิกาเย ปญฺจ วาเจสุนฺติ วินยาภิธมฺมวเชฺช ทีฆนิกายาทิเก ปญฺจ นิกาเย จ วาเจสุํฯ สตฺต เจว ปกรเณติ ธมฺมสงฺคณีวิภงฺคาทิเก สตฺต อภิธมฺมปฺปกรเณ จ วาเจสุนฺติ อโตฺถฯ อสนิ วิย สิลุจฺจเย กิเลเส เมธติ หิํสตีติ เมธา, ขิปฺปํ คหณธารณเฎฺฐน วา เมธา, ปญฺญา, สา เอตสฺส อตฺถีติ เมธาวีฯ ติเปฎโกติ ตีณิ ปิฎกานิ เอตสฺส อตฺถีติ ติเปฎโก, เตปิฎโกติ วุตฺตํ โหติ, ติปิฎกปริยตฺติธโรติ อโตฺถฯ ตารกานํ ราชาติ ตารกราชา, จนฺทิมาฯ อติโรจถาติ อติวิย วิโรจิตฺถฯ ปุปฺผนาโมติ มหาปทุมเตฺถโรฯ สทฺธมฺมวํสโกวิโทติ สทฺธมฺมตนฺติยา โกวิโทฯ ปุปฺผนาโมติ สุมนเตฺถโรฯ ชมฺพุทีเป ปติฎฺฐิโตติ สุมนเตฺถโร กิร เอกสฺมิํ สมเย สีหฬทีปมฺหิ สาสเน โอสกฺกมาเน ชมฺพุทีปํ คนฺตฺวา อุคฺคณฺหิตฺวา สาสนํ อนุรกฺขโนฺต ตเตฺถว ปติฎฺฐาสิฯ มคฺคโกวิทาติ สคฺคมคฺคโมกฺขมเคฺคสุ โกวิทาฯ
‘‘Kenābhata’’nti imaṃ pañhaṃ visajjentena jambudīpe tāva ācariyaparamparā yāva tatiyasaṅgīti, tāva dassetvā idāni sīhaḷadīpe ācariyaparamparaṃ dassetuṃ ‘‘tatiyasaṅgahato pana uddha’’ntiādi āraddhaṃ. Imaṃ dīpanti imaṃ tambapaṇṇidīpaṃ. Kañci kālanti kismiñci kāle. Porāṇāti aṭṭhakathācariyā. Bhaddanāmoti bhaddasālatthero. Nāmassa ekadesenapi hi vohāro dissati ‘‘devadatto datto’’ti yathā. Āguṃ na karontīti nāgā. Vinayapiṭakaṃ vācayiṃsūti sambandho. Tambapaṇṇiyāti bhummavacanaṃ. Nikāye pañca vācesunti vinayābhidhammavajje dīghanikāyādike pañca nikāye ca vācesuṃ. Satta ceva pakaraṇeti dhammasaṅgaṇīvibhaṅgādike satta abhidhammappakaraṇe ca vācesunti attho. Asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā, paññā, sā etassa atthīti medhāvī. Tipeṭakoti tīṇi piṭakāni etassa atthīti tipeṭako, tepiṭakoti vuttaṃ hoti, tipiṭakapariyattidharoti attho. Tārakānaṃ rājāti tārakarājā, candimā. Atirocathāti ativiya virocittha. Pupphanāmoti mahāpadumatthero. Saddhammavaṃsakovidoti saddhammatantiyā kovido. Pupphanāmoti sumanatthero. Jambudīpe patiṭṭhitoti sumanatthero kira ekasmiṃ samaye sīhaḷadīpamhi sāsane osakkamāne jambudīpaṃ gantvā uggaṇhitvā sāsanaṃ anurakkhanto tattheva patiṭṭhāsi. Maggakovidāti saggamaggamokkhamaggesu kovidā.
ภารํ กตฺวาติ เตสํ เตสํ ภิกฺขูนํ สาสนํ ภารํ กตฺวา, ปฎิพทฺธํ กตฺวาติ อโตฺถฯ ‘‘เต เต ภิกฺขู ตตฺถ ตตฺถ เปเสสี’’ติ สเงฺขปโต วุตฺตเมวตฺถํ วิตฺถาเรตฺวา ทเสฺสโนฺต อาห ‘‘มชฺฌนฺติกเตฺถรํ กสฺมีรคนฺธารรฎฺฐํ เปเสสี’’ติอาทิฯ มหิํสกมณฺฑลนฺติ อนฺธกรฎฺฐํ วทนฺติฯ วนวาสินฺติ วนวาสิรฎฺฐํฯ อตฺตา ปญฺจโม เอเตสนฺติ อตฺตปญฺจมา, ตํ ตํ ทิสาภาคํ ปญฺจ ปเญฺจว ภิกฺขู อคมํสูติ วุตฺตํ โหติฯ
Bhāraṃkatvāti tesaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ sāsanaṃ bhāraṃ katvā, paṭibaddhaṃ katvāti attho. ‘‘Te te bhikkhū tattha tattha pesesī’’ti saṅkhepato vuttamevatthaṃ vitthāretvā dassento āha ‘‘majjhantikattheraṃ kasmīragandhāraraṭṭhaṃ pesesī’’tiādi. Mahiṃsakamaṇḍalanti andhakaraṭṭhaṃ vadanti. Vanavāsinti vanavāsiraṭṭhaṃ. Attā pañcamo etesanti attapañcamā, taṃ taṃ disābhāgaṃ pañca pañceva bhikkhū agamaṃsūti vuttaṃ hoti.
อิทานิ ตตฺถ ตตฺถ คตานํ เถรานํ กิจฺจานุภาวํ ทเสฺสตุกาโม มชฺฌนฺติกเตฺถรสฺส คตฎฺฐาเน กิจฺจํ ตาว ทเสฺสโนฺต ‘‘เตน โข ปน สมเยน กสฺมีรคนฺธารรเฎฺฐ’’ติอาทิมาหฯ กรกวสฺสนฺติ หิมปาตนกวสฺสํฯ หราเปตฺวาติ อุทโกเฆน หราเปตฺวาฯ อรวาฬทหปิฎฺฐิยนฺติ อรวาฬทหสฺส อุทกปิฎฺฐิยํฯ ฉินฺนภินฺนปฎธโรติ สตฺถเกน ฉินฺนํ รเงฺคน ภินฺนํ วณฺณวิการมาปนฺนํ ปฎํ ธาเรตีติ ฉินฺนภินฺนปฎธโรฯ อถ วา สตฺถเกน ฉินฺนานํ คิหิวตฺถวิสภาคานํ กาสาวานํ ธารณโต ฉินฺนภินฺนปฎธโรฯ ภณฺฑูติ มุณฺฑโกฯ กาสาววสโนติ กาสาววตฺถนิวโตฺถฯ มกฺขํ อสหมาโนติ เถรํ ปฎิจฺจ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปนฺนํ ปเรสํ คุณมกฺขนลกฺขณํ มกฺขํ อสหมาโน สนฺธาเรตุํ อธิสหิตุํ วูปสเมตุํ อสโกฺกโนฺตฯ ภิํสนกานีติ เภรวารมฺมณานิฯ ตานิ ทเสฺสตุํ ‘‘ตโต ตโต ภุสา วาตา วายนฺตี’’ติอาทิมาหฯ ภุสา วาตาติ รุกฺขเภทนปพฺพตกูฎนิปาตนสมตฺถา พลววาตาฯ อสนิโย ผลนฺตีติ อสนิโย ภิชฺชนฺติ, ปตนฺตีติ วุตฺตํ โหติฯ ปหรณวุฎฺฐิโยติ อเนกปฺปการา อาวุธวุฎฺฐิโยฯ นิทฺธมถาติ คเหตฺวา อปเนถฯ ภิํสนกนฺติ นาคราชสฺส กายิกวาจสิกปโยคชนิตภยนิมิตฺตํ วิปฺปการํฯ
Idāni tattha tattha gatānaṃ therānaṃ kiccānubhāvaṃ dassetukāmo majjhantikattherassa gataṭṭhāne kiccaṃ tāva dassento ‘‘tena kho pana samayena kasmīragandhāraraṭṭhe’’tiādimāha. Karakavassanti himapātanakavassaṃ. Harāpetvāti udakoghena harāpetvā. Aravāḷadahapiṭṭhiyanti aravāḷadahassa udakapiṭṭhiyaṃ. Chinnabhinnapaṭadharoti satthakena chinnaṃ raṅgena bhinnaṃ vaṇṇavikāramāpannaṃ paṭaṃ dhāretīti chinnabhinnapaṭadharo. Atha vā satthakena chinnānaṃ gihivatthavisabhāgānaṃ kāsāvānaṃ dhāraṇato chinnabhinnapaṭadharo. Bhaṇḍūti muṇḍako. Kāsāvavasanoti kāsāvavatthanivattho. Makkhaṃ asahamānoti theraṃ paṭicca attano santāne uppannaṃ paresaṃ guṇamakkhanalakkhaṇaṃ makkhaṃ asahamāno sandhāretuṃ adhisahituṃ vūpasametuṃ asakkonto. Bhiṃsanakānīti bheravārammaṇāni. Tāni dassetuṃ ‘‘tato tato bhusā vātā vāyantī’’tiādimāha. Bhusā vātāti rukkhabhedanapabbatakūṭanipātanasamatthā balavavātā. Asaniyo phalantīti asaniyo bhijjanti, patantīti vuttaṃ hoti. Paharaṇavuṭṭhiyoti anekappakārā āvudhavuṭṭhiyo. Niddhamathāti gahetvā apanetha. Bhiṃsanakanti nāgarājassa kāyikavācasikapayogajanitabhayanimittaṃ vippakāraṃ.
เม ภยเภรวํ ชเนตุํ ปฎิพโล น อสฺส น ภเวยฺยาติ สมฺพโนฺธฯ ตตฺถ ภยเภรวํ นาม ขุทฺทานุขุทฺทกํ ภยํฯ อถ วา ภยนฺติ จิตฺตุตฺราสภยํ, ปฎิฆภยเสฺสตํ อธิวจนํฯ เภรวนฺติ ภยชนกมารมฺมณํฯ สเจปิ ตฺวํ มหิํ สพฺพนฺติ สเจปิ ตฺวํ มหานาค สพฺพํ มหิํ สมุเทฺทน สห สสมุทฺทํ ปพฺพเตน สห สปพฺพตํ อุกฺขิปิตฺวา มมูปริ มยฺหํ สีโสปริ ขิเปยฺยาสีติ อโตฺถฯ เม ภยเภรวํ ชเนตุํ เนว สกฺกุเณยฺยาสีติ สมฺพโนฺธฯ อญฺญทตฺถูติ เอกํเสนฯ ตเววสฺส วิฆาโต อุรคาธิปาติ อุรคานํ นาคานํ อธิปติ ราช ตว เอว วิฆาโต ทุกฺขํ วิหิํสา อสฺส ภเวยฺยาติ อโตฺถฯ
Me bhayabheravaṃ janetuṃ paṭibalo na assa na bhaveyyāti sambandho. Tattha bhayabheravaṃ nāma khuddānukhuddakaṃ bhayaṃ. Atha vā bhayanti cittutrāsabhayaṃ, paṭighabhayassetaṃ adhivacanaṃ. Bheravanti bhayajanakamārammaṇaṃ. Sacepi tvaṃ mahiṃ sabbanti sacepi tvaṃ mahānāga sabbaṃ mahiṃ samuddena saha sasamuddaṃ pabbatena saha sapabbataṃ ukkhipitvā mamūpari mayhaṃ sīsopari khipeyyāsīti attho. Me bhayabheravaṃ janetuṃ neva sakkuṇeyyāsīti sambandho. Aññadatthūti ekaṃsena. Tavevassa vighāto uragādhipāti uragānaṃ nāgānaṃ adhipati rāja tava eva vighāto dukkhaṃ vihiṃsā assa bhaveyyāti attho.
ธมฺมิยา กถาย สนฺทเสฺสตฺวาติอาทีสุ ตงฺขณานุรูปาย ธมฺมเทสนาย ทิฎฺฐธมฺมสมฺปรายิกํ อตฺถํ สนฺทเสฺสตฺวา กุสเล ธเมฺม สมาทเปตฺวา คณฺหาเปตฺวา ตตฺถ จ นํ สมุเตฺตเชตฺวา สอุสฺสาหํ กตฺวา ตาย จ สอุสฺสาหตาย อเญฺญหิ จ วิชฺชมานคุเณหิ สมฺปหํเสตฺวา โตเสตฺวาติ อโตฺถฯ เถเรน กตํ นาคานุสาสนํ ทเสฺสโนฺต ‘‘อถายสฺมา’’ติอาทิมาหฯ ตตฺถ อิโต อุทฺธํ ยถา ปุเรติ ยถา ตุเมฺห อิโต ปุเร สทฺธมฺมสวนุปฺปตฺติวิรหิตกาเล ปรสฺส โกธํ อุปฺปาทยิตฺถ, อิทานิ อิโต ปฎฺฐาย อุทฺธํ อนาคเต โกธญฺจ มา ชนยิตฺถ, วิชาตมาตุยาปิ ปุเตฺต สิเนหเจฺฉทนํ สพฺพวินาสมูลกํ สสฺสฆาตกญฺจ มา กริตฺถาติ อโตฺถฯ สุขกามา หิ ปาณิโนติ เอตฺถ หิ-สโทฺท การโณปเทเส, ยสฺมา สเพฺพ สตฺตา สุขกามา, ตสฺมา หิตสุขอุปเจฺฉทกรํ สสฺสฆาตญฺจ มา กโรถาติ วุตฺตํ โหติฯ
Dhammiyā kathāya sandassetvātiādīsu taṅkhaṇānurūpāya dhammadesanāya diṭṭhadhammasamparāyikaṃ atthaṃ sandassetvā kusale dhamme samādapetvā gaṇhāpetvā tattha ca naṃ samuttejetvā saussāhaṃ katvā tāya ca saussāhatāya aññehi ca vijjamānaguṇehi sampahaṃsetvā tosetvāti attho. Therena kataṃ nāgānusāsanaṃ dassento ‘‘athāyasmā’’tiādimāha. Tattha ito uddhaṃ yathā pureti yathā tumhe ito pure saddhammasavanuppattivirahitakāle parassa kodhaṃ uppādayittha, idāni ito paṭṭhāya uddhaṃ anāgate kodhañca mā janayittha, vijātamātuyāpi putte sinehacchedanaṃ sabbavināsamūlakaṃ sassaghātakañca mā karitthāti attho. Sukhakāmā hi pāṇinoti ettha hi-saddo kāraṇopadese, yasmā sabbe sattā sukhakāmā, tasmā hitasukhaupacchedakaraṃ sassaghātañca mā karothāti vuttaṃ hoti.
ยถานุสิฎฺฐนฺติ ยํ ยํ อนุสิฎฺฐํ ยถานุสิฎฺฐํ, อนุสิฎฺฐํ อนติกฺกมฺม วา ยถานุสิฎฺฐํ, เถเรน ทิโนฺนวาทํ อนติกฺกมฺมาติ วุตฺตํ โหติฯ ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ ปฐมมคฺคผลาธิคโม อโหสีติ วทนฺติฯ กุลสตสหสฺสนฺติ อิมินา ปุริสานํ สตสหสฺสํ ทเสฺสติฯ กสฺมีรคนฺธาราติ กสฺมีรคนฺธารรฎฺฐวาสิโนฯ กาสาวปโชฺชตาติ ภิกฺขูนํ นิวตฺถปารุตกาสาววเตฺถหิ โอภาสิตาฯ อิสิวาตปฎิวาตาติ ภิกฺขูนํ นิวาสนปารุปนวาเตน เจว หตฺถปาทานํ สมิญฺชนปสารณาทิวาเตน จ สมนฺตโต พีชิยมานา อเหสุํฯ ทุฎฺฐนฺติ กุปิตํฯ พนฺธนาติ สํสารพนฺธนโตฯ
Yathānusiṭṭhanti yaṃ yaṃ anusiṭṭhaṃ yathānusiṭṭhaṃ, anusiṭṭhaṃ anatikkamma vā yathānusiṭṭhaṃ, therena dinnovādaṃ anatikkammāti vuttaṃ hoti. Dhammābhisamayo ahosīti paṭhamamaggaphalādhigamo ahosīti vadanti. Kulasatasahassanti iminā purisānaṃ satasahassaṃ dasseti. Kasmīragandhārāti kasmīragandhāraraṭṭhavāsino. Kāsāvapajjotāti bhikkhūnaṃ nivatthapārutakāsāvavatthehi obhāsitā. Isivātapaṭivātāti bhikkhūnaṃ nivāsanapārupanavātena ceva hatthapādānaṃ samiñjanapasāraṇādivātena ca samantato bījiyamānā ahesuṃ. Duṭṭhanti kupitaṃ. Bandhanāti saṃsārabandhanato.
ธมฺมจกฺขุนฺติ เหฎฺฐามคฺคตฺตเย ญาณํฯ เกจิ ปเนตฺถ ‘‘ปฐมมคฺคญาณเมว เต ปฎิลภิํสู’’ติ วทนฺติฯ โจเทตฺวา เทวทูเตหีติ (ม. นิ. อฎฺฐ. ๓.๒๖๓ อาทโย) เทวทูตสุตฺตนฺตเทสนาวเสน (ม. นิ. ๓.๒๖๑ อาทโย) ทหรกุมาโร ชราชิณฺณสโตฺต คิลานสโตฺต กมฺมการณา กมฺมการณิกา วา มตสโตฺตติ อิเมหิ ปญฺจหิ เทวทูเตหิ โจเทตฺวา โอวทิตฺวา, สํเวคํ อุปฺปาเทตฺวาติ อโตฺถฯ ทหรกุมาราทโย หิ ตตฺถ ‘‘เทวทูตา’’ติ วุจฺจนฺติฯ ตถา หิ ทหรกุมาโร อตฺถโต เอวํ วทติ นาม ‘‘ปสฺสถ โภ มยฺหมฺปิ ตุมฺหากํ วิย หตฺถปาทา อตฺถิ, สเก ปนมฺหิ มุตฺตกรีเส ปลิปโนฺน, อตฺตโน ธมฺมตาย อุฎฺฐหิตฺวา นหายิตุํ น สโกฺกมิ, ‘อหํ กิลิโฎฺฐ, นหาเปถ ม’นฺติ วตฺตุมฺปิ น สโกฺกมิ, ชาติโตมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต, น โข ปนาหเมว, ตุเมฺหปิ ชาติโต อปริมุตฺตาวฯ ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ ชาติ อาคมิสฺสติ, อิติ ตสฺสา ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติฯ เตเนส เทวทูโต นาม ชาโตฯ
Dhammacakkhunti heṭṭhāmaggattaye ñāṇaṃ. Keci panettha ‘‘paṭhamamaggañāṇameva te paṭilabhiṃsū’’ti vadanti. Codetvā devadūtehīti (ma. ni. aṭṭha. 3.263 ādayo) devadūtasuttantadesanāvasena (ma. ni. 3.261 ādayo) daharakumāro jarājiṇṇasatto gilānasatto kammakāraṇā kammakāraṇikā vā matasattoti imehi pañcahi devadūtehi codetvā ovaditvā, saṃvegaṃ uppādetvāti attho. Daharakumārādayo hi tattha ‘‘devadūtā’’ti vuccanti. Tathā hi daharakumāro atthato evaṃ vadati nāma ‘‘passatha bho mayhampi tumhākaṃ viya hatthapādā atthi, sake panamhi muttakarīse palipanno, attano dhammatāya uṭṭhahitvā nahāyituṃ na sakkomi, ‘ahaṃ kiliṭṭho, nahāpetha ma’nti vattumpi na sakkomi, jātitomhi aparimuttatāya ediso jāto, na kho panāhameva, tumhepi jātito aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi jāti āgamissati, iti tassā pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto.
ชราชิณฺณสโตฺตปิ อตฺถโต เอวํ วทติ นาม ‘‘ปสฺสถ โภ อหมฺปิ ตุเมฺห วิย ตรุโณ อโหสิํ อูรุพลพาหุพลชวสมฺปโนฺน, ตสฺส เม ตา พลชวสมฺปตฺติโย อนฺตรหิตา, หตฺถปาทา หตฺถปาทกิจฺจญฺจ น กโรนฺติ, ชรายมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต, น โข ปนาหเมว, ตุเมฺหปิ ชราย อปริมุตฺตาวฯ ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ ชรา อาคมิสฺสติ, อิติ ตสฺสา ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติฯ เตเนส เทวทูโต นาม ชาโตฯ
Jarājiṇṇasattopi atthato evaṃ vadati nāma ‘‘passatha bho ahampi tumhe viya taruṇo ahosiṃ ūrubalabāhubalajavasampanno, tassa me tā balajavasampattiyo antarahitā, hatthapādā hatthapādakiccañca na karonti, jarāyamhi aparimuttatāya ediso jāto, na kho panāhameva, tumhepi jarāya aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi jarā āgamissati, iti tassā pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto.
คิลานสโตฺตปิ อตฺถโต เอวํ วทติ นาม ‘‘ปสฺสถ โภ อหมฺปิ ตุเมฺห วิย นิโรโค อโหสิํ, โสมฺหิ เอตรหิ พฺยาธินา อภิหโต สเก มุตฺตกรีเส ปลิปโนฺน, อุฎฺฐาตุมฺปิ น สโกฺกมิ, วิชฺชมานาปิ เม หตฺถปาทา หตฺถปาทกิจฺจํ น กโรนฺติ, พฺยาธิโตมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต, น โข ปนาหเมว, ตุเมฺหปิ พฺยาธิโต อปริมุตฺตาวฯ ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ พฺยาธิ อาคมิสฺสติ, อิติ ตสฺส ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติฯ เตเนส เทวทูโต นาม ชาโตฯ
Gilānasattopi atthato evaṃ vadati nāma ‘‘passatha bho ahampi tumhe viya nirogo ahosiṃ, somhi etarahi byādhinā abhihato sake muttakarīse palipanno, uṭṭhātumpi na sakkomi, vijjamānāpi me hatthapādā hatthapādakiccaṃ na karonti, byādhitomhi aparimuttatāya ediso jāto, na kho panāhameva, tumhepi byādhito aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi byādhi āgamissati, iti tassa pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto.
กมฺมการณา กมฺมการณิกา วา จตุโตฺถ เทวทูโตติ เวทิตพฺพาฯ ตตฺถ กมฺมการณปเกฺข ทฺวตฺติํส ตาว กมฺมการณา อตฺถโต เอวํ วทนฺติ นาม ‘‘มยํ นิพฺพตฺตมานา น รุเกฺข วา ปาสาเณ วา นิพฺพตฺตาม, ตุมฺหาทิสานํ สรีเร นิพฺพตฺตาม, อิติ อมฺหากํ ปุเร นิพฺพตฺติโตว กลฺยาณํ กโรถา’’ติฯ เตเนตา เทวทูตา นาม ชาตาฯ กมฺมการณิกาปิ อตฺถโต เอวํ วทนฺติ นาม ‘‘มยํ ทฺวตฺติํส กมฺมการณา กโรนฺตา น รุกฺขาทีสุ กโรม, ตุมฺหาทิเสสุ สเตฺตสุเยว กโรม, อิติ อมฺหากํ ตุเมฺหสุ ปุเร กมฺมการณาการณโตว กลฺยาณํ กโรถา’’ติฯ เตเนเตปิ เทวทูตา นาม ชาตาฯ
Kammakāraṇā kammakāraṇikā vā catuttho devadūtoti veditabbā. Tattha kammakāraṇapakkhe dvattiṃsa tāva kammakāraṇā atthato evaṃ vadanti nāma ‘‘mayaṃ nibbattamānā na rukkhe vā pāsāṇe vā nibbattāma, tumhādisānaṃ sarīre nibbattāma, iti amhākaṃ pure nibbattitova kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenetā devadūtā nāma jātā. Kammakāraṇikāpi atthato evaṃ vadanti nāma ‘‘mayaṃ dvattiṃsa kammakāraṇā karontā na rukkhādīsu karoma, tumhādisesu sattesuyeva karoma, iti amhākaṃ tumhesu pure kammakāraṇākāraṇatova kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenetepi devadūtā nāma jātā.
มตกสโตฺตปิ อตฺถโต เอวํ วทติ นาม ‘‘ปสฺสถ โภ มํ อามกสุสาเน ฉฑฺฑิตํ อุทฺธุมาตกาทิภาวํ ปตฺตํ, มรณโตมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต, น โข ปนาหเมว, ตุเมฺหปิ มรณโต อปริมุตฺตาวฯ ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ มรณํ อาคมิสฺสติ, อิติ ตสฺส ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติฯ เตเนส เทวทูโต นาม ชาโตฯ ตสฺมา ทหรกุมาราทโย เอตฺถ ‘‘เทวทูตา’’ติ เวทิตพฺพาฯ
Matakasattopi atthato evaṃ vadati nāma ‘‘passatha bho maṃ āmakasusāne chaḍḍitaṃ uddhumātakādibhāvaṃ pattaṃ, maraṇatomhi aparimuttatāya ediso jāto, na kho panāhameva, tumhepi maraṇato aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi maraṇaṃ āgamissati, iti tassa pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto. Tasmā daharakumārādayo ettha ‘‘devadūtā’’ti veditabbā.
อนมตคฺคิยนฺติ อนมตคฺคสํยุตฺตํ (สํ. นิ. ๒.๑๒๔)ฯ ธมฺมามตํ ปาเยสีติ โลกุตฺตรธมฺมามตํ ปานํ ปฎิลาภกรณวเสน ปาเยสีติ อโตฺถฯ สมธิกานีติ สหาธิกานิฯ สหโตฺถ เหตฺถ สํสโทฺทฯ อิสีติ สีลกฺขนฺธาทโย ธมฺมกฺขเนฺธ เอสิ คเวสิ ปริเยสีติ อิสีติ วุจฺจติฯ ปญฺจ รฎฺฐานีติ ปญฺจวิธจีนรฎฺฐานิฯ หิมวนฺตํ คนฺตฺวา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ ปกาเสโนฺต ยกฺขเสนํ ปสาทยีติ โยเชตพฺพํฯ
Anamataggiyanti anamataggasaṃyuttaṃ (saṃ. ni. 2.124). Dhammāmataṃ pāyesīti lokuttaradhammāmataṃ pānaṃ paṭilābhakaraṇavasena pāyesīti attho. Samadhikānīti sahādhikāni. Sahattho hettha saṃsaddo. Isīti sīlakkhandhādayo dhammakkhandhe esi gavesi pariyesīti isīti vuccati. Pañca raṭṭhānīti pañcavidhacīnaraṭṭhāni. Himavantaṃ gantvā dhammacakkappavattanaṃ pakāsento yakkhasenaṃ pasādayīti yojetabbaṃ.
เตน จ สมเยนาติ ตสฺมิํ สมเย เตสํ คมนโต ปุพฺพภาคกาเลฯ ลทฺธํ ภวิสฺสตีติ เวสฺสวณสนฺติกา ลทฺธํ ภวิสฺสติฯ เวคสาติ เวเคนฯ สมนฺตโต อารกฺขํ ฐเปสีติ ‘‘อิโต ปฎฺฐาย มา ปวิสนฺตู’’ติ อธิฎฺฐานวเสน สมนฺตา อารกฺขํ ฐเปสิฯ อฑฺฒุฑฺฒานิ สหสฺสานีติ อเฑฺฒน จตุตฺถานิ อฑฺฒุฑฺฒานิ, อติเรกปญฺจสตานิ ตีณิ สหสฺสานีติ วุตฺตํ โหติฯ ทิยฑฺฒสหสฺสนฺติ อเฑฺฒน ทุติยํ ทิยฑฺฒํ, อติเรกปญฺจสตํ เอกํ สหสฺสนฺติ อโตฺถฯ โสณุตฺตราติ โสโณ จ อุตฺตโร จ โสณุตฺตราฯ นิทฺธเมตฺวานาติ ปลาเปตฺวานฯ อเทสิสุนฺติ อเทสยุํฯ
Tena ca samayenāti tasmiṃ samaye tesaṃ gamanato pubbabhāgakāle. Laddhaṃ bhavissatīti vessavaṇasantikā laddhaṃ bhavissati. Vegasāti vegena. Samantato ārakkhaṃ ṭhapesīti ‘‘ito paṭṭhāya mā pavisantū’’ti adhiṭṭhānavasena samantā ārakkhaṃ ṭhapesi. Aḍḍhuḍḍhāni sahassānīti aḍḍhena catutthāni aḍḍhuḍḍhāni, atirekapañcasatāni tīṇi sahassānīti vuttaṃ hoti. Diyaḍḍhasahassanti aḍḍhena dutiyaṃ diyaḍḍhaṃ, atirekapañcasataṃ ekaṃ sahassanti attho. Soṇuttarāti soṇo ca uttaro ca soṇuttarā. Niddhametvānāti palāpetvāna. Adesisunti adesayuṃ.
อชฺฌิโฎฺฐติ อาณโตฺตฯ ปุน ทานีติ เอตฺถ ทานีติ นิปาตมตฺตํ, ปุน อาคเจฺฉยฺยาม วา น วาติ อโตฺถฯ ราชคหนครปริวตฺตเกนาติ ราชคหนครํ ปริวเชฺชตฺวา ตโต พหิ ตํ ปทกฺขิณํ กตฺวา คตมเคฺคน คมเนน วาฯ อิทานิ เถรมาตุยา เวฎิสนคเร นิวาสการณํ ทเสฺสตุํ ตสฺส นครสฺส ตสฺสา ชาติภูมิภาวํ เถรสฺส จ อฎฺฐุปฺปตฺติํ ทเสฺสโนฺต ‘‘อโสโก กิร กุมารกาเล’’ติอาทิมาหฯ
Ajjhiṭṭhoti āṇatto. Puna dānīti ettha dānīti nipātamattaṃ, puna āgaccheyyāma vā na vāti attho. Rājagahanagaraparivattakenāti rājagahanagaraṃ parivajjetvā tato bahi taṃ padakkhiṇaṃ katvā gatamaggena gamanena vā. Idāni theramātuyā veṭisanagare nivāsakāraṇaṃ dassetuṃ tassa nagarassa tassā jātibhūmibhāvaṃ therassa ca aṭṭhuppattiṃ dassento ‘‘asoko kira kumārakāle’’tiādimāha.
อยํ ปเนตฺถ อนุปุพฺพิกถา – ปุเพฺพ กิร โมริยวํเส ชาตสฺส จนฺทคุตฺตสฺส นาม รโญฺญ ปุโตฺต พินฺทุสาโร นาม กุมาโร ปิตุ อจฺจเยน ปาฎลิปุตฺตมฺหิ นคเร ราชา อโหสิฯ ตสฺส เทฺว ปุตฺตา สอุทริยา อเหสุํ, เตสํ เอกูนสตมตฺตา เวมาติกภาตโร อเหสุํฯ ราชา ปน เตสํ สพฺพเชฎฺฐกสฺส อโสกกุมารสฺส อุปรชฺชฎฺฐานญฺจ อวนฺติรฎฺฐญฺจ ทตฺวา อเถกทิวสํ อตฺตโน อุปฎฺฐานํ อาคตํ ทิสฺวา ‘‘ตาต, อุปราช, ตว รฎฺฐํ คนฺตฺวา ตตฺถ อุเชฺชนีนคเร วสาหี’’ติ อาณาเปสิฯ โส ปิตุ วจเนน ตํ อุเชฺชนิํ คจฺฉโนฺต อนฺตรามเคฺค เวฎิสคิรินคเร เวฎิสนามกสฺส เสฎฺฐิสฺส ฆเร นิวาสํ อุปคนฺตฺวา ตสฺส เสฎฺฐิสฺส ธีตรํ ลกฺขณสมฺปนฺนํ โยพฺพนปฺปตฺตํ เวฎิสคิริํ นาม กุมาริํ ทิสฺวา ตาย ปฎิพทฺธจิโตฺต มาตาปิตูนํ กถาเปตฺวา ตํ เตหิ ทินฺนํ ปฎิลภิตฺวา ตาย สทฺธิํ สํวาสํ กเปฺปสิฯ สา เตน สํวาเสน สญฺชาตคพฺภา หุตฺวา ตโต อุเชฺชนิํ นีตา มหินฺทกุมารํ ชนยิฯ ตโต วสฺสทฺวเย อติกฺกเนฺต สงฺฆมิตฺตญฺจ ธีตรํ อุปลภิตฺวา อุปราเชน สทฺธิํ ตตฺถ วสติฯ อุปราชสฺส ปน ปิตา พินฺทุสาโร มรณมเญฺจ นิปโนฺน ปุตฺตํ อโสกกุมารํ สริตฺวา ตํ ปโกฺกสาเปตุํ อุเชฺชนิํ มนุเสฺส เปเสสิฯ เต ตโต อุเชฺชนิํ คนฺตฺวา อโสกสฺส ตํ ปวตฺติํ อาโรเจสุํฯ เตสํ วจเนน โส ปิตุ สนฺติกํ ตุริตคมเนนาคจฺฉโนฺต อนฺตรามเคฺค เวฎิสคิรินครมฺหิ ปุตฺตทาเร ฐเปตฺวา ปิตุ สนฺตกํ ปาฎลิปุตฺตนครํ คนฺตฺวา คตสมนนฺตรเมว กาลกตสฺส ปิตุโน สรีรกิจฺจํ การาเปตฺวา ตโต เอกูนสตมเตฺต เวมาติกภาตโร จ ฆาตาเปตฺวา วิหตกณฺฎโก หุตฺวา ตตฺถ ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา อภิเสกํ คณฺหิฯ ตทาปิ เถรมาตา ทารเก รโญฺญ สนฺติกํ เปเสตฺวา สยํ ตเตฺถว เวฎิสคิรินคเร วสิฯ เตน วุตฺตํ ‘‘สา ตสฺส มาตา เตน สมเยน ญาติฆเร วสี’’ติฯ
Ayaṃ panettha anupubbikathā – pubbe kira moriyavaṃse jātassa candaguttassa nāma rañño putto bindusāro nāma kumāro pitu accayena pāṭaliputtamhi nagare rājā ahosi. Tassa dve puttā saudariyā ahesuṃ, tesaṃ ekūnasatamattā vemātikabhātaro ahesuṃ. Rājā pana tesaṃ sabbajeṭṭhakassa asokakumārassa uparajjaṭṭhānañca avantiraṭṭhañca datvā athekadivasaṃ attano upaṭṭhānaṃ āgataṃ disvā ‘‘tāta, uparāja, tava raṭṭhaṃ gantvā tattha ujjenīnagare vasāhī’’ti āṇāpesi. So pitu vacanena taṃ ujjeniṃ gacchanto antarāmagge veṭisagirinagare veṭisanāmakassa seṭṭhissa ghare nivāsaṃ upagantvā tassa seṭṭhissa dhītaraṃ lakkhaṇasampannaṃ yobbanappattaṃ veṭisagiriṃ nāma kumāriṃ disvā tāya paṭibaddhacitto mātāpitūnaṃ kathāpetvā taṃ tehi dinnaṃ paṭilabhitvā tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi. Sā tena saṃvāsena sañjātagabbhā hutvā tato ujjeniṃ nītā mahindakumāraṃ janayi. Tato vassadvaye atikkante saṅghamittañca dhītaraṃ upalabhitvā uparājena saddhiṃ tattha vasati. Uparājassa pana pitā bindusāro maraṇamañce nipanno puttaṃ asokakumāraṃ saritvā taṃ pakkosāpetuṃ ujjeniṃ manusse pesesi. Te tato ujjeniṃ gantvā asokassa taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Tesaṃ vacanena so pitu santikaṃ turitagamanenāgacchanto antarāmagge veṭisagirinagaramhi puttadāre ṭhapetvā pitu santakaṃ pāṭaliputtanagaraṃ gantvā gatasamanantarameva kālakatassa pituno sarīrakiccaṃ kārāpetvā tato ekūnasatamatte vemātikabhātaro ca ghātāpetvā vihatakaṇṭako hutvā tattha chattaṃ ussāpetvā abhisekaṃ gaṇhi. Tadāpi theramātā dārake rañño santikaṃ pesetvā sayaṃ tattheva veṭisagirinagare vasi. Tena vuttaṃ ‘‘sā tassa mātā tena samayena ñātighare vasī’’ti.
