| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វិនយវិនិច្ឆយ-ដីកា • Vinayavinicchaya-ṭīkā |
ចតុត្ថបារាជិកកថាវណ្ណនា
Catutthapārājikakathāvaṇṇanā
៣០៦-៧. ឯវំ នាតិសង្ខេបវិត្ថារនយេន តតិយបារាជិកវិនិច្ឆយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ចតុត្ថបារាជិកវិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អសន្ត’’ន្តិអាទិ។ តត្ថ ‘‘អសន្ត’’ន្តិ អបេក្ខិត្វា ‘‘អត្តនី’’តិ ច ‘‘ឈានាទិភេទ’’ន្តិ អបេក្ខិត្វា ‘‘ឧត្តរិមនុស្សធម្ម’’ន្តិ ច ‘‘សមុទាចរេយ្យា’’តិ អបេក្ខិត្វា ‘‘យោ ភិក្ខូ’’តិ ច សាមត្ថិយា លព្ភតីតិ អជ្ឈាហរិត្វា ‘‘អត្តនិ អសន្ត’’ន្តិអាទិនា នយេន យោជេតព្ពំ។
306-7. Evaṃ nātisaṅkhepavitthāranayena tatiyapārājikavinicchayaṃ dassetvā idāni catutthapārājikavinicchayaṃ dassetumāha ‘‘asanta’’ntiādi. Tattha ‘‘asanta’’nti apekkhitvā ‘‘attanī’’ti ca ‘‘jhānādibheda’’nti apekkhitvā ‘‘uttarimanussadhamma’’nti ca ‘‘samudācareyyā’’ti apekkhitvā ‘‘yo bhikkhū’’ti ca sāmatthiyā labbhatīti ajjhāharitvā ‘‘attani asanta’’ntiādinā nayena yojetabbaṃ.
អត្តនិ អសន្តន្តិ តស្មិំ អត្តភាវេ អត្តនោ សន្តានេ អនុប្បាទិតតាយ អវិជ្ជមានំ។ អត្តស្សិតមេវ កត្វាតិ អត្តុបនាយិកំ កត្វា អត្តនិ វិជ្ជមានំ វិយ កត្វា តំ ឧបនេត្វា ។ ភវំ អធិដ្ឋាយ ច វត្តមានន្តិ បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ ច វត្តន្តំ ភវំ ចិត្តេន អធិដ្ឋហិត្វា តក្កេត្វា, ចិត្តេ ឋបេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ។ អញ្ញាបទេសញ្ច វិនាតិ ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតីធ ភិក្ខូ’’តិអាទិនា នយេន វក្ខមានំ បរិយាយកថំ ឋបេត្វា។ អធិមានញ្ច វិនាតិ អទិដ្ឋេ ទិដ្ឋសញ្ញិតាទិសភាវំ អធិគតមានសង្ខាតំ ‘‘អធិគតឧត្តរិមនុស្សធម្មោ អហម្ហី’’តិ អធិមានញ្ច ឋបេត្វា។ ឈានាទិភេទន្តិ ឈានាទយោ ភេទា វិសេសា យស្ស តំ ឈានាទិភេទំ, ‘‘ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ នាម ឈានំ វិមោក្ខោ សមាធិ សមាបត្តិ ញាណទស្សនំ មគ្គភាវនា ផលសច្ឆិ កិរិយា កិលេសប្បហានំ វិនីវរណតា ចិត្តស្ស សុញ្ញាគារេ អភិរតី’’តិ (បារា. ១៩៨, ១៩៩) បទភាជនេ វុត្តំ ឈានាទិធម្មវិសេសន្តិ អត្ថោ។ ‘‘ឧត្តរិមនុស្សធម្មន្តិ ឧត្តរិមនុស្សានំ ឈាយីនញ្ចេវ អរិយានញ្ច ធម្ម’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.១៩៧) អដ្ឋកថាយ វុត្តំ ឈានលាភីហិ ចេវ អដ្ឋហិ អរិយបុគ្គលេហិ ច អធិគតត្តា តេសំ សន្តកន្តិ សង្ខ្យំ គតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ។
Attaniasantanti tasmiṃ attabhāve attano santāne anuppāditatāya avijjamānaṃ. Attassitameva katvāti attupanāyikaṃ katvā attani vijjamānaṃ viya katvā taṃ upanetvā . Bhavaṃ adhiṭṭhāya ca vattamānanti paṭisandhito paṭṭhāya ca vattantaṃ bhavaṃ cittena adhiṭṭhahitvā takketvā, citte ṭhapetvāti vuttaṃ hoti. Aññāpadesañca vināti ‘‘yo te vihāre vasatīdha bhikkhū’’tiādinā nayena vakkhamānaṃ pariyāyakathaṃ ṭhapetvā. Adhimānañca vināti adiṭṭhe diṭṭhasaññitādisabhāvaṃ adhigatamānasaṅkhātaṃ ‘‘adhigatauttarimanussadhammo ahamhī’’ti adhimānañca ṭhapetvā. Jhānādibhedanti jhānādayo bhedā visesā yassa taṃ jhānādibhedaṃ, ‘‘uttarimanussadhammo nāma jhānaṃ vimokkho samādhi samāpatti ñāṇadassanaṃ maggabhāvanā phalasacchi kiriyā kilesappahānaṃ vinīvaraṇatā cittassa suññāgāre abhiratī’’ti (pārā. 198, 199) padabhājane vuttaṃ jhānādidhammavisesanti attho. ‘‘Uttarimanussadhammanti uttarimanussānaṃ jhāyīnañceva ariyānañca dhamma’’nti (pārā. aṭṭha. 2.197) aṭṭhakathāya vuttaṃ jhānalābhīhi ceva aṭṭhahi ariyapuggalehi ca adhigatattā tesaṃ santakanti saṅkhyaṃ gataṃ uttarimanussadhammaṃ.
