| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វិនយវិនិច្ឆយ-ដីកា • Vinayavinicchaya-ṭīkā |
តតិយបារាជិកកថាវណ្ណនា
Tatiyapārājikakathāvaṇṇanā
២៤១-២. ឯវមតិសុខុមនយសមាកុលំ ទុតិយបារាជិកំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តតិយបារាជិកំ ទស្សេតុមាហ ‘‘មនុស្សជាតិ’’ន្តិអាទិ។ តត្ថ មនុស្សជាតិន្តិ ជាយតីតិ ជាតិ, រូបារូបបដិសន្ធិ, មនុស្សេសុ ជាតិ យស្ស សោ មនុស្សជាតិ, មនុស្សជាតិកោ មនុស្សវិគ្គហោតិ វុត្តំ ហោតិ, តំ មនុស្សជាតិំ។
241-2. Evamatisukhumanayasamākulaṃ dutiyapārājikaṃ dassetvā idāni tatiyapārājikaṃ dassetumāha ‘‘manussajāti’’ntiādi. Tattha manussajātinti jāyatīti jāti, rūpārūpapaṭisandhi, manussesu jāti yassa so manussajāti, manussajātiko manussaviggahoti vuttaṃ hoti, taṃ manussajātiṃ.
ឯត្ថ ច មនុស្សេសូតិ កុសលាកុសលមនស្ស ឧស្សន្នត្តា មនុស្សសង្ខាតេសុ នរេសុ។ ‘‘យំ មាតុកុច្ឆិស្មិំ បឋមំ ចិត្តំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ (បារា. ១៧២) បទភាជនេ វុត្តនយេន មាតុកុច្ឆិម្ហិ បឋមំ ឧប្បជ្ជមានបដិសន្ធិចិត្តញ្ច តំសម្បយុត្តវេទនាសញ្ញាសង្ខារសង្ខាតខន្ធត្តយញ្ច តំសហជាតានិ –
Ettha ca manussesūti kusalākusalamanassa ussannattā manussasaṅkhātesu naresu. ‘‘Yaṃ mātukucchismiṃ paṭhamaṃ cittaṃ uppanna’’nti (pārā. 172) padabhājane vuttanayena mātukucchimhi paṭhamaṃ uppajjamānapaṭisandhicittañca taṃsampayuttavedanāsaññāsaṅkhārasaṅkhātakhandhattayañca taṃsahajātāni –
‘‘តិលតេលស្ស យថា ពិន្ទុ, សប្បិមណ្ឌោ អនាវិលោ;
‘‘Tilatelassa yathā bindu, sappimaṇḍo anāvilo;
ឯវំ វណ្ណប្បដិភាគំ, ‘កលល’ន្តិ បវុច្ចតី’’តិ។ (បារា. អដ្ឋ. ២.១៧២; វិភ. អដ្ឋ. ២៦) –
Evaṃ vaṇṇappaṭibhāgaṃ, ‘kalala’nti pavuccatī’’ti. (pārā. aṭṭha. 2.172; vibha. aṭṭha. 26) –
វុត្តានិ ជាតិឧណ្ណំសុម្ហិ បសន្នតិលតេលេ វា សប្បិមណ្ឌេ វា ឱតារេត្វា ឧក្ខិបិត្វា វិធុនិតេ អគ្គេ លម្ពមានពិន្ទុប្បមាណកលលសង្ខាតានិ សភាវកានំ កាយភាវវត្ថុទសកវសេន តិំស រូបានិ ច អភាវកានំ កាយវត្ថុទសកវសេន វីសតិ រូបានិ ចាតិ អយំ នាមរូបបដិសន្ធិ ឥធ ‘‘ជាតី’’តិ គហិតា។ ‘‘យស្សា’’តិ ឥមិនា អញ្ញបទេន ‘‘យាវ មរណកាលា ឯត្ថន្តរេ ឯសោ មនុស្សវិគ្គហោ នាមា’’តិ (បារា. ១៧២) បទភាជនេ វុត្តនយេន បឋមភវង្គតោ បដ្ឋាយ ចុតិចិត្តាសន្នភវង្គបរិយន្តសន្តានសង្ខាតសត្តោ គហិតោ។ ឥមិនា មនុស្សវិគ្គហស្ស បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ បារាជិកវត្ថុភាវំ ទស្សេតិ។
Vuttāni jātiuṇṇaṃsumhi pasannatilatele vā sappimaṇḍe vā otāretvā ukkhipitvā vidhunite agge lambamānabinduppamāṇakalalasaṅkhātāni sabhāvakānaṃ kāyabhāvavatthudasakavasena tiṃsa rūpāni ca abhāvakānaṃ kāyavatthudasakavasena vīsati rūpāni cāti ayaṃ nāmarūpapaṭisandhi idha ‘‘jātī’’ti gahitā. ‘‘Yassā’’ti iminā aññapadena ‘‘yāva maraṇakālā etthantare eso manussaviggaho nāmā’’ti (pārā. 172) padabhājane vuttanayena paṭhamabhavaṅgato paṭṭhāya cuticittāsannabhavaṅgapariyantasantānasaṅkhātasatto gahito. Iminā manussaviggahassa paṭisandhito paṭṭhāya pārājikavatthubhāvaṃ dasseti.
ជានន្តោតិ ‘‘សត្តោ អយ’’ន្តិ ជានន្តោ។ ជីវិតា យោ វិយោជយេតិ យោ ភិក្ខុ ជីវិតិន្ទ្រិយា វិយោជេយ្យ វោរោបេយ្យ, តស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយំ ឧបច្ឆិន្ទេយ្យ ឧបរោធេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ។ តេនាហ បទភាជនេ ‘‘ជីវិតា វោរោបេយ្យាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ឧបច្ឆិន្ទតិ ឧបរោធេតី’’តិ (បារា. ១៧២)។
Jānantoti ‘‘satto aya’’nti jānanto. Jīvitā yo viyojayeti yo bhikkhu jīvitindriyā viyojeyya voropeyya, tassa jīvitindriyaṃ upacchindeyya uparodheyyāti vuttaṃ hoti. Tenāha padabhājane ‘‘jīvitā voropeyyāti jīvitindriyaṃ upacchindati uparodhetī’’ti (pārā. 172).
តញ្ច ជីវិតិន្ទ្រិយំ រូបារូបវសេន ទុវិធំ ហោតិ។ តត្ថ អរូបជីវិតិន្ទ្រិយំ អវិគ្គហត្តា ឧបក្កមវិសយំ ន ហោតិ។ រូបជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទេន បន តទាយត្តវុត្តិតាយ តំសមកាលមេវ ឱច្ឆិជ្ជមានតាយ ឯត្ថ សាមញ្ញេន ឧភយម្បិ គហេតព្ពំ។ ឥទញ្ច អតីតានាគតំ ន គហេតព្ពំ តស្ស អវិជ្ជមានត្តា។ ឧបក្កមវិសយារហំ បន បច្ចុប្បន្នមេវ គហេតព្ពំ។ តញ្ច ខណសន្តតិអទ្ធាវសេន តិវិធំ ហោតិ។
Tañca jīvitindriyaṃ rūpārūpavasena duvidhaṃ hoti. Tattha arūpajīvitindriyaṃ aviggahattā upakkamavisayaṃ na hoti. Rūpajīvitindriyupacchedena pana tadāyattavuttitāya taṃsamakālameva occhijjamānatāya ettha sāmaññena ubhayampi gahetabbaṃ. Idañca atītānāgataṃ na gahetabbaṃ tassa avijjamānattā. Upakkamavisayārahaṃ pana paccuppannameva gahetabbaṃ. Tañca khaṇasantatiaddhāvasena tividhaṃ hoti.
តត្ថ ឧប្បាទដ្ឋិតិភង្គវសេន ខណត្តយបរិយាបន្នោ ភាវោ ខណបច្ចុប្បន្នំ នាម។ តំ សរសភង្គភូតត្តា សយំ ភិជ្ជមានំ ឧបក្កមសាធិយំ វិនាសវន្តំ ន ហោតិ។ អាតបេ ឋត្វា គព្ភំ បវិដ្ឋស្ស អន្ធការវិគមន្តរញ្ច សីតេន ឱវរកំ បវិដ្ឋស្ស វិសភាគឧតុសមុដ្ឋានេន សីតបនូទន្តរញ្ច រូបសន្តតិ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ នាម។ បដិសន្ធិចុតីនមន្តរាឡប្បវត្តិ ខន្ធសន្តតិ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ នាម។ ឥមស្មិំ ទ្វយេ ឧបក្កមសម្ភវោ, តំវសេន ឧបច្ឆិជ្ជមានំ ជីវិតំ សន្តានបរិហានិបច្ចយភាវតោ សន្តតិអទ្ធាបច្ចុប្បន្នទ្វយំ យថាបរិច្ឆិន្នកាលមប្បត្វា ឧបក្កមវសេន អន្តរាយេវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា សន្តតិអទ្ធាបច្ចុប្បន្នរូបជីវិតិន្ទ្រិយញ្ច តំនិរោធេន និរុជ្ឈមានអរូបជីវិតិន្ទ្រិយញ្ចាតិ ឧភយំ ឯត្ថ ‘‘ជីវិតា’’តិ គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ។ ឥទមេវ សន្ធាយាហ បទភាជនេ ‘‘សន្តតិំ វិកោបេតី’’តិ (បារា. ១៧២)។
Tattha uppādaṭṭhitibhaṅgavasena khaṇattayapariyāpanno bhāvo khaṇapaccuppannaṃ nāma. Taṃ sarasabhaṅgabhūtattā sayaṃ bhijjamānaṃ upakkamasādhiyaṃ vināsavantaṃ na hoti. Ātape ṭhatvā gabbhaṃ paviṭṭhassa andhakāravigamantarañca sītena ovarakaṃ paviṭṭhassa visabhāgautusamuṭṭhānena sītapanūdantarañca rūpasantati santatipaccuppannaṃ nāma. Paṭisandhicutīnamantarāḷappavatti khandhasantati addhāpaccuppannaṃ nāma. Imasmiṃ dvaye upakkamasambhavo, taṃvasena upacchijjamānaṃ jīvitaṃ santānaparihānipaccayabhāvato santatiaddhāpaccuppannadvayaṃ yathāparicchinnakālamappatvā upakkamavasena antarāyeva nirujjhati, tasmā santatiaddhāpaccuppannarūpajīvitindriyañca taṃnirodhena nirujjhamānaarūpajīvitindriyañcāti ubhayaṃ ettha ‘‘jīvitā’’ti gahitanti veditabbaṃ. Idameva sandhāyāha padabhājane ‘‘santatiṃ vikopetī’’ti (pārā. 172).