อาโรเปสีติ ปฎิปาเทสิฯ อมฺหากํ อิธ กตฺตพฺพกิจฺจํ นิฎฺฐิตนฺติ มาตุ ทสฺสนสฺส กตภาวํ สนฺธายาหฯ อนุภวตุ ตาว เม ปิตรา เปสิตํ อภิเสกนฺติอาทีสุ อภิเสกเปสนาทิกถา วิตฺถาเรน อุตฺตรโต อาวิ ภวิสฺสติฯ ฉณตฺถนฺติ ฉณนิมิตฺตํ, ฉณเหตูติ อโตฺถ, สยํ ฉณกีฬํ อกาตุกาโมติ วุตฺตํ โหติฯ ตทา กิร เทวานํปิยติโสฺส เชฎฺฐมูลมาสปุณฺณมิยํ นกฺขตฺตํ โฆสาเปตฺวา ‘‘สลิลกีฬาฉณํ กโรถา’’ติ อมเจฺจ อาณาเปตฺวา สยํ มิควํ กีฬิตุกาโม มิสฺสกปพฺพตํ อคมาสิฯ มิสฺสกปพฺพตนฺติ ปํสุปาสาณมิสฺสกตฺตา เอวํลทฺธนามํ ปพฺพตํฯ ทิฎฺฐสโจฺจติ อนาคามิมเคฺคน ปฎิวิทฺธสโจฺจ, อนาคามิผลํ ปโตฺตติ วุตฺตํ โหติฯ โส กิร เถเรน อตฺตโน มาตุเทวิยา เทสิตํ ธมฺมํ สุตฺวา อนาคามิผลํ สจฺฉากาสิ, โส จ เถรสฺส ภาคิเนโยฺยติ เวทิตโพฺพฯ ตถา หิ เถรสฺส มาตุเทวิยา ภคินี ตสฺสา ธีตา, ตสฺสา อยํ ปุโตฺตฯ วุตฺตเญฺหตํ มหาวํเส –
Āropesīti paṭipādesi. Amhākaṃ idha kattabbakiccaṃ niṭṭhitanti mātu dassanassa katabhāvaṃ sandhāyāha. Anubhavatu tāva me pitarā pesitaṃ abhisekantiādīsu abhisekapesanādikathā vitthārena uttarato āvi bhavissati. Chaṇatthanti chaṇanimittaṃ, chaṇahetūti attho, sayaṃ chaṇakīḷaṃ akātukāmoti vuttaṃ hoti. Tadā kira devānaṃpiyatisso jeṭṭhamūlamāsapuṇṇamiyaṃ nakkhattaṃ ghosāpetvā ‘‘salilakīḷāchaṇaṃ karothā’’ti amacce āṇāpetvā sayaṃ migavaṃ kīḷitukāmo missakapabbataṃ agamāsi. Missakapabbatanti paṃsupāsāṇamissakattā evaṃladdhanāmaṃ pabbataṃ. Diṭṭhasaccoti anāgāmimaggena paṭividdhasacco, anāgāmiphalaṃ pattoti vuttaṃ hoti. So kira therena attano mātudeviyā desitaṃ dhammaṃ sutvā anāgāmiphalaṃ sacchākāsi, so ca therassa bhāgineyyoti veditabbo. Tathā hi therassa mātudeviyā bhaginī tassā dhītā, tassā ayaṃ putto. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –
‘‘เทวิยา ภคินี ธีตุ, ปุโตฺต ภณฺฑุกนามโก;
‘‘Deviyā bhaginī dhītu, putto bhaṇḍukanāmako;
เถเรน เทวิยา ธมฺมํ, สุตฺวา เทสิตเมว ตุ;
Therena deviyā dhammaṃ, sutvā desitameva tu;
อนาคามิผลํ ปตฺวา, วสิ เถรสฺส สนฺติเก’’ติฯ
Anāgāmiphalaṃ patvā, vasi therassa santike’’ti.
สมฺมาสมฺพุเทฺธน จ ตุเมฺห พฺยากตาติ โพธิมูเล เอว พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกตฺวา ตมฺพปณฺณิทีปํ ทิสฺวา อนาคเต ตสฺส ทีปสฺส สมฺปตฺติํ ทิเฎฺฐน สมฺมาสมฺพุเทฺธน ‘‘อนาคเต มหิโนฺท นาม ภิกฺขุ ตมฺพปณฺณิทีปํ ปสาเทสฺสตี’’ติ ตุเมฺห พฺยากตาฯ ตตฺถ ตมฺพปณฺณิทีปนฺติ ทีปวาสิโน วุตฺตาฯ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณํ อาสยานุสยญาณญฺจ ‘‘พุทฺธจกฺขู’’ติ วุจฺจติฯ เตน ปน อินฺทฺริยปโรปราทิํ วินา อญฺญํ น สกฺกา ทฎฺฐุนฺติ ‘‘โวโลเกโนฺต’’ติ อวตฺวา ‘‘โวโลเกตฺวา’’ติ วุตฺตํฯ เอตมตฺถนฺติ ‘‘อนาคเต มหิโนฺท นาม ภิกฺขุ ตมฺพปณฺณิทีปํ ปสาเทสฺสตี’’ติ อิมมตฺถํฯ
Sammāsambuddhena ca tumhe byākatāti bodhimūle eva buddhacakkhunā lokaṃ voloketvā tambapaṇṇidīpaṃ disvā anāgate tassa dīpassa sampattiṃ diṭṭhena sammāsambuddhena ‘‘anāgate mahindo nāma bhikkhu tambapaṇṇidīpaṃ pasādessatī’’ti tumhe byākatā. Tattha tambapaṇṇidīpanti dīpavāsino vuttā. Indriyaparopariyattañāṇaṃ āsayānusayañāṇañca ‘‘buddhacakkhū’’ti vuccati. Tena pana indriyaparoparādiṃ vinā aññaṃ na sakkā daṭṭhunti ‘‘volokento’’ti avatvā ‘‘voloketvā’’ti vuttaṃ. Etamatthanti ‘‘anāgate mahindo nāma bhikkhu tambapaṇṇidīpaṃ pasādessatī’’ti imamatthaṃ.
เวฎิสคิริมฺหิ ราชคเหติ เทวิยา กตวิหาเรฯ กาโลว คมนสฺส, คจฺฉาม ทีปมุตฺตมนฺติ โยเชตพฺพํฯ อิทญฺจ เตสํ ปริวิตกฺกนิทสฺสนํฯ ปฬินาติ อากาสํ ปกฺขนฺทิํสุฯ อมฺพเรติ อากาเสฯ เอวมากาสํ ปกฺขนฺทิตฺวา กิํ เต อกํสูติ เจติยปพฺพเต นิปติํสูติ ทเสฺสโนฺต อาห ‘‘เอวมุปฺปติตา เถรา, นิปติํสุ นคุตฺตเม’’ติฯ อิทานิ ตสฺส ปพฺพตสฺส ปติฎฺฐิตฎฺฐานํ เถรานญฺจ ตตฺถ นิปติตฎฺฐานํ ทเสฺสตุํ ‘‘ปุรโต ปุรเสฎฺฐสฺสา’’ติอาทิคาถมาหฯ ปุรโตติ ปาจีนทิสาภาเคฯ ปุรเสฎฺฐสฺสาติ อนุราธปุรสงฺขาตสฺส ปุรวรสฺสฯ เมฆสนฺนิเภติ สมนฺตโต นีลวณฺณตฺตา นีลมหาเมฆสทิเสฯ สีลกูฎมฺหีติ เอวํนามเก ปพฺพตกูเฎฯ หํสาว นคมุทฺธนีติ ปพฺพตมุทฺธนิ หํสา วิยฯ
Veṭisagirimhi rājagaheti deviyā katavihāre. Kālova gamanassa, gacchāma dīpamuttamanti yojetabbaṃ. Idañca tesaṃ parivitakkanidassanaṃ. Paḷināti ākāsaṃ pakkhandiṃsu. Ambareti ākāse. Evamākāsaṃ pakkhanditvā kiṃ te akaṃsūti cetiyapabbate nipatiṃsūti dassento āha ‘‘evamuppatitā therā, nipatiṃsu naguttame’’ti. Idāni tassa pabbatassa patiṭṭhitaṭṭhānaṃ therānañca tattha nipatitaṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘purato puraseṭṭhassā’’tiādigāthamāha. Puratoti pācīnadisābhāge. Puraseṭṭhassāti anurādhapurasaṅkhātassa puravarassa. Meghasannibheti samantato nīlavaṇṇattā nīlamahāmeghasadise. Sīlakūṭamhīti evaṃnāmake pabbatakūṭe. Haṃsāva nagamuddhanīti pabbatamuddhani haṃsā viya.
ตตฺถ ปน ปติฎฺฐหโนฺต กทา ปติฎฺฐหีติ อาห ‘‘เอวํ อิฎฺฎิยาทีหิ สทฺธิ’’นฺติอาทิฯ ปรินิพฺพานโตติ ปรินิพฺพานวสฺสโต ตํ อวธิภูตํ มุญฺจิตฺวา ตโต อุทฺธํ ทฺวินฺนํ วสฺสสตานํ อุปริ ฉตฺติํสติเม วเสฺสติ อโตฺถ คเหตโพฺพฯ กถํ เวทิตโพฺพติ อาห ‘‘อชาตสตฺตุสฺส หี’’ติอาทิฯ ตสฺมิํเยว วเสฺสติ เอตฺถ ยสฺมิํ สํวจฺฉเร ยสฺมิญฺจ ทิวเส ภควา ปรินิพฺพุโต, ตสฺมิํ สํวจฺฉเร ตสฺมิํเยว จ ทิวเส วิชยกุมาโร อิมํ ทีปมาคโตติ วทนฺติฯ วุตฺตเญฺหตํ –
Tattha pana patiṭṭhahanto kadā patiṭṭhahīti āha ‘‘evaṃ iṭṭiyādīhi saddhi’’ntiādi. Parinibbānatoti parinibbānavassato taṃ avadhibhūtaṃ muñcitvā tato uddhaṃ dvinnaṃ vassasatānaṃ upari chattiṃsatime vasseti attho gahetabbo. Kathaṃ veditabboti āha ‘‘ajātasattussa hī’’tiādi. Tasmiṃyeva vasseti ettha yasmiṃ saṃvacchare yasmiñca divase bhagavā parinibbuto, tasmiṃ saṃvacchare tasmiṃyeva ca divase vijayakumāro imaṃ dīpamāgatoti vadanti. Vuttañhetaṃ –
‘‘ลงฺกายํ วิชยสนามโก กุมาโร,
‘‘Laṅkāyaṃ vijayasanāmako kumāro,
โอติโณฺณ ถิรมติ ตมฺพปณฺณิทีเป;
Otiṇṇo thiramati tambapaṇṇidīpe;
สาลานํ ยมกคุณานมนฺตรสฺมิํ,
Sālānaṃ yamakaguṇānamantarasmiṃ,
นิพฺพาตุํ สยิตทิเน ตถาคตสฺสา’’ติฯ
Nibbātuṃ sayitadine tathāgatassā’’ti.
สีหกุมารสฺส ปุโตฺตติ เอตฺถ กาลิงฺคราชธีตุ กุจฺฉิสฺมิํ สีหสฺส ชาโต กุมาโร สีหกุมาโรติ เวทิตโพฺพ, ปุเพฺพ อมนุสฺสาวาสตฺตา อาห ‘‘มนุสฺสาวาสํ อกาสี’’ติฯ จุทฺทสเม วเสฺสติ จุทฺทสเม วเสฺส สมฺปเตฺตฯ อิธ วิชโย กาลมกาสีติ อิมสฺมิํ ตมฺพปณฺณิทีเป วิชยราชกุมาโร อฎฺฐติํส วสฺสานิ รชฺชํ กาเรตฺวา กาลมกาสิฯ ตถา หิ อชาตสตฺตุ ราชา ทฺวตฺติํส วสฺสานิ รชฺชํ กาเรสิ, อุทยภโทฺท โสฬส วสฺสานิ, ตสฺมา อชาตสตฺตุสฺส อฎฺฐมวสฺสํ อิธ วิชยสฺส ปฐมวสฺสนฺติ กตฺวา ตโต อุทฺธํ อชาตสตฺตุสฺส จตุวีสติ วสฺสานิ อุทยภทฺทสฺส จุทฺทส วสฺสานีติ วิชยสฺส อฎฺฐติํส วสฺสานิ ปริปูริํสุฯ ตถา จ วุตฺตํ –
Sīhakumārassa puttoti ettha kāliṅgarājadhītu kucchismiṃ sīhassa jāto kumāro sīhakumāroti veditabbo, pubbe amanussāvāsattā āha ‘‘manussāvāsaṃ akāsī’’ti. Cuddasame vasseti cuddasame vasse sampatte. Idha vijayo kālamakāsīti imasmiṃ tambapaṇṇidīpe vijayarājakumāro aṭṭhatiṃsa vassāni rajjaṃ kāretvā kālamakāsi. Tathā hi ajātasattu rājā dvattiṃsa vassāni rajjaṃ kāresi, udayabhaddo soḷasa vassāni, tasmā ajātasattussa aṭṭhamavassaṃ idha vijayassa paṭhamavassanti katvā tato uddhaṃ ajātasattussa catuvīsati vassāni udayabhaddassa cuddasa vassānīti vijayassa aṭṭhatiṃsa vassāni paripūriṃsu. Tathā ca vuttaṃ –
‘‘วิชโย ลงฺกมาคมฺม, สตฺถุ นิพฺพานวาสเร;
‘‘Vijayo laṅkamāgamma, satthu nibbānavāsare;
อฎฺฐติํส สมากาสิ, รชฺชํ ยกฺขวิมทฺทโก’’ติฯ
Aṭṭhatiṃsa samākāsi, rajjaṃ yakkhavimaddako’’ti.
‘‘อุทยภทฺทสฺส ปญฺจทสเม วเสฺส ปณฺฑุวาสุเทโว นาม อิมสฺมิํ ทีเป รชฺชํ ปาปุณี’’ติ วุตฺตตฺตา อุทยภทฺทสฺส จุทฺทสมวสฺสสงฺขาตํ เอกํ วสฺสํ อิมสฺมิํ ทีเป วิชยสฺส ปณฺฑุวาสุเทวสฺส จ อนฺตเร สีหฬํ อราชิกํ หุตฺวา ฐิตนฺติ เวทิตพฺพํฯ ตสฺมิญฺหิ วเสฺส วิชยราชสฺส อมจฺจา อุปติสฺสํ นาม อมจฺจํ เชฎฺฐกํ กตฺวา ตสฺส นาเมน กเต อุปติสฺสคาเม วสนฺตา อราชิกํ รชฺชมนุสาสิํสุฯ วุตฺตเญฺหตํ –
‘‘Udayabhaddassa pañcadasame vasse paṇḍuvāsudevo nāma imasmiṃ dīpe rajjaṃ pāpuṇī’’ti vuttattā udayabhaddassa cuddasamavassasaṅkhātaṃ ekaṃ vassaṃ imasmiṃ dīpe vijayassa paṇḍuvāsudevassa ca antare sīhaḷaṃ arājikaṃ hutvā ṭhitanti veditabbaṃ. Tasmiñhi vasse vijayarājassa amaccā upatissaṃ nāma amaccaṃ jeṭṭhakaṃ katvā tassa nāmena kate upatissagāme vasantā arājikaṃ rajjamanusāsiṃsu. Vuttañhetaṃ –
‘‘ตสฺมิํ มเต อมจฺจา เต, เปกฺขนฺตา ขตฺติยาคมํ;
‘‘Tasmiṃ mate amaccā te, pekkhantā khattiyāgamaṃ;
อุปติสฺสคาเม ฐตฺวาน, รฎฺฐํ สมนุสาสิสุํฯ
Upatissagāme ṭhatvāna, raṭṭhaṃ samanusāsisuṃ.
‘‘มเต วิชยราชมฺหิ, ขตฺติยาคมนา ปุรา;
‘‘Mate vijayarājamhi, khattiyāgamanā purā;
เอกํ วสฺสํ อยํ ลงฺกา-ทีโป อาสิ อราชิโก’’ติฯ
Ekaṃ vassaṃ ayaṃ laṅkā-dīpo āsi arājiko’’ti.
ตตฺถาติ ชมฺพุทีเปฯ อิธ ปณฺฑุวาสุเทโว กาลมกาสีติ อิมสฺมิํ สีหฬทีเป ปณฺฑุวาสุเทโว ติํส วสฺสานิ รชฺชมนุสาสิตฺวา กาลมกาสิฯ ตถา หิ อุทยภทฺทสฺส อนนฺตรํ อนุรุโทฺธ จ มุโณฺฑ จ อฎฺฐ วสฺสานิ รชฺชมนุสาสิํสุ, ตทนนฺตรํ นาคทาสโก จตุวีสติ วสฺสานิ, ตสฺมา อุทยภทฺทสฺส ปญฺจทสมโสฬสมวเสฺสหิ สทฺธิํ อนุรุทฺธสฺส จ มุณฺฑสฺส จ อฎฺฐ วสฺสานิ, นาคทาสกสฺส จ จตุวีสติวเสฺสสุ วีสติ วสฺสานีติ ปณฺฑุวาสุเทวสฺส รโญฺญ ติํส วสฺสานิ ปริปูริํสุฯ เตเนว วุตฺตํ –
Tatthāti jambudīpe. Idha paṇḍuvāsudevo kālamakāsīti imasmiṃ sīhaḷadīpe paṇḍuvāsudevo tiṃsa vassāni rajjamanusāsitvā kālamakāsi. Tathā hi udayabhaddassa anantaraṃ anuruddho ca muṇḍo ca aṭṭha vassāni rajjamanusāsiṃsu, tadanantaraṃ nāgadāsako catuvīsati vassāni, tasmā udayabhaddassa pañcadasamasoḷasamavassehi saddhiṃ anuruddhassa ca muṇḍassa ca aṭṭha vassāni, nāgadāsakassa ca catuvīsativassesu vīsati vassānīti paṇḍuvāsudevassa rañño tiṃsa vassāni paripūriṃsu. Teneva vuttaṃ –
‘‘ตโต ปณฺฑุวาสุเทโว, รชฺชํ ติํส สมา อกา’’ติ;
‘‘Tato paṇḍuvāsudevo, rajjaṃ tiṃsa samā akā’’ti;
ตตฺถาติ ชมฺพุทีเปฯ สตฺตรสเม วเสฺสติ สตฺตรสเม วเสฺส สมฺปเตฺตฯ ตถา หิ นาคทาสกสฺส อนนฺตรา สุสุนาโค อฎฺฐารส วสฺสานิ รชฺชํ กาเรสิ, ตสฺมา นาคทาสกสฺส จตุวีสติวเสฺสสุ วีสติ วสฺสานิ ฐเปตฺวา เสเสหิ จตูหิ วเสฺสหิ สทฺธิํ สุสุนาคสฺส อฎฺฐารสสุ วเสฺสสุ โสฬส วสฺสานีติ อิธ อภยรโญฺญ วีสติ วสฺสานิ ปริปูริํสุฯ วุตฺตเญฺหตํ –
Tatthāti jambudīpe. Sattarasame vasseti sattarasame vasse sampatte. Tathā hi nāgadāsakassa anantarā susunāgo aṭṭhārasa vassāni rajjaṃ kāresi, tasmā nāgadāsakassa catuvīsativassesu vīsati vassāni ṭhapetvā sesehi catūhi vassehi saddhiṃ susunāgassa aṭṭhārasasu vassesu soḷasa vassānīti idha abhayarañño vīsati vassāni paripūriṃsu. Vuttañhetaṃ –
‘‘อภโย วีสติ วสฺสานิ, ลงฺการชฺชมการยี’’ติ;
‘‘Abhayo vīsati vassāni, laṅkārajjamakārayī’’ti;
ทามริโกติ ยุทฺธการโก โจโรฯ ปณฺฑุกาภโย ปน อภยสฺส ภาคิเนโยฺย ราชาเยว, น โจโร, พลกฺกาเรน ปน รชฺชสฺส คหิตตฺตา ‘‘ทามริโก’’ติ วุตฺตํฯ รชฺชํ อคฺคเหสีติ เอกเทสสฺส คหิตตฺตา วุตฺตํฯ อภยสฺส หิ วีสติเม วเสฺส น ตาว สพฺพํ รชฺชมคฺคเหสีติฯ ตถา หิ วีสติมวสฺสโต ปฎฺฐาย อภยสฺส นว ภาติเก อตฺตโน มาตุเล ตตฺถ ตตฺถ ยุทฺธํ กตฺวา ฆาเตนฺตสฺส อนภิสิตฺตเสฺสว สตฺตรส วสฺสานิ อติกฺกมิํสุ, ตโตเยว จ ตานิ ราชสุญฺญานิ นาม อเหสุํฯ ตถา จ วุตฺตํ –
Dāmarikoti yuddhakārako coro. Paṇḍukābhayo pana abhayassa bhāgineyyo rājāyeva, na coro, balakkārena pana rajjassa gahitattā ‘‘dāmariko’’ti vuttaṃ. Rajjaṃ aggahesīti ekadesassa gahitattā vuttaṃ. Abhayassa hi vīsatime vasse na tāva sabbaṃ rajjamaggahesīti. Tathā hi vīsatimavassato paṭṭhāya abhayassa nava bhātike attano mātule tattha tattha yuddhaṃ katvā ghātentassa anabhisittasseva sattarasa vassāni atikkamiṃsu, tatoyeva ca tāni rājasuññāni nāma ahesuṃ. Tathā ca vuttaṃ –
‘‘ปณฺฑุกาภยรโญฺญ จ, อภยสฺส จ อนฺตเร;
‘‘Paṇḍukābhayarañño ca, abhayassa ca antare;
ราชสุญฺญานิ วสฺสานิ, อเหสุํ ทส สตฺต จา’’ติฯ
Rājasuññāni vassāni, ahesuṃ dasa satta cā’’ti.
ตตฺถาติ ชมฺพุทีเปฯ ปณฺฑุกสฺสาติ ปณฺฑุกาภยสฺสฯ ภวติ หิ เอกเทเสนปิ โวหาโร ‘‘เทวทโตฺต ทโตฺต’’ติ ยถาฯ สตฺตรส วสฺสานิ ปริปูริํสูติ อนภิสิตฺตเสฺสว ปริปูริํสุฯ เอตฺถ จ กาฬาโสกสฺส โสฬสมวสฺสํ ฐเปตฺวา ปนฺนรส วสฺสานิ เหฎฺฐา สุสุนาคสฺส สตฺตรสมอฎฺฐารสมวสฺสานิ จ เทฺว คเหตฺวา สตฺตรส วสฺสานิ คณิตพฺพานิฯ ตานิ เหฎฺฐา เอเกน วเสฺสน สห อฎฺฐารส โหนฺตีติ ตานิ ราชสุญฺญานิ สตฺตรส วสฺสานิ เหฎฺฐา วิชยปณฺฑุวาสุเทวราชูนมนฺตเร อราชิเกน เอเกน วเสฺสน สทฺธิํ อฎฺฐารส ราชสุญฺญวสฺสานิ นาม โหนฺติฯ
Tatthāti jambudīpe. Paṇḍukassāti paṇḍukābhayassa. Bhavati hi ekadesenapi vohāro ‘‘devadatto datto’’ti yathā. Sattarasa vassāni paripūriṃsūti anabhisittasseva paripūriṃsu. Ettha ca kāḷāsokassa soḷasamavassaṃ ṭhapetvā pannarasa vassāni heṭṭhā susunāgassa sattarasamaaṭṭhārasamavassāni ca dve gahetvā sattarasa vassāni gaṇitabbāni. Tāni heṭṭhā ekena vassena saha aṭṭhārasa hontīti tāni rājasuññāni sattarasa vassāni heṭṭhā vijayapaṇḍuvāsudevarājūnamantare arājikena ekena vassena saddhiṃ aṭṭhārasa rājasuññavassāni nāma honti.
จนฺทคุตฺตสฺส จุทฺทสเม วเสฺส อิธ ปณฺฑุกาภโย กาลมกาสีติ จนฺทคุตฺตสฺส จุทฺทสเม วเสฺส อิมสฺมิํ ตมฺพปณฺณิทีเป ปณฺฑุกาภโย นาม ราชา สตฺตติ วสฺสานิ รชฺชมนุสาสิตฺวา กาลมกาสิฯ ตถา หิ สุสุนาคสฺส ปุโตฺต กาฬาโสโก อฎฺฐวีสติ วสฺสานิ รชฺชํ กาเรสิฯ ตโต ตสฺส ปุตฺตา ทส ภาตุกา เทฺววีสติ วสฺสานิ รชฺชํ กาเรสุํ, เตสํ ปจฺฉา นว นนฺทา เทฺววีสติ, จนฺทคุโตฺต จตุวีสติ วสฺสานิ รชฺชํ กาเรสิฯ ตตฺถ กาฬาโสกสฺส อฎฺฐวีสติวเสฺสสุ ปนฺนรส วสฺสานิ เหฎฺฐา คหิตานีติ ตานิ ฐเปตฺวา เสสานิ เตรส วสฺสานิ, ทสภาตุกานํ เทฺววีสติ, ตถา นวนนฺทานํ เทฺววีสติ, จนฺทคุตฺตสฺส จุทฺทสมวสฺสํ ฐเปตฺวา เตรส วสฺสานีติ ปณฺฑุกาภยสฺส สตฺตติ วสฺสานิ ปริปูริํสุฯ ตถา จ วุตฺตํ –
Candaguttassacuddasame vasse idha paṇḍukābhayo kālamakāsīti candaguttassa cuddasame vasse imasmiṃ tambapaṇṇidīpe paṇḍukābhayo nāma rājā sattati vassāni rajjamanusāsitvā kālamakāsi. Tathā hi susunāgassa putto kāḷāsoko aṭṭhavīsati vassāni rajjaṃ kāresi. Tato tassa puttā dasa bhātukā dvevīsati vassāni rajjaṃ kāresuṃ, tesaṃ pacchā nava nandā dvevīsati, candagutto catuvīsati vassāni rajjaṃ kāresi. Tattha kāḷāsokassa aṭṭhavīsativassesu pannarasa vassāni heṭṭhā gahitānīti tāni ṭhapetvā sesāni terasa vassāni, dasabhātukānaṃ dvevīsati, tathā navanandānaṃ dvevīsati, candaguttassa cuddasamavassaṃ ṭhapetvā terasa vassānīti paṇḍukābhayassa sattati vassāni paripūriṃsu. Tathā ca vuttaṃ –
‘‘ปณฺฑุกาภยนามสฺส, รโญฺญ วสฺสานิ สตฺตตี’’ติ;
‘‘Paṇḍukābhayanāmassa, rañño vassāni sattatī’’ti;
ตตฺถ อโสกธมฺมราชสฺส สตฺตรสเม วเสฺส อิธ มุฎสิวราชา กาลมกาสีติ ตสฺมิํ ชมฺพุทีเป อโสกธมฺมราชสฺส สตฺตรสเม วเสฺส อิธ มุฎสิโว นาม ราชา สฎฺฐิ วสฺสานิ รชฺชมนุสาสิตฺวา กาลมกาสิ ฯ ตถา หิ จนฺทคุตฺตสฺส ปุโตฺต พินฺทุสาโร อฎฺฐวีสติ วสฺสานิ รชฺชํ กาเรสิ, ตโต ตสฺส ปุโตฺต อโสกธมฺมราชา รชฺชํ ปาปุณิ, ตสฺมา จนฺทคุตฺตสฺส เหฎฺฐา วุเตฺตสุ จตุวีสติวเสฺสสุ เตรส วสฺสานิ คหิตานีติ ตานิ ฐเปตฺวา เสสานิ เอกาทส วสฺสานิ, พินฺทุสารสฺส อฎฺฐวีสติ วสฺสานิ, อโสกสฺส อนภิสิตฺตสฺส จตฺตาริ วสฺสานิ, อภิสิตฺตสฺส สตฺตรส วสฺสานีติ เอวํ สฎฺฐิ วสฺสานิ อิธ มุฎสิวสฺส ปริปูริํสุฯ ตถา จ วุตฺตํ –
Tattha asokadhammarājassa sattarasame vasse idha muṭasivarājā kālamakāsīti tasmiṃ jambudīpe asokadhammarājassa sattarasame vasse idha muṭasivo nāma rājā saṭṭhi vassāni rajjamanusāsitvā kālamakāsi . Tathā hi candaguttassa putto bindusāro aṭṭhavīsati vassāni rajjaṃ kāresi, tato tassa putto asokadhammarājā rajjaṃ pāpuṇi, tasmā candaguttassa heṭṭhā vuttesu catuvīsativassesu terasa vassāni gahitānīti tāni ṭhapetvā sesāni ekādasa vassāni, bindusārassa aṭṭhavīsati vassāni, asokassa anabhisittassa cattāri vassāni, abhisittassa sattarasa vassānīti evaṃ saṭṭhi vassāni idha muṭasivassa paripūriṃsu. Tathā ca vuttaṃ –
‘‘มุฎสิโว สฎฺฐิ วสฺสานิ, ลงฺการชฺชมการยี’’ติ;
‘‘Muṭasivo saṭṭhi vassāni, laṅkārajjamakārayī’’ti;
เทวานํปิยติโสฺส รชฺชํ ปาปุณีติ อโสกธมฺมราชสฺส อฎฺฐารสเม วเสฺส ปาปุณิฯ อิทานิ ปรินิพฺพุเต ภควติ อชาตสตฺตุอาทีนํ วสฺสคณนาวเสน ปรินิพฺพานโต ทฺวินฺนํ วสฺสสตานํ อุปริ ฉตฺติํสติ วสฺสานิ เอกโต คเณตฺวา ทเสฺสโนฺต อาห ‘‘ปรินิพฺพุเต จ สมฺมาสมฺพุเทฺธ’’ติอาทิฯ ตตฺถ อชาตสตฺตุสฺส จตุวีสตีติ ปรินิพฺพานวสฺสสงฺขาตํ อฎฺฐมวสฺสํ มุญฺจิตฺวา วุตฺตํฯ อโสกสฺส ปุตฺตกา ทส ภาตุกราชาโนติ กาฬาโสกสฺส ปุตฺตา ภทฺทเสโน โกรณฺฑวโณฺณ มงฺกุโร สพฺพญฺชโห ชาลิโก อุภโก สญฺจโย โกรโพฺย นนฺทิวฑฺฒโน ปญฺจมโกติ อิเม ทส ภาตุกราชาโนติ เวทิตพฺพาฯ อุคฺคเสนนโนฺท ปณฺฑุกนโนฺท ปณฺฑุคตินโนฺท ภูตปาลนโนฺท รฎฺฐปาลนโนฺท โควิสาณกนโนฺท สวิทฺธกนโนฺท เกวฎฺฎกนโนฺท ธนนโนฺทติ อิเม นว นนฺทาติ เวทิตพฺพาฯ เอเตน ราชวํสานุสาเรนาติ เอเตน ชมฺพุทีปวาสิราชูนํ วํสานุสาเรน เวทิตพฺพเมตนฺติ อโตฺถฯ
Devānaṃpiyatisso rajjaṃ pāpuṇīti asokadhammarājassa aṭṭhārasame vasse pāpuṇi. Idāni parinibbute bhagavati ajātasattuādīnaṃ vassagaṇanāvasena parinibbānato dvinnaṃ vassasatānaṃ upari chattiṃsati vassāni ekato gaṇetvā dassento āha ‘‘parinibbute ca sammāsambuddhe’’tiādi. Tattha ajātasattussa catuvīsatīti parinibbānavassasaṅkhātaṃ aṭṭhamavassaṃ muñcitvā vuttaṃ. Asokassa puttakā dasa bhātukarājānoti kāḷāsokassa puttā bhaddaseno koraṇḍavaṇṇo maṅkuro sabbañjaho jāliko ubhako sañcayo korabyo nandivaḍḍhano pañcamakoti ime dasa bhātukarājānoti veditabbā. Uggasenanando paṇḍukanando paṇḍugatinando bhūtapālanando raṭṭhapālanando govisāṇakanando saviddhakanando kevaṭṭakanando dhananandoti ime nava nandāti veditabbā. Etena rājavaṃsānusārenāti etena jambudīpavāsirājūnaṃ vaṃsānusārena veditabbametanti attho.