វិញ្ញត្តិបថេ ឋិតស្ស កាយេន វា វាចាយ វា យោ ភិក្ខុ សមុទាចរេយ្យាតិ អជ្ឈាហរិត្វា យោជេតព្ពំ។ វិញ្ញត្តិបថេ ឋិតស្សាតិ ទ្វាទសហត្ថព្ភន្តរេ បទេសេ ឋិតស្ស ‘‘ឥត្ថិយា វា បុរិសស្ស វា គហដ្ឋស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា’’តិ (បារា. ១៩៨) បទភាជនេ វុត្តស្ស យស្ស កស្សចិ។ កាយេន វាតិ ហត្ថមុទ្ទាទិវសេន កាយេន វា។ ‘‘សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហត្ថមុទ្ទាយ សីសំ ន ឱតរតិ, ឥទំ អភូតារោចនំ ហត្ថមុទ្ទាយបិ ឱតរតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២១៥) អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា ឥធ ហត្ថមុទ្ទាទិហត្ថវិការោ ច អង្គបច្ចង្គចោបនញ្ច ‘‘កាយេនា’’តិ ឥមិនា គហេតព្ពំ។ វាចាយ វាតិ យោ សវនូបចារេ ឋិតោ តេន វិញ្ញាតុំ សក្កុណេយ្យេន យេន កេនចិ វោហារេន វា។ យោ ភិក្ខូតិ យោ ឧបសម្បន្នោ ថេរោ វា នវោ វា មជ្ឈិមោ វា។ សមុទាចរេយ្យាតិ ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជាមី’’តិអាទិវចនប្បការេសុ យំ កញ្ចិ បការំ វទេយ្យ។ តទត្ថេតិ តេន វុត្តវាក្យស្ស អត្ថេ។ ញាតេវាតិ ញាតេ ឯវ។ មាតុគាមំ វា បុរិសំ វា យំ កិញ្ចិ ឧទ្ទិស្ស វុត្តេ, តេនេវ វា អនុទ្ទិស្ស វុត្តេ សវនូបចារេ ឋិតេន យេន កេនចិ មនុស្សភូតេន វចនសមនន្តរមេវ ‘‘អយំ បឋមជ្ឈានលាភី’’តិអាទិកេ យថាវុត្តេ អត្ថប្បការេ ញាតេយេវ។ ‘‘សោ’’តិ អជ្ឈាហរិត្វា ‘‘សោ បុន រុឡ្ហិភាវេ អភព្ពោ’’តិ យោជេតព្ពំ, អត្តនិ អវិជ្ជមានគុណំ សន្តំ វិយ កត្វា ឥច្ឆាចារេ ឋត្វា ឯវំ កថិតបុគ្គលោ សីលេ បតិដ្ឋាយ ឧបរូបរិ លព្ភមានលោកិយលោកុត្តរគុណេហិ ពុទ្ធិសង្ខាតំ សាសនេ ពុទ្ធិមធិគន្តុំ អនរហោតិ អត្ថោ ។ កិំ វិយាតិ អាហ ‘‘យថេវ…បេ.… រុឡិភាវេ’’តិ។ ‘‘យថា’’តិ ឯតេន សម្ពន្ធោ ‘‘តថា’’តិ, យថា តាលោ មត្ថកច្ឆិន្នោ អភព្ពោ បុន វិរុឡ្ហិយា, សោបិ បារាជិកំ អាបន្នោ តថេវ ទដ្ឋព្ពោតិ អត្ថោ។
Viññattipathe ṭhitassa kāyena vā vācāya vā yo bhikkhu samudācareyyāti ajjhāharitvā yojetabbaṃ. Viññattipathe ṭhitassāti dvādasahatthabbhantare padese ṭhitassa ‘‘itthiyā vā purisassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā’’ti (pārā. 198) padabhājane vuttassa yassa kassaci. Kāyena vāti hatthamuddādivasena kāyena vā. ‘‘Sikkhāpaccakkhānaṃ hatthamuddāya sīsaṃ na otarati, idaṃ abhūtārocanaṃ hatthamuddāyapi otaratī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.215) aṭṭhakathāyaṃ vuttattā idha hatthamuddādihatthavikāro ca aṅgapaccaṅgacopanañca ‘‘kāyenā’’ti iminā gahetabbaṃ. Vācāya vāti yo savanūpacāre ṭhito tena viññātuṃ sakkuṇeyyena yena kenaci vohārena vā. Yo bhikkhūti yo upasampanno thero vā navo vā majjhimo vā. Samudācareyyāti ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’’tiādivacanappakāresu yaṃ kañci pakāraṃ vadeyya. Tadattheti tena vuttavākyassa atthe. Ñātevāti ñāte eva. Mātugāmaṃ vā purisaṃ vā yaṃ kiñci uddissa vutte, teneva vā anuddissa vutte savanūpacāre ṭhitena yena kenaci manussabhūtena vacanasamanantarameva ‘‘ayaṃ paṭhamajjhānalābhī’’tiādike yathāvutte atthappakāre ñāteyeva. ‘‘So’’ti ajjhāharitvā ‘‘so puna ruḷhibhāve abhabbo’’ti yojetabbaṃ, attani avijjamānaguṇaṃ santaṃ viya katvā icchācāre ṭhatvā evaṃ kathitapuggalo sīle patiṭṭhāya uparūpari labbhamānalokiyalokuttaraguṇehi buddhisaṅkhātaṃ sāsane buddhimadhigantuṃ anarahoti attho . Kiṃ viyāti āha ‘‘yatheva…pe… ruḷibhāve’’ti. ‘‘Yathā’’ti etena sambandho ‘‘tathā’’ti, yathā tālo matthakacchinno abhabbo puna viruḷhiyā, sopi pārājikaṃ āpanno tatheva daṭṭhabboti attho.
៣០៨-៩. ឥទានិ ‘‘ញាតេវ អភព្ពោ’’តិ ច ‘‘អញ្ញាបទេសញ្ច វិនា’’តិ ច ឯតស្មិំ វាក្យទ្វយេ ព្យតិរេកត្ថវសេន សម្ភវន្តំ អាបត្តិភេទំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អសន្តមេវា’’តិអាទិ។
308-9. Idāni ‘‘ñāteva abhabbo’’ti ca ‘‘aññāpadesañca vinā’’ti ca etasmiṃ vākyadvaye byatirekatthavasena sambhavantaṃ āpattibhedaṃ dassetumāha ‘‘asantamevā’’tiādi.