ឥមិស្សាវ បាណាតិបាតភាវេ អាបត្តិភាវតោ ឯត្ថ ឋត្វា អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.១៧២) បាណបាណាតិបាតបាណាតិបាតីបាណាតិបាតប្បយោគានំ វិភាគោ ទស្សិតោ។ តត្ថ បាណោតិ វោហារតោ សត្តោ, បរមត្ថតោ ឧបច្ឆិជ្ជមានំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ, តំ ‘‘ជីវិតា’’តិ ឥមិនា វុត្តំ។ បាណាតិបាតោ នាម វធកចេតនា, សោ ច ‘‘វិយោជយេ’’តិ ឥមិនា សន្ទស្សិតោ។ បាណាតិបាតី នាម បុគ្គលោ, សោ ច ‘‘យោ’’តិ ឥមិនា សន្ទស្សិតោ។ បាណាតិបាតប្បយោគោ បន –
Imissāva pāṇātipātabhāve āpattibhāvato ettha ṭhatvā aṭṭhakathāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.172) pāṇapāṇātipātapāṇātipātīpāṇātipātappayogānaṃ vibhāgo dassito. Tattha pāṇoti vohārato satto, paramatthato upacchijjamānaṃ jīvitindriyaṃ, taṃ ‘‘jīvitā’’ti iminā vuttaṃ. Pāṇātipāto nāma vadhakacetanā, so ca ‘‘viyojaye’’ti iminā sandassito. Pāṇātipātī nāma puggalo, so ca ‘‘yo’’ti iminā sandassito. Pāṇātipātappayogo pana –
‘‘វុត្តា បាណាតិបាតស្ស;
‘‘Vuttā pāṇātipātassa;
បយោគា ឆ មហេសិនា’’តិ –
Payogā cha mahesinā’’ti –
អាទិនា នយេន ឥធេវ វក្ខមានវិភាគត្តា វក្ខមាននយេនេវ ទដ្ឋព្ពោ។
Ādinā nayena idheva vakkhamānavibhāgattā vakkhamānanayeneva daṭṭhabbo.
អស្ស សត្ថំ និក្ខិបេយ្យ វាតិ យោជនា។ អស្សាតិ មនុស្សជាតិកស្ស។ ‘‘ហត្ថបាសេ’’តិ បាឋសេសោ។ ហត្ថបាសោ នាម សមីបោតិ។ អស្សាតិ សមីបសម្ពន្ធេ សាមិវចនំ។ សត្ថន្តិ ឯត្ថ ជីវិតវិហិំ សនុបករណភាវេន សម្មតា ធារាវន្តអសិអាទិ ច ធារារហិតយដ្ឋិភិន្ទិវាលលគុឡាទិ ច ឧបលក្ខណវសេន គហេតព្ពា។ សសតិ ហិំសតីតិ សត្ថំ។ តេនេវាហ បទភាជនេ ‘‘អសិំ វា សត្តិំ វា ភិន្ទិវាលំ វា លគុឡំ វា បាសាណំ វា សត្ថំ វា វិសំ វា រជ្ជុំ វា’’តិ។ ឥធាវុត្តំ ករបាលិកាឆុរិកាទិ សមុខំ ‘‘សត្ថំ វា’’តិ ឥមិនា សង្គហិតំ។ និក្ខិបេយ្យាតិ យថា ភោគហេតុំ លភតិ, តថា ឧបនិក្ខិបេយ្យ, អត្តវធាយ ឥច្ឆិតក្ខណេ យថា គណ្ហាតិ, តថា សមីបេ តេនេវ ចិត្តេន ឋបេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឥមិនា ថាវរប្បយោគោ សន្ទស្សិតោ។
Assa satthaṃ nikkhipeyya vāti yojanā. Assāti manussajātikassa. ‘‘Hatthapāse’’ti pāṭhaseso. Hatthapāso nāma samīpoti. Assāti samīpasambandhe sāmivacanaṃ. Satthanti ettha jīvitavihiṃ sanupakaraṇabhāvena sammatā dhārāvantaasiādi ca dhārārahitayaṭṭhibhindivālalaguḷādi ca upalakkhaṇavasena gahetabbā. Sasati hiṃsatīti satthaṃ. Tenevāha padabhājane ‘‘asiṃ vā sattiṃ vā bhindivālaṃ vā laguḷaṃ vā pāsāṇaṃ vā satthaṃ vā visaṃ vā rajjuṃ vā’’ti. Idhāvuttaṃ karapālikāchurikādi samukhaṃ ‘‘satthaṃ vā’’ti iminā saṅgahitaṃ. Nikkhipeyyāti yathā bhogahetuṃ labhati, tathā upanikkhipeyya, attavadhāya icchitakkhaṇe yathā gaṇhāti, tathā samīpe teneva cittena ṭhapeyyāti vuttaṃ hoti. Iminā thāvarappayogo sandassito.
មរណេ គុណំ វា វទេយ្យាតិ យោជនា, មរណត្ថាយ មរណេ គុណំ វណ្ណេតីតិ អត្ថោ។ ‘‘ជីវិតេ អាទីនវំ ទស្សេតិ, មរណេ គុណំ ភណតី’’តិ (បារា. ១៧២) បទភាជនេ វុត្តត្តា ‘‘កិំ តុយ្ហិមិនា បាបកេន ទុជ្ជីវិតេន, យោ ត្វំ ន លភសិ បណីតភោជនានិ ភុញ្ជិតុ’’មិច្ចាទិនា នយេន មរណត្ថាយ ជីវិតេ អវណ្ណំ វទន្តោ ច ‘‘ត្វំ ខោសិ ឧបាសក កតកល្យាណោ អកតបាបោ, មតំ តេ ជីវិតា សេយ្យោ, ឥតោ ត្វំ កាលកតោ វិវិធវិហង្គមវិកូជិតេ បរមសុរភិកុសុមភូសិតតរុវរនិចិតេ បរមរតិករលឡិតគតិភាសិតវិលបិតសុរយុវតិគណវិចរិតេ វរនន្ទនេ អច្ឆរាសង្ឃបរិវារិតោ វិចរិស្សសី’’តិអាទិនា នយេន មរណត្ថាយ មរណានិសំសំ ទស្សេន្តោ ច ‘‘មរណេ គុណំ វទេយ្យ’’ឥច្ចេវ វុច្ចតិ។
Maraṇe guṇaṃ vā vadeyyāti yojanā, maraṇatthāya maraṇe guṇaṃ vaṇṇetīti attho. ‘‘Jīvite ādīnavaṃ dasseti, maraṇe guṇaṃ bhaṇatī’’ti (pārā. 172) padabhājane vuttattā ‘‘kiṃ tuyhiminā pāpakena dujjīvitena, yo tvaṃ na labhasi paṇītabhojanāni bhuñjitu’’miccādinā nayena maraṇatthāya jīvite avaṇṇaṃ vadanto ca ‘‘tvaṃ khosi upāsaka katakalyāṇo akatapāpo, mataṃ te jīvitā seyyo, ito tvaṃ kālakato vividhavihaṅgamavikūjite paramasurabhikusumabhūsitataruvaranicite paramaratikaralaḷitagatibhāsitavilapitasurayuvatigaṇavicarite varanandane accharāsaṅghaparivārito vicarissasī’’tiādinā nayena maraṇatthāya maraṇānisaṃsaṃ dassento ca ‘‘maraṇe guṇaṃ vadeyya’’icceva vuccati.
មរណូបាយំ ទេសេយ្យាតិ យោជនា។ មរណាធិប្បាយេនេវ ‘‘សត្ថំ វា អាហរ, វិសំ វា ខាទ, រជ្ជុយា វា ឧព្ពន្ធិត្វា កាលង្ករោហី’’តិ បទភាជនេ វុត្តសត្ថហរណានិ ច អវុត្តម្បិ សោព្ភនរកបបាតាទីសុ បបតនញ្ចាតិ ឯវមាទិកំ មរណូបាយំ អាចិក្ខេយ្យ។ ‘‘ហោតិ អយម្បី’’តិ បទច្ឆេទោ, អបីតិ បុព្ពេ វុត្តទ្វយំ សមុច្ចិនោតិ។ ទ្វេធា ភិន្នសិលា វិយ អសន្ធេយ្យោវ សោ ញេយ្យោតិ ទ្វិធា ភិន្នបាសាណោ វិយ ភគវតោ បដិបត្តិបដិវេធសាសនទ្វយេន សោ បច្ចុប្បន្នេ អត្តភាវេ សន្ធាតុមសក្កុណេយ្យោវាតិ ញាតព្ពោតិ អត្ថោ។
Maraṇūpāyaṃ deseyyāti yojanā. Maraṇādhippāyeneva ‘‘satthaṃ vā āhara, visaṃ vā khāda, rajjuyā vā ubbandhitvā kālaṅkarohī’’ti padabhājane vuttasatthaharaṇāni ca avuttampi sobbhanarakapapātādīsu papatanañcāti evamādikaṃ maraṇūpāyaṃ ācikkheyya. ‘‘Hoti ayampī’’ti padacchedo, apīti pubbe vuttadvayaṃ samuccinoti. Dvedhā bhinnasilā viya asandheyyovaso ñeyyoti dvidhā bhinnapāsāṇo viya bhagavato paṭipattipaṭivedhasāsanadvayena so paccuppanne attabhāve sandhātumasakkuṇeyyovāti ñātabboti attho.