ตมฺพปณฺณิทีปวาสีนมฺปิ ปุน ราชูนํ วเสน เอวํ คณนา เวทิตพฺพา – สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปรินิพฺพานวสฺสํ อิธ วิชยสฺส ปฐมํ วสฺสนฺติ กตฺวา ตํ อปเนตฺวา ปรินิพฺพานวสฺสโต อุทฺธํ วิชยสฺส สตฺตติํส วสฺสานิ, ตโต อราชิกเมกวสฺสํ, ปณฺฑุวาสุเทวสฺส ติํส วสฺสานิ, อภยสฺส วีสติ วสฺสานิ, ปณฺฑุกาภยสฺส อภิเสกโต ปุเพฺพ สตฺตรส วสฺสานิ, อภิสิตฺตสฺส สตฺตติ วสฺสานิ, มุฎสิวสฺส สฎฺฐิ วสฺสานิ, เทวานํปิยติสฺสสฺส ปฐมํ วสฺสนฺติ เอวํ ปรินิพฺพานโต ทฺวินฺนํ วสฺสสตานํ อุปริ ฉตฺติํส วสฺสานิ เวทิตพฺพานิฯ
Tambapaṇṇidīpavāsīnampi puna rājūnaṃ vasena evaṃ gaṇanā veditabbā – sammāsambuddhassa parinibbānavassaṃ idha vijayassa paṭhamaṃ vassanti katvā taṃ apanetvā parinibbānavassato uddhaṃ vijayassa sattatiṃsa vassāni, tato arājikamekavassaṃ, paṇḍuvāsudevassa tiṃsa vassāni, abhayassa vīsati vassāni, paṇḍukābhayassa abhisekato pubbe sattarasa vassāni, abhisittassa sattati vassāni, muṭasivassa saṭṭhi vassāni, devānaṃpiyatissassa paṭhamaṃ vassanti evaṃ parinibbānato dvinnaṃ vassasatānaṃ upari chattiṃsa vassāni veditabbāni.
เชฎฺฐมาสสฺส ปุณฺณมิยํ เชฎฺฐนกฺขตฺตํ มูลนกฺขตฺตํ วา โหตีติ อาห ‘‘เชฎฺฐมูลนกฺขตฺตํ นาม โหตี’’ติฯ ตสฺมิํ ปน นกฺขเตฺต กตฺตพฺพฉณมฺปิ ตนฺนิสฺสยตฺตา ตเมว นามํ ลภตีติ เวทิตพฺพํฯ มิควนฺติ มิคานํ วานนโต เหสนโต พาธนโต มิควนฺติ ลทฺธสมญฺญํ มิควํฯ โรหิตมิครูปนฺติ โคกณฺณมิคเวสํฯ ชิยนฺติ ธนุชิยํฯ อนุพนฺธโนฺตติ ปทสา อนุธาวโนฺตฯ มมํเยว ราชา ปสฺสตูติ เอตฺถ ‘‘อเมฺหสุ พหูสุ ทิเฎฺฐสุ ราชา อติวิย ภายิสฺสตี’’ติ อิมินา การเณน อตฺตานเมว ทเสฺสตุํ ‘‘มมํเยว ปสฺสตู’’ติ อธิฎฺฐาสีติ เวทิตพฺพํฯ ‘‘จิเนฺตสี’’ติ วตฺวา ตสฺส จินฺตนาการํ ทเสฺสโนฺต อาห ‘‘อิมสฺมิํ ทีเป ชาโต’’ติอาทิฯ เถโร ตสฺส ปริวิตกฺกํ ชานิตฺวา อตฺตโน สภาวํ กเถตฺวา ตํ อสฺสาเสตุกาโม ‘‘สมณา มยํ มหาราชา’’ติอาทิมาหฯ มหาราช มยํ สมณา นาม, ตฺวํ ปริวิตกฺกํ มา อกาสีติ วุตฺตํ โหติฯ ตเวว อนุกมฺปายาติ ตว อนุกมฺปตฺถาย เอว อาคตา, น วิมุขภาวตฺถายาติ อธิปฺปาโยฯ ‘‘อิเม สมณา นามา’’ติ อชานนฺตสฺส ‘‘สมณา มยํ, มหาราชา’’ติ กสฺมา เถโร อาหาติ เจ? อโสกธมฺมราเชน เปสิตสาสเนเนว ปุเพฺพ คหิตสมณสญฺญํ สาเรตุํ เอวมาหาติฯ อิมมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘เตน จ สมเยนา’’ติอาทิ วุตฺตํฯ
Jeṭṭhamāsassa puṇṇamiyaṃ jeṭṭhanakkhattaṃ mūlanakkhattaṃ vā hotīti āha ‘‘jeṭṭhamūlanakkhattaṃ nāma hotī’’ti. Tasmiṃ pana nakkhatte kattabbachaṇampi tannissayattā tameva nāmaṃ labhatīti veditabbaṃ. Migavanti migānaṃ vānanato hesanato bādhanato migavanti laddhasamaññaṃ migavaṃ. Rohitamigarūpanti gokaṇṇamigavesaṃ. Jiyanti dhanujiyaṃ. Anubandhantoti padasā anudhāvanto. Mamaṃyeva rājā passatūti ettha ‘‘amhesu bahūsu diṭṭhesu rājā ativiya bhāyissatī’’ti iminā kāraṇena attānameva dassetuṃ ‘‘mamaṃyeva passatū’’ti adhiṭṭhāsīti veditabbaṃ. ‘‘Cintesī’’ti vatvā tassa cintanākāraṃ dassento āha ‘‘imasmiṃ dīpe jāto’’tiādi. Thero tassa parivitakkaṃ jānitvā attano sabhāvaṃ kathetvā taṃ assāsetukāmo ‘‘samaṇā mayaṃ mahārājā’’tiādimāha. Mahārāja mayaṃ samaṇā nāma, tvaṃ parivitakkaṃ mā akāsīti vuttaṃ hoti. Taveva anukampāyāti tava anukampatthāya eva āgatā, na vimukhabhāvatthāyāti adhippāyo. ‘‘Ime samaṇā nāmā’’ti ajānantassa ‘‘samaṇā mayaṃ, mahārājā’’ti kasmā thero āhāti ce? Asokadhammarājena pesitasāsaneneva pubbe gahitasamaṇasaññaṃ sāretuṃ evamāhāti. Imamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tena ca samayenā’’tiādi vuttaṃ.
อทิฎฺฐา หุตฺวา สหายกาติ อทิฎฺฐสหายกา, อญฺญมญฺญํ อทิสฺวาว สหายกภาวํ อุปคตาติ วุตฺตํ โหติฯ ฉาตปพฺพตปาเทติ ฉาตวาหสฺส นาม ปพฺพตสฺส ปาเทฯ ตํ กิร ปพฺพตํ อนุราธปุรา ปุพฺพทกฺขิณทิสาภาเค อติเรกโยชนทฺวยมตฺถเก ติฎฺฐติฯ ตมฺหิ ฐาเน ปจฺฉา สทฺธาติโสฺส นาม มหาราชา วิหารํ การาเปสิ, ตํ ‘‘ฉาตวิหาร’’นฺติ โวหริํสุฯ ‘‘รถยฎฺฐิปฺปมาณาติ อายามโต จ อาวฎฺฎโต จ รถปโตเทน สมปฺปมาณา’’ติ ตีสุปิ คณฺฐิปเทสุ วุตฺตํฯ มหาวํเสปิ วุตฺตํ –
Adiṭṭhā hutvā sahāyakāti adiṭṭhasahāyakā, aññamaññaṃ adisvāva sahāyakabhāvaṃ upagatāti vuttaṃ hoti. Chātapabbatapādeti chātavāhassa nāma pabbatassa pāde. Taṃ kira pabbataṃ anurādhapurā pubbadakkhiṇadisābhāge atirekayojanadvayamatthake tiṭṭhati. Tamhi ṭhāne pacchā saddhātisso nāma mahārājā vihāraṃ kārāpesi, taṃ ‘‘chātavihāra’’nti vohariṃsu. ‘‘Rathayaṭṭhippamāṇāti āyāmato ca āvaṭṭato ca rathapatodena samappamāṇā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Mahāvaṃsepi vuttaṃ –
‘‘ฉาตปพฺพตปาทมฺหิ , ติโสฺส จ เวฬุยฎฺฐิโย;
‘‘Chātapabbatapādamhi , tisso ca veḷuyaṭṭhiyo;
ชาตา รถปโตเทน, สมานา ปริมาณโต’’ติฯ
Jātā rathapatodena, samānā parimāṇato’’ti.
คณฺฐิปเท ปน ‘‘รถยฎฺฐิปฺปมาณาติ รถสฺส ธชยฎฺฐิปฺปมาณา’’ติ วุตฺตํฯ อุปฺปชฺชิํสูติ ตสฺส อภิเสกสมกาลเมว อุปฺปชฺชิํสุฯ เอวมุตฺตริปิ วกฺขมานานํ อจฺฉริยานํ ปาตุภาโว เวทิตโพฺพฯ ตถา จ วุตฺตํ มหาวํเส –
Gaṇṭhipade pana ‘‘rathayaṭṭhippamāṇāti rathassa dhajayaṭṭhippamāṇā’’ti vuttaṃ. Uppajjiṃsūti tassa abhisekasamakālameva uppajjiṃsu. Evamuttaripi vakkhamānānaṃ acchariyānaṃ pātubhāvo veditabbo. Tathā ca vuttaṃ mahāvaṃse –
‘‘เทวานํปิยติโสฺส โส, ราชาสิ ปิตุอจฺจเย;
‘‘Devānaṃpiyatisso so, rājāsi pituaccaye;
ตสฺสาภิเสเกน สมํ, พหูนจฺฉริยานหู’’ติฯ
Tassābhisekena samaṃ, bahūnacchariyānahū’’ti.
เอกา ลตา ยฎฺฐิ นามาติ กญฺจนลตาย ปฎิมณฺฑิตตฺตา เอวํลทฺธนามา เอกา ยฎฺฐิ อโหสิฯ ตํ อลงฺกริตฺวา อุปฺปนฺนลตาติ ตํ รชตวณฺณํ ยฎฺฐิํ อลงฺกริตฺวา ตเตฺถว จิตฺตกมฺมกตา วิย อุปฺปนฺนลตาฯ ขายตีติ ทิสฺสติฯ กิญฺชกฺขานีติ เกสรานิฯ เอตานิ จ ปุปฺผยฎฺฐิยํ นีลปุปฺผาทีนิ สกุณยฎฺฐิยญฺจ นานปฺปการา มิคปกฺขิโน ตเตฺถว จิตฺตกมฺมกตา วิย ปญฺญายนฺตีติ ทฎฺฐพฺพํฯ เสตา รชตยฎฺฐีวาติ รชตมยยฎฺฐิ วิย เอกา ยฎฺฐิ เสตวณฺณาติ อโตฺถฯ ลตาติ ตเตฺถว จิตฺตกมฺมกตา วิย ทิสฺสมานลตาฯ นีลาทิ ยาทิสํ ปุปฺผนฺติ ยาทิสํ โลเก นีลาทิปุปฺผํ อตฺถิ, ตาทิสํ ปุปฺผยฎฺฐิมฺหิ ขายตีติ อโตฺถฯ
Ekā latā yaṭṭhi nāmāti kañcanalatāya paṭimaṇḍitattā evaṃladdhanāmā ekā yaṭṭhi ahosi. Taṃ alaṅkaritvā uppannalatāti taṃ rajatavaṇṇaṃ yaṭṭhiṃ alaṅkaritvā tattheva cittakammakatā viya uppannalatā. Khāyatīti dissati. Kiñjakkhānīti kesarāni. Etāni ca pupphayaṭṭhiyaṃ nīlapupphādīni sakuṇayaṭṭhiyañca nānappakārā migapakkhino tattheva cittakammakatā viya paññāyantīti daṭṭhabbaṃ. Setā rajatayaṭṭhīvāti rajatamayayaṭṭhi viya ekā yaṭṭhi setavaṇṇāti attho. Latāti tattheva cittakammakatā viya dissamānalatā. Nīlādi yādisaṃ pupphanti yādisaṃ loke nīlādipupphaṃ atthi, tādisaṃ pupphayaṭṭhimhi khāyatīti attho.
อเนกวิหิตํ รตนํ อุปฺปชฺชีติ อเนกปฺปการํ รตนํ สมุทฺทโต สยเมว ตีรํ อารุหิตฺวา เวลเนฺต อูมิเวคาภิชาตมริยาทวฎฺฎิ วิย อุปฺปชฺชิ, อุฎฺฐหิตฺวา อฎฺฐาสีติ อโตฺถฯ ตมฺพปณฺณิยํ ปน อฎฺฐ มุตฺตา อุปฺปชฺชิํสูติ เอตฺถาปิ ตมฺพปณฺณิยํ สมุทฺทโต สยเมว อุฎฺฐหิตฺวา ชาติโต อฎฺฐ มุตฺตา สมุทฺทตีเร วุตฺตนเยเนว ฐิตาติ เวทิตพฺพาฯ วุตฺตเญฺหตํ มหาวํเส –
Anekavihitaṃ ratanaṃ uppajjīti anekappakāraṃ ratanaṃ samuddato sayameva tīraṃ āruhitvā velante ūmivegābhijātamariyādavaṭṭi viya uppajji, uṭṭhahitvā aṭṭhāsīti attho. Tambapaṇṇiyaṃ pana aṭṭha muttā uppajjiṃsūti etthāpi tambapaṇṇiyaṃ samuddato sayameva uṭṭhahitvā jātito aṭṭha muttā samuddatīre vuttanayeneva ṭhitāti veditabbā. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –
‘‘ลงฺกาทีปมฺหิ สกเล, นิธโย รตนานิ จ;
‘‘Laṅkādīpamhi sakale, nidhayo ratanāni ca;
อโนฺตฐิตานิ อุคฺคนฺตฺวา, ปถวีตลมารุหุํฯ
Antoṭhitāni uggantvā, pathavītalamāruhuṃ.
‘‘ลงฺกาทีปสมีปมฺหิ, ภินฺนนาวาคตานิ จ;
‘‘Laṅkādīpasamīpamhi, bhinnanāvāgatāni ca;
ตตฺร ชาตานิ จ ถลํ, รตนานิ สมารุหุํฯ
Tatra jātāni ca thalaṃ, ratanāni samāruhuṃ.
‘‘หยคชา รถามลกา, วลยงฺคุลิเวฐกา;
‘‘Hayagajā rathāmalakā, valayaṅguliveṭhakā;
กกุธผลา ปากติกา, อิเจฺจตา อฎฺฐ ชาติโตฯ
Kakudhaphalā pākatikā, iccetā aṭṭha jātito.
‘‘มุตฺตา สมุทฺทา อุคฺคนฺตฺวา, ตีเร วฎฺฎิ วิย ฐิตา;
‘‘Muttā samuddā uggantvā, tīre vaṭṭi viya ṭhitā;
เทวานํปิยติสฺสสฺส, สพฺพปุญฺญวิชมฺภิต’’นฺติฯ
Devānaṃpiyatissassa, sabbapuññavijambhita’’nti.
หยมุตฺตาติ อสฺสรูปสณฺฐานมุตฺตาฯ คชมุตฺตาติ หตฺถิรูปสณฺฐานาฯ เอวํ สพฺพตฺถ ตํตํสณฺฐานวเสน มุตฺตาเภโท เวทิตโพฺพฯ องฺคุลิเวฐกมุตฺตาติ องฺคุลียกสณฺฐานา, มุทฺทิกาสณฺฐานาติ อโตฺถฯ กกุธผลมุตฺตาติ กกุธรุกฺขผลาการา พหู อสามุทฺทิกา มุตฺตาฯ ราชกกุธภณฺฑานีติ ราชารหอุตฺตมภณฺฑานิฯ ตานิ สรูเปน ทเสฺสโนฺต อาห ‘‘ฉตฺตํ จามร’’นฺติอาทิฯ อญฺญญฺจ พหุวิธํ ปณฺณาการํ ปหิณีติ สมฺพโนฺธฯ สงฺขนฺติ อภิเสกาสิญฺจนกํ สามุทฺทิกํ ทกฺขิณาวฎฺฎํ สงฺขํฯ อโนตโตฺตทกเมว ‘‘คโงฺคทก’’นฺติ วุตฺตํฯ วฑฺฒมานนฺติ อลงฺการจุณฺณํฯ ‘‘นหานจุณฺณ’’นฺติ เกจิฯ วฎํสกนฺติ กณฺณปิฬนฺธนวฎํสกนฺติ วุตฺตํ โหติฯ ‘‘วฎํสกํ กณฺณจูฬิกฎฺฐาเน โอลมฺพก’’นฺติปิ วทนฺติฯ ภิงฺคารนฺติ สุวณฺณมยํ มหาภิงฺคารํฯ ‘‘มกรมุขสณฺฐานา พลิกมฺมาทิกรณตฺถํ กตา ภาชนวิกตี’’ติปิ วทนฺติฯ นนฺทิยาวฎฺฎนฺติ กากปทสณฺฐานา มงฺคลตฺถํ กตา สุวณฺณภาชนวิกติฯ กญฺญนฺติ ขตฺติยกุมาริํฯ อโธวิมํ ทุสฺสยุคนฺติ กิลิเฎฺฐ ชาเต อคฺคิมฺหิ ปกฺขิตฺตมเตฺต ปริสุทฺธภาวมุปคจฺฉนฺตํ อโธวิมํ ทุสฺสยุคํฯ หตฺถปุญฺฉนนฺติ ปีตวณฺณํ มหคฺฆํ หตฺถปุญฺฉนปฎํฯ หริจนฺทนนฺติ หริวณฺณจนฺทนํ, สุวณฺณวณฺณจนฺทนนฺติ อโตฺถฯ โลหิตจนฺทนํ วา, โคสิตจนฺทนนฺติ อโตฺถฯ ตํ กิร อุทฺธเน กุถิตเตลมฺหิ ปกฺขิตฺตมตฺตํ สกลมฺปิ เตลํ อคฺคิญฺจ นิพฺพาปนสมตฺถํ จนฺทนํฯ เตเนว ‘‘โคสิตจนฺทน’’นฺติ วุจฺจติฯ โคสเทฺทน หิ ชลํ วุจฺจติ, ตํ วิย สิตํ จนฺทนํ โคสิตจนฺทนํฯ นาคภวนสมฺภวํ อรุณวณฺณมตฺติกํฯ หรีตกํ อามลกนฺติ อคทหรีตกํ อคทามลกํฯ ตํ ขิปฺปเมว สรีรมลโสธนาทิกรณสมตฺถํ โหติฯ
Hayamuttāti assarūpasaṇṭhānamuttā. Gajamuttāti hatthirūpasaṇṭhānā. Evaṃ sabbattha taṃtaṃsaṇṭhānavasena muttābhedo veditabbo. Aṅguliveṭhakamuttāti aṅgulīyakasaṇṭhānā, muddikāsaṇṭhānāti attho. Kakudhaphalamuttāti kakudharukkhaphalākārā bahū asāmuddikā muttā. Rājakakudhabhaṇḍānīti rājārahauttamabhaṇḍāni. Tāni sarūpena dassento āha ‘‘chattaṃ cāmara’’ntiādi. Aññañca bahuvidhaṃ paṇṇākāraṃ pahiṇīti sambandho. Saṅkhanti abhisekāsiñcanakaṃ sāmuddikaṃ dakkhiṇāvaṭṭaṃ saṅkhaṃ. Anotattodakameva ‘‘gaṅgodaka’’nti vuttaṃ. Vaḍḍhamānanti alaṅkāracuṇṇaṃ. ‘‘Nahānacuṇṇa’’nti keci. Vaṭaṃsakanti kaṇṇapiḷandhanavaṭaṃsakanti vuttaṃ hoti. ‘‘Vaṭaṃsakaṃ kaṇṇacūḷikaṭṭhāne olambaka’’ntipi vadanti. Bhiṅgāranti suvaṇṇamayaṃ mahābhiṅgāraṃ. ‘‘Makaramukhasaṇṭhānā balikammādikaraṇatthaṃ katā bhājanavikatī’’tipi vadanti. Nandiyāvaṭṭanti kākapadasaṇṭhānā maṅgalatthaṃ katā suvaṇṇabhājanavikati. Kaññanti khattiyakumāriṃ. Adhovimaṃ dussayuganti kiliṭṭhe jāte aggimhi pakkhittamatte parisuddhabhāvamupagacchantaṃ adhovimaṃ dussayugaṃ. Hatthapuñchananti pītavaṇṇaṃ mahagghaṃ hatthapuñchanapaṭaṃ. Haricandananti harivaṇṇacandanaṃ, suvaṇṇavaṇṇacandananti attho. Lohitacandanaṃ vā, gositacandananti attho. Taṃ kira uddhane kuthitatelamhi pakkhittamattaṃ sakalampi telaṃ aggiñca nibbāpanasamatthaṃ candanaṃ. Teneva ‘‘gositacandana’’nti vuccati. Gosaddena hi jalaṃ vuccati, taṃ viya sitaṃ candanaṃ gositacandanaṃ. Nāgabhavanasambhavaṃ aruṇavaṇṇamattikaṃ. Harītakaṃ āmalakanti agadaharītakaṃ agadāmalakaṃ. Taṃ khippameva sarīramalasodhanādikaraṇasamatthaṃ hoti.
อุณฺหีสนฺติ อุณฺหีสปฎฺฎํฯ เวฐนนฺติ สีสเวฐนํฯ สารปามงฺคนฺติ อุตฺตมํ รตนปามงฺคสุตฺตํฯ วตฺถโกฎิกนฺติ วตฺถยุคเมวฯ นาคมาหฎนฺติ นาเคหิ อาหฎํฯ ม-กาโร ปทสนฺธิกโรฯ อมโตสธนฺติ เอวํนามิกา คุฬิกชาติ, อมตสทิสกิจฺจตฺตา เอวํ วุจฺจติฯ ตํ กิร ปริปนฺถํ วิธเมตฺวา สพฺพตฺถ สาเธเนฺตหิ อคโทสธสมฺภาเรหิ โยเชตฺวา วเฎฺฎตฺวา กตํ คุฬิกํฯ ตํ ปน ราชูนํ มุขโสธนนหานปริโยสาเน มหตา ปริหาเรน อุปเนนฺติฯ เตน เต องฺคราคํ นาม กโรนฺติ, กโรนฺตา จ ยถารหํ ทฺวีหิ ตีหิ อคโทสธรงฺคติลกาหิ นลาฎกอํสกูฎอุรมชฺฌสงฺขาตํ องฺคํ สเชฺชตฺวา องฺคราคํ กโรนฺตีติ เวทิตพฺพํฯ สา ปน คุฬิกา อหิวิจฺฉิกาทีนมฺปิ วิสํ หนติ, เตนปิ ตํ วุจฺจติ ‘‘อมโตสธ’’นฺติฯ
Uṇhīsanti uṇhīsapaṭṭaṃ. Veṭhananti sīsaveṭhanaṃ. Sārapāmaṅganti uttamaṃ ratanapāmaṅgasuttaṃ. Vatthakoṭikanti vatthayugameva. Nāgamāhaṭanti nāgehi āhaṭaṃ. Ma-kāro padasandhikaro. Amatosadhanti evaṃnāmikā guḷikajāti, amatasadisakiccattā evaṃ vuccati. Taṃ kira paripanthaṃ vidhametvā sabbattha sādhentehi agadosadhasambhārehi yojetvā vaṭṭetvā kataṃ guḷikaṃ. Taṃ pana rājūnaṃ mukhasodhananahānapariyosāne mahatā parihārena upanenti. Tena te aṅgarāgaṃ nāma karonti, karontā ca yathārahaṃ dvīhi tīhi agadosadharaṅgatilakāhi nalāṭakaaṃsakūṭauramajjhasaṅkhātaṃ aṅgaṃ sajjetvā aṅgarāgaṃ karontīti veditabbaṃ. Sā pana guḷikā ahivicchikādīnampi visaṃ hanati, tenapi taṃ vuccati ‘‘amatosadha’’nti.
อหํ พุทฺธญฺจาติอาทีสุ สพฺพธเมฺม ยาถาวโต อพุชฺฌิ ปฎิพุชฺฌีติ พุโทฺธติ สงฺขฺยํ คตํ สมฺมาสมฺพุทฺธญฺจ, อธิคตมเคฺค สจฺฉิกตนิโรเธ ยถานุสิฎฺฐํ ปฎิปชฺชมาเน จ อปาเยสุ อปตมาเน ธาเรตีติ ธโมฺมติ สงฺขฺยํ คตํ ปริยตฺติยา สทฺธิํ นว โลกุตฺตรธมฺมญฺจ, ทิฎฺฐิสีลสามเญฺญน สํหตตฺตา สโงฺฆติ สงฺขฺยํ คตํ อริยสาวกสงฺฆญฺจ อหํ สรณํ คโต ปรายณนฺติ อุปคโต, ภชิํ เสวินฺติ อโตฺถฯ อถ วา หิํสติ ตปฺปสาทตคฺครุกตาหิ วิหตกิเลเสน ตปฺปรายณตาการปฺปวเตฺตน จิตฺตุปฺปาเทน สรณคตานํ เตเนว สรณคมเนน ภยํ สนฺตาสํ ทุกฺขํ ทุคฺคติํ ปริกิเลสํ หนติ วินาเสตีติ สรณํ, รตนตฺตยเสฺสตํ อธิวจนํฯ อปิจ สมฺมาสมฺพุโทฺธ หิเต ปวตฺตเนน อหิตา จ นิวตฺตเนน สตฺตานํ ภยํ หิํสตีติ สรณนฺติ วุจฺจติฯ ธโมฺมปิ ภวกนฺตารา อุตฺตารเณน อสฺสาสทาเนน จ สตฺตานํ ภยํ หิํสตีติ สรณนฺติ วุจฺจติฯ สโงฺฆปิ อปฺปกานมฺปิ การานํ วิปุลผลปฎิลาภกรเณน สตฺตานํ ภยํ หิํสตีติ สรณนฺติ วุจฺจติฯ อิมินา อเตฺถน สรณภูตํ รตนตฺตยํ เตเนว การเณน สรณนฺติ คโต อวคโต, ชานินฺติ อโตฺถฯ อุปาสกตฺตํ เทเสสินฺติ รตนตฺตยํ อุปาสตีติ อุปาสโกติ เอวํ ทสฺสิตํ อุปาสกภาวํ มยิ อภินิวิฎฺฐํ วาจาย ปกาเสสินฺติ อโตฺถ, ‘‘อุปาสโกหํ อชฺชตเคฺค ปาณุเปตํ สรณํ คโต’’ติ เอวํ อุปาสกตฺตํ ปฎิเวเทสินฺติ วุตฺตํ โหติฯ สกฺยปุตฺตสฺส สาสเนติ สกฺยสฺส สุโทฺธทนสฺส ปุโตฺต โส ภควา สกฺยปุโตฺต, ตสฺส สกฺยปุตฺตสฺส สาสเนติ อโตฺถฯ สทฺธาติ สทฺธาย, ‘‘สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา’’ติอาทีสุ วิย ยการโลโป ทฎฺฐโพฺพฯ อุเปหีติ อุปคจฺฉฯ
Ahaṃ buddhañcātiādīsu sabbadhamme yāthāvato abujjhi paṭibujjhīti buddhoti saṅkhyaṃ gataṃ sammāsambuddhañca, adhigatamagge sacchikatanirodhe yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne ca apāyesu apatamāne dhāretīti dhammoti saṅkhyaṃ gataṃ pariyattiyā saddhiṃ nava lokuttaradhammañca, diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatattā saṅghoti saṅkhyaṃ gataṃ ariyasāvakasaṅghañca ahaṃ saraṇaṃ gato parāyaṇanti upagato, bhajiṃ sevinti attho. Atha vā hiṃsati tappasādataggarukatāhi vihatakilesena tapparāyaṇatākārappavattena cittuppādena saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiṃ parikilesaṃ hanati vināsetīti saraṇaṃ, ratanattayassetaṃ adhivacanaṃ. Apica sammāsambuddho hite pavattanena ahitā ca nivattanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti saraṇanti vuccati. Dhammopi bhavakantārā uttāraṇena assāsadānena ca sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti saraṇanti vuccati. Saṅghopi appakānampi kārānaṃ vipulaphalapaṭilābhakaraṇena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti saraṇanti vuccati. Iminā atthena saraṇabhūtaṃ ratanattayaṃ teneva kāraṇena saraṇanti gato avagato, jāninti attho. Upāsakattaṃ desesinti ratanattayaṃ upāsatīti upāsakoti evaṃ dassitaṃ upāsakabhāvaṃ mayi abhiniviṭṭhaṃ vācāya pakāsesinti attho, ‘‘upāsakohaṃ ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gato’’ti evaṃ upāsakattaṃ paṭivedesinti vuttaṃ hoti. Sakyaputtassa sāsaneti sakyassa suddhodanassa putto so bhagavā sakyaputto, tassa sakyaputtassa sāsaneti attho. Saddhāti saddhāya, ‘‘sayaṃ abhiññā sacchikatvā’’tiādīsu viya yakāralopo daṭṭhabbo. Upehīti upagaccha.
อโสกรญฺญา เปสิเตน อภิเสเกนาติ อโสกรญฺญา เปสิเตน อภิเสกุปกรเณนฯ ยทา หิ เทวานํปิยติโสฺส มหาราชา อตฺตโน สหายสฺส ธมฺมาโสกรโญฺญ อิโต เวฬุยฎฺฐิยาทโย มหารเห ปณฺณากาเร เปเสสิฯ ตทา โสปิ เต ทิสฺวา ปสีทิตฺวา อติวิย ตุโฎฺฐ ‘‘อิเมหิ อติเรกตรํ กิํ นาม มหคฺฆํ ปฎิปณฺณาการํ สหายสฺส เม เปเสสฺสามี’’ติ อมเจฺจหิ สทฺธิํ มเนฺตตฺวา ลงฺกาทีเป อภิเสกปริหารํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘น ตตฺถ อีทิโส อภิเสกปริหาโร อตฺถี’’ติ สุตฺวา ‘‘สาธุ วต เม สหายสฺส อภิเสกปริหารํ เปเสสฺสามี’’ติ วตฺวา สามุทฺทิกสงฺขาทีนิ ตีณิ สงฺขานิ จ คโงฺคทกญฺจ อรุณวณฺณมตฺติกญฺจ อฎฺฐฎฺฐ ขตฺติยพฺราหฺมณคหปติกญฺญาโย จ สุวณฺณรชตโลหมตฺติกามยฆเฎ จ อฎฺฐหิ เสฎฺฐิกุเลหิ สทฺธิํ อฎฺฐ อมจฺจกุลานิ จาติ เอวํ สพฺพฎฺฐกํ นาม อิธ เปเสสิ ‘‘อิเมหิ เม สหายสฺส ปุน อภิเสกํ กโรถา’’ติ, อญฺญญฺจ อภิเสกตฺถาย พหุํ ปณฺณาการํ เปเสสิฯ เตน วุตฺตํ ‘‘อโสกรญฺญา เปสิเตน อภิเสเกนา’’ติฯ เอโก มาโส อภิสิตฺตสฺส อสฺสาติ เอกมาสาภิสิโตฺตฯ กถํ ปน ตสฺส ตทา เอกมาสาภิสิตฺตตา วิญฺญายตีติ อาห ‘‘วิสาขปุณฺณมายํ หิสฺส อภิเสกมกํสู’’ติ, ปุเพฺพ กตาภิเสกสฺสปิ อโสกรญฺญา เปสิเตน อนเคฺฆน ปริหาเรน วิสาขปุณฺณมายํ ปุน อภิเสกมกํสูติ อโตฺถฯ วุตฺตเญฺหตํ มหาวํเส –
Asokaraññā pesitena abhisekenāti asokaraññā pesitena abhisekupakaraṇena. Yadā hi devānaṃpiyatisso mahārājā attano sahāyassa dhammāsokarañño ito veḷuyaṭṭhiyādayo mahārahe paṇṇākāre pesesi. Tadā sopi te disvā pasīditvā ativiya tuṭṭho ‘‘imehi atirekataraṃ kiṃ nāma mahagghaṃ paṭipaṇṇākāraṃ sahāyassa me pesessāmī’’ti amaccehi saddhiṃ mantetvā laṅkādīpe abhisekaparihāraṃ pucchitvā ‘‘na tattha īdiso abhisekaparihāro atthī’’ti sutvā ‘‘sādhu vata me sahāyassa abhisekaparihāraṃ pesessāmī’’ti vatvā sāmuddikasaṅkhādīni tīṇi saṅkhāni ca gaṅgodakañca aruṇavaṇṇamattikañca aṭṭhaṭṭha khattiyabrāhmaṇagahapatikaññāyo ca suvaṇṇarajatalohamattikāmayaghaṭe ca aṭṭhahi seṭṭhikulehi saddhiṃ aṭṭha amaccakulāni cāti evaṃ sabbaṭṭhakaṃ nāma idha pesesi ‘‘imehi me sahāyassa puna abhisekaṃ karothā’’ti, aññañca abhisekatthāya bahuṃ paṇṇākāraṃ pesesi. Tena vuttaṃ ‘‘asokaraññā pesitena abhisekenā’’ti. Eko māso abhisittassa assāti ekamāsābhisitto. Kathaṃ pana tassa tadā ekamāsābhisittatā viññāyatīti āha ‘‘visākhapuṇṇamāyaṃ hissa abhisekamakaṃsū’’ti, pubbe katābhisekassapi asokaraññā pesitena anagghena parihārena visākhapuṇṇamāyaṃ puna abhisekamakaṃsūti attho. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –
‘‘เต มิคสิรมาสสฺส, อาทิจโนฺททยํ ทิเน;
‘‘Te migasiramāsassa, ādicandodayaṃ dine;
อภิสิตฺตญฺจ ลงฺกินฺทํ, อมจฺจา สามิภตฺติโนฯ
Abhisittañca laṅkindaṃ, amaccā sāmibhattino.