អនន្តរន្តិ ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជាមី’’តិអាទិវចនសមនន្តរមេវ។ សោតិ ទ្វាទសហត្ថព្ភន្តរេ ឋត្វា យេន តំ វចនំ សុតំ, សោ បរោ បុគ្គលោ។ ជានាតិ ចេតិ ‘‘អយំ បឋមជ្ឈានលាភី’’តិអាទិវសេន តេន វុត្តវចនប្បការេន អត្ថំ អវិរាធេត្វា អចិរេនេវ សចេ ជានាតីតិ អត្ថោ។ យោ បន ឈានាទីនំ អត្តនា អលទ្ធភាវេន វា អាគមេ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាទិវសេន អបរិចិតត្តា វា ឈានាទិសរូបំ អជានន្តោបិ កេវលំ ‘‘ឈានំ វិមោក្ខោ សមាធិ សមាបត្តី’’តិអាទិវចនានំ សុតបុព្ពត្តា តេន ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជាមី’’តិអាទិវចនេ វុត្តេ ‘‘ឈានំ កិរ ឯស សមាបជ្ជតី’’តិ យទិ ឯត្តកមត្ថម្បិ ជានាតិ, សោបិ ‘‘ជានាតិ’’ច្ចេវ អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.២១៥) វុត្តោតិ គហេតព្ពោ។ ចុតោ ហីតិ ហិ-សទ្ទោ អវធារណេ, អត្តនា វុត្តេ តេន តត្តកេយេវ ញាតេ សោ អសន្តគុណទីបកោ បាបបុគ្គលោ ផលសម្បត្តិសម្បន្នំ ឥមំ សាសនាមតមហាបាទបំ អារុយ្ហាបិ ផលំ អបរិភុញ្ជិត្វា វិរាធេត្វា បតិត្វា មតោ នាម ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឥមស្សេវត្ថស្ស ‘‘អសន្ត’’មិច្ចាទិនា បឋមំ វុត្តស្សបិ ព្យតិរេកត្ថំ ទស្សេតុំ អនុវាទវសេន វុត្តត្តា បុនរុត្តិទោសោ ន ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ។
Anantaranti ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’’tiādivacanasamanantarameva. Soti dvādasahatthabbhantare ṭhatvā yena taṃ vacanaṃ sutaṃ, so paro puggalo. Jānāti ceti ‘‘ayaṃ paṭhamajjhānalābhī’’tiādivasena tena vuttavacanappakārena atthaṃ avirādhetvā acireneva sace jānātīti attho. Yo pana jhānādīnaṃ attanā aladdhabhāvena vā āgame uggahaparipucchādivasena aparicitattā vā jhānādisarūpaṃ ajānantopi kevalaṃ ‘‘jhānaṃ vimokkho samādhi samāpattī’’tiādivacanānaṃ sutapubbattā tena ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’’tiādivacane vutte ‘‘jhānaṃ kira esa samāpajjatī’’ti yadi ettakamatthampi jānāti, sopi ‘‘jānāti’’cceva aṭṭhakathāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.215) vuttoti gahetabbo. Cuto hīti hi-saddo avadhāraṇe, attanā vutte tena tattakeyeva ñāte so asantaguṇadīpako pāpapuggalo phalasampattisampannaṃ imaṃ sāsanāmatamahāpādapaṃ āruyhāpi phalaṃ aparibhuñjitvā virādhetvā patitvā mato nāma hotīti vuttaṃ hoti. Imassevatthassa ‘‘asanta’’miccādinā paṭhamaṃ vuttassapi byatirekatthaṃ dassetuṃ anuvādavasena vuttattā punaruttidoso na hotīti daṭṭhabbaṃ.
ឥទានិ តំ ព្យតិរេកត្ថំ ទស្សេតុមាហ ‘‘នោ ចេ…បេ.… ហោតី’’តិ។ យស្ស សោ អារោចេតិ, សោ ចេ ន ជានាតិ, អស្ស អសន្តគុណទីបកស្ស មុសាវាទិនោ។
Idāni taṃ byatirekatthaṃ dassetumāha ‘‘no ce…pe… hotī’’ti. Yassa so āroceti, so ce na jānāti, assa asantaguṇadīpakassa musāvādino.
‘‘អញ្ញាបទេសញ្ច វិនា’’តិ ឥមិនា ទស្សិតព្យតិរេកត្ថស្ស ភាវាភាវេ សម្ភវន្តំ អាបត្តិភេទំ ទស្សេតុមាហ ‘‘យោ តេ’’តិអាទិ។ យោ ភិក្ខុ តេ តវ ឥធ ឥមស្មិំ វិហារេ វសតីតិ យោជនា។ ទីបិតេតិ អត្តនោ អធិប្បាយេ បកាសិតេ។ ជានាតិ ចេតិ យោ តថា វុត្តវចនំ អស្សោសិ, សោ ‘‘ឯស អញ្ញាបទេសេន អត្តនោ ឈានលាភិតំ ទីបេតី’’តិ វា ‘‘ឯសោ ឈានលាភី’’តិ វា វចនសមនន្តរមេវ សចេ ជានាតិ។ អស្សាតិ ឯវំ កថិតវចនវតោ តស្ស ភិក្ខុនោ។ តំ តេន វុត្តវចនំ។ ទុក្កដមេវ ហោតិ, ន ថុល្លច្ចយន្តិ អត្ថោ។ អត្តនោ អាវាសការានំ ទាយកានំ អញ្ញស្ស បវត្តិំ កថេន្តស្ស វិយ អត្តនោយេវ អសន្តគុណំ សន្តមិវ កត្វា កថនាការោ ឥមាយ គាថាយ អត្ថតោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ។
‘‘Aññāpadesañca vinā’’ti iminā dassitabyatirekatthassa bhāvābhāve sambhavantaṃ āpattibhedaṃ dassetumāha ‘‘yo te’’tiādi. Yo bhikkhu te tava idha imasmiṃ vihāre vasatīti yojanā. Dīpiteti attano adhippāye pakāsite. Jānāti ceti yo tathā vuttavacanaṃ assosi, so ‘‘esa aññāpadesena attano jhānalābhitaṃ dīpetī’’ti vā ‘‘eso jhānalābhī’’ti vā vacanasamanantarameva sace jānāti. Assāti evaṃ kathitavacanavato tassa bhikkhuno. Taṃ tena vuttavacanaṃ. Dukkaṭameva hoti, na thullaccayanti attho. Attano āvāsakārānaṃ dāyakānaṃ aññassa pavattiṃ kathentassa viya attanoyeva asantaguṇaṃ santamiva katvā kathanākāro imāya gāthāya atthato vuttoti daṭṭhabbo.
ឯត្ថ ច ឈានលាភីតិ ចាតិ អវុត្តសមុច្ចយត្ថេន ច-សទ្ទេន បាឡិយំ (បារា. ២២០) អាគតា អវសេសបរិយាយវារា ច សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ។ តថា ឈានលាភីតិ ឯត្ថ ឈានគ្គហណេន វិមោក្ខាទីនញ្ច ឧបលក្ខិតត្តា ឈានាទិទសវិធឧត្តរិមនុស្សធម្មវិសយបរិយាយកថំ សុតវតា តង្ខណេ តទត្ថេ ញាតេ បរិយាយសមុល្លាបកេន អាបជ្ជិតព្ពំ ថុល្លច្ចយញ្ច អវិញ្ញាតេ វា ចិរេន វិញ្ញាតេ វា អាបជ្ជិតព្ពំ ទុក្កដញ្ច ឥមាយ គាថាយ អត្ថតោ ទស្សិតមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ។
Ettha ca jhānalābhīti cāti avuttasamuccayatthena ca-saddena pāḷiyaṃ (pārā. 220) āgatā avasesapariyāyavārā ca saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Tathā jhānalābhīti ettha jhānaggahaṇena vimokkhādīnañca upalakkhitattā jhānādidasavidhauttarimanussadhammavisayapariyāyakathaṃ sutavatā taṅkhaṇe tadatthe ñāte pariyāyasamullāpakena āpajjitabbaṃ thullaccayañca aviññāte vā cirena viññāte vā āpajjitabbaṃ dukkaṭañca imāya gāthāya atthato dassitamevāti daṭṭhabbaṃ.