២៤៣. ថាវរាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន វិជ្ជាមយឥទ្ធិមយបយោគទ្វយំ សង្គហិតំ។
243.Thāvarādayoti ādi-saddena vijjāmayaiddhimayapayogadvayaṃ saṅgahitaṃ.
២៤៤. តត្ថាតិ តេសុ ឆសុ បយោគេសុ។ សកោ ហត្ថោ សហត្ថោ, តេន និព្ពត្តោ សាហត្ថិកោ, បយោគោ។ ឥធ ហត្ថគ្គហណំ ឧបលក្ខណំ, តស្មា ហត្ថាទិនា អត្តនោ អង្គបច្ចង្គេន និប្ផាទិតោ វធប្បយោគោ សាហត្ថិកោតិ វេទិតព្ពោ។
244.Tatthāti tesu chasu payogesu. Sako hattho sahattho, tena nibbatto sāhatthiko, payogo. Idha hatthaggahaṇaṃ upalakkhaṇaṃ, tasmā hatthādinā attano aṅgapaccaṅgena nipphādito vadhappayogo sāhatthikoti veditabbo.
២៤៥. ‘‘ត្វំ តំ ឯវំ បហរិត្វា មារេហី’’តិ ភិក្ខុនោ បរស្ស យំ អាណាបនំ, អយមាណត្តិកោ នយោតិ យោជនា។ អាណត្តិកោ នយោតិ អាណត្តិយេវ អាណត្តិកោ។ នេតិ បវត្តេតីតិ នយោ, បយោគស្សេតំ នាមំ។
245. ‘‘Tvaṃ taṃ evaṃ paharitvā mārehī’’ti bhikkhuno parassa yaṃ āṇāpanaṃ, ayamāṇattiko nayoti yojanā. Āṇattiko nayoti āṇattiyeva āṇattiko. Neti pavattetīti nayo, payogassetaṃ nāmaṃ.
២៤៦. ទូរន្តិ ទូរដ្ឋំ។ កាយេន បដិពទ្ធេនាតិ ឯត្ថ កាយេកទេសោ ហត្ថាទិ កាយោ អវយវេ សមុទាយោបចារតោ ‘‘គាមោ ទឌ្ឍោ’’តិ យថា។ កាយបដិពទ្ធំ ចាបាទិកំ បដិពទ្ធំ នាម បុព្ពបទលោបេន ‘‘ទេវទត្តោ ទត្តោ’’តិ យថា។ វា-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ, កាយេន វា កាយបដិពទ្ធេន វាតិ វុត្តំ ហោតិ, ‘‘ឧសុអាទិនិបាតន’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ។ វិធានំ វិធិ, បយោគោតិ អត្ថោ។
246.Dūranti dūraṭṭhaṃ. Kāyena paṭibaddhenāti ettha kāyekadeso hatthādi kāyo avayave samudāyopacārato ‘‘gāmo daḍḍho’’ti yathā. Kāyapaṭibaddhaṃ cāpādikaṃ paṭibaddhaṃ nāma pubbapadalopena ‘‘devadatto datto’’ti yathā. Vā-saddo luttaniddiṭṭho, kāyena vā kāyapaṭibaddhena vāti vuttaṃ hoti, ‘‘usuādinipātana’’nti iminā sambandho. Vidhānaṃ vidhi, payogoti attho.
២៤៧. អសញ្ចារិមុបាយេនាតិ អសញ្ចារិមេន និច្ចលេន ឧបាយេន។ ឱបតន្តិ ឯត្ថាតិ ឱបាតោ, សោ អាទិ យេសំ អបស្សេនវិសភេសជ្ជសំវិធានាទីនំ តេ ឱបាតាទយោ, តេសំ វិធានំ ឱបាតាទិវិធានំ, ឱបាតក្ខណនាទិកិរិយា។
247.Asañcārimupāyenāti asañcārimena niccalena upāyena. Opatanti etthāti opāto, so ādi yesaṃ apassenavisabhesajjasaṃvidhānādīnaṃ te opātādayo, tesaṃ vidhānaṃ opātādividhānaṃ, opātakkhaṇanādikiriyā.
២៤៨. វិជ្ជាយាតិ អាថព្ពនវេទាគតមរណមន្តសង្ខាតវិជ្ជាយ។ ជប្បនន្តិ យថា បរោ ន សុណាតិ, តថា បុនប្បុនំ វចនំ។
248.Vijjāyāti āthabbanavedāgatamaraṇamantasaṅkhātavijjāya. Jappananti yathā paro na suṇāti, tathā punappunaṃ vacanaṃ.
២៤៩. មារណេ សមត្ថា យា កម្មវិបាកជា ឥទ្ធិ, អយំ ឥទ្ធិមយោ បយោគោ នាមាតិ សមុទីរិតោតិ យោជនា។ កម្មវិបាកេ ជាតា កម្មវិបាកជា, ឥទ្ធិ, យា ‘‘នាគានំ នាគិទ្ធិ សុបណ្ណានំ សុបណ្ណិទ្ធិ យក្ខានំ យក្ខិទ្ធី’’តិអាទិនា (បារា. អដ្ឋ. ២.១៧២) ពហុធា អដ្ឋកថាយំ វុត្តា។ តត្ថ ទិដ្ឋទដ្ឋផុដ្ឋវិសានំ នាគានំ ទិស្វា, ឌំសិត្វា, ផុសិត្វា ច បរូបឃាតករណេ នាគិទ្ធិ វេទិតព្ពា។ ឯវំ សេសានម្បិ។ ឥទ្ធិយេវ ឥទ្ធិមយោ, ភាវនាមយោ ឥទ្ធិប្បយោគោ បនេត្ថ ន គហេតព្ពោ។ វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋកថាយំ –
249. Māraṇe samatthā yā kammavipākajā iddhi, ayaṃ iddhimayo payogo nāmāti samudīritoti yojanā. Kammavipāke jātā kammavipākajā, iddhi, yā ‘‘nāgānaṃ nāgiddhi supaṇṇānaṃ supaṇṇiddhi yakkhānaṃ yakkhiddhī’’tiādinā (pārā. aṭṭha. 2.172) bahudhā aṭṭhakathāyaṃ vuttā. Tattha diṭṭhadaṭṭhaphuṭṭhavisānaṃ nāgānaṃ disvā, ḍaṃsitvā, phusitvā ca parūpaghātakaraṇe nāgiddhi veditabbā. Evaṃ sesānampi. Iddhiyeva iddhimayo, bhāvanāmayo iddhippayogo panettha na gahetabbo. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ –
‘‘កេចិ បន ភាវនាមយិទ្ធិយាបិ បរូបឃាតករណំ វទន្តិ។ សហ បរូបឃាតករណេន ច អាទិត្តឃរូបរិ ខិត្តស្ស ឧទកឃដស្ស ភេទនំ វិយ ឥទ្ធិវិនាសញ្ច ឥច្ឆន្តិ, តំ តេសំ ឥច្ឆាមត្តមេវ។ កស្មា? យស្មា តំ កុសលវេទនាវិតក្កបរិត្តត្តិកាទីហិ ន សមេតិ។ កថំ? អយញ្ហិ ភាវនាមយិទ្ធិ នាម ចតុត្ថជ្ឈានមយា កុសលត្តិកេ កុសលា ចេវ អព្យាកតា ច, បាណាតិបាតោ អកុសលោ។ វេទនាត្តិកេ អទុក្ខមសុខសម្បយុត្តា, បាណាតិបាតោ ទុក្ខសម្បយុត្តោ។ វិតក្កត្តិកេ អវិតក្កអវិចារា, បាណាតិបាតោ សវិតក្កសវិចារោ។ បរិត្តត្តិកេ មហគ្គតា, បាណាតិបាតោ បរិត្តោយេវា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.១៧២)។
‘‘Keci pana bhāvanāmayiddhiyāpi parūpaghātakaraṇaṃ vadanti. Saha parūpaghātakaraṇena ca ādittagharūpari khittassa udakaghaṭassa bhedanaṃ viya iddhivināsañca icchanti, taṃ tesaṃ icchāmattameva. Kasmā? Yasmā taṃ kusalavedanāvitakkaparittattikādīhi na sameti. Kathaṃ? Ayañhi bhāvanāmayiddhi nāma catutthajjhānamayā kusalattike kusalā ceva abyākatā ca, pāṇātipāto akusalo. Vedanāttike adukkhamasukhasampayuttā, pāṇātipāto dukkhasampayutto. Vitakkattike avitakkaavicārā, pāṇātipāto savitakkasavicāro. Parittattike mahaggatā, pāṇātipāto parittoyevā’’ti (pārā. aṭṭha. 2.172).
២៥០. តត្ថាតិ តេសុ ឆព្ពិធេសុ បយោគេសុ។ ឧទ្ទេសោបីតិ ឧទ្ទិសនំ ឧទ្ទេសោ, តំសហិតោ បយោគោបិ ឧទ្ទេសោតិ វុត្តំ ហោតិ ‘‘កុន្តេ បវេសេហី’’តិ យថា។ ឯវំ វត្តព្ពតាយ ច អនុទ្ទេសោតិ តព្ពិបរីតវចនមេវ ញាបកន្តិ វេទិតព្ពំ។ ឯត្ថ ឯកេកោ ឧទ្ទេសោបិ អនុទ្ទេសោបិ ហោតីតិ តេសមយំ ភេទោ បន ទុវិធោ ហោតីតិ បរិទីបិតោតិ យោជនា។ ឥមេសុ ឆសុ បយោគេស្វេវ ឯកេកស្សេវ ឧទ្ទិស្សានុទ្ទិស្សកិរិយមានតាយ ទុវិធភាវតោ តេសំ ទ្វាទសវិធោ ភេទោ បទភាជនេ ច អដ្ឋកថាយ ច ទីបិតោ, តត្ថ វិនិច្ឆយមិទានិ ទស្សយិស្សាមីតិ អធិប្បាយោ។
250.Tatthāti tesu chabbidhesu payogesu. Uddesopīti uddisanaṃ uddeso, taṃsahito payogopi uddesoti vuttaṃ hoti ‘‘kunte pavesehī’’ti yathā. Evaṃ vattabbatāya ca anuddesoti tabbiparītavacanameva ñāpakanti veditabbaṃ. Ettha ekeko uddesopi anuddesopi hotīti tesamayaṃ bhedo pana duvidho hotīti paridīpitoti yojanā. Imesu chasu payogesveva ekekasseva uddissānuddissakiriyamānatāya duvidhabhāvato tesaṃ dvādasavidho bhedo padabhājane ca aṭṭhakathāya ca dīpito, tattha vinicchayamidāni dassayissāmīti adhippāyo.