‘‘ธมฺมาโสกสฺส วจนํ, สุตฺวา สามิหิเต รตา;
‘‘Dhammāsokassa vacanaṃ, sutvā sāmihite ratā;
ปุนาปิ อภิเสจิํสุ, ลงฺกาหิตสุเข รต’’นฺติฯ
Punāpi abhiseciṃsu, laṅkāhitasukhe rata’’nti.
ทีปวํเสปิ เจตํ วุตฺตํ –
Dīpavaṃsepi cetaṃ vuttaṃ –
‘‘วิสาขมาเส ทฺวาทสิยํ, ชมฺพุทีปา อิธาคตา;
‘‘Visākhamāse dvādasiyaṃ, jambudīpā idhāgatā;
อภิเสกํ สปริวารํ, อโสกธเมฺมน เปสิตํฯ
Abhisekaṃ saparivāraṃ, asokadhammena pesitaṃ.
‘‘ทุติยํ อภิสิญฺจิตฺถ, ราชานํ เทวานํปิยํ;
‘‘Dutiyaṃ abhisiñcittha, rājānaṃ devānaṃpiyaṃ;
อภิสิโตฺต ทุติยาภิเสเกน, วิสาขมาเส อุโปสเถฯ
Abhisitto dutiyābhisekena, visākhamāse uposathe.
‘‘ตโต มาเส อติกฺกมฺม, เชฎฺฐมาเส อุโปสเถ;
‘‘Tato māse atikkamma, jeṭṭhamāse uposathe;
มหิโนฺท สตฺตโม หุตฺวา, ชมฺพุทีปา อิธาคโต’’ติฯ
Mahindo sattamo hutvā, jambudīpā idhāgato’’ti.
ตทา ปน ตสฺส รโญฺญ วิสาขปุณฺณมาย อภิเสกสฺส กตตฺตา ตโต ปภุติ ยาวชฺชตนา วิสาขปุณฺณมายเมว อภิเสกกรณมาจิณฺณํฯ อภิเสกวิธานเญฺจตฺถ เอวํ เวทิตพฺพํ – อภิเสกมงฺคลตฺถํ อลงฺกตปฺปฎิยตฺตสฺส มณฺฑปสฺส อโนฺต กตสฺส อุทุมฺพรสาขมณฺฑปสฺส มเชฺฌ สุปฺปติฎฺฐิเต อุทุมฺพรภทฺทปีฐมฺหิ อภิเสการหํ อภิชจฺจํ ขตฺติยํ นิสีทาเปตฺวา ปฐมํ ตาว มงฺคลาภรณภูสิตา ชาติสมฺปนฺนา ขตฺติยกญฺญา คโงฺคทกปุณฺณํ สามุทฺทิกํ ทกฺขิณาวฎฺฎสงฺขํ อุโภหิ หเตฺถหิ สกฺกจฺจํ คเหตฺวา สีโสปริ อุสฺสาเปตฺวา เตน ตสฺส มุทฺธนิ อภิเสโกทกํ อภิสิญฺจติ, เอวญฺจ วเทติ ‘‘เทว, ตํ สเพฺพปิ ขตฺติยคณา อตฺตานมารกฺขณตฺถํ อิมินา อภิเสเกน อภิเสกิกํ มหาราชํ กโรนฺติ, ตฺวํ ราชธเมฺมสุ ฐิโต ธเมฺมน สเมน รชฺชํ กาเรหิ, เอเตสุ ขตฺติยคเณสุ ตฺวํ ปุตฺตสิเนหานุกมฺปาย สหิตจิโตฺต หิตสมเมตฺตจิโตฺต จ ภว, รกฺขาวรณคุตฺติยา เตสํ รกฺขิโต จ ภวาหี’’ติฯ
Tadā pana tassa rañño visākhapuṇṇamāya abhisekassa katattā tato pabhuti yāvajjatanā visākhapuṇṇamāyameva abhisekakaraṇamāciṇṇaṃ. Abhisekavidhānañcettha evaṃ veditabbaṃ – abhisekamaṅgalatthaṃ alaṅkatappaṭiyattassa maṇḍapassa anto katassa udumbarasākhamaṇḍapassa majjhe suppatiṭṭhite udumbarabhaddapīṭhamhi abhisekārahaṃ abhijaccaṃ khattiyaṃ nisīdāpetvā paṭhamaṃ tāva maṅgalābharaṇabhūsitā jātisampannā khattiyakaññā gaṅgodakapuṇṇaṃ sāmuddikaṃ dakkhiṇāvaṭṭasaṅkhaṃ ubhohi hatthehi sakkaccaṃ gahetvā sīsopari ussāpetvā tena tassa muddhani abhisekodakaṃ abhisiñcati, evañca vadeti ‘‘deva, taṃ sabbepi khattiyagaṇā attānamārakkhaṇatthaṃ iminā abhisekena abhisekikaṃ mahārājaṃ karonti, tvaṃ rājadhammesu ṭhito dhammena samena rajjaṃ kārehi, etesu khattiyagaṇesu tvaṃ puttasinehānukampāya sahitacitto hitasamamettacitto ca bhava, rakkhāvaraṇaguttiyā tesaṃ rakkhito ca bhavāhī’’ti.
ตโต ปุน ปุโรหิโตปิ ปุโรหิจฺจฎฺฐานานุรูปาลงฺกาเรหิ อลงฺกตปฺปฎิยโตฺต คโงฺคทกปุณฺณํ รชตมยสงฺขํ อุโภหิ หเตฺถหิ สกฺกจฺจํ คเหตฺวา ตสฺส สีโสปริ อุสฺสาเปตฺวา เตน ตสฺส มุทฺธนิ อภิเสโกทกํ อภิสิญฺจติ, เอวญฺจ วเทติ ‘‘เทว, ตํ สเพฺพปิ พฺราหฺมณคณา อตฺตานมารกฺขณตฺถํ อิมินา อภิเสเกน อภิเสกิกํ มหาราชํ กโรนฺติ, ตฺวํ ราชธเมฺมสุ ฐิโต ธเมฺมน สเมน รชฺชํ กาเรหิ, เอเตสุ พฺราหฺมเณสุ ตฺวํ ปุตฺตสิเนหานุกมฺปาย สหิตจิโตฺต หิตสมเมตฺตจิโตฺต จ ภว, รกฺขาวรณคุตฺติยา เตสํ รกฺขิโต จ ภวาหี’’ติฯ
Tato puna purohitopi purohiccaṭṭhānānurūpālaṅkārehi alaṅkatappaṭiyatto gaṅgodakapuṇṇaṃ rajatamayasaṅkhaṃ ubhohi hatthehi sakkaccaṃ gahetvā tassa sīsopari ussāpetvā tena tassa muddhani abhisekodakaṃ abhisiñcati, evañca vadeti ‘‘deva, taṃ sabbepi brāhmaṇagaṇā attānamārakkhaṇatthaṃ iminā abhisekena abhisekikaṃ mahārājaṃ karonti, tvaṃ rājadhammesu ṭhito dhammena samena rajjaṃ kārehi, etesu brāhmaṇesu tvaṃ puttasinehānukampāya sahitacitto hitasamamettacitto ca bhava, rakkhāvaraṇaguttiyā tesaṃ rakkhito ca bhavāhī’’ti.
ตโต ปุน เสฎฺฐิปิ เสฎฺฐิฎฺฐานานุรูปภูสนภูสิโต คโงฺคทกปุณฺณํ รตนมยสงฺขํ อุโภหิ หเตฺถหิ สกฺกจฺจํ คเหตฺวา ตสฺส สีโสปริ อุสฺสาเปตฺวา เตน ตสฺส มุทฺธนิ อภิเสโกทกํ อภิสิญฺจติ, เอวญฺจ วเทติ ‘‘เทว ตํ สเพฺพปิ คหปติคณา อตฺตานมารกฺขณตฺถํ อิมินา อภิเสเกน อภิเสกิกํ มหาราชํ กโรนฺติ, ตฺวํ ราชธเมฺมสุ ฐิโต ธเมฺมน สเมน รชฺชํ กาเรหิ, เอเตสุ คหปติคเณสุ ตฺวํ ปุตฺตสิเนหานุกมฺปาย สหิตจิโตฺต หิตสมเมตฺตจิโตฺต จ ภว, รกฺขาวรณคุตฺติยา เตสํ รกฺขิโต จ ภวาหี’’ติฯ
Tato puna seṭṭhipi seṭṭhiṭṭhānānurūpabhūsanabhūsito gaṅgodakapuṇṇaṃ ratanamayasaṅkhaṃ ubhohi hatthehi sakkaccaṃ gahetvā tassa sīsopari ussāpetvā tena tassa muddhani abhisekodakaṃ abhisiñcati, evañca vadeti ‘‘deva taṃ sabbepi gahapatigaṇā attānamārakkhaṇatthaṃ iminā abhisekena abhisekikaṃ mahārājaṃ karonti, tvaṃ rājadhammesu ṭhito dhammena samena rajjaṃ kārehi, etesu gahapatigaṇesu tvaṃ puttasinehānukampāya sahitacitto hitasamamettacitto ca bhava, rakkhāvaraṇaguttiyā tesaṃ rakkhito ca bhavāhī’’ti.
เต ปน ตสฺส เอวํ วทนฺตา ‘‘สเจ ตฺวํ อมฺหากํ วจนานุรูเปน รชฺชํ กาเรสฺสสิ, อิเจฺจตํ กุสลํฯ โน เจ กาเรสฺสสิ, ตว มุทฺธา สตฺตธา ผลตู’’ติ เอวํ รโญฺญ อภิสปนฺติ วิยาติ ทฎฺฐพฺพํฯ อิมสฺมิํ ปน ทีเป เทวานํปิยติสฺสสฺส มุทฺธนิ ธมฺมาโสเกเนว อิธ เปสิตา ขตฺติยกญฺญาเยว อโนตโตฺตทกปุเณฺณน สามุทฺทิกทกฺขิณาวฎฺฎสเงฺขน อภิเสโกทกํ อภิสิญฺจีติ วทนฺติฯ อิทญฺจ ยถาวุตฺตํ อภิเสกวิธานํ มชฺฌิมนิกาเย จูฬสีหนาทสุตฺตวณฺณนายํ สีหฬฎฺฐกถายมฺปิ ‘‘ปฐมํ ตาว อภิเสกํ คณฺหนฺตานํ ราชูนํ สุวณฺณมยาทีนิ ตีณิ สงฺขานิ จ คโงฺคทกญฺจ ขตฺติยกญฺญญฺจ ลทฺธุํ วฎฺฎตี’’ติอาทินา วุตฺตนฺติ วทนฺติฯ
Te pana tassa evaṃ vadantā ‘‘sace tvaṃ amhākaṃ vacanānurūpena rajjaṃ kāressasi, iccetaṃ kusalaṃ. No ce kāressasi, tava muddhā sattadhā phalatū’’ti evaṃ rañño abhisapanti viyāti daṭṭhabbaṃ. Imasmiṃ pana dīpe devānaṃpiyatissassa muddhani dhammāsokeneva idha pesitā khattiyakaññāyeva anotattodakapuṇṇena sāmuddikadakkhiṇāvaṭṭasaṅkhena abhisekodakaṃ abhisiñcīti vadanti. Idañca yathāvuttaṃ abhisekavidhānaṃ majjhimanikāye cūḷasīhanādasuttavaṇṇanāyaṃ sīhaḷaṭṭhakathāyampi ‘‘paṭhamaṃ tāva abhisekaṃ gaṇhantānaṃ rājūnaṃ suvaṇṇamayādīni tīṇi saṅkhāni ca gaṅgodakañca khattiyakaññañca laddhuṃ vaṭṭatī’’tiādinā vuttanti vadanti.
สโมฺมทนียํ กถํ กถยมาโนติ ปีติปาโมชฺชสงฺขาตสโมฺมทชนนโต สโมฺมทิตุํ ยุตฺตภาวโต จ สโมฺมทนียํ ‘‘กจฺจิ ภเนฺต ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ โว อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฎฺฐานํ พลํ ผาสุวิหาโร’’ติ เอวมาทิกถํ กถยมาโนฯ ฉ ชเน ทเสฺสสีติ รญฺญา สทฺธิํ อาคตานํ ‘‘น อิเม ยกฺขา, มนุสฺสา อิเม’’ติ สญฺชานนตฺถํ ภณฺฑุกสฺส อุปาสกสฺส อานีตตฺตา เตน สทฺธิํ ฉ ชเน ทเสฺสสิฯ เตวิชฺชาติ ปุเพฺพนิวาสทิพฺพจกฺขุอาสวกฺขยสงฺขาตาหิ ตีหิ วิชฺชาหิ สมนฺนาคตาฯ อิทฺธิปฺปตฺตาติ อิทฺธิวิธญาณํ ปตฺตาฯ เจโตปริยโกวิทาติ ปเรสํ จิตฺตาจาเร กุสลาฯ เอวเมตฺถ ปญฺจ อภิญฺญา สรูเปน วุตฺตา, ทิพฺพโสตํ ปน ตาสํ วเสน อาคตเมว โหติฯ พหูติ เอวรูปา ฉฬภิญฺญา พุทฺธสาวกา พหู คณนปถํ อติกฺกนฺตา สกลชมฺพุทีปํ กาสาวปโชฺชตํ กตฺวา วิจรนฺตีติฯ เกจิ ปน ‘‘เตวิชฺชา อิทฺธิปฺปตฺตา จ ขีณาสวา เจโตปริยโกวิทา เกจิ ขีณาสวาติ วิสุํ โยเชตฺวา ‘อรหโนฺต’ติ อิมินา สุกฺขวิปสฺสกา วุตฺตา’’ติ วทนฺติฯ
Sammodanīyaṃ kathaṃ kathayamānoti pītipāmojjasaṅkhātasammodajananato sammodituṃ yuttabhāvato ca sammodanīyaṃ ‘‘kacci bhante khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci vo appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāro’’ti evamādikathaṃ kathayamāno. Cha jane dassesīti raññā saddhiṃ āgatānaṃ ‘‘na ime yakkhā, manussā ime’’ti sañjānanatthaṃ bhaṇḍukassa upāsakassa ānītattā tena saddhiṃ cha jane dassesi. Tevijjāti pubbenivāsadibbacakkhuāsavakkhayasaṅkhātāhi tīhi vijjāhi samannāgatā. Iddhippattāti iddhividhañāṇaṃ pattā. Cetopariyakovidāti paresaṃ cittācāre kusalā. Evamettha pañca abhiññā sarūpena vuttā, dibbasotaṃ pana tāsaṃ vasena āgatameva hoti. Bahūti evarūpā chaḷabhiññā buddhasāvakā bahū gaṇanapathaṃ atikkantā sakalajambudīpaṃ kāsāvapajjotaṃ katvā vicarantīti. Keci pana ‘‘tevijjā iddhippattā ca khīṇāsavā cetopariyakovidā keci khīṇāsavāti visuṃ yojetvā ‘arahanto’ti iminā sukkhavipassakā vuttā’’ti vadanti.
ปญฺญาเวยฺยตฺติยนฺติ ปญฺญาปาฎวํ, ปญฺญาย ติกฺขวิสทภาวนฺติ อโตฺถฯ อาสนฺนนฺติ อาสเนฺน ฐิตํฯ สาธุ มหาราช ปณฺฑิโตสีติ ราชานํ ปสํสติฯ ปุน วีมํสโนฺต ‘‘อตฺถิ ปน เต มหาราชา’’ติอาทิมาหฯ จูฬหตฺถิปโทปมสุตฺตนฺตํ กเถสีติ ‘‘อยํ ราชา ‘อิเม สมณา นาม อีทิสา, สีลาทิปฎิปตฺติ จ เตสํ อีทิสี’ติ จ น ชานาติ, หนฺท นํ อิมาย จูฬหตฺถิปโทปมสุตฺตนฺตเทสนาย สมณภาวูปคมนํ สมณปฎิปตฺติญฺจ วิญฺญาเปสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา ปฐมํ จูฬหตฺถิปโทปมสุตฺตนฺตํ กเถสิฯ ตตฺถ หิ –
Paññāveyyattiyanti paññāpāṭavaṃ, paññāya tikkhavisadabhāvanti attho. Āsannanti āsanne ṭhitaṃ. Sādhu mahārāja paṇḍitosīti rājānaṃ pasaṃsati. Puna vīmaṃsanto ‘‘atthi pana te mahārājā’’tiādimāha. Cūḷahatthipadopamasuttantaṃ kathesīti ‘‘ayaṃ rājā ‘ime samaṇā nāma īdisā, sīlādipaṭipatti ca tesaṃ īdisī’ti ca na jānāti, handa naṃ imāya cūḷahatthipadopamasuttantadesanāya samaṇabhāvūpagamanaṃ samaṇapaṭipattiñca viññāpessāmī’’ti cintetvā paṭhamaṃ cūḷahatthipadopamasuttantaṃ kathesi. Tattha hi –
‘‘เอวเมว โข, พฺราหฺมณ, อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุโทฺธ วิชฺชาจรณสมฺปโนฺน…เป.… สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ, ตํ ธมฺมํ สุณาติ คหปติ วา คหปติปุโตฺต วา อญฺญตรสฺมิํ วา กุเล ปจฺจาชาโต, โส ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ตถาคเต สทฺธํ ปฎิลภติ, โส เตน สทฺธาปฎิลาเภน สมนฺนาคโต อิติ ปฎิสญฺจิกฺขติ ‘สมฺพาโธ ฆราวาโส รโชปโถ, อโพฺภกาโส ปพฺพชฺชา, นยิทํ สุกรํ อคารํ อชฺฌาวสตา เอกนฺตปริปุณฺณํ เอกนฺตปริสุทฺธํ สงฺขลิขิตํ พฺรหฺมจริยํ จริตุํ, ยนฺนูนาหํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺย’นฺติฯ โส อปเรน สมเยน อปฺปํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย มหนฺตํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย อปฺปํ วา ญาติปริวฎฺฎํ ปหาย มหนฺตํ วา ญาติปริวฎฺฎํ ปหาย เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติฯ
‘‘Evameva kho, brāhmaṇa, idha tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno…pe… sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti, taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto, so taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhati, so tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati ‘sambādho gharāvāso rajopatho, abbhokāso pabbajjā, nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ, yannūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati.
‘‘โส เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปโนฺน ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฎิวิรโต โหติ นิหิตทโณฺฑ นิหิตสโตฺถ, ลชฺชี ทยาปโนฺน สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี วิหรติฯ
‘‘So evaṃ pabbajito samāno bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti nihitadaṇḍo nihitasattho, lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati.
‘‘อทินฺนาทานํ ปหาย อทินฺนาทานา ปฎิวิรโต โหติ ทินฺนาทายี ทินฺนปาฎิกงฺขี, อเถเนน สุจิภูเตน อตฺตนา วิหรตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๙๑-๒๙๒) –
‘‘Adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharatī’’ti (ma. ni. 1.291-292) –
เอวมาทินา สาสเน สทฺธาปฎิลาภํ ปฎิลทฺธสเทฺธหิ จ ปพฺพชฺชุปคมนํ ปพฺพชิเตหิ จ ปฎิปชฺชิตพฺพา สีลกฺขนฺธาทโย ธมฺมา ปกาสิตาฯ
Evamādinā sāsane saddhāpaṭilābhaṃ paṭiladdhasaddhehi ca pabbajjupagamanaṃ pabbajitehi ca paṭipajjitabbā sīlakkhandhādayo dhammā pakāsitā.
ราชา สุตฺตนฺตํ สุณโนฺตเยว อญฺญาสีติ ‘‘โส พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฎิวิรโต โหติ, เอกภตฺติโก โหติ รตฺตุปรโต วิรโต วิกาลโภชนา’’ติ เอวํ ตสฺมิํ สุตฺตเนฺต (ม. นิ. ๑.๒๙๓) อาคตตฺตา ตํ สุณโนฺตเยว อญฺญาสิฯ อิเธว วสิสฺสามาติ น ตาว รตฺติยา อุปฎฺฐิตตฺตา อนาคตวจนมกาสิฯ อาคตผโลติ อนาคามิผลํ สนฺธายาห, สมฺปตฺตอนาคามิผโลติ อโตฺถฯ ตโตเยว จ วิเสสโต อวิปรีตวิทิตสตฺถุสาสนตฺตา วิญฺญาตสาสโนฯ อิทานิ ปพฺพชิสฺสตีติ คิหิลิเงฺคน อานีตกิจฺจสฺส นิฎฺฐิตตฺตา เอวมาหฯ อจิรปกฺกนฺตสฺส รโญฺญติ รเญฺญ อจิรปกฺกเนฺตติ อโตฺถฯ อธิฎฺฐหิตฺวาติ อโนฺตตมฺพปณฺณิทีเป สมาคตา สุณนฺตูติ อธิฎฺฐหิตฺวาฯ
Rājā suttantaṃ suṇantoyeva aññāsīti ‘‘so bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti, ekabhattiko hoti rattuparato virato vikālabhojanā’’ti evaṃ tasmiṃ suttante (ma. ni. 1.293) āgatattā taṃ suṇantoyeva aññāsi. Idheva vasissāmāti na tāva rattiyā upaṭṭhitattā anāgatavacanamakāsi. Āgataphaloti anāgāmiphalaṃ sandhāyāha, sampattaanāgāmiphaloti attho. Tatoyeva ca visesato aviparītaviditasatthusāsanattā viññātasāsano. Idāni pabbajissatīti gihiliṅgena ānītakiccassa niṭṭhitattā evamāha. Acirapakkantassa raññoti raññe acirapakkanteti attho. Adhiṭṭhahitvāti antotambapaṇṇidīpe samāgatā suṇantūti adhiṭṭhahitvā.
ภูมตฺถรณสเงฺขเปนาติ ภูมตฺถรณากาเรนฯ อุปฺปาตปาฐกาติ นิมิตฺตปาฐกา, เนมิตฺตกาติ อโตฺถฯ คหิตา ทานิ อิเมหิ ปถวีติ อาสนานํ ปถวิยํ อตฺถตตฺตา เอวมาหํสุฯ ปติฎฺฐหิสฺสตีติ จิเนฺตโนฺตติ เอตฺถ เตน การเณน สาสนปติฎฺฐานสฺส อภาวโต อวสฺสํ ปติฎฺฐหนฺตสฺส สาสนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตมิทนฺติ เอวํ ปุพฺพนิมิตฺตภาเวน สลฺลเกฺขสีติ เวทิตพฺพํฯ ปณีเตนาติ อุตฺตเมนฯ สหตฺถาติ สหเตฺถน สนฺตเปฺปตฺวาติ สุฎฺฐุ ตเปฺปตฺวา, ปริปุณฺณํ สุหิตํ ยาวทตฺถํ กตฺวาติ อโตฺถฯ เปตวตฺถุํ วิมานวตฺถุํ สจฺจสํยุตฺตญฺจ กเถสีติ เทสนาวิธิกุสโล เถโร ชนสฺส สํเวคํ ชเนตุํ ปฐมํ เปตวตฺถุํ กเถตฺวา ตทนนฺตรํ สํเวคชาตํ ชนํ อสฺสาเสตุํ สคฺคกถาวเสน วิมานวตฺถุญฺจ กเถตฺวา ตทนนฺตรํ ปฎิลทฺธสฺสาสานํ ‘‘มา เอตฺถ อสฺสาทํ กโรถ นิพฺพานํ วินา น อญฺญํ กิญฺจิ สงฺขารคตํ ธุวํ นาม อตฺถิ, ตสฺมา ปรมสฺสาสกํ นิพฺพานมธิคนฺตุํ วายมถา’’ติ สจฺจปฎิเวธตฺถาย อุสฺสาหํ ชเนโนฺต อเนฺต สจฺจสํยุตฺตํ กเถสีติ เวทิตพฺพํฯ
Bhūmattharaṇasaṅkhepenāti bhūmattharaṇākārena. Uppātapāṭhakāti nimittapāṭhakā, nemittakāti attho. Gahitā dāni imehi pathavīti āsanānaṃ pathaviyaṃ atthatattā evamāhaṃsu. Patiṭṭhahissatīti cintentoti ettha tena kāraṇena sāsanapatiṭṭhānassa abhāvato avassaṃ patiṭṭhahantassa sāsanassa pubbanimittamidanti evaṃ pubbanimittabhāvena sallakkhesīti veditabbaṃ. Paṇītenāti uttamena. Sahatthāti sahatthena santappetvāti suṭṭhu tappetvā, paripuṇṇaṃ suhitaṃ yāvadatthaṃ katvāti attho. Petavatthuṃ vimānavatthuṃ saccasaṃyuttañca kathesīti desanāvidhikusalo thero janassa saṃvegaṃ janetuṃ paṭhamaṃ petavatthuṃ kathetvā tadanantaraṃ saṃvegajātaṃ janaṃ assāsetuṃ saggakathāvasena vimānavatthuñca kathetvā tadanantaraṃ paṭiladdhassāsānaṃ ‘‘mā ettha assādaṃ karotha nibbānaṃ vinā na aññaṃ kiñci saṅkhāragataṃ dhuvaṃ nāma atthi, tasmā paramassāsakaṃ nibbānamadhigantuṃ vāyamathā’’ti saccapaṭivedhatthāya ussāhaṃ janento ante saccasaṃyuttaṃ kathesīti veditabbaṃ.
เตสํ สุตฺวาติ เตสํ สนฺติกา เถรานํ คุณกถํ สุตฺวาฯ รโญฺญ สํวิทิตํ กตฺวาติ รโญฺญ นิเวทนํ กตฺวา, ราชานํ ปฎิเวทยิตฺวาติ อโตฺถฯ อลํ คจฺฉามาติ ปุรสฺส อจฺจาสนฺนตฺตา สารุปฺปํ น โหตีติ ปฎิปกฺขิปโนฺต อาหฯ เมฆวนํ นาม อุยฺยานนฺติ มหาเมฆวนุยฺยานํฯ ตสฺส กิร อุยฺยานสฺส ภูมิคฺคหณทิวเส อกาลมหาเมโฆ อุฎฺฐหิตฺวา สพฺพตฬากโปกฺขรณิโย ปูเรโนฺต คิมฺหาภิหตรุกฺขลตาทีนํ อนุคฺคณฺหโนฺตว ปาวสฺสิ, เตน การเณน ตํ มหาเมฆวนํ นาม อุยฺยานํ ชาตํฯ วุตฺตเญฺหตํ มหาวํเส –
Tesaṃ sutvāti tesaṃ santikā therānaṃ guṇakathaṃ sutvā. Rañño saṃviditaṃ katvāti rañño nivedanaṃ katvā, rājānaṃ paṭivedayitvāti attho. Alaṃ gacchāmāti purassa accāsannattā sāruppaṃ na hotīti paṭipakkhipanto āha. Meghavanaṃ nāma uyyānanti mahāmeghavanuyyānaṃ. Tassa kira uyyānassa bhūmiggahaṇadivase akālamahāmegho uṭṭhahitvā sabbataḷākapokkharaṇiyo pūrento gimhābhihatarukkhalatādīnaṃ anuggaṇhantova pāvassi, tena kāraṇena taṃ mahāmeghavanaṃ nāma uyyānaṃ jātaṃ. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –
‘‘อุยฺยานฎฺฐานคฺคหเณ, มหาเมโฆ อกาลโช;
‘‘Uyyānaṭṭhānaggahaṇe, mahāmegho akālajo;
ปาวสฺสิ เตน อุยฺยานํ, มหาเมฆวนํ อหู’’ติฯ
Pāvassi tena uyyānaṃ, mahāmeghavanaṃ ahū’’ti.
สุขสยิตภาวํ ปุจฺฉิตฺวาติ ‘‘กจฺจิ, ภเนฺต, อิธ สุขํ สยิตฺถ, ตุมฺหากํ อิธ นิวาโส สุข’’นฺติ เอวํ สุขสยิตภาวํ ปุจฺฉิตฺวา ตโต เถเรน ‘‘สุขสยิตมฺหิ, มหาราช, ภิกฺขูนํ ผาสุกมิทํ อุยฺยาน’’นฺติ วุเตฺต ‘‘เอวํ สติ อิทํ โน อุยฺยานํ ทสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา ‘‘กปฺปติ, ภเนฺต, ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาราโม’’ติ ปุจฺฉิฯ อิมํ สุตฺตนฺติ เวฬุวนารามปฎิคฺคหเณ วุตฺตมิมํ สุตฺตํฯ อุทกนฺติ ทกฺขิโณทกํฯ มหาเมฆวนุยฺยานํ อทาสีติ ‘‘อิมํ มหาเมฆวนุยฺยานํ สงฺฆสฺส ทมฺมี’’ติ วตฺวา เชฎฺฐมาสสฺส กาฬปเกฺข ทุติยทิวเส อทาสิฯ มหาวิหารสฺส ทกฺขิโณทกปาเตเนว สทฺธิํ ปติฎฺฐิตภาเวปิ น ตาว ตตฺถ วิหารกมฺมํ นิฎฺฐิตนฺติ อาห ‘‘อิทญฺจ ปฐมํ วิหารฎฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติฯ ปุนทิวเสปีติ กาฬปกฺขสฺส ทุติยทิวเสเยวฯ อฑฺฒนวมานํ ปาณสหสฺสานนฺติ อเฑฺฒน นวมานํ ปาณสหสฺสานํ, ปญฺจสตาธิกานํ อฎฺฐสหสฺสานนฺติ อโตฺถฯ โชติปาตุภาวฎฺฐานนฺติ ญาณาโลกสฺส ปาตุภาวฎฺฐานํฯ อปฺปมาทสุตฺตนฺติ องฺคุตฺตรนิกาเย มหาอปฺปมาทสุตฺตํ, ราโชวาทสุตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติฯ
Sukhasayitabhāvaṃ pucchitvāti ‘‘kacci, bhante, idha sukhaṃ sayittha, tumhākaṃ idha nivāso sukha’’nti evaṃ sukhasayitabhāvaṃ pucchitvā tato therena ‘‘sukhasayitamhi, mahārāja, bhikkhūnaṃ phāsukamidaṃ uyyāna’’nti vutte ‘‘evaṃ sati idaṃ no uyyānaṃ dassāmī’’ti cintetvā ‘‘kappati, bhante, bhikkhusaṅghassa ārāmo’’ti pucchi. Imaṃ suttanti veḷuvanārāmapaṭiggahaṇe vuttamimaṃ suttaṃ. Udakanti dakkhiṇodakaṃ. Mahāmeghavanuyyānaṃ adāsīti ‘‘imaṃ mahāmeghavanuyyānaṃ saṅghassa dammī’’ti vatvā jeṭṭhamāsassa kāḷapakkhe dutiyadivase adāsi. Mahāvihārassa dakkhiṇodakapāteneva saddhiṃ patiṭṭhitabhāvepi na tāva tattha vihārakammaṃ niṭṭhitanti āha ‘‘idañca paṭhamaṃ vihāraṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti. Punadivasepīti kāḷapakkhassa dutiyadivaseyeva. Aḍḍhanavamānaṃ pāṇasahassānanti aḍḍhena navamānaṃ pāṇasahassānaṃ, pañcasatādhikānaṃ aṭṭhasahassānanti attho. Jotipātubhāvaṭṭhānanti ñāṇālokassa pātubhāvaṭṭhānaṃ. Appamādasuttanti aṅguttaranikāye mahāappamādasuttaṃ, rājovādasuttanti vuttaṃ hoti.