៣១០. ឯតន្តិ យថាវុត្តប្បការំ ឈានាទិភេទំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ។ អធិមានាតិ ‘‘អធិគតោហ’’ន្តិ ឯវំ ឧប្បន្នមានា, អធិកមានាតិ អត្ថោ, ‘‘អយំ ធម្មោ មយា អធិគតោ’’តិ ទឡ្ហមុប្បន្នេន មានេន កថេន្តស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ។ វុត្តោ អនាបត្តិនយោតិ អាបត្តិយា អភាវោ អនាបត្តិ, សា ឯវ នយោ នេតព្ពោ ពុជ្ឈិតព្ពោតិ កត្វា, អនាបត្តីតិ វុត្តំ ហោតិ។ ‘‘អធិមានេនា’’តិ ឯវំ វុត្តោ ភគវតាតិ អត្ថោ, ‘‘អធិគតធម្មោហ’’ន្តិ អធិមានេន ‘‘អហំ បឋមជ្ឈានលាភី’’តិអាទីនិ វទន្តស្ស អនាបត្តីតិ វុត្តំ ហោតិ។
310.Etanti yathāvuttappakāraṃ jhānādibhedaṃ uttarimanussadhammaṃ. Adhimānāti ‘‘adhigatoha’’nti evaṃ uppannamānā, adhikamānāti attho, ‘‘ayaṃ dhammo mayā adhigato’’ti daḷhamuppannena mānena kathentassāti vuttaṃ hoti. Vutto anāpattinayoti āpattiyā abhāvo anāpatti, sā eva nayo netabbo bujjhitabboti katvā, anāpattīti vuttaṃ hoti. ‘‘Adhimānenā’’ti evaṃ vutto bhagavatāti attho, ‘‘adhigatadhammoha’’nti adhimānena ‘‘ahaṃ paṭhamajjhānalābhī’’tiādīni vadantassa anāpattīti vuttaṃ hoti.
អយមធិមានោ កស្ស ហោតិ, កស្ស ន ហោតីតិ ចេ? អរិយានំ ន ហោតិ មគ្គបច្ចវេក្ខណាទីហិ បញ្ចហិ បច្ចវេក្ខណាហិ សញ្ជាតសោមនស្សានំ វិតិណ្ណកង្ខត្តា។ ទុស្សីលស្សាបិ ន ហោតិ តស្ស អរិយគុណាធិគមេ និរុស្សាហត្តា។ សុសីលស្សាបិ កម្មដ្ឋានានុយោគរហិតស្ស និទ្ទារាមតាទិមនុយុត្តស្ស ន ហោតិ វិស្សដ្ឋភាវនាភិយោគត្តា។ សុបរិសុទ្ធាយ សីលសម្បត្តិយា បតិដ្ឋាយ សមថភាវនាមនុយុត្តស្ស រូបារូបសមាបត្តិយំ បត្តាសិនោ វា វិបស្សនាភិយុត្តស្ស សោបក្កិលេសោទយព្ពយញាណលាភិនោ វា ឧប្បជ្ជតិ។ សោ សមថវិបស្សនាភាវនាហិ កិលេសសមុទាចារស្ស អភាវេ ឧប្បន្នេ តេ វិសេសភាគិនោ ភវិតុំ អទត្វា ឋិតិភាគិនោ កត្វា ឋបេតីតិ វេទិតព្ពោ។
Ayamadhimāno kassa hoti, kassa na hotīti ce? Ariyānaṃ na hoti maggapaccavekkhaṇādīhi pañcahi paccavekkhaṇāhi sañjātasomanassānaṃ vitiṇṇakaṅkhattā. Dussīlassāpi na hoti tassa ariyaguṇādhigame nirussāhattā. Susīlassāpi kammaṭṭhānānuyogarahitassa niddārāmatādimanuyuttassa na hoti vissaṭṭhabhāvanābhiyogattā. Suparisuddhāya sīlasampattiyā patiṭṭhāya samathabhāvanāmanuyuttassa rūpārūpasamāpattiyaṃ pattāsino vā vipassanābhiyuttassa sopakkilesodayabbayañāṇalābhino vā uppajjati. So samathavipassanābhāvanāhi kilesasamudācārassa abhāve uppanne te visesabhāgino bhavituṃ adatvā ṭhitibhāgino katvā ṭhapetīti veditabbo.
បនាតិ អបិ-សទ្ទត្ថោ។ ‘‘ឯវ’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘អនាបត្តិនយោ វុត្តោ’’តិ បច្ចាមសតិ។ ‘‘អវត្តុកាមស្សា’’តិ ឥទញ្ច បាឡិយំ អាគតំ ‘‘អនុល្លបនាធិប្បាយស្សា’’តិ (បារា. ២២២, ២២៥) ឥទញ្ច អនត្ថន្តរំ។ អវត្តុកាមស្សាតិ ឯវំ វុត្តោតិ យោជនា។ កោហញ្ញេន បាបិច្ឆាបកតស្ស ‘‘ឈានាទីនំ លាភិម្ហី’’តិ វទន្តស្ស អជ្ឈាសយោ ឧល្លបនាធិប្បាយោ នាម, តថា អហុត្វា សព្រហ្មចារីសុ អញ្ញំ ព្យាករោន្តស្ស ឯវមេវ អនាបត្តិភាវោ វុត្តោ ភគវតាតិ អត្ថោ។ អាទិកស្សាបិ ឯវំ វុត្តោតិ យោជនា។ ‘‘អនាបត្តិ អាទិកម្មិកស្សា’’តិ (បារា. ២២២) អាទិកម្មិកស្សាបិ អនាបត្តិភាវោ វុត្តោ ភគវតាតិ អត្ថោ។ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ វគ្គុមុទាតីរិយា ភិក្ខូ អាទិកម្មិកា។ អវុត្តសមុច្ចយត្ថេន តថា-សទ្ទេន ឥធ អវុត្តឧម្មត្តកខិត្តចិត្តវេទនដ្ដា គហិតា។
Panāti api-saddattho. ‘‘Eva’’nti iminā ‘‘anāpattinayo vutto’’ti paccāmasati. ‘‘Avattukāmassā’’ti idañca pāḷiyaṃ āgataṃ ‘‘anullapanādhippāyassā’’ti (pārā. 222, 225) idañca anatthantaraṃ. Avattukāmassāti evaṃ vuttoti yojanā. Kohaññena pāpicchāpakatassa ‘‘jhānādīnaṃ lābhimhī’’ti vadantassa ajjhāsayo ullapanādhippāyo nāma, tathā ahutvā sabrahmacārīsu aññaṃ byākarontassa evameva anāpattibhāvo vutto bhagavatāti attho. Ādikassāpi evaṃ vuttoti yojanā. ‘‘Anāpatti ādikammikassā’’ti (pārā. 222) ādikammikassāpi anāpattibhāvo vutto bhagavatāti attho. Imasmiṃ sikkhāpade vaggumudātīriyā bhikkhū ādikammikā. Avuttasamuccayatthena tathā-saddena idha avuttaummattakakhittacittavedanaṭṭā gahitā.