២៥១. ពហូសុបីតិ មនុស្សេសុ ពហូសុបិ។ តេន កម្មេនាតិ បហារទានសង្ខាតេន កម្មេន។ ពជ្ឈតីតិ អបាយំ នេតុំ កម្មបាសេន កម្មន្តរំ និវារេត្វា ពជ្ឈតីតិ អត្ថោ។
251.Bahūsupīti manussesu bahūsupi. Tena kammenāti pahāradānasaṅkhātena kammena. Bajjhatīti apāyaṃ netuṃ kammapāsena kammantaraṃ nivāretvā bajjhatīti attho.
២៥២. បហារេបីតិ បហរណេបិ។ ទេហិនោតិ មនុស្សវិគ្គហស្ស។ តស្សាតិ បហដស្ស។
252.Pahārepīti paharaṇepi. Dehinoti manussaviggahassa. Tassāti pahaṭassa.
២៥៣. បហដមត្តេ វាតិ បហដក្ខណេ វា។ បច្ឆាតិ តប្បច្ចយា កាលន្តរេ វា។ ឧភយថាបិ ច មតេតិ ទ្វិន្នំ អាការានមញ្ញតរេន មតេបិ។ ហន្តា វធកោ។ បហដមត្តស្មិន្តិ តស្មិំ មរណារហបហារស្ស លទ្ធក្ខណេយេវ, មរណតោ បុព្ពភាគេយេវាតិ មត្តសទ្ទេន ទីបេតិ។ មរណត្ថាយ ច អញ្ញត្ថាយ ច ទិន្នេសុ អនេកេសុ បហារេសុ មរណត្ថាយ ទិន្នប្បហារេនេវ យទា កទាចិ មរិស្សតិ, បហារទានក្ខណេយេវ បារាជិកំ ហោតិ។ អមរណាធិប្បាយេន ទិន្នប្បហារពលេន ចេ មរេយ្យ, ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតីតិ។
253.Pahaṭamatte vāti pahaṭakkhaṇe vā. Pacchāti tappaccayā kālantare vā. Ubhayathāpi ca mateti dvinnaṃ ākārānamaññatarena matepi. Hantā vadhako. Pahaṭamattasminti tasmiṃ maraṇārahapahārassa laddhakkhaṇeyeva, maraṇato pubbabhāgeyevāti mattasaddena dīpeti. Maraṇatthāya ca aññatthāya ca dinnesu anekesu pahāresu maraṇatthāya dinnappahāreneva yadā kadāci marissati, pahāradānakkhaṇeyeva pārājikaṃ hoti. Amaraṇādhippāyena dinnappahārabalena ce mareyya, na hotīti vuttaṃ hotīti.
២៥៤. ទ្វេ បយោគាតិ ឧទ្ទិស្សានុទ្ទិស្សកិរិយាភេទភិន្នា សាហត្ថិកាណត្តិកា ទ្វេ បយោគា។
254.Dve payogāti uddissānuddissakiriyābhedabhinnā sāhatthikāṇattikā dve payogā.
២៥៥. ករណស្សាតិ កិរិយាយ។ វិសេសោតិ នានត្តំ។ អាណត្តិនិយាមកាតិ អាណត្តិំ និយាមេន្តិ វវត្ថាបេន្តីតិ អាណត្តិនិយាមកា។
255.Karaṇassāti kiriyāya. Visesoti nānattaṃ. Āṇattiniyāmakāti āṇattiṃ niyāmenti vavatthāpentīti āṇattiniyāmakā.
២៥៦. តត្ថាតិ តេសុ អាណត្តិនិយាមកេសុ ឆសុ អាការេសុ។ យោព្ពនាទិ ចាតិ អាទិ-សទ្ទេន ថាវរិយមន្ទខិឌ្ឌវុទ្ធាទិអវត្ថាវិសេសោ សង្គហិតោ។
256.Tatthāti tesu āṇattiniyāmakesu chasu ākāresu. Yobbanādi cāti ādi-saddena thāvariyamandakhiḍḍavuddhādiavatthāviseso saṅgahito.
២៥៧. យំ មាតិកាយ និទ្ទិដ្ឋំ សត្ថំ, តំ កតមំ?។ សត្តមារណន្តិ សត្តេ មារេន្តិ ឯតេនាតិ សត្តមារណំ, អសិអាទិវធោបករណំ។
257. Yaṃ mātikāya niddiṭṭhaṃ satthaṃ, taṃ katamaṃ?. Sattamāraṇanti satte mārenti etenāti sattamāraṇaṃ, asiādivadhopakaraṇaṃ.
២៥៨. វិជ្ឈនន្តិ ឧសុអាទីហិ វិជ្ឈនំ។ ភេទនន្តិ កកចាទីហិ ទ្វិធាករណំ។ ឆេទនន្តិ ខគ្គាទីហិ ទ្វិធាករណំ។ តាឡនន្តិ មុគ្គរាទីហិ អាឃាតនំ។ ឯវមាទិវិធោតិ ឯវមាទិប្បការោ។ អនេកោតិ ពហុកោ ភេទោ។ ករណស្ស វិសេសោ កិរិយាវិសេសោតិ អត្ថោ។
258.Vijjhananti usuādīhi vijjhanaṃ. Bhedananti kakacādīhi dvidhākaraṇaṃ. Chedananti khaggādīhi dvidhākaraṇaṃ. Tāḷananti muggarādīhi āghātanaṃ. Evamādividhoti evamādippakāro. Anekoti bahuko bhedo. Karaṇassa viseso kiriyāvisesoti attho.
២៥៩-៦០. ‘‘បុរតោ បហរិត្វាន មារេហី’’តិ យោ ភាសិតោ អាណាបកេន, តេន អាណត្តេន បច្ឆតោ…បេ.… មារិតេតិ យោជនា។ វត្ថាណត្តិ វិសង្កេតាតិ ឯត្ថ ‘‘យំ ‘មារេហី’តិ…បេ.… តតោ’’តិ វត្ថុវិសង្កេតោ ទស្សិតោ។ ‘‘បុរតោ…បេ.… មារិតេ’’តិ អាណត្តិវិសង្កេតោ ទស្សិតោ។ មូលដ្ឋោតិ អាណាបកោ។ មូលន្តិ ហិ បុព្ពកិរិយានុរូបំ អាណាបនំ, តត្ថ ឋិតោតិ មូលដ្ឋោ។
259-60. ‘‘Purato paharitvāna mārehī’’ti yo bhāsito āṇāpakena, tena āṇattena pacchato…pe… māriteti yojanā. Vatthāṇatti visaṅketāti ettha ‘‘yaṃ ‘mārehī’ti…pe… tato’’ti vatthuvisaṅketo dassito. ‘‘Purato…pe… mārite’’ti āṇattivisaṅketo dassito. Mūlaṭṭhoti āṇāpako. Mūlanti hi pubbakiriyānurūpaṃ āṇāpanaṃ, tattha ṭhitoti mūlaṭṭho.
២៦១. ឥមិនា វិសង្កេតេ អាណាបកស្ស អនាបត្តិំ ទស្សេត្វា សង្កេតេ អវិរាធិតេ ឧភិន្នម្បិ បារាជិកំ ទស្សេតុមាហ ‘‘វត្ថុ’’ន្តិអាទិ។ តំ វត្ថុំ អវិរជ្ឈិត្វា មារិតេ ឧភយេសំ…បេ.… ឧទីរិតោ, យថាណត្តិ ច មារិតេ…បេ.… ឧទីរិតោតិ យោជនា។ មារិតេ វត្ថុស្មិន្តិ សាមត្ថិយា លព្ភតិ។ ឧភយេសន្តិ អាណាបកអាណត្តានំ។ យថាកាលន្តិ អាណាបកស្ស អាណត្តិក្ខណំ, អាណត្តស្ស មារណក្ខណញ្ច អនតិក្កមិត្វា។ ពន្ធនំ ពន្ធោ, កម្មុនា ពន្ធោ កម្មពន្ធោ។ អថ វា ពជ្ឈតិ ឯតេនាតិ ពន្ធោ, កម្មមេវ ពន្ធោ កម្មពន្ធោ។
261. Iminā visaṅkete āṇāpakassa anāpattiṃ dassetvā saṅkete avirādhite ubhinnampi pārājikaṃ dassetumāha ‘‘vatthu’’ntiādi. Taṃ vatthuṃ avirajjhitvā mārite ubhayesaṃ…pe… udīrito, yathāṇatti ca mārite…pe… udīritoti yojanā. Mārite vatthusminti sāmatthiyā labbhati. Ubhayesanti āṇāpakaāṇattānaṃ. Yathākālanti āṇāpakassa āṇattikkhaṇaṃ, āṇattassa māraṇakkhaṇañca anatikkamitvā. Bandhanaṃ bandho, kammunā bandho kammabandho. Atha vā bajjhati etenāti bandho, kammameva bandho kammabandho.