มหจฺจนฺติ กรณเตฺถ ปจฺจตฺตวจนํ, มหตา ราชานุภาเวนาติ อโตฺถฯ ตุเมฺห ชานนตฺถนฺติ สมฺพโนฺธฯ อริโฎฺฐ นาม อมโจฺจติ รโญฺญ ภาคิเนโยฺย อริโฎฺฐ นาม อมโจฺจฯ ปญฺจปณฺณาสายาติ เอตฺถ ‘‘จตุปณฺณาสายา’’ติ วตฺตพฺพํฯ เอวญฺหิ สติ อุปริ วุจฺจมานํ ‘‘ทฺวาสฎฺฐิ อรหโนฺต’’ติ วจนํ สเมติฯ เตเนว จ สีหฬภาสาย ลิขิเต มหาวํเส ‘‘จตุปณฺณาสาย สทฺธิ’’นฺติ วุตฺตํฯ ทสภาติกสมากุลํ ราชกุลนฺติ มุฎสิวสฺส ปุเตฺตหิ อภโย เทวานํปิยติโสฺส มหานาโค อุตฺติโย มตฺตาภโย สูรติโสฺสติ เอวมาทีหิ ทสหิ ภาติเกหิ สมากิณฺณํ ราชกุลํฯ เจติยคิริมฺหิ วสฺสํ วสิํสูติ อาสาฬฺหีปุณฺณมทิวเส รญฺญา ทินฺนวิหาเรเยว ปฎิคฺคเหตฺวา ปาฎิปททิวเส วสฺสํ วสิํสุฯ ปวาเรตฺวาติ มหาปวารณาย ปวาเรตฺวาฯ กตฺติกปุณฺณมายนฺติ อปรกตฺติกปุณฺณมายํฯ มหามหินฺทเตฺถโร หิ ปุริมิกายํ อุปคนฺตฺวา วุตฺถวโสฺส มหาปวารณาย ปวาเรตฺวา ตโต เอกมาสํ อติกฺกมฺม จาตุมาสินิยํ ปุณฺณมทิวเส อริยคณปริวุโต ราชกุลํ คนฺตฺวา โภชนาวสาเน ‘‘มหาราช, อเมฺหหิ จิรทิโฎฺฐ สมฺมาสมฺพุโทฺธ’’ติอาทิวจนมพฺรฺวิฯ เอวญฺจ กตฺวา วกฺขติ ‘‘ปุณฺณมายํ มหาวีโร, จาตุมาสินิยา อิธา’’ติฯ ยํ ปเนตฺถ เกนจิ วุตฺตํ ‘‘วุตฺถวโสฺส ปวาเรตฺวาติ จาตุมาสินิยา ปวารณายาติ อโตฺถ, ปฐมปวารณาย วา ปวาเรตฺวา เอกมาสํ ตเตฺถว วสิตฺวา กตฺติกปุณฺณมิยํ อโวจ, อญฺญถา ‘ปุณฺณมายํ มหาวีโร’ติ วุตฺตตฺตา น สกฺกา คเหตุ’’นฺติ, ตตฺถ จาตุมาสินิยา ปวารณายาติ อยมตฺถวิกโปฺป น ยุชฺชติฯ น หิ ปุริมิกาย วสฺสูปคตา จาตุมาสินิยํ ปวาเรนฺติฯ จิรทิโฎฺฐ สมฺมาสมฺพุโทฺธติ สตฺถุสฺส สรีราวยโว จ สมฺมาสมฺพุโทฺธเยวาติ กตฺวา อวยเว สมุทายโวหารวเสน เอวมาหาติ ทฎฺฐพฺพํ ยถา ‘‘สมุโทฺท ทิโฎฺฐ’’ติฯ
Mahaccanti karaṇatthe paccattavacanaṃ, mahatā rājānubhāvenāti attho. Tumhe jānanatthanti sambandho. Ariṭṭho nāma amaccoti rañño bhāgineyyo ariṭṭho nāma amacco. Pañcapaṇṇāsāyāti ettha ‘‘catupaṇṇāsāyā’’ti vattabbaṃ. Evañhi sati upari vuccamānaṃ ‘‘dvāsaṭṭhi arahanto’’ti vacanaṃ sameti. Teneva ca sīhaḷabhāsāya likhite mahāvaṃse ‘‘catupaṇṇāsāya saddhi’’nti vuttaṃ. Dasabhātikasamākulaṃ rājakulanti muṭasivassa puttehi abhayo devānaṃpiyatisso mahānāgo uttiyo mattābhayo sūratissoti evamādīhi dasahi bhātikehi samākiṇṇaṃ rājakulaṃ. Cetiyagirimhi vassaṃ vasiṃsūti āsāḷhīpuṇṇamadivase raññā dinnavihāreyeva paṭiggahetvā pāṭipadadivase vassaṃ vasiṃsu. Pavāretvāti mahāpavāraṇāya pavāretvā. Kattikapuṇṇamāyanti aparakattikapuṇṇamāyaṃ. Mahāmahindatthero hi purimikāyaṃ upagantvā vutthavasso mahāpavāraṇāya pavāretvā tato ekamāsaṃ atikkamma cātumāsiniyaṃ puṇṇamadivase ariyagaṇaparivuto rājakulaṃ gantvā bhojanāvasāne ‘‘mahārāja, amhehi ciradiṭṭho sammāsambuddho’’tiādivacanamabrvi. Evañca katvā vakkhati ‘‘puṇṇamāyaṃ mahāvīro, cātumāsiniyā idhā’’ti. Yaṃ panettha kenaci vuttaṃ ‘‘vutthavasso pavāretvāti cātumāsiniyā pavāraṇāyāti attho, paṭhamapavāraṇāya vā pavāretvā ekamāsaṃ tattheva vasitvā kattikapuṇṇamiyaṃ avoca, aññathā ‘puṇṇamāyaṃ mahāvīro’ti vuttattā na sakkā gahetu’’nti, tattha cātumāsiniyā pavāraṇāyāti ayamatthavikappo na yujjati. Na hi purimikāya vassūpagatā cātumāsiniyaṃ pavārenti. Ciradiṭṭho sammāsambuddhoti satthussa sarīrāvayavo ca sammāsambuddhoyevāti katvā avayave samudāyavohāravasena evamāhāti daṭṭhabbaṃ yathā ‘‘samuddo diṭṭho’’ti.
เถเรน วุตฺตมฺปิ คมนการณํ ฐเปตฺวา อิธ วาเส ปโยชนเมว ทเสฺสตฺวา คมนํ ปฎิเสเธตุกาโม อาห ‘‘อหํ ภเนฺต ตุเมฺห’’ติอาทิฯ อภิวาทนาทีสุ อาจริยํ ทิสฺวา อภิวาทนกรณํ อภิวาทนํ นามฯ ยสฺมิํ วา ทิสาภาเค อาจริโย วสติ อิริยาปเถ กเปฺปโนฺต, ตโต อภิมุโขว วนฺทิตฺวา คจฺฉติ, วนฺทิตฺวา ติฎฺฐติ, วนฺทิตฺวา นิสีทติ, วนฺทิตฺวา นิปชฺชติ, อิทํ อภิวาทนํ นามฯ อาจริยํ ปน ทูรโตว ทิสฺวา ปจฺจุฎฺฐาย ปจฺจุคฺคมนกรณํ ปจฺจุฎฺฐานํ นามฯ อาจริยํ ปน ทิสฺวา อญฺชลิํ ปคฺคยฺห สีเส ฐเปตฺวา อาจริยํ นมสฺสติ, ยสฺมิํ ทิสาภาเค โส วสติ, ตทภิมุโขปิ ตเถว นมสฺสติ, คจฺฉโนฺตปิ ฐิโตปิ นิสิโนฺนปิ อญฺชลิํ ปคฺคยฺห นมสฺสติเยวาติ อิทํ อญฺชลิกมฺมํ นามฯ อนุจฺฉวิกกมฺมสฺส ปน กรณํ สามีจิกรณํ นามฯ จีวราทีสุ หิ จีวรํ เทโนฺต น ยํ วา ตํ วา เทติ, มหคฺฆํ สตมูลคฺฆมฺปิ ปญฺจสตมูลคฺฆมฺปิ สตสหสฺสมูลคฺฆมฺปิ เทติเยวฯ ปิณฺฑปาตาทีสุปิ เอเสว นโยฯ อิทํ สามีจิกรณํ นามฯ สรีรธาตุโยติ สรีราวยวาฯ อญฺญาตนฺติ อญฺญาตํ, วิทิตํ มยาติ อโตฺถฯ กุโต ลจฺฉามาติ กุโต ลภิสฺสามฯ สุมเนน สทฺธิํ มเนฺตหีติ ปฐมเมว สามเณรสฺส กถิตตฺตา วา ‘‘ชานาติ เอส อมฺหากมธิปฺปาย’’นฺติ ญตฺวา วา เอวมาหาติ ทฎฺฐพฺพํฯ
Therena vuttampi gamanakāraṇaṃ ṭhapetvā idha vāse payojanameva dassetvā gamanaṃ paṭisedhetukāmo āha ‘‘ahaṃ bhante tumhe’’tiādi. Abhivādanādīsu ācariyaṃ disvā abhivādanakaraṇaṃ abhivādanaṃ nāma. Yasmiṃ vā disābhāge ācariyo vasati iriyāpathe kappento, tato abhimukhova vanditvā gacchati, vanditvā tiṭṭhati, vanditvā nisīdati, vanditvā nipajjati, idaṃ abhivādanaṃ nāma. Ācariyaṃ pana dūratova disvā paccuṭṭhāya paccuggamanakaraṇaṃ paccuṭṭhānaṃ nāma. Ācariyaṃ pana disvā añjaliṃ paggayha sīse ṭhapetvā ācariyaṃ namassati, yasmiṃ disābhāge so vasati, tadabhimukhopi tatheva namassati, gacchantopi ṭhitopi nisinnopi añjaliṃ paggayha namassatiyevāti idaṃ añjalikammaṃ nāma. Anucchavikakammassa pana karaṇaṃ sāmīcikaraṇaṃ nāma. Cīvarādīsu hi cīvaraṃ dento na yaṃ vā taṃ vā deti, mahagghaṃ satamūlagghampi pañcasatamūlagghampi satasahassamūlagghampi detiyeva. Piṇḍapātādīsupi eseva nayo. Idaṃ sāmīcikaraṇaṃ nāma. Sarīradhātuyoti sarīrāvayavā. Aññātanti aññātaṃ, viditaṃ mayāti attho. Kuto lacchāmāti kuto labhissāma. Sumanena saddhiṃ mantehīti paṭhamameva sāmaṇerassa kathitattā vā ‘‘jānāti esa amhākamadhippāya’’nti ñatvā vā evamāhāti daṭṭhabbaṃ.
อโปฺปสฺสุโกฺก ตฺวํ มหาราชาติ มหาราช ตฺวํ ธาตูนํ ปฎิลาเภ มา อุสฺสุกฺกํ กโรหิ, มา ตฺวํ ตตฺถ วาวโฎ ภว, อญฺญํ ตยา กตฺตพฺพํ กโรหีติ อธิปฺปาโยฯ อิทานิ ตเทว รญฺญา กตฺตพฺพกิจฺจํ ทเสฺสโนฺต ‘‘วีถิโย โสธาเปตฺวา’’ติอาทิมาหฯ สพฺพตาฬาวจเร อุปฎฺฐาเปตฺวาติ กํสตาฬาทิตาฬํ อวจรติ เอตฺถาติ ตาฬาวจรํ วุจฺจติ อาตตวิตตาทิ สพฺพํ ตูริยภณฺฑํฯ เตเนว ปรินิพฺพานสุตฺตฎฺฐกถายํ ‘‘สพฺพญฺจ ตาฬาวจรํ สนฺนิปาเตถาติ เอตฺถ สพฺพญฺจ ตาฬาวจรนฺติ สพฺพํ ตูริยภณฺฑ’’นฺติ วุตฺตํฯ เอตฺถ ปน สหจรณนเยน สพฺพตูริยภณฺฑานํ วาทกาปิ คเหตุํ วฎฺฎนฺตีติ เต สเพฺพ อุปฎฺฐาเปตฺวา สนฺนิปาเตตฺวาติ วุตฺตํ โหติฯ ลจฺฉสีติ ลภิสฺสสิฯ เถรา เจติยคิริเมว อคมํสูติ ราชนิเวสนโต นิกฺขมิตฺวา ปุน เจติยคิริเมว อคมํสุฯ
Appossukko tvaṃ mahārājāti mahārāja tvaṃ dhātūnaṃ paṭilābhe mā ussukkaṃ karohi, mā tvaṃ tattha vāvaṭo bhava, aññaṃ tayā kattabbaṃ karohīti adhippāyo. Idāni tadeva raññā kattabbakiccaṃ dassento ‘‘vīthiyo sodhāpetvā’’tiādimāha. Sabbatāḷāvacare upaṭṭhāpetvāti kaṃsatāḷāditāḷaṃ avacarati etthāti tāḷāvacaraṃ vuccati ātatavitatādi sabbaṃ tūriyabhaṇḍaṃ. Teneva parinibbānasuttaṭṭhakathāyaṃ ‘‘sabbañca tāḷāvacaraṃ sannipātethāti ettha sabbañca tāḷāvacaranti sabbaṃ tūriyabhaṇḍa’’nti vuttaṃ. Ettha pana sahacaraṇanayena sabbatūriyabhaṇḍānaṃ vādakāpi gahetuṃ vaṭṭantīti te sabbe upaṭṭhāpetvā sannipātetvāti vuttaṃ hoti. Lacchasīti labhissasi. Therā cetiyagirimeva agamaṃsūti rājanivesanato nikkhamitvā puna cetiyagirimeva agamaṃsu.
ตาวเทวาติ ตํ ขณํเยวฯ ปาฎลิปุตฺตทฺวาเรติ ปาฎลิปุตฺตนครทฺวาเรฯ กิํ ภเนฺต สุมน อาหิณฺฑสีติ สุมน ตฺวํ สมณธมฺมํ อกตฺวา กสฺมา วิจรสีติ ปุจฺฉติฯ เจติยคิริมฺหิเยว ปติฎฺฐาเปตฺวาติ ปจฺฉา ตตฺถ วิหารตฺถาย อากงฺขิตพฺพภาวโต เจติยคิริมฺหิเยว ปติฎฺฐาเปตฺวาฯ วฑฺฒมานกจฺฉายายาติ ปจฺฉาภตฺตนฺติ อโตฺถฯ ปจฺฉาภตฺตเมว หิ ฉายา วฑฺฒติฯ อถสฺส เอตทโหสีติ ธาตุจโงฺกฎกํ ทิสฺวา เอวํ จิเนฺตสิฯ ฉตฺตํ อปนมตูติ อิทํ เสตจฺฉตฺตํ สยเมว เม สีโสปริโต ธาตุจโงฺกฎกาภิมุขํ หุตฺวา นมตูติ อโตฺถฯ มยฺหํ มตฺถเก ปติฎฺฐาตูติ อิทํ ธาตุจโงฺกฎกํ เถรสฺส หตฺถโต ธาตุยา สห อาคนฺตฺวา สิรสฺมิํ เม ปติฎฺฐาตูติ อโตฺถฯ โปกฺขรวสฺสํ นาม โปกฺขรปตฺตปฺปมาณํ วลาหกมเชฺฌ อุฎฺฐหิตฺวา กเมน ผริตฺวา เตเมตุกาเมเยว เตมยมานํ มหนฺตํ หุตฺวา วสฺสติฯ มหาวีโรติ มหาปรกฺกโมฯ มหาวีราวยวตฺตา เจตฺถ สตฺถุโวหาเรน ธาตุโย เอว นิทฺทิฎฺฐาฯ ธาตุสรีเรนาคมนญฺหิ สนฺธาย อยํ คาถา วุตฺตาฯ
Tāvadevāti taṃ khaṇaṃyeva. Pāṭaliputtadvāreti pāṭaliputtanagaradvāre. Kiṃ bhante sumana āhiṇḍasīti sumana tvaṃ samaṇadhammaṃ akatvā kasmā vicarasīti pucchati. Cetiyagirimhiyeva patiṭṭhāpetvāti pacchā tattha vihāratthāya ākaṅkhitabbabhāvato cetiyagirimhiyeva patiṭṭhāpetvā. Vaḍḍhamānakacchāyāyāti pacchābhattanti attho. Pacchābhattameva hi chāyā vaḍḍhati. Athassa etadahosīti dhātucaṅkoṭakaṃ disvā evaṃ cintesi. Chattaṃ apanamatūti idaṃ setacchattaṃ sayameva me sīsoparito dhātucaṅkoṭakābhimukhaṃ hutvā namatūti attho. Mayhaṃ matthake patiṭṭhātūti idaṃ dhātucaṅkoṭakaṃ therassa hatthato dhātuyā saha āgantvā sirasmiṃ me patiṭṭhātūti attho. Pokkharavassaṃ nāma pokkharapattappamāṇaṃ valāhakamajjhe uṭṭhahitvā kamena pharitvā temetukāmeyeva temayamānaṃ mahantaṃ hutvā vassati. Mahāvīroti mahāparakkamo. Mahāvīrāvayavattā cettha satthuvohārena dhātuyo eva niddiṭṭhā. Dhātusarīrenāgamanañhi sandhāya ayaṃ gāthā vuttā.
ปจฺฉิมทิสาภิมุโขว หุตฺวา อปสกฺกโนฺตติ ปิฎฺฐิโต ปิฎฺฐิโตเยว ปจฺฉิมทิสาภิมุโข หุตฺวา โอสกฺกโนฺต, คจฺฉโนฺตติ อโตฺถฯ กิญฺจาปิ เอส ปจฺฉิมทิสํ น โอโลเกติ, ตถาปิ ปจฺฉิมทิสํ สนฺธาย คจฺฉตีติ ‘‘ปจฺฉิมทิสาภิมุโข’’ติ วุตฺตํฯ ปุรตฺถิเมน ทฺวาเรน นครํ ปวิสิตฺวาติ เอตฺถ ปิฎฺฐิโต ปิฎฺฐิโตเยว อาคนฺตฺวา ทฺวาเร สมฺปเตฺต ปริวเตฺตตฺวา อุชุเกเนว นครํ ปาวิสีติ เวทิตพฺพํฯ มเหชวตฺถุ นามาติ มเหชนามเกน ยเกฺขน ปริคฺคหิตํ เอกํ เทวฎฺฐานนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ ปริโภคเจติยฎฺฐานนฺติ เอตฺถ ปริภุตฺตูปกรณานิ นิทหิตฺวา กตํ เจติยํ ปริโภคเจติยนฺติ ทฎฺฐพฺพํฯ ติวิธญฺหิ เจติยํ วทนฺติ ปริโภคเจติยํ ธาตุเจติยํ ธมฺมเจติยนฺติฯ ตตฺถ ปริโภคเจติยํ วุตฺตนยเมวฯ ธาตุเจติยํ ปน ธาตุโย นิทหิตฺวา กตํฯ ปฎิจฺจสมุปฺปาทาทิลิขิตโปตฺถกํ นิทหิตฺวา กตํ ปน ธมฺมเจติยํ นามฯ สารีริกํ ปริโภคิกํ อุทฺทิสฺสกนฺติ เอวมฺปิ ติปฺปเภทํ เจติยํ วทนฺติฯ อยํ ปน ปเภโท ปฎิมารูปสฺสปิ อุทฺทิสฺสกเจติเยเนว สงฺคหิตตฺตา สุฎฺฐุตรํ ยุชฺชติฯ
Pacchimadisābhimukhova hutvā apasakkantoti piṭṭhito piṭṭhitoyeva pacchimadisābhimukho hutvā osakkanto, gacchantoti attho. Kiñcāpi esa pacchimadisaṃ na oloketi, tathāpi pacchimadisaṃ sandhāya gacchatīti ‘‘pacchimadisābhimukho’’ti vuttaṃ. Puratthimena dvārena nagaraṃ pavisitvāti ettha piṭṭhito piṭṭhitoyeva āgantvā dvāre sampatte parivattetvā ujukeneva nagaraṃ pāvisīti veditabbaṃ. Mahejavatthu nāmāti mahejanāmakena yakkhena pariggahitaṃ ekaṃ devaṭṭhānanti veditabbaṃ . Paribhogacetiyaṭṭhānanti ettha paribhuttūpakaraṇāni nidahitvā kataṃ cetiyaṃ paribhogacetiyanti daṭṭhabbaṃ. Tividhañhi cetiyaṃ vadanti paribhogacetiyaṃ dhātucetiyaṃ dhammacetiyanti. Tattha paribhogacetiyaṃ vuttanayameva. Dhātucetiyaṃ pana dhātuyo nidahitvā kataṃ. Paṭiccasamuppādādilikhitapotthakaṃ nidahitvā kataṃ pana dhammacetiyaṃ nāma. Sārīrikaṃ paribhogikaṃ uddissakanti evampi tippabhedaṃ cetiyaṃ vadanti. Ayaṃ pana pabhedo paṭimārūpassapi uddissakacetiyeneva saṅgahitattā suṭṭhutaraṃ yujjati.
กถํ ปน อิทํ ฐานํ ติณฺณํ พุทฺธานํ ปริโภคเจติยฎฺฐานํ อโหสีติ อาห ‘‘อตีเต กิรา’’ติอาทิฯ ปชฺชรเกนาติ เอตฺถ ปชฺชรโก นาม โรโค วุจฺจติฯ โส จ ยกฺขานุภาเวน สมุปฺปโนฺนติ เวทิตโพฺพฯ ตทา กิร ปุณฺณกาโฬ นาม ยโกฺข อตฺตโน อานุภาเวน มนุสฺสานมฺปิ สรีเร ปชฺชรกํ นาม โรคํ สมุฎฺฐาเปสิฯ วุตฺตเญฺหตํ มหาวํเส –
Kathaṃ pana idaṃ ṭhānaṃ tiṇṇaṃ buddhānaṃ paribhogacetiyaṭṭhānaṃ ahosīti āha ‘‘atīte kirā’’tiādi. Pajjarakenāti ettha pajjarako nāma rogo vuccati. So ca yakkhānubhāvena samuppannoti veditabbo. Tadā kira puṇṇakāḷo nāma yakkho attano ānubhāvena manussānampi sarīre pajjarakaṃ nāma rogaṃ samuṭṭhāpesi. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –
‘‘รกฺขเสหิ ชนเสฺสตฺถ, โรโค ปชฺชรโก อหู’’ติ;
‘‘Rakkhasehi janassettha, rogo pajjarako ahū’’ti;
ทีปวํเสปิ เจตํ วุตฺตํ –
Dīpavaṃsepi cetaṃ vuttaṃ –
‘‘รกฺขสา จ พหู ตตฺถ, ปชฺชรา จ สมุฎฺฐิตา;
‘‘Rakkhasā ca bahū tattha, pajjarā ca samuṭṭhitā;
ปชฺชเรน พหู สตฺตา, นสฺสนฺติ ทีปมุตฺตเม’’ติฯ
Pajjarena bahū sattā, nassanti dīpamuttame’’ti.
อนยพฺยสนนฺติ เอตฺถ อนโยติ อวฑฺฒิฯ กายิกํ เจตสิกญฺจ สุขํ พฺยสติ วิกฺขิปติ วินาเสตีติ พฺยสนนฺติ ทุกฺขํ วุจฺจติฯ กิญฺจาปิ ‘‘พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โอโลเกโนฺต’’ติ วุตฺตํ, ตถาปิ ‘‘เต สเตฺต อนยพฺยสนมาปชฺชเนฺต ทิสฺวา’’ติ วจนโต ปฐมํ พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โอโลเกตฺวา ปจฺฉา สพฺพญฺญุตญฺญาเณน โลกํ โอโลเกโนฺต เต สเตฺต อนยพฺยสนมาปชฺชเนฺต ทิสฺวาติ คเหตพฺพํฯ น หิ อาสยานุสยาทิพุทฺธจกฺขุสฺส เต สตฺตา อนยพฺยสนํ อาปชฺชนฺตา ทิสฺสนฺติฯ ทุพฺพุฎฺฐิกาติ วิสมวสฺสาทิวเสน ทุฎฺฐา อโสภนา วุฎฺฐิเยว ทุพฺพุฎฺฐิกา, สสฺสุปฺปตฺติเหตุภูตา กายสุขุปฺปตฺติสปฺปายา สตฺตุปการา สมฺมา วุฎฺฐิ ตตฺถ น โหตีติ อธิปฺปาโยฯ ตโตเยว จ ‘‘ทุพฺภิกฺขํ ทุสฺสสฺส’’นฺติ วุตฺตํฯ ภิกฺขาย อภาโว , ทุลฺลภภาโว วา ทุพฺภิกฺขํ, สุลภา ตตฺถ ภิกฺขา น โหตีติ วุตฺตํ โหติฯ สสฺสานํ อภาโว, อสมฺปนฺนตา วา ทุสฺสสฺสํฯ เทโวติ เมฆเสฺสตํ นามํฯ สมฺมาธารมนุปเวจฺฉีติ อุทกธารํ สมฺมา วิมุญฺจิ, สมฺมา อนุปวสฺสีติ วุตฺตํ โหติฯ
Anayabyasananti ettha anayoti avaḍḍhi. Kāyikaṃ cetasikañca sukhaṃ byasati vikkhipati vināsetīti byasananti dukkhaṃ vuccati. Kiñcāpi ‘‘buddhacakkhunā lokaṃ olokento’’ti vuttaṃ, tathāpi ‘‘te satte anayabyasanamāpajjante disvā’’ti vacanato paṭhamaṃ buddhacakkhunā lokaṃ oloketvā pacchā sabbaññutaññāṇena lokaṃ olokento te satte anayabyasanamāpajjante disvāti gahetabbaṃ. Na hi āsayānusayādibuddhacakkhussa te sattā anayabyasanaṃ āpajjantā dissanti. Dubbuṭṭhikāti visamavassādivasena duṭṭhā asobhanā vuṭṭhiyeva dubbuṭṭhikā, sassuppattihetubhūtā kāyasukhuppattisappāyā sattupakārā sammā vuṭṭhi tattha na hotīti adhippāyo. Tatoyeva ca ‘‘dubbhikkhaṃ dussassa’’nti vuttaṃ. Bhikkhāya abhāvo , dullabhabhāvo vā dubbhikkhaṃ, sulabhā tattha bhikkhā na hotīti vuttaṃ hoti. Sassānaṃ abhāvo, asampannatā vā dussassaṃ. Devoti meghassetaṃ nāmaṃ. Sammādhāramanupavecchīti udakadhāraṃ sammā vimuñci, sammā anupavassīti vuttaṃ hoti.
มหาวิวาโท โหตีติ ตสฺมิํ กิร กาเล ชยนฺตมหาราเชน จ ตสฺส รโญฺญ กนิฎฺฐภาตุเกน สมิทฺธกุมารนามเกน อุปราเชน จ สทฺธิํ อิมสฺมิํ ทีเป มหายุทฺธํ อุปฎฺฐิตํฯ เตเนตํ วุตฺตํ ‘‘เตน โข ปน สมเยน มณฺฑทีเป มหาวิวาโท โหตี’’ติฯ โหตีติ กิริยา กาลมเปกฺขิตฺวา วตฺตมานปโยโค, วิวาทสฺส ปน อตีตกาลิกตฺตํ ‘‘เตน โข ปน สมเยนา’’ติ อิมินาว วิญฺญายติฯ สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน เหตฺถ อตีตกาลาวคโม ยถา ‘‘ภาสเต วฑฺฒเต ตทา’’ติฯ เอวํ สพฺพตฺถ อีทิเสสุ ฐาเนสุ วตฺตมานปโยโค ทฎฺฐโพฺพฯ กลหวิคฺคหชาตาติ เอตฺถ กลโห นาม มตฺถกปฺปโตฺต กายกลโหปิ วาจากลโหปิฯ ตตฺถ หตฺถปรามาสาทิวเสน กาเยน กาตโพฺพ กลโห กายกลโหฯ มมฺมฆฎฺฎนาทิวเสน วาจาย กาตโพฺพ กลโห วาจากลโห ฯ วิปจฺจนีกคหณํ วิคฺคโหฯ กลหสฺส ปุพฺพภาเค อุปฺปโนฺน อญฺญมญฺญวิรุทฺธคาโหฯ อถ วา กลโห นาม วาจากลโหฯ อญฺญมญฺญํ หตฺถปรามาสาทิวเสน วิรูปํ วิรุทฺธํ วา คหณํ วิคฺคโห กายกลโหฯ ยถาวุโตฺต กลโห จ วิคฺคโห จ ชาโต สญฺชาโต เอเตสนฺติ กลหวิคฺคหชาตา, สญฺชาตกลหวิคฺคหาติ อโตฺถฯ
Mahāvivādo hotīti tasmiṃ kira kāle jayantamahārājena ca tassa rañño kaniṭṭhabhātukena samiddhakumāranāmakena uparājena ca saddhiṃ imasmiṃ dīpe mahāyuddhaṃ upaṭṭhitaṃ. Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘tena kho pana samayena maṇḍadīpe mahāvivādo hotī’’ti. Hotīti kiriyā kālamapekkhitvā vattamānapayogo, vivādassa pana atītakālikattaṃ ‘‘tena kho pana samayenā’’ti imināva viññāyati. Saddantarasannidhānena hettha atītakālāvagamo yathā ‘‘bhāsate vaḍḍhate tadā’’ti. Evaṃ sabbattha īdisesu ṭhānesu vattamānapayogo daṭṭhabbo. Kalahaviggahajātāti ettha kalaho nāma matthakappatto kāyakalahopi vācākalahopi. Tattha hatthaparāmāsādivasena kāyena kātabbo kalaho kāyakalaho. Mammaghaṭṭanādivasena vācāya kātabbo kalaho vācākalaho. Vipaccanīkagahaṇaṃ viggaho. Kalahassa pubbabhāge uppanno aññamaññaviruddhagāho. Atha vā kalaho nāma vācākalaho. Aññamaññaṃ hatthaparāmāsādivasena virūpaṃ viruddhaṃ vā gahaṇaṃ viggaho kāyakalaho. Yathāvutto kalaho ca viggaho ca jāto sañjāto etesanti kalahaviggahajātā, sañjātakalahaviggahāti attho.
ตานิ สาสนนฺตรธาเนน นสฺสนฺตีติ ปริยตฺติปฎิเวธปฎิปตฺติสงฺขาตสฺส ติวิธสฺสปิ สาสนสฺส อนฺตรธาเนน ธาตุปรินิพฺพาเน สติ ตานิ เจติยานิ วินสฺสนฺติฯ ตีณิ (ที. นิ. อฎฺฐ. ๓.๑๖๑; วิภ. อฎฺฐ. ๘๐๙) หิ ปรินิพฺพานานิ กิเลสปรินิพฺพานํ ขนฺธปรินิพฺพานํ ธาตุปรินิพฺพานนฺติ, ตานิ ปน อมฺหากํ ภควโต วเสน เอวํ เวทิตพฺพานิฯ ตสฺส หิ กิเลสปรินิพฺพานํ โพธิปลฺลเงฺก อโหสิ, ขนฺธปรินิพฺพานํ กุสินารายํฯ ธาตุปรินิพฺพานํ อนาคเต ภวิสฺสติฯ สาสนสฺส กิร โอสกฺกนกาเล อิมสฺมิํ ตมฺพปณฺณิทีเป ธาตุโย สนฺนิปติตฺวา มหาเจติยํ คมิสฺสนฺติ, มหาเจติยโต นาคทีเป ราชายตนเจติยํ, ตโต มหาโพธิปลฺลงฺกํ คมิสฺสนฺติ, นาคภวนโตปิ เทวโลกโตปิ พฺรหฺมโลกโตปิ ธาตุโย มหาโพธิปลฺลงฺกเมว คมิสฺสนฺติ, สาสปมตฺตาปิ ธาตุ น อนฺตรา นสฺสิสฺสติฯ สพฺพา ธาตุโย มหาโพธิปลฺลเงฺก ราสิภูตา สุวณฺณกฺขโนฺธ วิย เอกคฺฆนา หุตฺวา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย วิสฺสเชฺชสฺสนฺติ, ตา ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ผริสฺสนฺติฯ ตโต ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ เทวตา สนฺนิปติตฺวา ‘‘อชฺช สตฺถา ปรินิพฺพาติ, อชฺช สาสนํ โอสกฺกติ, ปจฺฉิมทสฺสนํ ทานิ อิทํ อมฺหาก’’นฺติ ทสพลสฺส ปรินิพฺพุตทิวสโต มหนฺตตรํ การุญฺญํ กริสฺสนฺติ, ฐเปตฺวา อนาคามิขีณาสเว อวเสสา สกภาเวน สณฺฐาตุํ น สกฺขิสฺสนฺติฯ ธาตูสุ เตโชธาตุ อุฎฺฐหิตฺวา ยาว พฺรหฺมโลกา อุคฺคจฺฉิสฺสติ, สาสปมตฺติยาปิ ธาตุยา สติ เอกชาลาว ภวิสฺสติ, ธาตูสุ ปริยาทานํ คตาสุ ปริจฺฉิชฺชิสฺสติฯ เอวํ มหนฺตํ อานุภาวํ ทเสฺสตฺวา ธาตูสุ อนฺตรหิตาสุ สาสนํ อนฺตรหิตํ นาม โหติฯ
Tāni sāsanantaradhānena nassantīti pariyattipaṭivedhapaṭipattisaṅkhātassa tividhassapi sāsanassa antaradhānena dhātuparinibbāne sati tāni cetiyāni vinassanti. Tīṇi (dī. ni. aṭṭha. 3.161; vibha. aṭṭha. 809) hi parinibbānāni kilesaparinibbānaṃ khandhaparinibbānaṃ dhātuparinibbānanti, tāni pana amhākaṃ bhagavato vasena evaṃ veditabbāni. Tassa hi kilesaparinibbānaṃ bodhipallaṅke ahosi, khandhaparinibbānaṃ kusinārāyaṃ. Dhātuparinibbānaṃ anāgate bhavissati. Sāsanassa kira osakkanakāle imasmiṃ tambapaṇṇidīpe dhātuyo sannipatitvā mahācetiyaṃ gamissanti, mahācetiyato nāgadīpe rājāyatanacetiyaṃ, tato mahābodhipallaṅkaṃ gamissanti, nāgabhavanatopi devalokatopi brahmalokatopi dhātuyo mahābodhipallaṅkameva gamissanti, sāsapamattāpi dhātu na antarā nassissati. Sabbā dhātuyo mahābodhipallaṅke rāsibhūtā suvaṇṇakkhandho viya ekagghanā hutvā chabbaṇṇarasmiyo vissajjessanti, tā dasasahassilokadhātuṃ pharissanti. Tato dasasahassacakkavāḷe devatā sannipatitvā ‘‘ajja satthā parinibbāti, ajja sāsanaṃ osakkati, pacchimadassanaṃ dāni idaṃ amhāka’’nti dasabalassa parinibbutadivasato mahantataraṃ kāruññaṃ karissanti, ṭhapetvā anāgāmikhīṇāsave avasesā sakabhāvena saṇṭhātuṃ na sakkhissanti. Dhātūsu tejodhātu uṭṭhahitvā yāva brahmalokā uggacchissati, sāsapamattiyāpi dhātuyā sati ekajālāva bhavissati, dhātūsu pariyādānaṃ gatāsu paricchijjissati. Evaṃ mahantaṃ ānubhāvaṃ dassetvā dhātūsu antarahitāsu sāsanaṃ antarahitaṃ nāma hoti.