៣១១. បាបិច្ឆតាតិ ‘‘ឯវំ មំ ជនោ សម្ភាវេស្សតី’’តិ ឈានលាភិតាទិហេតុកាយ សម្ភាវនាយ សម្ភាវនានិមិត្តស្ស បច្ចយបដិលាភស្ស បត្ថនាសង្ខាតាយ បាបិកាយ លាមិកាយ ឥច្ឆាយ សមន្នាគតភាវោ ច។ តស្សាតិ យំ ឈានាទិភេទភិន្នំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ សមុល្លបិ, តស្ស ធម្មស្ស។ អសន្តភាវោតិ អត្តសន្តានេ បច្ចុប្បន្នជាតិយំ អនុប្បាទិតភាវេន អវិជ្ជមានភាវោ។ មនុស្សកស្ស អារោចនញ្ចេវាតិ វុត្តវចនស្ស អត្ថំ តង្ខណេ ជាននកស្ស មនុស្សជាតិកស្ស ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិ’’ន្តិអាទិនា នយេន សវនូបចារេ ឋត្វា អារោចនញ្ច។ នញ្ញាបទេសេន អារោចនញ្ចាតិ សម្ពន្ធោ។ ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតិ, សោ ភិក្ខុ បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជី’’តិអាទិនា (បារា. ២២០) នយេន បវត្តអញ្ញាបទេសំ វិនា ឧជុកមេវ អារោចនញ្ច។ តទេវ ញាណន្តិ តទា ឯវ ញាណំ, អចិរាយិត្វា វុត្តក្ខណេយេវ ជាននន្តិ អត្ថោ។ ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ ចតុត្ថបារាជិកាបត្តិយំ។ ធីរា វិនយធរា។
311.Pāpicchatāti ‘‘evaṃ maṃ jano sambhāvessatī’’ti jhānalābhitādihetukāya sambhāvanāya sambhāvanānimittassa paccayapaṭilābhassa patthanāsaṅkhātāya pāpikāya lāmikāya icchāya samannāgatabhāvo ca. Tassāti yaṃ jhānādibhedabhinnaṃ uttarimanussadhammaṃ samullapi, tassa dhammassa. Asantabhāvoti attasantāne paccuppannajātiyaṃ anuppāditabhāvena avijjamānabhāvo. Manussakassa ārocanañcevāti vuttavacanassa atthaṃ taṅkhaṇe jānanakassa manussajātikassa ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji’’ntiādinā nayena savanūpacāre ṭhatvā ārocanañca. Naññāpadesena ārocanañcāti sambandho. ‘‘Yo te vihāre vasati, so bhikkhu paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjī’’tiādinā (pārā. 220) nayena pavattaaññāpadesaṃ vinā ujukameva ārocanañca. Tadeva ñāṇanti tadā eva ñāṇaṃ, acirāyitvā vuttakkhaṇeyeva jānananti attho. Etthāti imasmiṃ catutthapārājikāpattiyaṃ. Dhīrā vinayadharā.
៣១២. បឋមេ ទុតិយេ ចន្តេតិ មនុស្សវិគ្គហបារាជិកវជ្ជិតេ យថាវុត្តបារាជិកត្តយេ។ បរិយាយោ ន វិជ្ជតីតិ បារាជិកាបត្តិបថំ បរិយាយវចនំ ន លភតិ។ ‘‘ន បនេតរេ’’តិ ឥទំ ឯត្ថាបិ យោជេតព្ពំ, ឥតរេ បន តតិយបារាជិកេ បរិយាយោ ន វិជ្ជតីតិ អត្ថោ។ ‘‘មរណវណ្ណំ វា សំវណ្ណេយ្យា’’តិ (បារា. ១៧២) ច ‘‘អម្ភោ បុរិស កិំ តុយ្ហិមិនា’’តិអាទិនា (បារា. ១៧១) ច ‘‘យោ ឯវំ មរតិ, សោ ធនំ វា លភតី’’តិអាទិនា (បារា. ១៧៥) ច បរិយាយេន វទន្តស្ស បារាជិកមេវាតិ វុត្តំ ហោតិ។ អាណត្តិ បារាជិកហេតុអាណត្តិកប្បយោគោ។ ន បនេតរេតិ បឋមចតុត្ថបារាជិកទ្វយេ បន បារាជិកហេតុភូតា អាណត្តិ ន លភតីតិ អត្ថោ។
312.Paṭhame dutiye canteti manussaviggahapārājikavajjite yathāvuttapārājikattaye. Pariyāyo na vijjatīti pārājikāpattipathaṃ pariyāyavacanaṃ na labhati. ‘‘Na panetare’’ti idaṃ etthāpi yojetabbaṃ, itare pana tatiyapārājike pariyāyo na vijjatīti attho. ‘‘Maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyyā’’ti (pārā. 172) ca ‘‘ambho purisa kiṃ tuyhiminā’’tiādinā (pārā. 171) ca ‘‘yo evaṃ marati, so dhanaṃ vā labhatī’’tiādinā (pārā. 175) ca pariyāyena vadantassa pārājikamevāti vuttaṃ hoti. Āṇatti pārājikahetuāṇattikappayogo. Na panetareti paṭhamacatutthapārājikadvaye pana pārājikahetubhūtā āṇatti na labhatīti attho.