២៦៤. វិសង្កេតោ នាតិ វិសង្កេតោ នត្ថិ, ទ្វិន្នម្បិ យថាកាលបរិច្ឆេទំ កម្មពន្ធោយេវាតិ អត្ថោ។
264.Visaṅketo nāti visaṅketo natthi, dvinnampi yathākālaparicchedaṃ kammabandhoyevāti attho.
២៦៥. សព្ពសោតិ សព្ពេសុ កាលភេទេសុ, សព្ពសោ វេទិតព្ពោតិ វា សម្ពន្ធោ។ សព្ពសោតិ សព្ពប្បការេន។ វិភាវិនាតិ បណ្ឌិតេន។ សោ ហិ អត្ថំ វិភាវេតីតិ តថា វុត្តោ។
265.Sabbasoti sabbesu kālabhedesu, sabbaso veditabboti vā sambandho. Sabbasoti sabbappakārena. Vibhāvināti paṇḍitena. So hi atthaṃ vibhāvetīti tathā vutto.
២៦៦-៧-៨. ‘‘ឥមំ គាមេ ឋិត’’ន្តិ ឥទំ តំ សញ្ជានិតុំ វុត្តំ, ន មារណក្ខណដ្ឋាននិយមត្ថាយាតិ ‘‘យត្ថ កត្ថចិ ឋិត’’ន្តិ វត្វាបិ ‘‘នត្ថិ តស្ស វិសង្កេតោ’’តិ អាហ។ តស្សាតិ អាណាបកស្ស។ ‘‘តត្ថា’’តិ វា បាឋោ, តស្សំ អាណត្តិយន្តិ អត្ថោ។ ‘‘គាមេយេវ ឋិតំ វេរិំ មារេហី’’តិ សាវធារណំ អាណត្តោ វនេ ចេ ឋិតំ មារេតិ វា ‘‘វនេយេវ ឋិតំ វេរិំ មារេហី’’តិ សាវធារណំ វុត្តោ គាមេ ឋិតំ ចេ មារេតិ វាតិ យោជនា។ ‘‘ភិក្ខុនា សាវធារណ’’ន្តិ ច បោត្ថកេសុ លិខន្តិ, តំ អគ្គហេត្វា ‘‘វនេ វា សាវធារណ’’ន្តិ បាឋោយេវ គហេតព្ពោ។ វិគតោ សង្កេតោ អាណត្តិនិយាមោ ឯត្ថាតិ វិសង្កេតោ។
266-7-8.‘‘Imaṃ gāme ṭhita’’nti idaṃ taṃ sañjānituṃ vuttaṃ, na māraṇakkhaṇaṭṭhānaniyamatthāyāti ‘‘yattha katthaci ṭhita’’nti vatvāpi ‘‘natthi tassa visaṅketo’’ti āha. Tassāti āṇāpakassa. ‘‘Tatthā’’ti vā pāṭho, tassaṃ āṇattiyanti attho. ‘‘Gāmeyeva ṭhitaṃ veriṃ mārehī’’ti sāvadhāraṇaṃ āṇatto vane ce ṭhitaṃ māreti vā ‘‘vaneyeva ṭhitaṃ veriṃ mārehī’’ti sāvadhāraṇaṃ vutto gāme ṭhitaṃ ce māreti vāti yojanā. ‘‘Bhikkhunā sāvadhāraṇa’’nti ca potthakesu likhanti, taṃ aggahetvā ‘‘vane vāsāvadhāraṇa’’nti pāṭhoyeva gahetabbo. Vigato saṅketo āṇattiniyāmo etthāti visaṅketo.
២៦៩. សព្ពទេសេសូតិ គាមវនអង្គណគេហាទីសុ សព្ពេសុ ឋានេសុ។ ភេទតោតិ នានត្តតោ។
269.Sabbadesesūti gāmavanaaṅgaṇagehādīsu sabbesu ṭhānesu. Bhedatoti nānattato.
២៧០. ‘‘សត្ថេន បន មារេហី’’តិ យេន កេនចិ យោ អាណត្តោ, តេន យេន កេនចិ សត្ថេន មារិតេ វិសង្កេតោ នត្ថីតិ យោជនា។
270. ‘‘Satthena pana mārehī’’ti yena kenaci yo āṇatto, tena yena kenaci satthena mārite visaṅketo natthīti yojanā.
២៧១-២. ឥមិនា វាសិនា ហីតិ ឯត្ថ ហីតិ បទបូរណេ។ ‘‘ឥមិនា អសិនា មារេយ្យា’’តិ វុត្តោ អញ្ញេន អសិនា មារេតិ វា ‘‘ត្វំ ឥមស្ស អសិស្ស ឯតាយ ធារាយ មារយ’’ ឥតិ វុត្តោ តំ វេរិំ សចេ ឥតរាយ ធារាយ មារេតិ វា ថរុនា មារេតិ វា តុណ្ឌេន មារេតិ វា, តថា មារិតេ វិសង្កេតោយេវ ហោតីតិ យោជនា។ ថរុនាតិ ខគ្គមុដ្ឋិនា។ តុណ្ឌេនាតិ ខគ្គតុណ្ឌេន។ ‘‘វិសង្កេតោវា’’តិ សង្កេតវិរាធេនេវ បារាជិកំ ន ហោតីតិ ទស្សនបទមេតំ។
271-2.Iminā vāsinā hīti ettha hīti padapūraṇe. ‘‘Iminā asinā māreyyā’’ti vutto aññena asinā māreti vā ‘‘tvaṃ imassa asissa etāya dhārāya māraya’’ iti vutto taṃ veriṃ sace itarāya dhārāya māreti vā tharunā māreti vā tuṇḍena māreti vā, tathā mārite visaṅketoyeva hotīti yojanā. Tharunāti khaggamuṭṭhinā. Tuṇḍenāti khaggatuṇḍena. ‘‘Visaṅketovā’’ti saṅketavirādheneva pārājikaṃ na hotīti dassanapadametaṃ.
២៧៣. សព្ពាវុធកជាតិសូតិ ឥធាវុត្តករបាលិកាឆុរិកាទិសព្ពបហរណសាមញ្ញេសុ។ វិសេសតោតិ ភេទតោ។
273.Sabbāvudhakajātisūti idhāvuttakarapālikāchurikādisabbapaharaṇasāmaññesu. Visesatoti bhedato.
២៧៤. បរេនាតិ ភិក្ខុនា។ សោតិ អាណត្តោ។ និសិន្នំ នំ មារេតិ, វិសង្កេតោ ន វិជ្ជតីតិ ‘‘គច្ឆន្តមេវ មារេហី’’តិ សាវធារណំ អវុត្តត្តា ‘‘និសិន្នោបិ សោយេវា’’តិ តំ មារេន្តស្ស វិសង្កេតោ ន ហោតិ, អវធារណំ អន្តរេន កថនំ តំ សញ្ជានាបេតុំ វុច្ចតីតិ ឥរិយាបថនិយាមកំ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ។
274.Parenāti bhikkhunā. Soti āṇatto. Nisinnaṃ naṃ māreti, visaṅketo na vijjatīti ‘‘gacchantameva mārehī’’ti sāvadhāraṇaṃ avuttattā ‘‘nisinnopi soyevā’’ti taṃ mārentassa visaṅketo na hoti, avadhāraṇaṃ antarena kathanaṃ taṃ sañjānāpetuṃ vuccatīti iriyāpathaniyāmakaṃ na hotīti adhippāyo.
២៧៥-៦. អសតិ សាវធារណេ វិសង្កេតាភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សាវធារណេ ឥរិយាបថន្តរេសុ វិសង្កេតំ ទស្សេតុមាហ ‘‘និសិន្នំយេវា’’តិអាទិ។ ‘‘និសិន្នំយេវ មារេហី’’តិ វុត្តោ គច្ឆន្តំ មារេតិ, វិសង្កេតន្តិ ញាតព្ពំ។ ‘‘គច្ឆន្តំយេវ មារេហី’’តិ វុត្តោ និសិន្នំ មារេតិ, វិសង្កេតន្តិ ញាតព្ពន្តិ យោជនា។ ឥមមេវ យោជនាក្កមំ សន្ធាយាហ ‘‘យថាក្កម’’ន្តិ។
275-6. Asati sāvadhāraṇe visaṅketābhāvaṃ dassetvā idāni sāvadhāraṇe iriyāpathantaresu visaṅketaṃ dassetumāha ‘‘nisinnaṃyevā’’tiādi. ‘‘Nisinnaṃyeva mārehī’’ti vutto gacchantaṃ māreti, visaṅketanti ñātabbaṃ. ‘‘Gacchantaṃyeva mārehī’’ti vutto nisinnaṃ māreti, visaṅketanti ñātabbanti yojanā. Imameva yojanākkamaṃ sandhāyāha ‘‘yathākkama’’nti.
២៧៧. វិជ្ឈិត្វាតិ សរាទីហិ វិជ្ឈិត្វា។
277.Vijjhitvāti sarādīhi vijjhitvā.
២៧៨. ឆិន្ទិត្វាតិ អសិអាទីហិ ឆិន្ទិត្វា។ បុន សោតិ បយោគោ។
278.Chinditvāti asiādīhi chinditvā. Puna soti payogo.
២៧៩. ករណេសូតិ វិជ្ឈនាទិកិរិយាវិសេសេសុ។
279.Karaṇesūti vijjhanādikiriyāvisesesu.