ทิวา โพธิรุกฺขฎฺฐาเน หตฺถิสาลายํ ติฎฺฐตีติ ทิวา วตฺถุวิจินนาย โอกาสํ กุรุมาโน ตโต ธาตุํ คเหตฺวา กุเมฺภ ฐเปตฺวา สธาตุโกว หุตฺวา ติฎฺฐตีติ วทนฺติฯ วุตฺตเญฺหตํ มหาวํเส –
Divā bodhirukkhaṭṭhāne hatthisālāyaṃ tiṭṭhatīti divā vatthuvicinanāya okāsaṃ kurumāno tato dhātuṃ gahetvā kumbhe ṭhapetvā sadhātukova hutvā tiṭṭhatīti vadanti. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –
‘‘รตฺติํ นาโคนุปริยาติ, ตํ ฐานํ โส สธาตุกํ;
‘‘Rattiṃ nāgonupariyāti, taṃ ṭhānaṃ so sadhātukaṃ;
โพธิฎฺฐานมฺหิ สาลายํ, ทิวา ฐาติ สธาตุโก’’ติฯ
Bodhiṭṭhānamhi sālāyaṃ, divā ṭhāti sadhātuko’’ti.
ถูปปติฎฺฐานภูมิํ ปริยายตีติ มตฺถกโต ธาตุํ ตตฺถ ปติฎฺฐาเปตฺวา สธาตุกํ ถูปปติฎฺฐานภูมิํ รตฺติภาเค ปริยายติ, สมนฺตโต วิจรตีติ อโตฺถฯ ชงฺฆปฺปมาณนฺติ ปุปฺผฎฺฐานปฺปมาณํฯ ถูปกุจฺฉิโต เหฎฺฐาภาคญฺหิ ถูปสฺส ชงฺฆาติ วทนฺติฯ ธาตุโอโรปนตฺถายาติ หตฺถิกุมฺภโต ธาตุกรณฺฑกสฺส โอโรปนตฺถายฯ สกลนครญฺจ ชนปโท จาติ นครวาสิโน ชนปทวาสิโน จ อเภทโต นครชนปทสเทฺทหิ วุตฺตา ‘‘สโพฺพ คาโม อาคโต, มญฺจา อุกฺกุฎฺฐิํ กโรนฺตี’’ติอาทีสุ วิยฯ มหาชนกาเยติ มหาชนสมูเหฯ สมูหปริยาโย เหตฺถ กายสโทฺทฯ เอเกกธาตุปฺปเทสโต เตโชทกนิกฺขมนาทิวเสน ยมกยมกํ หุตฺวา ปวตฺตํ ปาฎิหาริยํ ยมกปาฎิหาริยํ ฯ ฉนฺนํ วณฺณานํ รสฺมิโย จาติ สมฺพโนฺธ กาตโพฺพฯ ฉนฺนํ วณฺณานํ อุทกธารา จาติ เอวเมฺปตฺถ สมฺพนฺธํ วทนฺติฯ ปรินิพฺพุเตปิ ภควติ ตสฺสานุภาเวน เอวรูปํ ปาฎิหาริยมโหสิเยวาติ ทเสฺสตุํ ‘‘เอวํ อจินฺติยา’’ติอาทิคาถมาหฯ พุทฺธธมฺมาติ เอตฺถ พุทฺธคุณาฯ
Thūpapatiṭṭhānabhūmiṃ pariyāyatīti matthakato dhātuṃ tattha patiṭṭhāpetvā sadhātukaṃ thūpapatiṭṭhānabhūmiṃ rattibhāge pariyāyati, samantato vicaratīti attho. Jaṅghappamāṇanti pupphaṭṭhānappamāṇaṃ. Thūpakucchito heṭṭhābhāgañhi thūpassa jaṅghāti vadanti. Dhātuoropanatthāyāti hatthikumbhato dhātukaraṇḍakassa oropanatthāya. Sakalanagarañca janapado cāti nagaravāsino janapadavāsino ca abhedato nagarajanapadasaddehi vuttā ‘‘sabbo gāmo āgato, mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’tiādīsu viya. Mahājanakāyeti mahājanasamūhe. Samūhapariyāyo hettha kāyasaddo. Ekekadhātuppadesato tejodakanikkhamanādivasena yamakayamakaṃ hutvā pavattaṃ pāṭihāriyaṃ yamakapāṭihāriyaṃ. Channaṃ vaṇṇānaṃ rasmiyo cāti sambandho kātabbo. Channaṃ vaṇṇānaṃ udakadhārā cāti evampettha sambandhaṃ vadanti. Parinibbutepi bhagavati tassānubhāvena evarūpaṃ pāṭihāriyamahosiyevāti dassetuṃ ‘‘evaṃ acintiyā’’tiādigāthamāha. Buddhadhammāti ettha buddhaguṇā.
ธรมานกาเลปิ ติกฺขตฺตุํ อาคมาสีติ ภควา กิร อภิสโมฺพธิโต นวเม มาเส ผุสฺสปุณฺณมทิวเส ยกฺขาธิวาสํ ลงฺกาทีปมุปคนฺตฺวา ลงฺกามเชฺฌ ติโยชนายเต โยชนวิตฺถเต มหานาควนุยฺยาเน มหายกฺขสมาคเม อุปริอากาเส ฐตฺวา กปฺปุฎฺฐานสมเย สมุฎฺฐิตวุฎฺฐิวาตนิพฺพิเสสวสฺสวายุนา จ โลกนฺตริกนิรยนฺธการสทิสโฆรนฺธการนิกาเยน จ สีตนรกนิพฺพิเสสพหลสีเตน จ สํวฎฺฎกาลสญฺชาตวาตสงฺขุภิเตหิ เมฆนภคชฺชิตสทิเสน คคนเมทนีนินฺนาเทน จ ยกฺขานํ ภยํ สนฺตาสํ ชเนตฺวา เตหิ ยาจิตาภโย ‘‘เทถ เม สมคฺคา นิสีทนฎฺฐาน’’นฺติ วตฺวา ‘‘เทม เต สกลทีปํ, เทหิ โน, มาริส, อภย’’นฺติ วุเตฺต สพฺพํ ตํ อุปทฺทวํ อนฺตรธาเปตฺวา ยกฺขทตฺตภูมิยา จมฺมขณฺฑํ ปตฺถริตฺวา ตตฺถ นิสิโนฺน สมนฺตโต ชลมานํ จมฺมขณฺฑํ ปสาเรตฺวา กปฺปุฎฺฐานคฺคิสทิสทหนาภิภูตานํ ชลธิสลิลภีตานํ สมนฺตา เวลเนฺต ภมนฺตานํ ยกฺขานํ คิริทีปํ ทเสฺสตฺวา เตสุ ตตฺถ ปติฎฺฐิเตสุ ตํ ยถาฐาเน ปติฎฺฐาเปตฺวา จมฺมขณฺฑํ สงฺขิปิตฺวา นิสิโนฺน ตทา สมาคเต อเนกเทวตาสนฺนิปาเต ธมฺมํ เทเสตฺวา อเนกปาณโกฎีนํ ธมฺมาภิสมยํ กตฺวา สุมนกูฎวาสินา มหาสุมนเทวราเชน สมธิคตโสตาปตฺติผเลน ยาจิตปูชนีโย สีสํ ปรามสิตฺวา มุฎฺฐิมตฺตา นีลามลเกสธาตุโย ตสฺส ทตฺวา ชมฺพุทีปมคมาสิฯ
Dharamānakālepi tikkhattuṃ āgamāsīti bhagavā kira abhisambodhito navame māse phussapuṇṇamadivase yakkhādhivāsaṃ laṅkādīpamupagantvā laṅkāmajjhe tiyojanāyate yojanavitthate mahānāgavanuyyāne mahāyakkhasamāgame upariākāse ṭhatvā kappuṭṭhānasamaye samuṭṭhitavuṭṭhivātanibbisesavassavāyunā ca lokantarikanirayandhakārasadisaghorandhakāranikāyena ca sītanarakanibbisesabahalasītena ca saṃvaṭṭakālasañjātavātasaṅkhubhitehi meghanabhagajjitasadisena gaganamedanīninnādena ca yakkhānaṃ bhayaṃ santāsaṃ janetvā tehi yācitābhayo ‘‘detha me samaggā nisīdanaṭṭhāna’’nti vatvā ‘‘dema te sakaladīpaṃ, dehi no, mārisa, abhaya’’nti vutte sabbaṃ taṃ upaddavaṃ antaradhāpetvā yakkhadattabhūmiyā cammakhaṇḍaṃ pattharitvā tattha nisinno samantato jalamānaṃ cammakhaṇḍaṃ pasāretvā kappuṭṭhānaggisadisadahanābhibhūtānaṃ jaladhisalilabhītānaṃ samantā velante bhamantānaṃ yakkhānaṃ giridīpaṃ dassetvā tesu tattha patiṭṭhitesu taṃ yathāṭhāne patiṭṭhāpetvā cammakhaṇḍaṃ saṅkhipitvā nisinno tadā samāgate anekadevatāsannipāte dhammaṃ desetvā anekapāṇakoṭīnaṃ dhammābhisamayaṃ katvā sumanakūṭavāsinā mahāsumanadevarājena samadhigatasotāpattiphalena yācitapūjanīyo sīsaṃ parāmasitvā muṭṭhimattā nīlāmalakesadhātuyo tassa datvā jambudīpamagamāsi.
ทุติยํ อภิสโมฺพธิโต ปญฺจเม สํวจฺฉเร จูโฬทรมโหทรานํ ชลถลนิวาสีนํ มาตุลภาคิเนยฺยานํ นาคราชูนํ มณิปลฺลงฺกํ นิสฺสาย อุปฎฺฐิตมหาสงฺคาเม นาคานํ มหาวินาสํ ทิสฺวา จิตฺตมาสกาฬปกฺขสฺส อุโปสถทิวเส ปาโตว สมิทฺธสุมเนน นาม รุกฺขเทวปุเตฺตน ฉตฺตํ กตฺวา ธาริตราชายตโน นาคทีปํ สมาคนฺตฺวา สงฺคามมเชฺฌ อากาเส ปลฺลเงฺกน นิสิโนฺน โฆรนฺธกาเรน นาเค สนฺตาเสตฺวา อสฺสาเสโนฺต อาโลกํ ทเสฺสตฺวา สญฺชาตปีติโสมนสฺสานํ อุปคตนาคานํ สามคฺคิกรณียํ ธมฺมํ เทเสตฺวา มาตุลภาคิเนเยฺยหิ ทฺวีหิ นาคราชูหิ ปูชิเต ปถวีตลคเต มณิปลฺลเงฺก นิสิโนฺน นาเคหิ ทิพฺพนฺนปาเนหิ สนฺตปฺปิโต ชลถลนิวาสิโน อสีติโกฎินาเค สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฎฺฐาเปตฺวา เตหิ นมสฺสิตุํ ปลฺลงฺกญฺจ ราชายตนปาทปญฺจ ตตฺถ ปติฎฺฐาเปตฺวา ชมฺพุทีปมคมาสิฯ
Dutiyaṃ abhisambodhito pañcame saṃvacchare cūḷodaramahodarānaṃ jalathalanivāsīnaṃ mātulabhāgineyyānaṃ nāgarājūnaṃ maṇipallaṅkaṃ nissāya upaṭṭhitamahāsaṅgāme nāgānaṃ mahāvināsaṃ disvā cittamāsakāḷapakkhassa uposathadivase pātova samiddhasumanena nāma rukkhadevaputtena chattaṃ katvā dhāritarājāyatano nāgadīpaṃ samāgantvā saṅgāmamajjhe ākāse pallaṅkena nisinno ghorandhakārena nāge santāsetvā assāsento ālokaṃ dassetvā sañjātapītisomanassānaṃ upagatanāgānaṃ sāmaggikaraṇīyaṃ dhammaṃ desetvā mātulabhāgineyyehi dvīhi nāgarājūhi pūjite pathavītalagate maṇipallaṅke nisinno nāgehi dibbannapānehi santappito jalathalanivāsino asītikoṭināge saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpetvā tehi namassituṃ pallaṅkañca rājāyatanapādapañca tattha patiṭṭhāpetvā jambudīpamagamāsi.
ตติยมฺปิ อภิสโมฺพธิโต อฎฺฐเม สํวจฺฉเร มโหทรมาตุเลน มณิอกฺขิกนาคราเชนาภิยาจิโต วิสาขปุณฺณมทิวเส ปญฺจภิกฺขุสตปริวุโต กลฺยาณีปเทเส มณิอกฺขิกสฺส ภวนมุปคนฺตฺวา ตตฺถ มาปิตรุจิรรตนมณฺฑเป มโนหรวรปลฺลเงฺก นิสิโนฺน นาคราเชน ทิพฺพนฺนปาเนหิ สนฺตเปฺปตฺวา นาคมาณวิกคณปริวุเตน ทิพฺพมาลาคนฺธาทีหิ ปูชิโต ตตฺถ ธมฺมํ เทเสตฺวา วุฎฺฐายาสนา สุมนกูเฎ ปทํ ทเสฺสตฺวา ปพฺพตปาเท ทิวาวิหารํ กตฺวา ทีฆวาปิเจติยฎฺฐาเน จ มุภิยงฺคณเจติยฎฺฐาเน จ กลฺยาณีเจติยฎฺฐาเน จ มหาโพธิฎฺฐาเน จ ถูปารามฎฺฐาเน จ มหาเจติยฎฺฐาเน จ สสาวโก นิสีทิตฺวา นิโรธสมาปตฺติํ สมาปชฺชิตฺวา สิลาเจติยฎฺฐาเนเยว ฐตฺวา เทวนาเค สมนุสาสิตฺวา ชมฺพุทีปมคมาสิฯ เอวํ ภควา ธรมานกาเลปิ อิมํ ทีปํ ติกฺขตฺตุํ อาคมาสีติ เวทิตพฺพํฯ
Tatiyampi abhisambodhito aṭṭhame saṃvacchare mahodaramātulena maṇiakkhikanāgarājenābhiyācito visākhapuṇṇamadivase pañcabhikkhusataparivuto kalyāṇīpadese maṇiakkhikassa bhavanamupagantvā tattha māpitaruciraratanamaṇḍape manoharavarapallaṅke nisinno nāgarājena dibbannapānehi santappetvā nāgamāṇavikagaṇaparivutena dibbamālāgandhādīhi pūjito tattha dhammaṃ desetvā vuṭṭhāyāsanā sumanakūṭe padaṃ dassetvā pabbatapāde divāvihāraṃ katvā dīghavāpicetiyaṭṭhāne ca mubhiyaṅgaṇacetiyaṭṭhāne ca kalyāṇīcetiyaṭṭhāne ca mahābodhiṭṭhāne ca thūpārāmaṭṭhāne ca mahācetiyaṭṭhāne ca sasāvako nisīditvā nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā silācetiyaṭṭhāneyeva ṭhatvā devanāge samanusāsitvā jambudīpamagamāsi. Evaṃ bhagavā dharamānakālepi imaṃ dīpaṃ tikkhattuṃ āgamāsīti veditabbaṃ.
อิทานิ ตเทว ติกฺขตฺตุมาคมนํ สเงฺขปโต วิภาเวโนฺต อาห ‘‘ปฐมํ ยกฺขทมนตฺถ’’นฺติอาทิฯ รกฺขํ กโรโนฺตติ ยกฺขานํ ปุน อปวิสนตฺถาย รกฺขํ กโรโนฺตฯ อาวิชฺชีติ สมนฺตโต วิจริฯ มาตุลภาคิเนยฺยานนฺติ จูโฬทรมโหทรานํฯ เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ ภควา สมิทฺธสุมเนน นาม เทวปุเตฺตน สทฺธิํ อาคโต, ตถาปิ ปจฺฉาสมเณน เอเกนปิ ภิกฺขุนา สทฺธิํ อนาคตตฺตา ‘‘เอกโกว อาคนฺตฺวา’’ติ วุตฺตํฯ ตทนุรูปสฺส ปริปนฺถสฺส วิหตตฺตา ‘‘ปริฬาหํ วูปสเมตฺวา’’ติ วุตฺตํฯ รโญฺญ ภาตาติ รโญฺญ กนิฎฺฐภาตาฯ อภโยติ มตฺตาภโยฯ
Idāni tadeva tikkhattumāgamanaṃ saṅkhepato vibhāvento āha ‘‘paṭhamaṃ yakkhadamanattha’’ntiādi. Rakkhaṃ karontoti yakkhānaṃ puna apavisanatthāya rakkhaṃ karonto. Āvijjīti samantato vicari. Mātulabhāgineyyānanti cūḷodaramahodarānaṃ. Ettha pana kiñcāpi bhagavā samiddhasumanena nāma devaputtena saddhiṃ āgato, tathāpi pacchāsamaṇena ekenapi bhikkhunā saddhiṃ anāgatattā ‘‘ekakova āgantvā’’ti vuttaṃ. Tadanurūpassa paripanthassa vihatattā ‘‘pariḷāhaṃ vūpasametvā’’ti vuttaṃ. Rañño bhātāti rañño kaniṭṭhabhātā. Abhayoti mattābhayo.
อนุฬา เทวีติ รโญฺญ เชฎฺฐภาตุชายา อนุฬา เทวีฯ ปุริมกานํ ติณฺณํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ โพธิ ปติฎฺฐาสีติ ยทา หิ โส กกุสโนฺธ นาม ภควา อิมสฺมิํ ทีเป มนุเสฺส ปชฺชรกาภิภูเต อนยพฺยสนมาปชฺชเนฺต ทิสฺวา กรุณาย สโญฺจทิตหทโย อิมํ ทีปมาคโต, ตทา ตํ โรคภยํ วูปสเมตฺวา สนฺนิปติตานํ ธมฺมํ เทเสโนฺต จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมยํ กตฺวา สายนฺหสมเย โพธิปติฎฺฐานารหฎฺฐานํ คนฺตฺวา ตตฺถ สมาปตฺติํ สมาปชฺชิตฺวา วุฎฺฐาย ‘‘มม สิรีสมหาโพธิโต ทกฺขิณมหาสาขมาทาย รุจนนฺทา ภิกฺขุนี อิธาคจฺฉตู’’ติ อธิฎฺฐาสิ ฯ สา สตฺถุ จิตฺตํ ญตฺวา ตงฺขณเญฺญว เขมวตีราชธานิยา เขมราชานมาทาย มหาโพธิมุปคนฺตฺวา ทกฺขิณมหาสาขาย มโนสิลาเลขํ เขมราเชน ทาเปตฺวา ตํ สยํ ฉิชฺชิตฺวา สุวณฺณกฎาเห ฐิตํ โพธิสาขมาทาย ปญฺจสตภิกฺขุนีหิ เจว เทวตาหิ จ ปริวาริตา อิทฺธิยา อิธาเนตฺวา ตถาคเตน ปสาริเต ทกฺขิณหเตฺถ สสุวณฺณกฎาหํ มหาโพธิํ ฐเปสิฯ ตํ ตถาคโต อภยสฺส นาม รโญฺญ ทตฺวา เตน ตสฺมิํ สมเย ‘‘มหาติตฺถวน’’นฺติ ปญฺญาเต มหาเมฆวนุยฺยาเน ปติฎฺฐาเปสิฯ
Anuḷā devīti rañño jeṭṭhabhātujāyā anuḷā devī. Purimakānaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ bodhi patiṭṭhāsīti yadā hi so kakusandho nāma bhagavā imasmiṃ dīpe manusse pajjarakābhibhūte anayabyasanamāpajjante disvā karuṇāya sañcoditahadayo imaṃ dīpamāgato, tadā taṃ rogabhayaṃ vūpasametvā sannipatitānaṃ dhammaṃ desento caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayaṃ katvā sāyanhasamaye bodhipatiṭṭhānārahaṭṭhānaṃ gantvā tattha samāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘mama sirīsamahābodhito dakkhiṇamahāsākhamādāya rucanandā bhikkhunī idhāgacchatū’’ti adhiṭṭhāsi . Sā satthu cittaṃ ñatvā taṅkhaṇaññeva khemavatīrājadhāniyā khemarājānamādāya mahābodhimupagantvā dakkhiṇamahāsākhāya manosilālekhaṃ khemarājena dāpetvā taṃ sayaṃ chijjitvā suvaṇṇakaṭāhe ṭhitaṃ bodhisākhamādāya pañcasatabhikkhunīhi ceva devatāhi ca parivāritā iddhiyā idhānetvā tathāgatena pasārite dakkhiṇahatthe sasuvaṇṇakaṭāhaṃ mahābodhiṃ ṭhapesi. Taṃ tathāgato abhayassa nāma rañño datvā tena tasmiṃ samaye ‘‘mahātitthavana’’nti paññāte mahāmeghavanuyyāne patiṭṭhāpesi.
โกณาคมโน จ ภควา ทุพฺพุฎฺฐิปีฬิเต ทีปวาสิโน ทิสฺวา อิมํ ทีปมาคโต ตํ ภยํ วูปสเมตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต จตุราสีติ ปาณสหสฺสานิ มคฺคผเลสุ ปติฎฺฐาเปตฺวา ปุพฺพโพธิฎฺฐานํ คนฺตฺวา สมาปตฺติปริโยสาเน ‘‘มม อุทุมฺพรมหาโพธิโต ทกฺขิณมหาสาขมาทาย กรกนตฺตา ภิกฺขุนี อิธาคจฺฉตู’’ติ จิเนฺตสิฯ สา ภควโต อธิปฺปายํ วิทิตฺวา ตงฺขณเญฺญว โสภราชธานิยา โสภราชานมาทาย มหาโพธิมุปคนฺตฺวา ทกฺขิณมหาสาขาย มโนสิลาเลขํ โสภราเชน ทาเปตฺวา ตํ สยํ ฉิชฺชิตฺวา เหมกฎาเห ปติฎฺฐิตํ โพธิสาขมาทาย ปญฺจสตภิกฺขุนีหิ สทฺธิํ สุรคณปริวุตา อิทฺธิยา อิธาหริตฺวา สตฺถารา ปสาริตทกฺขิณปาณิตเล สเหมกฎาหํ มหาโพธิํ ฐเปสิฯ ตํ ตถาคโต สมิทฺธสฺส รโญฺญ ทตฺวา เตน ตสฺมิํ สมเย ‘‘มหานาควน’’นฺติ สงฺขฺยํ คเต มหาเมฆวนุยฺยาเน มหาโพธิํ ปติฎฺฐาเปสิฯ
Koṇāgamano ca bhagavā dubbuṭṭhipīḷite dīpavāsino disvā imaṃ dīpamāgato taṃ bhayaṃ vūpasametvā dhammaṃ desento caturāsīti pāṇasahassāni maggaphalesu patiṭṭhāpetvā pubbabodhiṭṭhānaṃ gantvā samāpattipariyosāne ‘‘mama udumbaramahābodhito dakkhiṇamahāsākhamādāya karakanattā bhikkhunī idhāgacchatū’’ti cintesi. Sā bhagavato adhippāyaṃ viditvā taṅkhaṇaññeva sobharājadhāniyā sobharājānamādāya mahābodhimupagantvā dakkhiṇamahāsākhāya manosilālekhaṃ sobharājena dāpetvā taṃ sayaṃ chijjitvā hemakaṭāhe patiṭṭhitaṃ bodhisākhamādāya pañcasatabhikkhunīhi saddhiṃ suragaṇaparivutā iddhiyā idhāharitvā satthārā pasāritadakkhiṇapāṇitale sahemakaṭāhaṃ mahābodhiṃ ṭhapesi. Taṃ tathāgato samiddhassa rañño datvā tena tasmiṃ samaye ‘‘mahānāgavana’’nti saṅkhyaṃ gate mahāmeghavanuyyāne mahābodhiṃ patiṭṭhāpesi.
กสฺสโปปิ จ ภควา อุปฎฺฐิตราชูปราชยุเทฺธน ปาณิโน วินาสํ ทิสฺวา กรุณาย โจทิโต อิมํ ทีปมาคนฺตฺวา ตํ กลหํ วูปสเมตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต จตุราสีติ ปาณสหสฺสานิ มคฺคผลํ ปาเปตฺวา มหาโพธิฎฺฐานํ คนฺตฺวา ตตฺถ สมาปตฺติํ สมาปชฺชิตฺวา วุฎฺฐาย ‘‘มม นิโคฺรธมหาโพธิโต ทกฺขิณมหาสาขมาทาย สุธมฺมา ภิกฺขุนี อิธาคจฺฉตู’’ติ อธิฎฺฐาสิฯ สา ภควโต จิตฺตํ วิทิตฺวา ตงฺขณเญฺญว พาราณสีราชธานิยา พฺรหฺมทตฺตราชานมาทาย มหาโพธิมุปคนฺตฺวา ทกฺขิณมหาสาขาย มโนสิลาเลขํ พฺรหฺมทเตฺตน ทาเปตฺวา ตํ สยํ ฉิชฺชิตฺวา กนกกฎาเห ฐิตํ โพธิสาขมาทาย ปญฺจสตภิกฺขุนีปริวารา เทวคณปริวุตา อิทฺธิยา เอตฺถ อาเนตฺวา มุนิเนฺทน ปสาริเต ทกฺขิณกรตเล สสุวณฺณกฎาหํ มหาโพธิํ ฐเปสิฯ ตํ ภควา ชยนฺตรโญฺญ ทตฺวา เตน ตสฺมิํ สมเย ‘‘มหาสาลวน’’นฺติ สงฺขฺยํ คเต มหาเมฆวนุยฺยาเน มหาโพธิํ ปติฎฺฐาเปสิฯ เอวํ อิมสฺมิํ ทีเป ปุริมกานํ ติณฺณํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ โพธิํ ปติฎฺฐาเปสิฯ ตํ สนฺธาย เอวมาห ‘‘อิมสฺมิญฺจ มหาราช ทีเป ปุริมกานํ ติณฺณํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ โพธิ ปติฎฺฐาสี’’ติฯ
Kassapopi ca bhagavā upaṭṭhitarājūparājayuddhena pāṇino vināsaṃ disvā karuṇāya codito imaṃ dīpamāgantvā taṃ kalahaṃ vūpasametvā dhammaṃ desento caturāsīti pāṇasahassāni maggaphalaṃ pāpetvā mahābodhiṭṭhānaṃ gantvā tattha samāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘mama nigrodhamahābodhito dakkhiṇamahāsākhamādāya sudhammā bhikkhunī idhāgacchatū’’ti adhiṭṭhāsi. Sā bhagavato cittaṃ viditvā taṅkhaṇaññeva bārāṇasīrājadhāniyā brahmadattarājānamādāya mahābodhimupagantvā dakkhiṇamahāsākhāya manosilālekhaṃ brahmadattena dāpetvā taṃ sayaṃ chijjitvā kanakakaṭāhe ṭhitaṃ bodhisākhamādāya pañcasatabhikkhunīparivārā devagaṇaparivutā iddhiyā ettha ānetvā munindena pasārite dakkhiṇakaratale sasuvaṇṇakaṭāhaṃ mahābodhiṃ ṭhapesi. Taṃ bhagavā jayantarañño datvā tena tasmiṃ samaye ‘‘mahāsālavana’’nti saṅkhyaṃ gate mahāmeghavanuyyāne mahābodhiṃ patiṭṭhāpesi. Evaṃ imasmiṃ dīpe purimakānaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ bodhiṃ patiṭṭhāpesi. Taṃ sandhāya evamāha ‘‘imasmiñca mahārāja dīpe purimakānaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ bodhi patiṭṭhāsī’’ti.
สรสรํสิชาลวิสฺสชฺชนเกนาติ สินิทฺธตาย รสวนฺตํ โอชวนฺตํ อภินวรํสิชาลํ วิสฺสเชฺชเนฺตนฯ อถ วา อิโต จิโต จ สํสรณโต สรสํ สชีวํ ชีวมานํ วิย รํสิชาลํ วิสฺสเชฺชเนฺตนฯ อถ วา สรสกาเล ธรมานกาเล พุเทฺธน วิย รํสิชาลํ มุญฺจเนฺตนาติ เอวเมตฺถ อตฺถํ วณฺณยนฺติฯ เอกทิวเสเนว อคมาสีติ สมฺพโนฺธฯ ปญฺจหิ กญฺญาสเตหีติ อตฺตโน ปริจาริเกหิ ปญฺจหิ กญฺญาสเตหิฯ อุปสฺสยํ การาเปตฺวาติ ภิกฺขุนุปสฺสยํ การาเปตฺวาฯ อเปฺปสีติ เลขสาสนํ ปติฎฺฐาเปสิฯ เอวญฺจ อโวจาติ ราชสเนฺทสํ อเปฺปตฺวา เถรสฺส มุขสาสนํ วิญฺญาเปโนฺต เอวํ อโวจฯ อุทิกฺขตีติ อเปกฺขติ ปเตฺถติฯ
Sarasaraṃsijālavissajjanakenāti siniddhatāya rasavantaṃ ojavantaṃ abhinavaraṃsijālaṃ vissajjentena. Atha vā ito cito ca saṃsaraṇato sarasaṃ sajīvaṃ jīvamānaṃ viya raṃsijālaṃ vissajjentena. Atha vā sarasakāle dharamānakāle buddhena viya raṃsijālaṃ muñcantenāti evamettha atthaṃ vaṇṇayanti. Ekadivaseneva agamāsīti sambandho. Pañcahi kaññāsatehīti attano paricārikehi pañcahi kaññāsatehi. Upassayaṃ kārāpetvāti bhikkhunupassayaṃ kārāpetvā. Appesīti lekhasāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Evañca avocāti rājasandesaṃ appetvā therassa mukhasāsanaṃ viññāpento evaṃ avoca. Udikkhatīti apekkhati pattheti.
ฉินฺนหตฺถํ วิยาติ ฉินฺนหตฺถวนฺตํ วิยฯ ฉินฺนา หตฺถา เอตสฺสาติ ฉินฺนหโตฺถติ อญฺญปทตฺถสมาโส ทฎฺฐโพฺพฯ ปพฺพชฺชาปุเรกฺขาราติ ปพฺพชฺชาภิมุขา, ปพฺพชฺชาย สญฺชาตาภิลาสา ‘‘กทา นุ โข ปพฺพชิสฺสามี’’ติ ตตฺถ อุสฺสุกฺกมาปนฺนาติ วุตฺตํ โหติฯ มํ ปฎิมาเนตีติ มํ อุทิกฺขติฯ สเตฺถน ฆาตํ น อรหตีติ อสตฺถฆาตารหํฯ หิมวลาหกคพฺภนฺติ หิมปุณฺณวลาหกคพฺภํฯ ปาฎิหาริยวเสน ชาตํ หิมเมว ‘‘วลาหกคพฺภ’’นฺติปิ วทนฺติฯ โทณมตฺตาติ มคธนาฬิยา โสฬสนาฬิปฺปมาณาฯ
Chinnahatthaṃ viyāti chinnahatthavantaṃ viya. Chinnā hatthā etassāti chinnahatthoti aññapadatthasamāso daṭṭhabbo. Pabbajjāpurekkhārāti pabbajjābhimukhā, pabbajjāya sañjātābhilāsā ‘‘kadā nu kho pabbajissāmī’’ti tattha ussukkamāpannāti vuttaṃ hoti. Maṃ paṭimānetīti maṃ udikkhati. Satthena ghātaṃ na arahatīti asatthaghātārahaṃ. Himavalāhakagabbhanti himapuṇṇavalāhakagabbhaṃ. Pāṭihāriyavasena jātaṃ himameva ‘‘valāhakagabbha’’ntipi vadanti. Doṇamattāti magadhanāḷiyā soḷasanāḷippamāṇā.