៣១៣. អាទីតិ បឋមបារាជិកំ។ ឯកសមុដ្ឋានន្តិ ឯកការណំ។ សមុដ្ឋាតិ អាបត្តិ ឯតស្មាតិ សមុដ្ឋានំ, ការណំ កាយាទិ។ តំ បន ឆព្ពិធំ កាយោ, វាចា, កាយវាចា, កាយចិត្តំ, វាចាចិត្តំ, កាយវាចាចិត្តន្តិ។ តេសំ វិនិច្ឆយំ ឧត្តរេ (ឧ. វិ. ៣២៥ អាទយោ) យថាគតដ្ឋានេយេវ ច វណ្ណយិស្សាម។ តត្រិទំ ឯកសមុដ្ឋានំ ឯកំ កាយចិត្តំ សមុដ្ឋានំ ឯតស្សាតិ កត្វា។ តេនាហ ‘‘ទុវង្គំ កាយចិត្តតោ’’តិ។ ‘‘តំ សមុដ្ឋាន’’ន្តិ អជ្ឈាហារោ។ យេន សមុដ្ឋានេន បឋមបារាជិកាបត្តិ ឧប្បជ្ជតិ, តំសមុដ្ឋានសង្ខាតំ ការណំ។ អង្គជាតសង្ខាតំ កាយញ្ច សេវនចិត្តញ្ចាតិ ទ្វយំ អង្គំ អវយវំ ឯតស្សាតិ ទុវង្គំ, តទុភយសភាវន្តិ អត្ថោ យថា ‘‘ទុវង្គំ ចតុត្ថជ្ឈាន’’ន្តិ។ សេសាតិ អវសិដ្ឋានិ តីណិ បារាជិកានិ។ តិសមុដ្ឋានាតិ កាយចិត្តំ, វាចាចិត្តំ, កាយវាចាចិត្តន្តិ តិសមុដ្ឋានា តីណិ សមុដ្ឋានានិ ឯតេសន្តិ កត្វា។ តេសន្តិ តេសំ តិណ្ណំ សមុដ្ឋានានំ។ អង្គានីតិ អវយវានិ។ សត្ត កាយោ, ចិត្តំ, វាចា, ចិត្តំ, កាយោ, វាចា, ចិត្តន្តិ, តំសភាវាតិ វុត្តំ ហោតិ។
313.Ādīti paṭhamapārājikaṃ. Ekasamuṭṭhānanti ekakāraṇaṃ. Samuṭṭhāti āpatti etasmāti samuṭṭhānaṃ, kāraṇaṃ kāyādi. Taṃ pana chabbidhaṃ kāyo, vācā, kāyavācā, kāyacittaṃ, vācācittaṃ, kāyavācācittanti. Tesaṃ vinicchayaṃ uttare (u. vi. 325 ādayo) yathāgataṭṭhāneyeva ca vaṇṇayissāma. Tatridaṃ ekasamuṭṭhānaṃ ekaṃ kāyacittaṃ samuṭṭhānaṃ etassāti katvā. Tenāha ‘‘duvaṅgaṃ kāyacittato’’ti. ‘‘Taṃ samuṭṭhāna’’nti ajjhāhāro. Yena samuṭṭhānena paṭhamapārājikāpatti uppajjati, taṃsamuṭṭhānasaṅkhātaṃ kāraṇaṃ. Aṅgajātasaṅkhātaṃ kāyañca sevanacittañcāti dvayaṃ aṅgaṃ avayavaṃ etassāti duvaṅgaṃ, tadubhayasabhāvanti attho yathā ‘‘duvaṅgaṃ catutthajjhāna’’nti. Sesāti avasiṭṭhāni tīṇi pārājikāni. Tisamuṭṭhānāti kāyacittaṃ, vācācittaṃ, kāyavācācittanti tisamuṭṭhānā tīṇi samuṭṭhānāni etesanti katvā. Tesanti tesaṃ tiṇṇaṃ samuṭṭhānānaṃ. Aṅgānīti avayavāni. Satta kāyo, cittaṃ, vācā, cittaṃ, kāyo, vācā, cittanti, taṃsabhāvāti vuttaṃ hoti.
៣១៤. អាទីតិ មេថុនធម្មបដិសេវនចិត្តសម្បយុត្តចេតនាសភាវំ បឋមបារាជិកំ។ សុខោបេក្ខាយុតំ ឧទីរិតន្តិ យោជនា។ ឥដ្ឋាលម្ពណបដិលាភាទិសោមនស្សហេតុម្ហិ សតិ សុខវេទនាសម្បយុត្តំ ហោតិ, តស្មិំ អសតិ ឧបេក្ខាវេទនាយ សម្បយុត្តំ ហោតីតិ វុត្តន្តិ អត្ថោ។
314.Ādīti methunadhammapaṭisevanacittasampayuttacetanāsabhāvaṃ paṭhamapārājikaṃ. Sukhopekkhāyutaṃ udīritanti yojanā. Iṭṭhālambaṇapaṭilābhādisomanassahetumhi sati sukhavedanāsampayuttaṃ hoti, tasmiṃ asati upekkhāvedanāya sampayuttaṃ hotīti vuttanti attho.
តតិយំ ទុក្ខវេទនន្តិ តតិយំ មនុស្សវិគ្គហបារាជិកំ ទោសចិត្តសម្បយុត្តចេតនាសភាវត្តា ទុក្ខវេទនាយ សម្បយុត្តន្តិ អត្ថោ។
Tatiyaṃ dukkhavedananti tatiyaṃ manussaviggahapārājikaṃ dosacittasampayuttacetanāsabhāvattā dukkhavedanāya sampayuttanti attho.
ទុតិយន្តិ អទិន្នាទានចេតនាលក្ខណំ ទុតិយបារាជិកំ។ លោភេន បរសន្តកំ ចោរិកាយ គណ្ហន្តស្ស សោមនស្សសម្បយុត្តំ ហោតិ, កោធេន អភិភូតស្ស វិលុម្បិត្វា វា វិលុម្បាបេត្វា វា គណ្ហតោ ទោមនស្សសម្បយុត្តំ ហោតិ, សោមនស្សំ, ទោមនស្សញ្ច វិនា អគ្គហេតុកាមោ វិយ ហុត្វា ឧទាសីនស្ស គណ្ហតោ ឧបេក្ខាសម្បយុត្តំ ហោតីតិ ‘‘តិវេទនមុទីរិត’’ន្តិ អាហ។
Dutiyanti adinnādānacetanālakkhaṇaṃ dutiyapārājikaṃ. Lobhena parasantakaṃ corikāya gaṇhantassa somanassasampayuttaṃ hoti, kodhena abhibhūtassa vilumpitvā vā vilumpāpetvā vā gaṇhato domanassasampayuttaṃ hoti, somanassaṃ, domanassañca vinā aggahetukāmo viya hutvā udāsīnassa gaṇhato upekkhāsampayuttaṃ hotīti ‘‘tivedanamudīrita’’nti āha.