២៨០-១. ឯត្តាវតា អាណត្តិនិយាមកនិទ្ទេសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ទីឃាទិលិង្គវសេនាបិ សម្ភវន្តំ វិសង្កេតំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ទីឃ’’ន្តិអាទិ។ ‘‘ទីឃំ…បេ.… ថូលំ មារេហីតិ អនិយមេត្វា អាណាបេតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.១៧៤) អដ្ឋកថាវចនតោ ឯវ-ការំ វិនា ‘‘ទីឃំ មារេហី’’តិ អនិយមេត្វា កេនចិ យោ អាណត្តោ ហោតិ, សោបិ អាណត្តោ យំ កិញ្ចិ តាទិសំ សចេ មារេតិ, នត្ថិ តត្ថ វិសង្កេតោ, ឧភិន្នម្បិ បរាជយោតិ យោជនា។ ឯវំ ‘‘រស្ស’’ន្តិអាទិសព្ពបទេហិបិ បច្ចេកំ យោជនា កាតព្ពា។ អនិយមេត្វាតិ វិសង្កេតាភាវស្ស ហេតុទស្សនំ។ ឯវការោ វាក្យាលង្ការោ។ តត្ថាតិ អាណត្តិកប្បយោគេ។ ‘‘ឧភិន្នម្បិ បរាជយោ’’តិ វុត្តត្តា អាណាបកំ វិនា អញ្ញំ យថាវុត្តក្ខណំ មនុស្សវិគ្គហំ ‘‘យំ កិញ្ចិ តាទិស’’ន្តិ ឥមិនា ទស្សេតិ។
280-1. Ettāvatā āṇattiniyāmakaniddesaṃ dassetvā idāni dīghādiliṅgavasenāpi sambhavantaṃ visaṅketaṃ dassetumāha ‘‘dīgha’’ntiādi. ‘‘Dīghaṃ…pe… thūlaṃ mārehīti aniyametvā āṇāpetī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.174) aṭṭhakathāvacanato eva-kāraṃ vinā ‘‘dīghaṃ mārehī’’ti aniyametvā kenaci yo āṇatto hoti, sopi āṇatto yaṃ kiñci tādisaṃ sace māreti, natthi tattha visaṅketo, ubhinnampi parājayoti yojanā. Evaṃ ‘‘rassa’’ntiādisabbapadehipi paccekaṃ yojanā kātabbā. Aniyametvāti visaṅketābhāvassa hetudassanaṃ. Evakāro vākyālaṅkāro. Tatthāti āṇattikappayoge. ‘‘Ubhinnampi parājayo’’ti vuttattā āṇāpakaṃ vinā aññaṃ yathāvuttakkhaṇaṃ manussaviggahaṃ ‘‘yaṃ kiñci tādisa’’nti iminā dasseti.
សចេ អាណាបកោ អាណាបេត្វា អត្តានមេវ មារេតិ, អាណាបកោ ទុក្កដំ អាបជ្ជិត្វា មរតិ, អាណត្តស្ស បារាជិកំ។ អាណាបកេន អត្តានមុទ្ទិស្ស អាណត្តិយា កតាយ អាណត្តោ អជានិត្វា តាទិសំ អញ្ញំ មារេតិ, ឱកាសស្ស អនិយមិតត្តា អាណាបកោ មុច្ចតិ, ឥតរោ កម្មុនា ពជ្ឈតិ។ យទិ ‘‘អមុកស្មិំ រត្តិដ្ឋានេ វា ទិវាដ្ឋានេ វា និសិន្នំ ឦទិសំ មារេហី’’តិ ឱកាសំ និយមេត្វា អាណាបេតិ, តត្ថ អាណាបកតោ អញ្ញស្មិំ មារិតេ ឧភិន្នម្បិ បារាជិកំ។ តតោ ពហិ មារិតេ វធកស្សេវ កម្មពន្ធោ។ អាណាបកោ អត្តានមេវ ឧទ្ទិស្ស អាណាបេតិ, ឥតរោ ច តមេវ តត្ថ មារេតិ, អាណាបកស្ស ទុក្កដំ, អាណត្តស្ស បារាជិកំ។ សចេ អញ្ញត្ថ មារេតិ, មូលដ្ឋោ មុច្ចតិ។ អជានិត្វា អញ្ញំ តត្ថ វា អញ្ញត្ថ វា មារេតិ, វធកោ បារាជិកំ អាបជ្ជតិ, មូលដ្ឋោ មុច្ចតិ។ អានន្តរិយវត្ថុម្ហិ អានន្តរិយេន សទ្ធិំ យោជេតព្ពំ។
Sace āṇāpako āṇāpetvā attānameva māreti, āṇāpako dukkaṭaṃ āpajjitvā marati, āṇattassa pārājikaṃ. Āṇāpakena attānamuddissa āṇattiyā katāya āṇatto ajānitvā tādisaṃ aññaṃ māreti, okāsassa aniyamitattā āṇāpako muccati, itaro kammunā bajjhati. Yadi ‘‘amukasmiṃ rattiṭṭhāne vā divāṭṭhāne vā nisinnaṃ īdisaṃ mārehī’’ti okāsaṃ niyametvā āṇāpeti, tattha āṇāpakato aññasmiṃ mārite ubhinnampi pārājikaṃ. Tato bahi mārite vadhakasseva kammabandho. Āṇāpako attānameva uddissa āṇāpeti, itaro ca tameva tattha māreti, āṇāpakassa dukkaṭaṃ, āṇattassa pārājikaṃ. Sace aññattha māreti, mūlaṭṭho muccati. Ajānitvā aññaṃ tattha vā aññattha vā māreti, vadhako pārājikaṃ āpajjati, mūlaṭṭho muccati. Ānantariyavatthumhi ānantariyena saddhiṃ yojetabbaṃ.
២៨២. យោ មនុស្សំ កញ្ចិ ឧទ្ទិស្ស សចេ ឱបាតំ ខណតិ, តថា ឱបាតំ ខណន្តស្ស តស្ស ទុក្កដំ នាម អាបត្តិ ហោតីតិ អជ្ឈាហារយោជនា។ យោជនា ច នាមេសា យថារុតយោជនា, អជ្ឈាហារយោជនាតិ ទុវិធា។ តត្ថ បាឋាគតបទានមេវ យោជនា យថារុតយោជនា, ឩនបូរណត្ថមជ្ឈាហារបទេហិ សហ បាឋាគតបទានំ យោជនា អជ្ឈាហារយោជនាតិ វេទិតព្ពា។ ‘‘ខណន្តស្ស ច ឱបាត’’ន្តិ បោត្ថកេសុ បាឋោ ទិស្សតិ។ ‘‘ខណន្តស្ស តថោបាត’ន្តិ បាឋោ សុន្ទរោ’’តិ និស្សន្ទេហេ វុត្តំ។ ‘‘អាវាដន្តិ ឯតស្ស ‘ឱបាត’ន្តិ បរិយាយោ’’តិ ច វុត្តំ។ តតោបិ –
282. Yo manussaṃ kañci uddissa sace opātaṃ khaṇati, tathā opātaṃ khaṇantassa tassa dukkaṭaṃ nāma āpatti hotīti ajjhāhārayojanā. Yojanā ca nāmesā yathārutayojanā, ajjhāhārayojanāti duvidhā. Tattha pāṭhāgatapadānameva yojanā yathārutayojanā, ūnapūraṇatthamajjhāhārapadehi saha pāṭhāgatapadānaṃ yojanā ajjhāhārayojanāti veditabbā. ‘‘Khaṇantassaca opāta’’nti potthakesu pāṭho dissati. ‘‘Khaṇantassa tathopāta’nti pāṭho sundaro’’ti nissandehe vuttaṃ. ‘‘Āvāṭanti etassa ‘opāta’nti pariyāyo’’ti ca vuttaṃ. Tatopi –
‘‘មនុស្សំ កញ្ចិ ឧទ្ទិស្ស;
‘‘Manussaṃ kañci uddissa;
យោ ចេ ខណតិវាដកំ;
Yo ce khaṇativāṭakaṃ;
ខណតោ តំ តថា តស្ស;
Khaṇato taṃ tathā tassa;
ហោតិ អាបត្តិ ទុក្កដ’’ន្តិ។ –
Hoti āpatti dukkaṭa’’nti. –
បាឋោ សុន្ទរតរោ។ ជាតបថវិំ ខណន្តស្ស បារាជិកបយោគត្តា បយោគគណនាយ ទុក្កដំ។
Pāṭho sundarataro. Jātapathaviṃ khaṇantassa pārājikapayogattā payogagaṇanāya dukkaṭaṃ.
២៨៣. តត្ថាតិ តស្មិំ អាវាដេ។ តស្សាតិ បតិតស្ស មនុស្សវិគ្គហស្ស។ ទុក្ខស្សុប្បត្តិយាតិ ទុក្ខុប្បត្តិហេតុ។ តស្សាតិ យេន អាវាដោ ខតោ, តស្ស ភិក្ខុនោ។ បតិត្វា សោ ចេ មរតិ, តស្មិំ មតេ តស្ស ភិក្ខុនោ បារាជិកំ ភវេតិ យោជនា។
283.Tatthāti tasmiṃ āvāṭe. Tassāti patitassa manussaviggahassa. Dukkhassuppattiyāti dukkhuppattihetu. Tassāti yena āvāṭo khato, tassa bhikkhuno. Patitvā so ce marati, tasmiṃ mate tassa bhikkhuno pārājikaṃ bhaveti yojanā.
២៨៤. អញ្ញស្មិន្តិ យំ សមុទ្ទិស្ស អាវាដោ ខតោ, តតោ អញ្ញស្មិំ។ អនុទ្ទិស្សកន្តិ កិរិយាវិសេសនំ, អនុទ្ទិស្សកំ កត្វាតិ អត្ថោ។ ឱបាតវិសេសនំ ចេ, ‘‘អនុទ្ទិស្សកោ ឱបាតោ’’តិ បទច្ឆេទោ។ ‘‘អគ្គមក្ខាយតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.១៣៩; អ. និ. ៤.៣៤; ១០.១៥; ឥតិវុ. ៩០; នេត្តិ. ១៧០) វិយ ឱ-ការដ្ឋានេ អ-ការោ, ម-ការាគមោ ច ទដ្ឋព្ពោ, អនោទិស្សកោ ឱបាតោ ខតោ ហោតីតិ អត្ថោ។
284.Aññasminti yaṃ samuddissa āvāṭo khato, tato aññasmiṃ. Anuddissakanti kiriyāvisesanaṃ, anuddissakaṃ katvāti attho. Opātavisesanaṃ ce, ‘‘anuddissako opāto’’ti padacchedo. ‘‘Aggamakkhāyatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.139; a. ni. 4.34; 10.15; itivu. 90; netti. 170) viya o-kāraṭṭhāne a-kāro, ma-kārāgamo ca daṭṭhabbo, anodissako opāto khato hotīti attho.