มคฺคนฺติ สตฺตโยชนิกํ มคฺคํฯ ปฎิชคฺคาเปตฺวาติ โสธาเปตฺวา, ขาณุกณฺฎกาทีนิ หราเปตฺวา ตตฺถ พหลวิปุลวาลุกํ โอกิราเปตฺวาติ วุตฺตํ โหติฯ กมฺมารวณฺณนฺติ รโญฺญ ปกติสุวณฺณการวณฺณํฯ นวหตฺถปริเกฺขปนฺติ นวหตฺถปฺปมาโณ ปริเกฺขโป อสฺสาติ นวหตฺถปริเกฺขปํ, ปริเกฺขปโต นวหตฺถปฺปมาณนฺติ วุตฺตํ โหติฯ ‘‘ปญฺจหตฺถุเพฺพธ’’นฺติอาทีสุปิ อิมินาว นเยน อโตฺถ เวทิตโพฺพฯ ติหตฺถวิกฺขมฺภนฺติ ติหตฺถปฺปมาณวิตฺถารํฯ สมุสฺสิตธชปฎากนฺติ อุสฺสาปิตนีลปีตาทิวิวิธธชปฎากํฯ นานารตนวิจิตฺตนฺติ ตตฺถ ตตฺถ รจิตนานารตเนหิ สุวิจิตฺตํฯ อเนกาลงฺการปฎิมณฺฑิตนฺติ ปสนฺนชนปูชิเตหิ หตฺถูปคาทีหิ นานาลงฺกาเรหิ สชฺชิตํฯ นานาวิธกุสุมสมากิณฺณนฺติ อุปหารวเสน อุปนีเตหิ นานปฺปกาเรหิ วณฺณคนฺธสมฺปเนฺนหิ ชลถลปุเปฺผหิ อากิณฺณํฯ อเนกตูริยสงฺฆุฎฺฐนฺติ อาตภวิตตาทิปญฺจงฺคิกตูริยสโงฺฆสิตํฯ อวเสสํ อทสฺสนํ อคมาสีติ เอตฺถ ‘‘หนฺท, มหาราช, ตยา คเหตพฺพา อยํ สาขา, ตสฺส อุปนิสฺสยภูโต อยํ ขโนฺธ, น มยํ ตยา คเหตพฺพา’’ติ วทนฺตา วิย อวเสสา สาขา สตฺถุ เตชสา อทสฺสนมคมํสูติ วทนฺติฯ ควกฺขชาลสทิสนฺติ ภาวนปุํสกํ, ชาลกวาฎสทิสํ กตฺวาติ อโตฺถฯ เจลุเกฺขปสตสหสฺสานิ ปวตฺติํสูติ เตสํ เตสํ ชนานํ สีโสปริ ภมนฺตานํ อุตฺตราสงฺคเจลานํ อุเกฺขปสตสหสฺสานิ ปวตฺติํสูติ อโตฺถฯ มูลสเตนาติ ทสสุ เลขาสุ เอเกกาย ทส ทส หุตฺวา นิกฺขนฺตมูลสเตนฯ ทส มหามูลาติ ปฐมเลขาย นิกฺขนฺตทสมหามูลานิฯ
Magganti sattayojanikaṃ maggaṃ. Paṭijaggāpetvāti sodhāpetvā, khāṇukaṇṭakādīni harāpetvā tattha bahalavipulavālukaṃ okirāpetvāti vuttaṃ hoti. Kammāravaṇṇanti rañño pakatisuvaṇṇakāravaṇṇaṃ. Navahatthaparikkhepanti navahatthappamāṇo parikkhepo assāti navahatthaparikkhepaṃ, parikkhepato navahatthappamāṇanti vuttaṃ hoti. ‘‘Pañcahatthubbedha’’ntiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Tihatthavikkhambhanti tihatthappamāṇavitthāraṃ. Samussitadhajapaṭākanti ussāpitanīlapītādivividhadhajapaṭākaṃ. Nānāratanavicittanti tattha tattha racitanānāratanehi suvicittaṃ. Anekālaṅkārapaṭimaṇḍitanti pasannajanapūjitehi hatthūpagādīhi nānālaṅkārehi sajjitaṃ. Nānāvidhakusumasamākiṇṇanti upahāravasena upanītehi nānappakārehi vaṇṇagandhasampannehi jalathalapupphehi ākiṇṇaṃ. Anekatūriyasaṅghuṭṭhanti ātabhavitatādipañcaṅgikatūriyasaṅghositaṃ. Avasesaṃ adassanaṃ agamāsīti ettha ‘‘handa, mahārāja, tayā gahetabbā ayaṃ sākhā, tassa upanissayabhūto ayaṃ khandho, na mayaṃ tayā gahetabbā’’ti vadantā viya avasesā sākhā satthu tejasā adassanamagamaṃsūti vadanti. Gavakkhajālasadisanti bhāvanapuṃsakaṃ, jālakavāṭasadisaṃ katvāti attho. Celukkhepasatasahassāni pavattiṃsūti tesaṃ tesaṃ janānaṃ sīsopari bhamantānaṃ uttarāsaṅgacelānaṃ ukkhepasatasahassāni pavattiṃsūti attho. Mūlasatenāti dasasu lekhāsu ekekāya dasa dasa hutvā nikkhantamūlasatena. Dasa mahāmūlāti paṭhamalekhāya nikkhantadasamahāmūlāni.
เทวทุนฺทุภิโย ผลิํสูติ เทวทุนฺทุภิโย ถนิํสุฯ เทวทุนฺทุภีติ จ น เอตฺถ กาจิ เภรี อธิเปฺปตา, อถ โข อุปฺปาตภาเวน อากาสคโต นิโคฺฆสสโทฺทฯ เทโวติ หิ เมโฆฯ ตสฺส หิ อจฺฉภาเวน อากาสวณฺณสฺส เทวสฺสาภาเวน สุกฺขคชฺชิตสญฺญิเต สเทฺท นิจฺฉรเนฺต เทวทุนฺทุภีติ สมญฺญา, ตสฺมา เทวทุนฺทุภิโย ผลิํสูติ เทโว สุกฺขคชฺชิตํ คชฺชีติ วุตฺตํ โหติฯ ปพฺพตานํ นเจฺจหีติ ปถวีกเมฺปน อิโต จิโต จ ภมนฺตานํ ปพฺพตานํ นเจฺจหิฯ ยกฺขานํ หิงฺกาเรหีติ วิมฺหยชาตานํ ยกฺขานํ วิมฺหยปฺปกาสนวเสน ปวเตฺตหิ หิงฺการสเทฺทหิฯ ยกฺขา หิ วิมฺหยชาตา ‘‘หิํ หิ’’นฺติ สทฺทํ นิจฺฉาเรนฺติฯ ถุติชเปฺปหีติ ปสํสาวจเนหิฯ พฺรหฺมานํ อโปฺผฎเนหีติ ปีติโสมนสฺสชาตานํ พฺรหฺมานํ พาหายํ ปหรณสงฺขาเตหิ อโปฺผฎเนหิฯ ปีติโสมนสฺสชาตา หิ พฺรหฺมาโน วามหตฺถํ สมิญฺชิตฺวา ทกฺขิเณน หเตฺถน พาหายํ ปหารํ เทนฺติฯ เอกโกลาหลนฺติ เอกโต ปวตฺตโกลาหลํ ฯ เอกนินฺนาทนฺติ เอกโต ปวตฺตนิโคฺฆสํฯ ผลโต นิกฺขนฺตา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย อุชุกํ อุคฺคนฺตฺวา โอนมิตฺวา จกฺกวาฬปพฺพตมุขวฎฺฎิํ อาหจฺจ ติฎฺฐนฺตีติ อาห ‘‘สกลจกฺกวาฬํ รตนโคปานสีวินทฺธํ วิย กุรุมานา’’ติฯ ตงฺขณโต จ ปน ปภุตีติ วุตฺตนเยน สุวณฺณกฎาเห ปติฎฺฐิตสฺส มหาโพธิสฺส ฉพฺพณฺณรสฺมีนํ วิสฺสชฺชิตกาลโต ปภุติฯ หิมวลาหกคพฺภํ ปวิสิตฺวา อฎฺฐาสีติ สุวณฺณกฎาเหเนว สทฺธิํ อุคฺคนฺตฺวา หิโมทกปุณฺณํ วลาหกคพฺภํ ปวิสิตฺวา อฎฺฐาสิฯ ปฐมํ สุวณฺณกฎาเห ปติฎฺฐิโตเยว หิ โพธิ ปจฺฉา วุตฺตปฺปการอจฺฉริยปฎิมณฺฑิโต หุตฺวา หิมวลาหกคพฺภํ ปวิสิตฺวา อฎฺฐาสิฯ เตเนว วกฺขติ ‘‘ปฐมํ สุวณฺณกฎาเห ปติฎฺฐหิ, ตโต หิมคพฺภสตฺตาหํ อภิเสกสตฺตาหญฺจ วีตินาเมตฺวา’’ติอาทิฯ ตโตเยว จ มหาวํเสปิ วุตฺตํ –
Devadundubhiyo phaliṃsūti devadundubhiyo thaniṃsu. Devadundubhīti ca na ettha kāci bherī adhippetā, atha kho uppātabhāvena ākāsagato nigghosasaddo. Devoti hi megho. Tassa hi acchabhāvena ākāsavaṇṇassa devassābhāvena sukkhagajjitasaññite sadde niccharante devadundubhīti samaññā, tasmā devadundubhiyo phaliṃsūti devo sukkhagajjitaṃ gajjīti vuttaṃ hoti. Pabbatānaṃ naccehīti pathavīkampena ito cito ca bhamantānaṃ pabbatānaṃ naccehi. Yakkhānaṃ hiṅkārehīti vimhayajātānaṃ yakkhānaṃ vimhayappakāsanavasena pavattehi hiṅkārasaddehi. Yakkhā hi vimhayajātā ‘‘hiṃ hi’’nti saddaṃ nicchārenti. Thutijappehīti pasaṃsāvacanehi. Brahmānaṃ apphoṭanehīti pītisomanassajātānaṃ brahmānaṃ bāhāyaṃ paharaṇasaṅkhātehi apphoṭanehi. Pītisomanassajātā hi brahmāno vāmahatthaṃ samiñjitvā dakkhiṇena hatthena bāhāyaṃ pahāraṃ denti. Ekakolāhalanti ekato pavattakolāhalaṃ . Ekaninnādanti ekato pavattanigghosaṃ. Phalato nikkhantā chabbaṇṇarasmiyo ujukaṃ uggantvā onamitvā cakkavāḷapabbatamukhavaṭṭiṃ āhacca tiṭṭhantīti āha ‘‘sakalacakkavāḷaṃ ratanagopānasīvinaddhaṃ viya kurumānā’’ti. Taṅkhaṇato ca pana pabhutīti vuttanayena suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhitassa mahābodhissa chabbaṇṇarasmīnaṃ vissajjitakālato pabhuti. Himavalāhakagabbhaṃ pavisitvā aṭṭhāsīti suvaṇṇakaṭāheneva saddhiṃ uggantvā himodakapuṇṇaṃ valāhakagabbhaṃ pavisitvā aṭṭhāsi. Paṭhamaṃ suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhitoyeva hi bodhi pacchā vuttappakāraacchariyapaṭimaṇḍito hutvā himavalāhakagabbhaṃ pavisitvā aṭṭhāsi. Teneva vakkhati ‘‘paṭhamaṃ suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhahi, tato himagabbhasattāhaṃ abhisekasattāhañca vītināmetvā’’tiādi. Tatoyeva ca mahāvaṃsepi vuttaṃ –
‘‘เอวํ สเตน มูลานํ, ตเตฺถสา คนฺธกทฺทเม;
‘‘Evaṃ satena mūlānaṃ, tatthesā gandhakaddame;
ปติฎฺฐาสิ มหาโพธิ, ปสาเทนฺตี มหาชนํฯ
Patiṭṭhāsi mahābodhi, pasādentī mahājanaṃ.
‘‘ตสฺสา ขโนฺธ ทสหโตฺถ, ปญฺจ สาขา มโนรมา;
‘‘Tassā khandho dasahattho, pañca sākhā manoramā;
จตุหตฺถา จตุหตฺถา, ทสฑฺฒผลมณฺฑิตาฯ
Catuhatthā catuhatthā, dasaḍḍhaphalamaṇḍitā.
‘‘สหสฺสนฺตุ ปสาขานํ, สาขานํ ตาสมาสิ จ;
‘‘Sahassantu pasākhānaṃ, sākhānaṃ tāsamāsi ca;
เอวํ อาสิ มหาโพธิ, มโนหรสิรินฺธราฯ
Evaṃ āsi mahābodhi, manoharasirindharā.
‘‘กฎาหมฺหิ มหาโพธิ, ปติฎฺฐิตกฺขเณ มหี;
‘‘Kaṭāhamhi mahābodhi, patiṭṭhitakkhaṇe mahī;
อกมฺปิ ปาฎิหีรานิ, อเหสุํ วิวิธานิ จฯ
Akampi pāṭihīrāni, ahesuṃ vividhāni ca.
‘‘สยํ นาเทหิ ตูริยานํ, เทเวสุ มานุเสสุ จ;
‘‘Sayaṃ nādehi tūriyānaṃ, devesu mānusesu ca;
สาธุการนินฺนาเทหิ, เทวพฺรหฺมคณสฺส จฯ
Sādhukāraninnādehi, devabrahmagaṇassa ca.
‘‘เมฆานํ มิคปกฺขีนํ, ยกฺขาทีนํ รเวหิ จ;
‘‘Meghānaṃ migapakkhīnaṃ, yakkhādīnaṃ ravehi ca;
รเวหิ จ มหีกเมฺป, เอกโกลาหลํ อหุฯ
Ravehi ca mahīkampe, ekakolāhalaṃ ahu.
‘‘โพธิยา ผลปเตฺตหิ, ฉพฺพณฺณรํสิโย สุภา;
‘‘Bodhiyā phalapattehi, chabbaṇṇaraṃsiyo subhā;
นิกฺขมิตฺวา จกฺกวาฬํ, สกลํ โสภยิํสุ จฯ
Nikkhamitvā cakkavāḷaṃ, sakalaṃ sobhayiṃsu ca.
‘‘สกฎาหา มหาโพธิ, อุคฺคนฺตฺวาน ตโต นภํ;
‘‘Sakaṭāhā mahābodhi, uggantvāna tato nabhaṃ;
อฎฺฐาสิ หิมคพฺภมฺหิ, สตฺตาหานิ อทสฺสนา’’ติฯ
Aṭṭhāsi himagabbhamhi, sattāhāni adassanā’’ti.
ตสฺมา สุวณฺณกฎาเห ปติฎฺฐิโตเยว โพธิ กฎาเหเนว สทฺธิ อุคฺคนฺตฺวา หิมวลาหกคพฺภํ ปวิสิตฺวา อฎฺฐาสีติ เวทิตพฺพํฯ
Tasmā suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhitoyeva bodhi kaṭāheneva saddhi uggantvā himavalāhakagabbhaṃ pavisitvā aṭṭhāsīti veditabbaṃ.
เหฎฺฐา ปน ภควโต อธิฎฺฐานกฺกมํ ทเสฺสเนฺตน ยํ วุตฺตํ –
Heṭṭhā pana bhagavato adhiṭṭhānakkamaṃ dassentena yaṃ vuttaṃ –
‘‘ภควา กิร มหาปรินิพฺพานมเญฺจ นิปโนฺน ลงฺกาทีเป มหาโพธิปติฎฺฐาปนตฺถาย อโสกมหาราชา มหาโพธิคฺคหณตฺถํ คมิสฺสติ, ตทา มหาโพธิสฺส ทกฺขิณสาขา สยเมว ฉิชฺชิตฺวา สุวณฺณกฎาเห ปติฎฺฐาตูติ อธิฎฺฐาสิ, อิทเมกมธิฎฺฐานํฯ
‘‘Bhagavā kira mahāparinibbānamañce nipanno laṅkādīpe mahābodhipatiṭṭhāpanatthāya asokamahārājā mahābodhiggahaṇatthaṃ gamissati, tadā mahābodhissa dakkhiṇasākhā sayameva chijjitvā suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhātūti adhiṭṭhāsi, idamekamadhiṭṭhānaṃ.
‘‘ตตฺถ ปติฎฺฐานกาเล จ ‘มหาโพธิ หิมวลาหกคพฺภํ ปวิสิตฺวา ติฎฺฐตู’ติ อธิฎฺฐาสิ, อิทํ ทุติยมธิฎฺฐานํฯ
‘‘Tattha patiṭṭhānakāle ca ‘mahābodhi himavalāhakagabbhaṃ pavisitvā tiṭṭhatū’ti adhiṭṭhāsi, idaṃ dutiyamadhiṭṭhānaṃ.
‘‘สตฺตเม ทิวเส หิมวลาหกคพฺภโต โอรุยฺห สุวณฺณกฎาเห ปติฎฺฐหโนฺต ปเตฺตหิ จ ผเลหิ จ ฉพฺพณฺณรสฺมิโย มุญฺจตูติ อธิฎฺฐาสิ, อิทํ ตติยมธิฎฺฐาน’’นฺติฯ
‘‘Sattame divase himavalāhakagabbhato oruyha suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhahanto pattehi ca phalehi ca chabbaṇṇarasmiyo muñcatūti adhiṭṭhāsi, idaṃ tatiyamadhiṭṭhāna’’nti.
ตํ อิมินา น สเมติฯ ตตฺถ หิ ปฐมํ หิมวลาหกคพฺภํ ปวิสิตฺวา ปจฺฉา สตฺตเม ทิวเส หิมวลาหกคพฺภโต โอรุยฺห ฉพฺพณฺณรํสิวิสฺสชฺชนํ สุวณฺณกฎาเห ปติฎฺฐหนญฺจ วุตฺตํ, ตสฺมา อฎฺฐกถาย ปุเพฺพนาปรํ น สเมติฯ มหาวํเส ปน อธิฎฺฐาเนปิ ปฐมํ สุวณฺณกฎาเห ปติฎฺฐหนํ ปจฺฉาเยว ฉพฺพณฺณรํสิวิสฺสชฺชนํ หิมวลาหกคพฺภปวิสนญฺจฯ วุตฺตเญฺหตํ –
Taṃ iminā na sameti. Tattha hi paṭhamaṃ himavalāhakagabbhaṃ pavisitvā pacchā sattame divase himavalāhakagabbhato oruyha chabbaṇṇaraṃsivissajjanaṃ suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhahanañca vuttaṃ, tasmā aṭṭhakathāya pubbenāparaṃ na sameti. Mahāvaṃse pana adhiṭṭhānepi paṭhamaṃ suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhahanaṃ pacchāyeva chabbaṇṇaraṃsivissajjanaṃ himavalāhakagabbhapavisanañca. Vuttañhetaṃ –
‘‘ปรินิพฺพานมญฺจมฺหิ, นิปเนฺนน ชิเนน หิ;
‘‘Parinibbānamañcamhi, nipannena jinena hi;
กตํ มหาอธิฎฺฐานํ, ปญฺจกํ ปญฺจจกฺขุนาฯ
Kataṃ mahāadhiṭṭhānaṃ, pañcakaṃ pañcacakkhunā.
‘‘คยฺหมานา มหาโพธิ-สาขาโสเกน ทกฺขิณา;
‘‘Gayhamānā mahābodhi-sākhāsokena dakkhiṇā;
ฉิชฺชิตฺวาน สยํเยว, ปติฎฺฐาตุ กฎาหเกฯ
Chijjitvāna sayaṃyeva, patiṭṭhātu kaṭāhake.
‘‘ปติฎฺฐหิตฺวา สา สาขา, ฉพฺพณฺณรสฺมิโย สุภา;
‘‘Patiṭṭhahitvā sā sākhā, chabbaṇṇarasmiyo subhā;
ราชยนฺตี ทิสา สพฺพา, ผลปเตฺตหิ มุญฺจตุฯ
Rājayantī disā sabbā, phalapattehi muñcatu.
‘‘สสุวณฺณกฎาหา สา, อุคฺคนฺตฺวาน มโนรมา;
‘‘Sasuvaṇṇakaṭāhā sā, uggantvāna manoramā;
อทิสฺสมานา สตฺตาหํ, หิมคพฺภมฺหิ ติฎฺฐตู’’ติฯ
Adissamānā sattāhaṃ, himagabbhamhi tiṭṭhatū’’ti.
โพธิวํเสปิ จ อยเมว อธิฎฺฐานกฺกโม วุโตฺต, ตสฺมา อฎฺฐกถายํ วุโตฺต อธิฎฺฐานกฺกโม ยถา ปุเพฺพนาปรํ น วิรุชฺฌติ, ตถา วีมํสิตฺวา คเหตโพฺพฯ
Bodhivaṃsepi ca ayameva adhiṭṭhānakkamo vutto, tasmā aṭṭhakathāyaṃ vutto adhiṭṭhānakkamo yathā pubbenāparaṃ na virujjhati, tathā vīmaṃsitvā gahetabbo.
หิมญฺจ ฉพฺพณฺณรํสิโย จ อาวตฺติตฺวา มหาโพธิเมว ปวิสิํสูติ มหาโพธิํ ปฎิจฺฉาเทตฺวา ฐิตํ หิมญฺจ โพธิโต นิกฺขนฺตฉพฺพณฺณรสฺมิโย จ อาวตฺติตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา โพธิเมว ปวิสิํสุ, โพธิปวิฎฺฐา วิย หุตฺวา อนฺตรหิตาติ วุตฺตํ โหติฯ เอตฺถ ปน ‘‘หิมญฺจ รํสิโย จา’’ติ อยเมว ปาโฐ สตโสธิตสมฺมเต โปราณโปตฺถเก เสเสสุ จ สพฺพโปตฺถเกสุ ทิสฺสติฯ มหาวํเสปิ เจตํ วุตฺตํ –
Himañca chabbaṇṇaraṃsiyo ca āvattitvā mahābodhimeva pavisiṃsūti mahābodhiṃ paṭicchādetvā ṭhitaṃ himañca bodhito nikkhantachabbaṇṇarasmiyo ca āvattitvā padakkhiṇaṃ katvā bodhimeva pavisiṃsu, bodhipaviṭṭhā viya hutvā antarahitāti vuttaṃ hoti. Ettha pana ‘‘himañca raṃsiyo cā’’ti ayameva pāṭho satasodhitasammate porāṇapotthake sesesu ca sabbapotthakesu dissati. Mahāvaṃsepi cetaṃ vuttaṃ –
‘‘อตีเต ตมฺหิ สตฺตาเห, สเพฺพ หิมวลาหกา;
‘‘Atīte tamhi sattāhe, sabbe himavalāhakā;
ปวิสิํสุ มหาโพธิํ, สพฺพา ตา รํสิโยปิ จา’’ติฯ
Pavisiṃsu mahābodhiṃ, sabbā tā raṃsiyopi cā’’ti.
เกนจิ ปน ‘‘ปญฺจ รํสิโย’’ติ ปาฐํ ปริกเปฺปตฺวา ยํ วุตฺตํ ‘‘สพฺพทิสาหิ ปญฺจ รสฺมิโย อาวตฺติตฺวาติ ปญฺจหิ ผเลหิ นิกฺขนฺตตฺตา ปญฺจ, ตา ปน ฉพฺพณฺณาวา’’ติ, ตํ ตสฺส สโมฺมหวิชมฺภิตมตฺตนฺติ ทฎฺฐพฺพํฯ ปริปุณฺณขนฺธสาขาปสาขปญฺจผลปฎิมณฺฑิโตติ ปริปุณฺณขนฺธสาขาปสาขาหิ เจว ปญฺจหิ จ ผเลหิ ปฎิมณฺฑิโต, สมนฺตโต วิภูสิโตติ อโตฺถฯ อภิเสกํ ทตฺวาติ อโนตโตฺตทเกน อภิเสกํ ทตฺวาฯ มหาโพธิฎฺฐาเนเยว อฎฺฐาสีติ โพธิสมีเปเยว วสิฯ
Kenaci pana ‘‘pañca raṃsiyo’’ti pāṭhaṃ parikappetvā yaṃ vuttaṃ ‘‘sabbadisāhi pañca rasmiyo āvattitvāti pañcahi phalehi nikkhantattā pañca, tā pana chabbaṇṇāvā’’ti, taṃ tassa sammohavijambhitamattanti daṭṭhabbaṃ. Paripuṇṇakhandhasākhāpasākhapañcaphalapaṭimaṇḍitoti paripuṇṇakhandhasākhāpasākhāhi ceva pañcahi ca phalehi paṭimaṇḍito, samantato vibhūsitoti attho. Abhisekaṃ datvāti anotattodakena abhisekaṃ datvā. Mahābodhiṭṭhāneyeva aṭṭhāsīti bodhisamīpeyeva vasi.
ปุพฺพกตฺติกปวารณาทิวเสติ อสฺสยุชมาสสฺส ชุณฺหปกฺขปุณฺณมิยํฯ จาตุทฺทสีอุโปสถตฺตา ทฺวิสตฺตาเห ชาเต อุโปสโถ สมฺปโตฺตติ อาห ‘‘กาฬปกฺขสฺส อุโปสถทิวเส’’ติ, อสฺสยุชมาสกาฬปกฺขสฺส จาตุทฺทสีอุโปสเถติ อโตฺถฯ ปาจีนมหาสาลมูเล ฐเปสีติ นครสฺส ปาจีนทิสาภาเค ชาตสฺส มหาสาลรุกฺขสฺส เหฎฺฐา มณฺฑปํ กาเรตฺวา ตตฺถ ฐเปสิฯ สตฺตรสเม ทิวเสติ ปาฎิปททิวสโต ทุติยทิวเสฯ กตฺติกฉณปูชํ อทฺทสาติ กตฺติกฉณวเสน โพธิสฺส กริยมานํ ปูชํ สุมนสามเณโร อทฺทส, ทิสฺวา จ อาคโต สพฺพํ ตํ ปวตฺติํ อาโรเจสิฯ ตํ สนฺธาเยว จ เถโร โพธิอาหรณตฺถํ เปเสสิฯ
Pubbakattikapavāraṇādivaseti assayujamāsassa juṇhapakkhapuṇṇamiyaṃ. Cātuddasīuposathattā dvisattāhe jāte uposatho sampattoti āha ‘‘kāḷapakkhassa uposathadivase’’ti, assayujamāsakāḷapakkhassa cātuddasīuposatheti attho. Pācīnamahāsālamūle ṭhapesīti nagarassa pācīnadisābhāge jātassa mahāsālarukkhassa heṭṭhā maṇḍapaṃ kāretvā tattha ṭhapesi. Sattarasame divaseti pāṭipadadivasato dutiyadivase. Kattikachaṇapūjaṃ addasāti kattikachaṇavasena bodhissa kariyamānaṃ pūjaṃ sumanasāmaṇero addasa, disvā ca āgato sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Taṃ sandhāyeva ca thero bodhiāharaṇatthaṃ pesesi.
อฎฺฐารส เทวตากุลานีติ มหาโพธิํ ปริวาเรตฺวา ฐิตนาคยกฺขาทิเทวตากุลานิ ทตฺวาติ สมฺพโนฺธฯ อมจฺจกุลานิ โพธิสฺส กตฺตพฺพวิจารณตฺถาย อทาสิ, พฺราหฺมณกุลานิ โลกสมฺมตตฺตา อุทกาสิญฺจนตฺถาย อทาสิ, กุฎุมฺพิยกุลานิ โพธิสฺส กตฺตพฺพปูโชปกรณโคปนตฺถาย อทาสิฯ ‘‘โคปกา ราชกมฺมิโน ตถา ตรจฺฉา’’ติ มหาคณฺฐิปเท วุตฺตํฯ คณฺฐิปเท ปน ‘‘โคปกกุลานิ โพธิสิญฺจนตฺถํ ขีรเธนุปาลนตฺถาย ตรจฺฉกุลานิ กาลิงฺคกุลานิ วิสฺสาสิกานิ ปธานมนุสฺสกุลานี’’ติ วุตฺตํฯ กาลิงฺคกุลานีติ เอตฺถ ‘‘อุทกาทิคาหกา กาลิงฺคา’’ติ มหาคณฺฐิปเท วุตฺตํฯ ‘‘กลิเงฺคสุ ชนปเท ชาติสมฺปนฺนกุลํ กาลิงฺคกุล’’นฺติ เกจิฯ อิมินา ปริวาเรนาติ สหเตฺถ กรณวจนํ, อิมินา วุตฺตปฺปการปริวาเรน สทฺธินฺติ อโตฺถฯ วิญฺฌาฎวิํ สมติกฺกมฺมาติ ราชา สยมฺปิ มหาโพธิสฺส ปจฺจุคฺคมนํ กโรโนฺต เสนงฺคปริวุโต ถลปเถน คจฺฉโนฺต วิญฺฌาฎวิํ นาม อฎวิํ อติกฺกมิตฺวาฯ ตามลิตฺติํ อนุปฺปโตฺตติ ตามลิตฺติํ นาม ติตฺถํ สมฺปโตฺตฯ อิทมสฺส ตติยนฺติ สุวณฺณกฎาเห ปติฎฺฐิตมหาโพธิสฺส รชฺชสมฺปทานํ สนฺธาย วุตฺตํฯ ตโต ปุเพฺพ ปเนส เอกวารํ สทฺธาย สกลชมฺพุทีปรเชฺชน มหาโพธิํ ปูเชสิเยว, ตสฺมา เตน สทฺธิํ จตุตฺถมิทํ รชฺชสมฺปทานํฯ มหาโพธิํ ปน ยสฺมิํ ยสฺมิํ ทิวเส รเชฺชน ปูเชสิ, ตสฺมิํ ตสฺมิํ ทิวเส สกลชมฺพุทีปรชฺชโต อุปฺปนฺนํ อายํ คเหตฺวา มหาโพธิปูชํ กาเรสิฯ
Aṭṭhārasa devatākulānīti mahābodhiṃ parivāretvā ṭhitanāgayakkhādidevatākulāni datvāti sambandho. Amaccakulāni bodhissa kattabbavicāraṇatthāya adāsi, brāhmaṇakulāni lokasammatattā udakāsiñcanatthāya adāsi, kuṭumbiyakulāni bodhissa kattabbapūjopakaraṇagopanatthāya adāsi. ‘‘Gopakā rājakammino tathā taracchā’’ti mahāgaṇṭhipade vuttaṃ. Gaṇṭhipade pana ‘‘gopakakulāni bodhisiñcanatthaṃ khīradhenupālanatthāya taracchakulāni kāliṅgakulāni vissāsikāni padhānamanussakulānī’’ti vuttaṃ. Kāliṅgakulānīti ettha ‘‘udakādigāhakā kāliṅgā’’ti mahāgaṇṭhipade vuttaṃ. ‘‘Kaliṅgesu janapade jātisampannakulaṃ kāliṅgakula’’nti keci. Iminā parivārenāti sahatthe karaṇavacanaṃ, iminā vuttappakāraparivārena saddhinti attho. Viñjhāṭaviṃ samatikkammāti rājā sayampi mahābodhissa paccuggamanaṃ karonto senaṅgaparivuto thalapathena gacchanto viñjhāṭaviṃ nāma aṭaviṃ atikkamitvā. Tāmalittiṃ anuppattoti tāmalittiṃ nāma titthaṃ sampatto. Idamassa tatiyanti suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhitamahābodhissa rajjasampadānaṃ sandhāya vuttaṃ. Tato pubbe panesa ekavāraṃ saddhāya sakalajambudīparajjena mahābodhiṃ pūjesiyeva, tasmā tena saddhiṃ catutthamidaṃ rajjasampadānaṃ. Mahābodhiṃ pana yasmiṃ yasmiṃ divase rajjena pūjesi, tasmiṃ tasmiṃ divase sakalajambudīparajjato uppannaṃ āyaṃ gahetvā mahābodhipūjaṃ kāresi.
มาคสิรมาสสฺสาติ มิคสิรมาสสฺสฯ ปฐมปาฎิปททิวเสติ สุกฺกปกฺขปาฎิปททิวเสฯ ตญฺหิ กณฺหปกฺขปาฎิปททิวสํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘ปฐมปาฎิปททิวส’’นฺติ วุจฺจติฯ อิทญฺจ อิมสฺมิํ ทีเป ปวตฺตมานโวหารํ คเหตฺวา วุตฺตํฯ ตตฺถ ปน ปุณฺณมิโต ปฎฺฐาย ยาว อปรา ปุณฺณมี, ตาว เอโก มาโสติ โวหารสฺส ปวตฺตตฺตา เตน โวหาเรน ‘‘ทุติยปาฎิปททิวเส’’ติ วตฺตพฺพํ สิยาฯ ตตฺถ หิ กณฺหปกฺขปาฎิปททิวสํ ‘‘ปฐมปาฎิปท’’นฺติ วุจฺจติฯ อุกฺขิปิตฺวาติ มหาสาลมูเล ทิเนฺนหิ โสฬสหิ ชาติสมฺปนฺนกุเลหิ สทฺธิํ อุกฺขิปิตฺวาติ วทนฺติฯ คจฺฉติ วตเรติ เอตฺถ อเรติ เขเทฯ เตเนวาห ‘‘กนฺทิตฺวา’’ติ, โพธิยา อทสฺสนํ อสหมาโน โรทิตฺวา ปริเทวิตฺวาติ อโตฺถฯ สรสรํสิชาลนฺติ เอตฺถ ปน เหฎฺฐา วุตฺตนเยเนว อโตฺถ เวทิตโพฺพฯ มหาโพธิสมารุฬฺหาติ มหาโพธินา สมารุฬฺหาฯ ปสฺสโต ปสฺสโตติ อนาทเร สามิวจนํ, ปสฺสนฺตเสฺสวาติ อโตฺถ ฯ มหาสมุทฺทตลํ ปกฺขนฺตาติ มหาสมุทฺทสฺส อุทกตลํ ปกฺขนฺทิฯ สมนฺตา โยชนนฺติ สมนฺตโต เอเกเกน ปเสฺสน โยชนปฺปมาเณ ปเทเสฯ อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํฯ วีจิโย วูปสนฺตาติ วีจิโย น อุฎฺฐหิํสุ, นาเหสุนฺติ วุตฺตํ โหติฯ ปวชฺชิํสูติ วิรวิํสุ, นาทํ ปวตฺตยิํสูติ อโตฺถฯ รุกฺขาทิสนฺนิสฺสิตาหีติ เอตฺถ อาทิ-สเทฺทน ปพฺพตาทิสนฺนิสฺสิตา เทวตา สงฺคณฺหาติฯ
Māgasiramāsassāti migasiramāsassa. Paṭhamapāṭipadadivaseti sukkapakkhapāṭipadadivase. Tañhi kaṇhapakkhapāṭipadadivasaṃ apekkhitvā ‘‘paṭhamapāṭipadadivasa’’nti vuccati. Idañca imasmiṃ dīpe pavattamānavohāraṃ gahetvā vuttaṃ. Tattha pana puṇṇamito paṭṭhāya yāva aparā puṇṇamī, tāva eko māsoti vohārassa pavattattā tena vohārena ‘‘dutiyapāṭipadadivase’’ti vattabbaṃ siyā. Tattha hi kaṇhapakkhapāṭipadadivasaṃ ‘‘paṭhamapāṭipada’’nti vuccati. Ukkhipitvāti mahāsālamūle dinnehi soḷasahi jātisampannakulehi saddhiṃ ukkhipitvāti vadanti. Gacchati vatareti ettha areti khede. Tenevāha ‘‘kanditvā’’ti, bodhiyā adassanaṃ asahamāno roditvā paridevitvāti attho. Sarasaraṃsijālanti ettha pana heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo. Mahābodhisamāruḷhāti mahābodhinā samāruḷhā. Passato passatoti anādare sāmivacanaṃ, passantassevāti attho . Mahāsamuddatalaṃ pakkhantāti mahāsamuddassa udakatalaṃ pakkhandi. Samantā yojananti samantato ekekena passena yojanappamāṇe padese. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Vīciyo vūpasantāti vīciyo na uṭṭhahiṃsu, nāhesunti vuttaṃ hoti. Pavajjiṃsūti viraviṃsu, nādaṃ pavattayiṃsūti attho. Rukkhādisannissitāhīti ettha ādi-saddena pabbatādisannissitā devatā saṅgaṇhāti.