ចតុត្ថញ្ចាតិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មសមុល្លបនចេតនាលក្ខណំ ចតុត្ថបារាជិកញ្ច។ សម្ភាវនិច្ឆាយ បច្ចយាសាយ វា តុដ្ឋតុដ្ឋស្សេវ ‘‘អហំ បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជាមី’’តិអាទិនា នយេន អត្តនោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មលាភិតំ វទន្តស្ស សោមនស្សសម្បយុត្តំ ហោតិ, អញ្ញបុគ្គលេសុ បដិហតចិត្តស្ស កលហបុរេក្ខារតាយ វទតោ ទោមនស្សសម្បយុត្តំ ហោតិ, បច្ចយាលាភេន ជិឃច្ឆាទិទុក្ខំ សហិតុមសក្កុណេយ្យតាយ ឧទាសីនស្ស វទតោ ឧបេក្ខាសម្បយុត្តំ ហោតីតិ ‘‘តិវេទនមុទីរិត’’ន្តិ អាហ។
Catutthañcāti uttarimanussadhammasamullapanacetanālakkhaṇaṃ catutthapārājikañca. Sambhāvanicchāya paccayāsāya vā tuṭṭhatuṭṭhasseva ‘‘ahaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’’tiādinā nayena attano uttarimanussadhammalābhitaṃ vadantassa somanassasampayuttaṃ hoti, aññapuggalesu paṭihatacittassa kalahapurekkhāratāya vadato domanassasampayuttaṃ hoti, paccayālābhena jighacchādidukkhaṃ sahitumasakkuṇeyyatāya udāsīnassa vadato upekkhāsampayuttaṃ hotīti ‘‘tivedanamudīrita’’nti āha.
៣១៥. អដ្ឋ ចិត្តានីតិ លោភសហគតានិ អដ្ឋ ចិត្តានិ លព្ភរេតិ យោជនា, លព្ភន្តីតិ អត្ថោ, ចេតនាសភាវេន បឋមបារាជិកេន សម្បយុត្តានីតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឯវមុបរិបិ។ ទុវេតិ បដិឃសម្បយុត្តានិ ទ្វេ ចិត្តានិ។ ទស ចិត្តានីតិ លោភសហគតានិ អដ្ឋ, ទ្វេ បដិឃសម្បយុត្តានីតិ។ លព្ភរេតិ សម្បយុត្តភាវេន លព្ភន្តិ។
315.Aṭṭha cittānīti lobhasahagatāni aṭṭha cittāni labbhareti yojanā, labbhantīti attho, cetanāsabhāvena paṭhamapārājikena sampayuttānīti vuttaṃ hoti. Evamuparipi. Duveti paṭighasampayuttāni dve cittāni. Dasa cittānīti lobhasahagatāni aṭṭha, dve paṭighasampayuttānīti. Labbhareti sampayuttabhāvena labbhanti.
៣១៦. តស្មាតិ យស្មា យថាវុត្តចិត្តេហិ សម្បយុត្តំ, តេន ហេតុនា។ ក្រិយាតិ ករណេន អាបជ្ជិតព្ពត្តា កិរិយា។ វីតិក្កមសញ្ញាយ អភាវេន មុច្ចនតោ សញ្ញាយ វិមោក្ខោ ឯតស្សាតិ សញ្ញាវិមោក្ខំ។ លោកវជ្ជន្តិ លោកេន អកុសលភាវតោ វជ្ជនីយន្តិ ទីបិតំ បកាសិតំ។
316.Tasmāti yasmā yathāvuttacittehi sampayuttaṃ, tena hetunā. Kriyāti karaṇena āpajjitabbattā kiriyā. Vītikkamasaññāya abhāvena muccanato saññāya vimokkho etassāti saññāvimokkhaṃ. Lokavajjanti lokena akusalabhāvato vajjanīyanti dīpitaṃ pakāsitaṃ.
៣១៧. អាបត្តិយំយេវាតិ ឯវការេន ន សិក្ខាបទេតិ ទស្សេតិ។ ឥទំ វិធានន្តិ សមុដ្ឋានាទិកំ ឥទំ យថាវុត្តំ វិធានំ។ វិភាវិនាតិ បញ្ញវតា វិនយធរេន។
317.Āpattiyaṃyevāti evakārena na sikkhāpadeti dasseti. Idaṃ vidhānanti samuṭṭhānādikaṃ idaṃ yathāvuttaṃ vidhānaṃ. Vibhāvināti paññavatā vinayadharena.
៣១៨-៩. មុទុបិដ្ឋិ ចាតិ លតា វិយ នមិត្វា ករណំ ទស្សេត្វា នច្ចិតុំ សមវាហិត្វា មុទុកតបិដ្ឋិកោ ច។ លម្ពី ចាតិ បលម្ពមានេន ទីឃេន អង្គជាតេន យុត្តោ។ លម្ពតីតិ លម្ពំ, អង្គជាតំ, តំ យស្ស អត្ថិ សោ លម្ពី។ ឥមេ ទ្វេបិ កាមបរិឡាហាតុរភាវេ សតិ អត្តនោ អង្គជាតំ អត្តនោ មុខំ, វច្ចមគ្គញ្ច បវេសេត្វា វីតិក្កមិតុមរហត្តា បារាជិកាបន្នសទិសត្តា បរិវជ្ជិតា។ មុខគ្គាហីតិ មុខេន គហណំ មុខគ្គាហោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ មុខគ្គាហី, បរស្ស អង្គជាតំ មុខេន គណ្ហន្តោតិ អត្ថោ។ និសីទកោតិ បរស្ស អង្គជាតេ អត្តនោ វច្ចមគ្គេន និសីទន្តោ។ ឥមេ ទ្វេ សហវាសិកានំ សីលវិនាសនតោ អញ្ញេហិ សំវសិតុំ អនរហាតិ បារាជិកាបន្នសទិសត្តា វិវជ្ជិតា។ តេសន្តិ អសំវាសតាសាមញ្ញេន ចត្តារោ បារាជិកាបន្នេ សង្គណ្ហាតិ។ ‘‘តេសញ្ច មគ្គេនមគ្គបដិបត្តិសាមញ្ញេន បឋមបារាជិកាបន្នស្សេវ អនុលោមិកាតិ គហេតព្ពា’’ ឥច្ចេវំ និស្សន្ទេហេ វុត្តំ។ ឥមិនា ច អកតវីតិក្កមានម្បិ មុទុបិដ្ឋិអាទីនំ ចតុន្នំ អនុលោមបារាជិកភាវោ វុត្តោតិ វិញ្ញាយតិ។
318-9.Mudupiṭṭhi cāti latā viya namitvā karaṇaṃ dassetvā naccituṃ samavāhitvā mudukatapiṭṭhiko ca. Lambī cāti palambamānena dīghena aṅgajātena yutto. Lambatīti lambaṃ, aṅgajātaṃ, taṃ yassa atthi so lambī. Ime dvepi kāmapariḷāhāturabhāve sati attano aṅgajātaṃ attano mukhaṃ, vaccamaggañca pavesetvā vītikkamitumarahattā pārājikāpannasadisattā parivajjitā. Mukhaggāhīti mukhena gahaṇaṃ mukhaggāho, so etassa atthīti mukhaggāhī, parassa aṅgajātaṃ mukhena gaṇhantoti attho. Nisīdakoti parassa aṅgajāte attano vaccamaggena nisīdanto. Ime dve sahavāsikānaṃ sīlavināsanato aññehi saṃvasituṃ anarahāti pārājikāpannasadisattā vivajjitā. Tesanti asaṃvāsatāsāmaññena cattāro pārājikāpanne saṅgaṇhāti. ‘‘Tesañca maggenamaggapaṭipattisāmaññena paṭhamapārājikāpannasseva anulomikāti gahetabbā’’ iccevaṃ nissandehe vuttaṃ. Iminā ca akatavītikkamānampi mudupiṭṭhiādīnaṃ catunnaṃ anulomapārājikabhāvo vuttoti viññāyati.