២៨៥. ‘‘ឯត្ថ បតិត្វា យោ កោចិ មរតូ’’តិ អនោទិស្សកោ ឱបាតោ សចេ ខតោ ហោតិ, យត្តកា និបតិត្វា មរន្តិ ចេ, អស្ស តត្តកា ទោសា ហោន្តីតិ យោជនា។ ‘‘យោ កោចី’’តិ ឥមិនា អត្តនោ មាតាបិតរោ ច សង្គហិតា។ ទោសាតិ កម្មពន្ធទោសា, បារាជិកំ បន ឯកមេវ។ អស្សាតិ យេន អនោទិស្ស ឱបាតោ ខតោ, តស្ស។
285. ‘‘Ettha patitvā yo koci maratū’’ti anodissako opāto sace khato hoti, yattakā nipatitvā maranti ce, assa tattakā dosā hontīti yojanā. ‘‘Yo kocī’’ti iminā attano mātāpitaro ca saṅgahitā. Dosāti kammabandhadosā, pārājikaṃ pana ekameva. Assāti yena anodissa opāto khato, tassa.
២៨៦. អានន្តរិយវត្ថុស្មិំ មតេតិ បាឋសេសោ, ‘‘តត្ថ បតិត្វា’’តិ អធិការោ, អរហន្តេ, មាតរិ, បិតរិ ច តស្មិំ បតិត្វា មតេ កាលកតេតិ អត្ថោ។ អានន្តរិយកន្តិ ឯត្ថ សកត្ថេ, កុច្ឆិតេ , សញ្ញាយំ វា ក-បច្ចយោ ទដ្ឋព្ពោ។ ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ‘‘អានន្តរិយវត្ថុស្មិ’’ន្តិ ឥមស្មិំ សមាសបទេ អវយវភូតម្បិ ‘‘វត្ថុស្មិ’’ន្តិ ឥទញ្ច ‘‘តត្ថ បតិត្វា មតេ’’តិ ឥទញ្ច អាកឌ្ឍតិ។ ថុល្លច្ចយាទីនំ វត្ថុស្មិំ តត្ថ បតិត្វា មតេ ថុល្លច្ចយាទយោ ហោន្តីតិ យោជនា។ តស្មិំ អាវាដេ បតិត្វា យក្ខាទីសុ មតេសុ, បារាជិកវត្ថុនោ ទុក្ខុប្បត្តិយញ្ច ថុល្លច្ចយំ, មនុស្សវិគ្គហេ មតេ បារាជិកំ, តិរច្ឆានេ មតេ បាចិត្តិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ។
286.Ānantariyavatthusmiṃ mateti pāṭhaseso, ‘‘tattha patitvā’’ti adhikāro, arahante, mātari, pitari ca tasmiṃ patitvā mate kālakateti attho. Ānantariyakanti ettha sakatthe, kucchite , saññāyaṃ vā ka-paccayo daṭṭhabbo. ‘‘Tathā’’ti iminā ‘‘ānantariyavatthusmi’’nti imasmiṃ samāsapade avayavabhūtampi ‘‘vatthusmi’’nti idañca ‘‘tattha patitvā mate’’ti idañca ākaḍḍhati. Thullaccayādīnaṃ vatthusmiṃ tattha patitvā mate thullaccayādayo hontīti yojanā. Tasmiṃ āvāṭe patitvā yakkhādīsu matesu, pārājikavatthuno dukkhuppattiyañca thullaccayaṃ, manussaviggahe mate pārājikaṃ, tiracchāne mate pācittiyanti vuttaṃ hoti.
២៨៧. បាណាតិបាតា ទ្វេតិ ទ្វិន្នំ មតត្តា ទ្វេ បាណាតិបាតា, ឯកេន បារាជិកំ, ឥតរេន កម្មពន្ធោយេវ។ ឯកោវេកេកធំសនេតិ មាតុ វា ទារកស្ស វា មរណេ ឯកោ បាណាតិបាតោវ។
287.Pāṇātipātā dveti dvinnaṃ matattā dve pāṇātipātā, ekena pārājikaṃ, itarena kammabandhoyeva. Ekovekekadhaṃsaneti mātu vā dārakassa vā maraṇe eko pāṇātipātova.
២៨៨. ចោរេហិ អនុពទ្ធោ ឯត្ថ អាវាដេ បតិត្វា មរិស្សតិ ចេ, ឱបាតខណកស្សេវ បារាជិកំ ហោតិ កិរាតិ យោជនា។ កិរាតិ អនុស្សវនេ អរុចិសូចកំ។
288. Corehi anubaddho ettha āvāṭe patitvā marissati ce, opātakhaṇakasseva pārājikaṃ hoti kirāti yojanā. Kirāti anussavane arucisūcakaṃ.
២៨៩-៩០. វេរិនោ ភិក្ខុតោ អញ្ញេ វេរិបុគ្គលា។ តត្ថ តស្មិំ ឱបាតេ សចេ មនុស្សំ បាតេត្វា មារេន្តិ, តថា វេរិនោ តត្ថ សយមេវ បតិតំ មនុស្សំ ពហិ នីហរិត្វា សចេ មារេន្តិ, តត្ថ ឱបបាតិកា មនុស្សា ឱបាតេ និព្ពត្តិត្វា តតោ និក្ខន្តុំ អសក្កោន្តា មតា ចេ សិយុំ, សព្ពត្ថ ច យថាវុត្តសព្ពវារេសុ ឱបាតខណកស្សេវ បរាជយោតិ យោជនា។ និព្ពត្តិត្វា ហីតិ ឯត្ថ ហីតិ បទបូរណេ។ យត្ថ យត្ថ និបាតសទ្ទានំ អត្ថោ ន ទស្សិតោ, តត្ថ តត្ថ បទបូរណមត្តតា វេទិតព្ពា។
289-90.Verino bhikkhuto aññe veripuggalā. Tattha tasmiṃ opāte sace manussaṃ pātetvā mārenti, tathā verino tattha sayameva patitaṃ manussaṃ bahi nīharitvā sace mārenti, tattha opapātikā manussā opāte nibbattitvā tato nikkhantuṃ asakkontā matā ce siyuṃ, sabbattha ca yathāvuttasabbavāresu opātakhaṇakasseva parājayoti yojanā. Nibbattitvā hīti ettha hīti padapūraṇe. Yattha yattha nipātasaddānaṃ attho na dassito, tattha tattha padapūraṇamattatā veditabbā.
២៩១. យក្ខាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន តិរច្ឆានានំ សង្គហោ។ វត្ថុវសាតិ ថុល្លច្ចយបាចិត្តិយានំ វត្ថុភូតយក្ខតិរច្ឆានានំ វសា។ ថុល្លច្ចយាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន បាចិត្តិយសង្គហោ។
291.Yakkhādayoti ādi-saddena tiracchānānaṃ saṅgaho. Vatthuvasāti thullaccayapācittiyānaṃ vatthubhūtayakkhatiracchānānaṃ vasā. Thullaccayādayoti ādi-saddena pācittiyasaṅgaho.
២៩៣. អយំ នយោតិ ‘‘អនាបត្តី’’តិ យថាវុត្តោ នយោ។
293.Ayaṃnayoti ‘‘anāpattī’’ti yathāvutto nayo.
២៩៤-៥. ពជ្ឈន្តីតិ សចេ អវស្សំ ពជ្ឈន្តិ។ តត្ថាតិ តស្មិំ បាសេ។ ‘‘ហត្ថតោ មុត្តមត្តស្មិ’’ន្តិ ឥមិនា បយោគស្ស អត្ថសាធកតំ ទីបេតិ។
294-5.Bajjhantīti sace avassaṃ bajjhanti. Tatthāti tasmiṃ pāse. ‘‘Hatthato muttamattasmi’’nti iminā payogassa atthasādhakataṃ dīpeti.
២៩៦. យំ បន ឧទ្ទិស្ស បាសោ ឱឌ្ឌិតោ, តតោ អញ្ញស្ស ពន្ធនេ តុ អនាបត្តិ បកាសិតាតិ យោជនា។
296. Yaṃ pana uddissa pāso oḍḍito, tato aññassa bandhane tu anāpatti pakāsitāti yojanā.
២៩៧. មុធា វាបីតិ អមូលេន វាបិ។ មូលដ្ឋស្សេវាតិ បាសការកស្សេវ។ កម្មពន្ធោតិ បាណាតិបាតោ។ ពជ្ឈតិ ឯតេនាតិ ពន្ធោ, កម្មមេវ ពន្ធោ កម្មពន្ធោ។ បារាជិកមត្តេ វត្តព្ពេបិ យាវ សោ វត្តតិ, តាវ តត្ថ ពជ្ឈិត្វា មតសត្តេសុ បឋមមតស្ស វសេន បារាជិកំ, អវសេសានំ បាណាតិបាតសង្ខាតស្ស អកុសលរាសិនោ សម្ភវតោ តំ សព្ពំ សង្គហេត្វា សាមញ្ញេន ទ្វយម្បិ ទស្សេតុមាហ ‘‘កម្មពន្ធោ’’តិ។
297.Mudhā vāpīti amūlena vāpi. Mūlaṭṭhassevāti pāsakārakasseva. Kammabandhoti pāṇātipāto. Bajjhati etenāti bandho, kammameva bandho kammabandho. Pārājikamatte vattabbepi yāva so vattati, tāva tattha bajjhitvā matasattesu paṭhamamatassa vasena pārājikaṃ, avasesānaṃ pāṇātipātasaṅkhātassa akusalarāsino sambhavato taṃ sabbaṃ saṅgahetvā sāmaññena dvayampi dassetumāha ‘‘kammabandho’’ti.