สุปณฺณรูเปนาติ สุปณฺณสทิเสน รูเปนฯ นาคกุลานิ สนฺตาเสสีติ มหาโพธิคฺคหณตฺถํ อาคตานิ นาคกุลานิ สนฺตาเสสิ, เตสํ ภยํ อุปฺปาเทตฺวา ปลาเปสีติ วุตฺตํ โหติฯ ตทา หิ สมุทฺทวาสิโน นาคา มหาโพธิํ คเหตุํ วาตวสฺสนฺธการาทีหิ มหนฺตํ วิกุพฺพนํ อกํสุฯ ตโต สงฺฆมิตฺตเตฺถรี ครุฬวณฺณํ มาเปตฺวา เตน ครุฬรูเปน อากาสํ ปูรยมานา สิขามรีจิชาเลน คคนํ เอกนฺธการํ กตฺวา ปกฺขปฺปหารวาเตน มหาสมุทฺทํ อาโลเฬตฺวา สํวฎฺฎชลธินาทสทิเสน รเวน นาคานํ หทยานิ ภินฺทนฺตี วิย ตาเสตฺวา นาเค ปลาเปสิฯ เต จ อุตฺรสฺตรูปา นาคา อาคนฺตฺวาติ เต จ วุตฺตนเยน อุตฺตาสิตา นาคา ปุน อาคนฺตฺวาฯ ตํ วิภูตินฺติ ตํ อิทฺธิปาฎิหาริยสงฺขาตํ วิภูติํ, ตํ อจฺฉริยนฺติ วุตฺตํ โหติฯ เถรี ยาจิตฺวาติ ‘‘อเยฺย, อมฺหากํ ภควา มุจลินฺทนาคราชสฺส โภคาวลิํ อตฺตโน คนฺธกุฎิํ กตฺวา สตฺตาหํ ตสฺส สงฺคหํ อกาสิฯ อภิสมฺพุชฺฌนทิวเส เนรญฺชรานทีตีเร อตฺตโน อุจฺฉิฎฺฐปตฺตํ มหากาฬนาคสฺส วิสฺสเชฺชสิฯ อุรุเวลนาเคน มาปิตํ วิสธูมทหนํ อคเณตฺวา ตสฺส สรณสีลาภรณมทาสิฯ มหาโมคฺคลฺลานเตฺถรํ เปเสตฺวา นโนฺทปนนฺทนาคราชานํ ทเมตฺวา นิพฺพิสํ อกาสิฯ เอวํ โส โลกนายโก อมฺหากํ อุปการโก, ตฺวมฺปิ โน โทสมสฺสริตฺวา มุหุตฺตํ มหาโพธิํ วิสฺสเชฺชตฺวา นาคโลกสฺส สคฺคโมกฺขมคฺคํ สมฺปาเทหี’’ติ เอวํ ยาจิตฺวาฯ มหาโพธิวิโยคทุกฺขิโตติ มหาโพธิวิโยเคน ทุกฺขิโต สญฺชาตมานสิกทุโกฺขฯ กนฺทิตฺวาติ อิมสฺส ปริยายวจนมตฺตํ โรทิตฺวาติ, คุณกิตฺตนวเสน วา ปุนปฺปุนํ โรทิตฺวา, วิลาปํ กตฺวาติ อโตฺถฯ
Supaṇṇarūpenāti supaṇṇasadisena rūpena. Nāgakulāni santāsesīti mahābodhiggahaṇatthaṃ āgatāni nāgakulāni santāsesi, tesaṃ bhayaṃ uppādetvā palāpesīti vuttaṃ hoti. Tadā hi samuddavāsino nāgā mahābodhiṃ gahetuṃ vātavassandhakārādīhi mahantaṃ vikubbanaṃ akaṃsu. Tato saṅghamittattherī garuḷavaṇṇaṃ māpetvā tena garuḷarūpena ākāsaṃ pūrayamānā sikhāmarīcijālena gaganaṃ ekandhakāraṃ katvā pakkhappahāravātena mahāsamuddaṃ āloḷetvā saṃvaṭṭajaladhinādasadisena ravena nāgānaṃ hadayāni bhindantī viya tāsetvā nāge palāpesi. Te ca utrastarūpā nāgā āgantvāti te ca vuttanayena uttāsitā nāgā puna āgantvā. Taṃ vibhūtinti taṃ iddhipāṭihāriyasaṅkhātaṃ vibhūtiṃ, taṃ acchariyanti vuttaṃ hoti. Therī yācitvāti ‘‘ayye, amhākaṃ bhagavā mucalindanāgarājassa bhogāvaliṃ attano gandhakuṭiṃ katvā sattāhaṃ tassa saṅgahaṃ akāsi. Abhisambujjhanadivase nerañjarānadītīre attano ucchiṭṭhapattaṃ mahākāḷanāgassa vissajjesi. Uruvelanāgena māpitaṃ visadhūmadahanaṃ agaṇetvā tassa saraṇasīlābharaṇamadāsi. Mahāmoggallānattheraṃ pesetvā nandopanandanāgarājānaṃ dametvā nibbisaṃ akāsi. Evaṃ so lokanāyako amhākaṃ upakārako, tvampi no dosamassaritvā muhuttaṃ mahābodhiṃ vissajjetvā nāgalokassa saggamokkhamaggaṃ sampādehī’’ti evaṃ yācitvā. Mahābodhiviyogadukkhitoti mahābodhiviyogena dukkhito sañjātamānasikadukkho. Kanditvāti imassa pariyāyavacanamattaṃ roditvāti, guṇakittanavasena vā punappunaṃ roditvā, vilāpaṃ katvāti attho.
อุตฺตรทฺวารโตติ อนุราธปุรสฺส อุตฺตรทฺวารโตฯ มคฺคํ โสธาเปตฺวาติ ขาณุกณฺฎกาทีนํ อุทฺธราปนวเสน มคฺคํ โสธาเปตฺวาฯ อลงฺการาเปตฺวาติ วาลุกาทีนํ โอกิราปนาทิวเสน สเชฺชตฺวาฯ สมุทฺทสาลวตฺถุสฺมินฺติ สมุทฺทาสนฺนสาลาย วตฺถุภูเต ปเทเสฯ ตสฺมิํ กิร ปเทเส ฐิเตหิ สมุทฺทสฺส ทิฎฺฐตฺตา ตํ อจฺฉริยํ ปกาเสตุํ ตตฺถ เอกา สาลา กตาฯ สา นาเมน ‘‘สมุทฺทาสนฺนสาลา’’ติ ปากฎา ชาตาฯ วุตฺตเญฺหตํ –
Uttaradvāratoti anurādhapurassa uttaradvārato. Maggaṃ sodhāpetvāti khāṇukaṇṭakādīnaṃ uddharāpanavasena maggaṃ sodhāpetvā. Alaṅkārāpetvāti vālukādīnaṃ okirāpanādivasena sajjetvā. Samuddasālavatthusminti samuddāsannasālāya vatthubhūte padese. Tasmiṃ kira padese ṭhitehi samuddassa diṭṭhattā taṃ acchariyaṃ pakāsetuṃ tattha ekā sālā katā. Sā nāmena ‘‘samuddāsannasālā’’ti pākaṭā jātā. Vuttañhetaṃ –
‘‘สมุทฺทาสนฺนสาลาย, ฐาเน ฐตฺวา มหณฺณเว;
‘‘Samuddāsannasālāya, ṭhāne ṭhatvā mahaṇṇave;
อาคจฺฉนฺตํ มหาโพธิํ, มหาเถริทฺธิยาทฺทสฯ
Āgacchantaṃ mahābodhiṃ, mahātheriddhiyāddasa.
‘‘ตสฺมิํ ฐาเน กตา สาลา, ปกาเสตุํ ตมพฺภุตํ;
‘‘Tasmiṃ ṭhāne katā sālā, pakāsetuṃ tamabbhutaṃ;
‘สมุทฺทาสนฺนสาลา’ติ, นาเมนาสิธ ปากฎา’’ติฯ
‘Samuddāsannasālā’ti, nāmenāsidha pākaṭā’’ti.
ตาย วิภูติยาติ ตาย วุตฺตปฺปการาย ปูชาสกฺการาทิสมฺปตฺติยาฯ เถรสฺสาติ มหามหินฺทเตฺถรสฺสฯ มคฺคสฺส กิร อุโภสุ ปเสฺสสุ อนฺตรนฺตรา ปุเปฺผหิ กูฎาคารสทิสสณฺฐานานิ ปุปฺผเจติยานิ การาเปสิฯ ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘อนฺตรนฺตเร ปุปฺผอคฺฆิยานิ ฐเปโนฺต’’ติฯ อาคโต วตเรติ เอตฺถ อเรติ ปสํสายํ, สาธุ วตาติ อโตฺถฯ โสฬสหิ ชาติสมฺปนฺนกุเลหีติ อฎฺฐหิ อมจฺจกุเลหิ อฎฺฐหิ จ พฺราหฺมณกุเลหีติ เอวํ โสฬสหิ ชาติสมฺปนฺนกุเลหิฯ สมุทฺทตีเร มหาโพธิํ ฐเปตฺวาติ สมุทฺทเวลาตเล อลงฺกตปฺปฎิยเตฺต รมณีเย มณฺฑเป มหาโพธิํ ฐเปตฺวาฯ เอวํ ปน กตฺวา สกลตมฺพปณฺณิรเชฺชน มหาโพธิํ ปูเชตฺวา โสฬสนฺนํ กุลานํ รชฺชํ นิยฺยาเตตฺวา สยํ โทวาริกฎฺฐาเน ฐตฺวา ตโย ทิวเส อเนกปฺปการํ ปูชํ การาเปสิฯ ตํ ทเสฺสโนฺต ‘‘ตีณิ ทิวสานี’’ติอาทิมาหฯ รชฺชํ วิจาเรสีติ รชฺชํ วิจาเรตุํ วิสฺสเชฺชสิ, โสฬสหิ วา ชาติสมฺปนฺนกุเลหิ รชฺชํ วิจาราเปสีติ อโตฺถฯ จตุเตฺถ ทิวเสติ มิคสิรมาสสฺส สุกฺกปกฺขทสมิยํฯ อนุปุเพฺพน อนุราธปุรํ สมฺปโตฺตติ ทสมิยํ อลงฺกตปฺปฎิยตฺตรเถ มหาโพธิํ ฐเปตฺวา อุฬารปูชํ กุรุมาโน ปาจีนปสฺสวิหารสฺส ปติฎฺฐาตพฺพฎฺฐานมาเนตฺวา ตตฺถ สงฺฆสฺส ปาตราสํ ปวเตฺตตฺวา มหินฺทเตฺถเรน ภาสิตํ นาคทีเป ทสพเลน กตํ นาคทมนํ สุตฺวา ‘‘สมฺมาสมฺพุเทฺธน นิสชฺชาทินา ปริภุตฺตฎฺฐาเนสุ ถูปาทีหิ สกฺการํ กริสฺสามี’’ติ สญฺญาณํ กาเรตฺวา ตโต อาหริตฺวา ตวกฺกพฺราหฺมณสฺส คามทฺวาเร ฐเปตฺวา ปูเชตฺวา เอวํ ตสฺมิํ ตสฺมิํ ฐาเน ปูชํ กตฺวา อิมินา อนุกฺกเมน อนุราธปุรํ สมฺปโตฺตฯ จาตุทฺทสีทิวเสติ มิคสิรมาสเสฺสว สุกฺกปกฺขจาตุทฺทเสฯ วฑฺฒมานกจฺฉายายาติ ฉายาย วฑฺฒมานสมเย, สายนฺหสมเยติ วุตฺตํ โหติฯ สมาปตฺตินฺติ ผลสมาปตฺติํฯ ติลกภูเตติ อลงฺการภูเตฯ ราชวตฺถุทฺวารโกฎฺฐกฎฺฐาเนติ ราชุยฺยานสฺส ทฺวารโกฎฺฐกฎฺฐาเนฯ ‘‘สกลรชฺชํ มหาโพธิสฺส ทินฺนปุพฺพตฺตา อุปจารตฺถํ ราชา โทวาริกเวสํ คณฺหี’’ติ วทนฺติฯ
Tāya vibhūtiyāti tāya vuttappakārāya pūjāsakkārādisampattiyā. Therassāti mahāmahindattherassa. Maggassa kira ubhosu passesu antarantarā pupphehi kūṭāgārasadisasaṇṭhānāni pupphacetiyāni kārāpesi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘antarantare pupphaagghiyāni ṭhapento’’ti. Āgato vatareti ettha areti pasaṃsāyaṃ, sādhu vatāti attho. Soḷasahi jātisampannakulehīti aṭṭhahi amaccakulehi aṭṭhahi ca brāhmaṇakulehīti evaṃ soḷasahi jātisampannakulehi. Samuddatīre mahābodhiṃ ṭhapetvāti samuddavelātale alaṅkatappaṭiyatte ramaṇīye maṇḍape mahābodhiṃ ṭhapetvā. Evaṃ pana katvā sakalatambapaṇṇirajjena mahābodhiṃ pūjetvā soḷasannaṃ kulānaṃ rajjaṃ niyyātetvā sayaṃ dovārikaṭṭhāne ṭhatvā tayo divase anekappakāraṃ pūjaṃ kārāpesi. Taṃ dassento ‘‘tīṇi divasānī’’tiādimāha. Rajjaṃ vicāresīti rajjaṃ vicāretuṃ vissajjesi, soḷasahi vā jātisampannakulehi rajjaṃ vicārāpesīti attho. Catutthe divaseti migasiramāsassa sukkapakkhadasamiyaṃ. Anupubbena anurādhapuraṃ sampattoti dasamiyaṃ alaṅkatappaṭiyattarathe mahābodhiṃ ṭhapetvā uḷārapūjaṃ kurumāno pācīnapassavihārassa patiṭṭhātabbaṭṭhānamānetvā tattha saṅghassa pātarāsaṃ pavattetvā mahindattherena bhāsitaṃ nāgadīpe dasabalena kataṃ nāgadamanaṃ sutvā ‘‘sammāsambuddhena nisajjādinā paribhuttaṭṭhānesu thūpādīhi sakkāraṃ karissāmī’’ti saññāṇaṃ kāretvā tato āharitvā tavakkabrāhmaṇassa gāmadvāre ṭhapetvā pūjetvā evaṃ tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne pūjaṃ katvā iminā anukkamena anurādhapuraṃ sampatto. Cātuddasīdivaseti migasiramāsasseva sukkapakkhacātuddase. Vaḍḍhamānakacchāyāyāti chāyāya vaḍḍhamānasamaye, sāyanhasamayeti vuttaṃ hoti. Samāpattinti phalasamāpattiṃ. Tilakabhūteti alaṅkārabhūte. Rājavatthudvārakoṭṭhakaṭṭhāneti rājuyyānassa dvārakoṭṭhakaṭṭhāne. ‘‘Sakalarajjaṃ mahābodhissa dinnapubbattā upacāratthaṃ rājā dovārikavesaṃ gaṇhī’’ti vadanti.
อนุปุพฺพวิปสฺสนนฺติ อุทยพฺพยาทิอนุปุพฺพวิปสฺสนํฯ ปฎฺฐเปตฺวาติ อารภิตฺวาฯ อตฺถงฺคมิเตติ อตฺถงฺคเตฯ ‘‘สห โพธิปติฎฺฐาเนนา’’ติ วตฺตเพฺพ วิภตฺติวิปริณามํ กตฺวา ‘‘สห โพธิปติฎฺฐานา’’ติ นิสฺสกฺกวจนํ กตํฯ สติ หิ สหโยเค กรณวจเนน ภวิตพฺพํฯ มหาปถวี อกมฺปีติ จ อิทํ มุขมตฺตนิทสฺสนํ, อญฺญานิปิ อเนกานิ อจฺฉริยานิ อเหสุํเยวฯ ตถา หิ สห โพธิปติฎฺฐาเนน อุทกปริยนฺตํ กตฺวา มหาปถวี อกมฺปิ, ตานิ มูลานิ กฎาหมุขวฎฺฎิโต อุคฺคนฺตฺวา ตํ กฎาหํ วินนฺธนฺตา ปถวีตลโมตริํสุ, สมนฺตโต ทิพฺพกุสุมานิ วสฺสิํสุ, อากาเส ทิพฺพตูริยานิ วชฺชิํสุ, มหาเมโฆ อุฎฺฐหิตฺวา วุฎฺฐิธารมกาสิ, อากาสปเทสา วิรวิํสุ, วิชฺชุลตา นิจฺฉริํสุฯ เทวตา สาธุการมทํสุ, สมาคตา สกลทีปวาสิโน คนฺธมาลาทีหิ ปูชยิํสุ, คหิตมกรนฺทา มนฺทมารุตา วายิํสุ, สมนฺตโต ฆนสีตลหิมวลาหกา มหาโพธิํ ฉาทยิํสุฯ เอวํ โพธิ ปถวิยํ ปติฎฺฐหิตฺวา หิมคเพฺภ สนฺนิสีทิตฺวา สตฺตาหํ โลกสฺส อทสฺสนํ อคมาสิฯ หิมคเพฺภ สนฺนิสีทีติ หิมคพฺภสฺส อโนฺต อฎฺฐาสิฯ วิปฺผุรนฺตาติ วิปฺผุรนฺตา อิโต จิโต จ สํสรนฺตาฯ นิจฺฉริํสูติ นิกฺขมิํสุฯ ทสฺสิํสูติ ปญฺญายิํสุฯ สเพฺพ ทีปวาสิโนติ สเพฺพ ตมฺพปณฺณิทีปวาสิโนฯ อุตฺตรสาขโต เอกํ ผลนฺติ อุตฺตรสาขาย ฐิตํ เอกํ ผลํฯ ‘‘ปาจีนสาขาย เอกํ ผล’’นฺติปิ เกจิฯ มหาอาสนฎฺฐาเนติ ปุพฺพปเสฺส มหาสิลาสเนน ปติฎฺฐิตฎฺฐาเนฯ อิสฺสรนิมฺมานวิหาเรติ อิสฺสรนิมฺมานสงฺขาเต กสฺสปคิริวิหาเรฯ ‘‘อิสฺสรนิมฺมานวิหาเร’’ติ หิ ปุพฺพสเงฺกตวเสน วุตฺตํ, อิทานิ ปน โส วิหาโร ‘‘กสฺสปคิรี’’ติ ปญฺญาโตฯ ‘‘อิสฺสรสมณาราเม’’ติปิ เกจิ ปฐนฺติฯ ตถา จ วุตฺตํ –
Anupubbavipassananti udayabbayādianupubbavipassanaṃ. Paṭṭhapetvāti ārabhitvā. Atthaṅgamiteti atthaṅgate. ‘‘Saha bodhipatiṭṭhānenā’’ti vattabbe vibhattivipariṇāmaṃ katvā ‘‘saha bodhipatiṭṭhānā’’ti nissakkavacanaṃ kataṃ. Sati hi sahayoge karaṇavacanena bhavitabbaṃ. Mahāpathavī akampīti ca idaṃ mukhamattanidassanaṃ, aññānipi anekāni acchariyāni ahesuṃyeva. Tathā hi saha bodhipatiṭṭhānena udakapariyantaṃ katvā mahāpathavī akampi, tāni mūlāni kaṭāhamukhavaṭṭito uggantvā taṃ kaṭāhaṃ vinandhantā pathavītalamotariṃsu, samantato dibbakusumāni vassiṃsu, ākāse dibbatūriyāni vajjiṃsu, mahāmegho uṭṭhahitvā vuṭṭhidhāramakāsi, ākāsapadesā viraviṃsu, vijjulatā nicchariṃsu. Devatā sādhukāramadaṃsu, samāgatā sakaladīpavāsino gandhamālādīhi pūjayiṃsu, gahitamakarandā mandamārutā vāyiṃsu, samantato ghanasītalahimavalāhakā mahābodhiṃ chādayiṃsu. Evaṃ bodhi pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā himagabbhe sannisīditvā sattāhaṃ lokassa adassanaṃ agamāsi. Himagabbhe sannisīdīti himagabbhassa anto aṭṭhāsi. Vipphurantāti vipphurantā ito cito ca saṃsarantā. Nicchariṃsūti nikkhamiṃsu. Dassiṃsūti paññāyiṃsu. Sabbe dīpavāsinoti sabbe tambapaṇṇidīpavāsino. Uttarasākhato ekaṃ phalanti uttarasākhāya ṭhitaṃ ekaṃ phalaṃ. ‘‘Pācīnasākhāya ekaṃ phala’’ntipi keci. Mahāāsanaṭṭhāneti pubbapasse mahāsilāsanena patiṭṭhitaṭṭhāne. Issaranimmānavihāreti issaranimmānasaṅkhāte kassapagirivihāre. ‘‘Issaranimmānavihāre’’ti hi pubbasaṅketavasena vuttaṃ, idāni pana so vihāro ‘‘kassapagirī’’ti paññāto. ‘‘Issarasamaṇārāme’’tipi keci paṭhanti. Tathā ca vuttaṃ –
‘‘ตวกฺกพฺราหฺมณคาเม , ถูปาราเม ตเถว จ;
‘‘Tavakkabrāhmaṇagāme , thūpārāme tatheva ca;
อิสฺสรสมณาราเม, ปฐเม เจติยงฺคเณ’’ติฯ
Issarasamaṇārāme, paṭhame cetiyaṅgaṇe’’ti.
โยชนิยอาราเมสูติ อนุราธปุรสฺส สมนฺตา โยชนสฺส อโนฺต กตอาราเมสุฯ สมนฺตา ปติฎฺฐิเต มหาโพธิมฺหีติ สมฺพโนฺธฯ อนุราธปุรสฺส สมนฺตา เอวํ ปุตฺตนตฺตุปรมฺปราย มหาโพธิมฺหิ ปติฎฺฐิเตติ อโตฺถฯ โลหปาสาทฎฺฐานํ ปูเชสีติ โลหปาสาทสฺส กตฺตพฺพฎฺฐานํ ปูเชสิฯ ‘‘กิญฺจาปิ โลหปาสาทํ เทวานํปิยติโสฺสเยว มหาราชา กาเรสฺสติ, ตถาปิ ตสฺมิํ สมเย อภาวโต ‘อนาคเต’ติ วุตฺต’’นฺติ ตีสุปิ คณฺฐิปเทสุ วุตฺตํฯ เกจิ ปน ‘‘ทุฎฺฐคามณิอภเยเนว การิโต โลหปาสาโท’’ติ วทนฺติฯ มูลานิ ปนสฺส น ตาว โอตรนฺตีติ อิมินา, มหาราช, อิมสฺมิํ ทีเป สตฺถุสาสนํ ปติฎฺฐิตมตฺตเมว อโหสิ, น ตาว สุปติฎฺฐิตนฺติ ทเสฺสติ, อสฺส สตฺถุสาสนสฺส มูลานิ ปน น ตาว โอติณฺณานีติ เอวเมตฺถ อโตฺถ เวทิตโพฺพฯ โอตรนฺตีติ หิ อตีตเตฺถ วตฺตมานวจนํฯ เตเนวาห ‘‘กทา ปน ภเนฺต มูลานิ โอติณฺณานิ นาม ภวิสฺสนฺตี’’ติฯ โย อมโจฺจ จตุปณฺณาสาย เชฎฺฐกกนิฎฺฐภาตุเกหิ สทฺธิํ เจติยคิริมฺหิ ปพฺพชิโต, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘มหาอริโฎฺฐ ภิกฺขู’’ติฯ เมฆวณฺณาภยสฺส อมจฺจสฺส ปริเวณฎฺฐาเนติ เมฆวณฺณาภยสฺส รโญฺญ อมเจฺจน กตฺตพฺพสฺส ปริเวณสฺส วตฺถุภูเต ฐาเนฯ มณฺฑปปฺปการนฺติ มณฺฑปสทิสํฯ สทิสตฺถมฺปิ หิ ปการสทฺทํ วณฺณยนฺติฯ สาสนสฺส มูลานิ โอตรนฺตานิ ปสฺสิสฺสามีติ อิมินา สาสนสฺส สุฎฺฐุ ปติฎฺฐานาการํ ปสฺสิสฺสามีติ ทีเปติฯ
Yojaniyaārāmesūti anurādhapurassa samantā yojanassa anto kataārāmesu. Samantā patiṭṭhite mahābodhimhīti sambandho. Anurādhapurassa samantā evaṃ puttanattuparamparāya mahābodhimhi patiṭṭhiteti attho. Lohapāsādaṭṭhānaṃ pūjesīti lohapāsādassa kattabbaṭṭhānaṃ pūjesi. ‘‘Kiñcāpi lohapāsādaṃ devānaṃpiyatissoyeva mahārājā kāressati, tathāpi tasmiṃ samaye abhāvato ‘anāgate’ti vutta’’nti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Keci pana ‘‘duṭṭhagāmaṇiabhayeneva kārito lohapāsādo’’ti vadanti. Mūlāni panassa na tāva otarantīti iminā, mahārāja, imasmiṃ dīpe satthusāsanaṃ patiṭṭhitamattameva ahosi, na tāva supatiṭṭhitanti dasseti, assa satthusāsanassa mūlāni pana na tāva otiṇṇānīti evamettha attho veditabbo. Otarantīti hi atītatthe vattamānavacanaṃ. Tenevāha ‘‘kadā pana bhante mūlāni otiṇṇāni nāma bhavissantī’’ti. Yo amacco catupaṇṇāsāya jeṭṭhakakaniṭṭhabhātukehi saddhiṃ cetiyagirimhi pabbajito, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mahāariṭṭho bhikkhū’’ti. Meghavaṇṇābhayassa amaccassa pariveṇaṭṭhāneti meghavaṇṇābhayassa rañño amaccena kattabbassa pariveṇassa vatthubhūte ṭhāne. Maṇḍapappakāranti maṇḍapasadisaṃ. Sadisatthampi hi pakārasaddaṃ vaṇṇayanti. Sāsanassa mūlāni otarantāni passissāmīti iminā sāsanassa suṭṭhu patiṭṭhānākāraṃ passissāmīti dīpeti.
เมฆวิรหิตสฺส นิมฺมลเสฺสว อากาสสฺส วิรวิตตฺตา ‘‘อากาสํ มหาวิรวํ รวี’’ติ วุตฺตํฯ ปเจฺจกคณีหีติ วิสุํ วิสุํ คณาจริเยหิฯ ปเจฺจกํ คณํ เอเตสํ อตฺถีติ ปเจฺจกคณิโนฯ ยถา เวโชฺช คิลาเนสุ กรุณาย ติกิจฺฉนเมว ปุรกฺขตฺวา วิคตจฺฉนฺทโทโส ชิคุจฺฉนีเยสุ วเณสุ คุยฺหฎฺฐาเนสุ จ เภสชฺชเลปนาทินา ติกิจฺฉนเมว กโรติ, เอวํ ภควาปิ กิเลสพฺยาธิปีฬิเตสุ สเตฺตสุ กรุณาย เต สเตฺต กิเลสพฺยาธิทุกฺขโต โมเจตุกาโม อวตฺตพฺพารหานิ คุยฺหฎฺฐานนิสฺสิตานิปิ อสปฺปายานิ วทโนฺต วินยปญฺญตฺติยา สตฺตานํ กิเลสพฺยาธิํ ติกิจฺฉติฯ เตน วุตฺตํ ‘‘สตฺถุ กรุณาคุณปริทีปก’’นฺติฯ อนุสิฎฺฐิกรานนฺติ อนุสาสนีกรานํ, เย ภควโต อนุสาสนิํ สมฺมา ปฎิปชฺชนฺติ, เตสนฺติ อโตฺถฯ กายกมฺมวจีกมฺมวิปฺผนฺทิตวินยนนฺติ กายวจีทฺวาเรสุ อชฺฌาจารวเสน ปวตฺตสฺส กิเลสวิปฺผนฺทิตสฺส วินยนกรํฯ
Meghavirahitassa nimmalasseva ākāsassa viravitattā ‘‘ākāsaṃ mahāviravaṃ ravī’’ti vuttaṃ. Paccekagaṇīhīti visuṃ visuṃ gaṇācariyehi. Paccekaṃ gaṇaṃ etesaṃ atthīti paccekagaṇino. Yathā vejjo gilānesu karuṇāya tikicchanameva purakkhatvā vigatacchandadoso jigucchanīyesu vaṇesu guyhaṭṭhānesu ca bhesajjalepanādinā tikicchanameva karoti, evaṃ bhagavāpi kilesabyādhipīḷitesu sattesu karuṇāya te satte kilesabyādhidukkhato mocetukāmo avattabbārahāni guyhaṭṭhānanissitānipi asappāyāni vadanto vinayapaññattiyā sattānaṃ kilesabyādhiṃ tikicchati. Tena vuttaṃ ‘‘satthu karuṇāguṇaparidīpaka’’nti. Anusiṭṭhikarānanti anusāsanīkarānaṃ, ye bhagavato anusāsaniṃ sammā paṭipajjanti, tesanti attho. Kāyakammavacīkammavipphanditavinayananti kāyavacīdvāresu ajjhācāravasena pavattassa kilesavipphanditassa vinayanakaraṃ.
ราชิโนติ อุปโยคเตฺถ สามิวจนํ, ราชานมนุสาสิํสูติ อโตฺถฯ อาโลกนฺติ ญาณาโลกํฯ นิพฺพายิํสุ มเหสโยติ เอตฺถ มหามหินฺทเตฺถโร ทฺวาทสวสฺสิโก หุตฺวา ตมฺพปณฺณิทีปํ สมฺปโตฺต, ตตฺถ เทฺว วสฺสานิ วสิตฺวา วินยํ ปติฎฺฐเปสิฯ ทฺวาสฎฺฐิวสฺสิโก หุตฺวา ปรินิพฺพุโตติ วทนฺติฯ
Rājinoti upayogatthe sāmivacanaṃ, rājānamanusāsiṃsūti attho. Ālokanti ñāṇālokaṃ. Nibbāyiṃsu mahesayoti ettha mahāmahindatthero dvādasavassiko hutvā tambapaṇṇidīpaṃ sampatto, tattha dve vassāni vasitvā vinayaṃ patiṭṭhapesi. Dvāsaṭṭhivassiko hutvā parinibbutoti vadanti.
เตสํ เถรานํ อเนฺตวาสิกาติ เตสํ มหามหินฺทเตฺถรปฺปมุขานํ เถรานํ อเนฺตวาสิกาฯ ติสฺสทตฺตาทโย ปน มหาอริฎฺฐเตฺถรสฺส อเนฺตวาสิกา, ตสฺมา ติสฺสทตฺตกาฬสุมนทีฆสุมนาทโย มหาอริฎฺฐเตฺถรสฺส อเนฺตวาสิกา จาติ โยเชตพฺพํฯ อเนฺตวาสิกานํ อเนฺตวาสิกาติ อุภยถา วุตฺตอเนฺตวาสิกานํ อเนฺตวาสิกาฯ ปุเพฺพ วุตฺตปฺปการาติ –
Tesaṃtherānaṃ antevāsikāti tesaṃ mahāmahindattherappamukhānaṃ therānaṃ antevāsikā. Tissadattādayo pana mahāariṭṭhattherassa antevāsikā, tasmā tissadattakāḷasumanadīghasumanādayo mahāariṭṭhattherassa antevāsikā cāti yojetabbaṃ. Antevāsikānaṃ antevāsikāti ubhayathā vuttaantevāsikānaṃ antevāsikā. Pubbe vuttappakārāti –
‘‘ตโต มหิโนฺท อิฎฺฎิโย, อุตฺติโย สมฺพโล ตถา;
‘‘Tato mahindo iṭṭiyo, uttiyo sambalo tathā;
ภทฺทนาโม จ ปณฺฑิโตฯ
Bhaddanāmo ca paṇḍito.
‘‘เอเต นาคา มหาปญฺญา, ชมฺพุทีปา อิธาคตา;
‘‘Ete nāgā mahāpaññā, jambudīpā idhāgatā;
วินยํ เต วาจยิํสุ, ปิฎกํ ตมฺพปณฺณิยาฯ
Vinayaṃ te vācayiṃsu, piṭakaṃ tambapaṇṇiyā.
‘‘นิกาเย ปญฺจ วาเจสุํ, สตฺต เจว ปกรเณ;
‘‘Nikāye pañca vācesuṃ, satta ceva pakaraṇe;
ตโต อริโฎฺฐ เมธาวี, ติสฺสทโตฺต จ ปณฺฑิโตฯ
Tato ariṭṭho medhāvī, tissadatto ca paṇḍito.
‘‘วิสารโท กาฬสุมโน, เถโร จ ทีฆนามโก’’ติฯ –
‘‘Visārado kāḷasumano, thero ca dīghanāmako’’ti. –
เอวมาทินา ปุเพฺพ วุตฺตปฺปการา อาจริยปรมฺปราฯ
Evamādinā pubbe vuttappakārā ācariyaparamparā.
อาจริยปรมฺปรกถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Ācariyaparamparakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