២៩៨. ‘‘សចេ យេន លទ្ធោ, សោ ឧគ្គឡិតំ វា បាសំ សណ្ឋបេតិ, តស្ស បស្សេន វា គច្ឆន្តេ ទិស្វា វតិំ កត្វា សម្មុខេ បវេសេតិ, ថទ្ធតរំ វា បាសយដ្ឋិំ ឋបេតិ, ទឡ្ហតរំ វា បាសរជ្ជុំ ពន្ធតិ, ថិរតរំ វា ខាណុកំ អាកោដេតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.១៧៦) អដ្ឋកថាគតំ វិនិច្ឆយំ សង្គហិតុមាហ ‘‘បាសមុគ្គឡិតម្បិ វា’’តិ។ ឯត្ថ អវុត្តសមុច្ចយត្ថេន បិ-សទ្ទេន ‘‘សណ្ឋបេតី’’តិអាទិកា ‘‘ពន្ធតី’’តិ ទស្សិតកិរិយាវសានា បយោគា ទស្សិតា។ ថិរំ វាបីតិ ឯត្ថ អបិ-សទ្ទោ អដ្ឋកថាយ អវសិដ្ឋំ ‘‘ខាណុកំ អាកោដេតី’’តិ កិរិយំ សមុច្ចិនោតិ ឧភយត្ថបិ បការន្តរវិកប្បត្ថត្តាតិ គហេតព្ពា។ ឯវន្តិ ឯវំ សតិ។ យេន បាសោ លទ្ធោ, តេនាបិ ឯវំ បាសេ កតវិសេសេ សតីតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឧភិន្នន្តិ បាសការកស្ស ច ឥទានិ លភិត្វា បដិជគ្គន្តស្ស ចាតិ ឧភយេសំ។
298. ‘‘Sace yena laddho, so uggaḷitaṃ vā pāsaṃ saṇṭhapeti, tassa passena vā gacchante disvā vatiṃ katvā sammukhe paveseti, thaddhataraṃ vā pāsayaṭṭhiṃ ṭhapeti, daḷhataraṃ vā pāsarajjuṃ bandhati, thirataraṃ vā khāṇukaṃ ākoṭetī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.176) aṭṭhakathāgataṃ vinicchayaṃ saṅgahitumāha ‘‘pāsamuggaḷitampi vā’’ti. Ettha avuttasamuccayatthena pi-saddena ‘‘saṇṭhapetī’’tiādikā ‘‘bandhatī’’ti dassitakiriyāvasānā payogā dassitā. Thiraṃ vāpīti ettha api-saddo aṭṭhakathāya avasiṭṭhaṃ ‘‘khāṇukaṃ ākoṭetī’’ti kiriyaṃ samuccinoti ubhayatthapi pakārantaravikappatthattāti gahetabbā. Evanti evaṃ sati. Yena pāso laddho, tenāpi evaṃ pāse katavisese satīti vuttaṃ hoti. Ubhinnanti pāsakārakassa ca idāni labhitvā paṭijaggantassa cāti ubhayesaṃ.
២៩៩-៣០០. យោតិ បាសការកោ, លទ្ធបាសកោតិ ឥមេសំ យោ កោចិ។ ឧគ្គឡាបេត្វាតិ វិឃាដេត្វា, យថា តត្ថ បាណិនោ ន ពជ្ឈន្តិ, ឯវំ កត្វាតិ អត្ថោ។ តត្ថ ចាតិ បុន សណ្ឋបិតេ បាសេ ច។ កោ វិមុច្ចតិ? យេន លទ្ធោ, សោ។
299-300.Yoti pāsakārako, laddhapāsakoti imesaṃ yo koci. Uggaḷāpetvāti vighāṭetvā, yathā tattha pāṇino na bajjhanti, evaṃ katvāti attho. Tattha cāti puna saṇṭhapite pāse ca. Ko vimuccati? Yena laddho, so.
៣០១-២. គោបេត្វាតិ គោបនហេតុ មោក្ខោ ន ហោតីតិ យោជនា។ ‘‘សីហំ ទិស្វា ភយំ ហោតី’’តិអាទីសុ វិយ ហេតុម្ហិ ត្វា-បច្ចយោ ទដ្ឋព្ពោ។ តមញ្ញោ…បេ.… ន ច មុច្ចតីតិ ឯត្ថ ន ចាតិ នេវ។ នាសេត្វា សព្ពសោ វាតិ សោ យថា យស្ស កស្សចិ សត្តស្ស វិនាសោបករណំ ន ហោតិ, តថា ឆិន្ទនាទីហិ នាសេត្វា។ តំ បាសយដ្ឋិំ។ កោ វិមុច្ចតិ? បាសការកោ។
301-2.Gopetvāti gopanahetu mokkho na hotīti yojanā. ‘‘Sīhaṃ disvā bhayaṃ hotī’’tiādīsu viya hetumhi tvā-paccayo daṭṭhabbo. Tamañño…pe… na ca muccatīti ettha na cāti neva. Nāsetvā sabbaso vāti so yathā yassa kassaci sattassa vināsopakaraṇaṃ na hoti, tathā chindanādīhi nāsetvā. Taṃ pāsayaṭṭhiṃ. Ko vimuccati? Pāsakārako.
៣០៣. សូលំ រោបេន្តស្សាតិ សូលំ និខណន្តស្ស។ សជ្ជេន្តស្សាតិ សណ្ឋបេន្តស្ស។
303.Sūlaṃropentassāti sūlaṃ nikhaṇantassa. Sajjentassāti saṇṭhapentassa.
៣០៤. អសញ្ចិច្ចាតិ ឯត្ថ ‘‘កតេន បយោគេនា’’តិ បាឋសេសោ, ‘‘មតេបិ អនាបត្តី’’តិ ឯតេហិ សម្ពន្ធោ។ ‘‘ឥមិនាហំ ឧបក្កមេន ឥមំ មារេស្សាមី’’តិ អចេតេត្វា អបកប្បេត្វា អវធកចេតនោ ហុត្វា កតេន អញ្ញត្ថិកេនបិ ឧបក្កមេន បរេ មតេបិ អាបត្តិ នត្ថីតិ អត្ថោ, មុសលុស្សាបនាទិវត្ថូសុ (បារា. ១៨០) វិយ អយំ សត្តោតិសញ្ញី ហុត្វា ‘‘ឥមិនា ឧបក្កមេន ឥមំ មារេស្សាមី’’តិ វីតិក្កមសមុដ្ឋាបកចេតនាសម្បយុត្តវិកប្បរហិតោ ហុត្វា អញ្ញត្ថិកេន បយោគេន មនុស្សេ មតេបិ បារាជិកំ នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ។
304.Asañciccāti ettha ‘‘katena payogenā’’ti pāṭhaseso, ‘‘matepi anāpattī’’ti etehi sambandho. ‘‘Imināhaṃ upakkamena imaṃ māressāmī’’ti acetetvā apakappetvā avadhakacetano hutvā katena aññatthikenapi upakkamena pare matepi āpatti natthīti attho, musalussāpanādivatthūsu (pārā. 180) viya ayaṃ sattotisaññī hutvā ‘‘iminā upakkamena imaṃ māressāmī’’ti vītikkamasamuṭṭhāpakacetanāsampayuttavikapparahito hutvā aññatthikena payogena manusse matepi pārājikaṃ natthīti vuttaṃ hoti.
អជានន្តស្សាតិ ‘‘ឥមិនា អយំ មរិស្សតី’’តិ អជានន្តស្ស ឧបក្កមេន បរេ មតេបិ អនាបត្តិ, វិសគតបិណ្ឌបាតវត្ថុម្ហិ (បារា. ១៨១) វិយ ‘‘ឥទំ ការណ’’ន្តិ អជានិត្វា កតេន មនុស្សេ មតេបិ អនាបត្តីតិ វុត្តំ ហោតិ។ ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ‘‘អនាបត្តី’’តិ អាកឌ្ឍតិ។ អមរណចិត្តស្ស អមរណិច្ឆាសហិតចិត្តស្ស ឧបក្កមេន បរេ មតេបិ អនាបត្តិ វុទ្ធបព្ពជិតាទិវត្ថូសុ (បារា. ១៨០) វិយាតិ អត្ថោ។ ឧម្មត្តកាទយោ វុត្តសរូបាយេវ។
Ajānantassāti ‘‘iminā ayaṃ marissatī’’ti ajānantassa upakkamena pare matepi anāpatti, visagatapiṇḍapātavatthumhi (pārā. 181) viya ‘‘idaṃ kāraṇa’’nti ajānitvā katena manusse matepi anāpattīti vuttaṃ hoti. ‘‘Tathā’’ti iminā ‘‘anāpattī’’ti ākaḍḍhati. Amaraṇacittassa amaraṇicchāsahitacittassa upakkamena pare matepi anāpatti vuddhapabbajitādivatthūsu (pārā. 180) viyāti attho. Ummattakādayo vuttasarūpāyeva.
៣០៥. ‘‘មនុស្សបាណិម្ហី’’តិ ឥមិនា មនុស្សភាវោ អង្គភាវេន ទស្សិតោ។ ‘‘សចស្ស ចិត្តំ មរណូបសំហិត’’ន្តិ ឥមិនា មរណូបសំហិតចិត្តតា ទស្សិតា។
305.‘‘Manussapāṇimhī’’ti iminā manussabhāvo aṅgabhāvena dassito. ‘‘Sacassa cittaṃ maraṇūpasaṃhita’’nti iminā maraṇūpasaṃhitacittatā dassitā.
ឥតិ វិនយត្ថសារសន្ទីបនិយា
Iti vinayatthasārasandīpaniyā
វិនយវិនិច្ឆយវណ្ណនាយ
Vinayavinicchayavaṇṇanāya
តតិយបារាជិកកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Tatiyapārājikakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