សមន្តបាសាទិកាយំ បន –
Samantapāsādikāyaṃ pana –
‘‘អបរានិបិ លម្ពី, មុទុបិដ្ឋិកោ, បរស្ស អង្គជាតំ មុខេន គណ្ហាតិ, បរស្ស អង្គជាតេ អភិនិសីទតីតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ វសេន ចត្តារិ អនុលោមបារាជិកានីតិ វទន្តិ។ ឯតានិ ហិ យស្មា ឧភិន្នំ រាគវសេន សទិសភាវូបគតានំ ធម្មោ ‘មេថុនធម្មោ’តិ វុច្ចតិ, តស្មា ឯតេន បរិយាយេន មេថុនំ ធម្មំ អប្បដិសេវិត្វាយេវ កេវលំ មគ្គេន មគ្គប្បវេសនវសេន អាបជ្ជិតព្ពត្តា មេថុនធម្មបារាជិកស្ស អនុលោមេន្តីតិ ‘អនុលោមបារាជិកានី’តិ វុច្ចន្តី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៣៣) –
‘‘Aparānipi lambī, mudupiṭṭhiko, parassa aṅgajātaṃ mukhena gaṇhāti, parassa aṅgajāte abhinisīdatīti imesaṃ catunnaṃ vasena cattāri anulomapārājikānīti vadanti. Etāni hi yasmā ubhinnaṃ rāgavasena sadisabhāvūpagatānaṃ dhammo ‘methunadhammo’ti vuccati, tasmā etena pariyāyena methunaṃ dhammaṃ appaṭisevitvāyeva kevalaṃ maggena maggappavesanavasena āpajjitabbattā methunadhammapārājikassa anulomentīti ‘anulomapārājikānī’ti vuccantī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.233) –
វុត្តត្តា ច តព្ពណ្ណនាយ ច សារត្ថទីបនិយំ –
Vuttattā ca tabbaṇṇanāya ca sāratthadīpaniyaṃ –
‘‘លម្ពំទីឃតាយ បលម្ពមានំ អង្គជាតមេតស្សាតិ លម្ពី។ សោ ឯត្តាវតា ន បារាជិកោ, អថ ខោ យទា អនភិរតិយា បីឡិតោ អត្តនោ អង្គជាតំ មុខេ វា វច្ចមគ្គេ វា បវេសេតិ, តទា បារាជិកោ ហោតិ។ មុទុកា បិដ្ឋិ ឯតស្សាតិ មុទុបិដ្ឋិកោ, កតបរិកម្មាយ មុទុកាយ បិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ។ សោបិ យទា អនភិរតិយា បីឡិតោ អត្តនោ អង្គជាតំ អត្តនោ មុខេ បវេសេតិ តទា បារាជិកោ ហោតិ។ បរស្ស អង្គជាតំ មុខេន គណ្ហាតីតិ យោ អនភិរតិយា បីឡិតោ បរស្ស សុត្តស្ស វា បមត្តស្ស វា អង្គជាតំ អត្តនោ មុខេន គណ្ហាតិ។ បរស្ស អង្គជាតេ អភិនិសីទតីតិ យោ អនភិរតិយា បីឡិតោ បរស្ស អង្គជាតំ កម្មនិយំ ទិស្វា អត្តនោ វច្ចមគ្គេន តស្សូបរិ អភិនិសីទតិ, តំ អត្តនោ វច្ចមគ្គំ បវេសេតីតិ អត្ថោ។ លម្ពីអាទយោ ចត្តារោ កិញ្ចាបិ បឋមបារាជិកេន សង្គហិតា, យស្មា បន ឧភិន្នំ រាគបរិយុដ្ឋានសង្ខាតេន បរិយាយេន មេថុនំ ធម្មំ អប្បដិសេវិនោ ហោន្តិ, តស្មា វិសុំ វុត្តា’’តិ (សារត្ថ. ដី. ២.២៣៣) –
‘‘Lambaṃdīghatāya palambamānaṃ aṅgajātametassāti lambī. So ettāvatā na pārājiko, atha kho yadā anabhiratiyā pīḷito attano aṅgajātaṃ mukhe vā vaccamagge vā paveseti, tadā pārājiko hoti. Mudukā piṭṭhi etassāti mudupiṭṭhiko, kataparikammāya mudukāya piṭṭhiyā samannāgato. Sopi yadā anabhiratiyā pīḷito attano aṅgajātaṃ attano mukhe paveseti tadā pārājiko hoti. Parassa aṅgajātaṃ mukhena gaṇhātīti yo anabhiratiyā pīḷito parassa suttassa vā pamattassa vā aṅgajātaṃ attano mukhena gaṇhāti. Parassa aṅgajāte abhinisīdatīti yo anabhiratiyā pīḷito parassa aṅgajātaṃ kammaniyaṃ disvā attano vaccamaggena tassūpari abhinisīdati, taṃ attano vaccamaggaṃ pavesetīti attho. Lambīādayo cattāro kiñcāpi paṭhamapārājikena saṅgahitā, yasmā pana ubhinnaṃ rāgapariyuṭṭhānasaṅkhātena pariyāyena methunaṃ dhammaṃ appaṭisevino honti, tasmā visuṃ vuttā’’ti (sārattha. ṭī. 2.233) –
វុត្តត្តា ច កតវីតិក្កមាយេវេតេ ‘‘បារាជិកា’’តិ គហេតព្ពា។
Vuttattā ca katavītikkamāyevete ‘‘pārājikā’’ti gahetabbā.
ភិក្ខុនីនញ្ច ចត្តារីតិ ឯត្ថ ‘‘អសាធារណានី’’តិ បាឋសេសោ, ភិក្ខូហិ អសាធារណានិ ភិក្ខុនីនមេវ និយតានិ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកា, វជ្ជបដិច្ឆាទិកា, ឧក្ខិត្តានុវត្តិកា, អដ្ឋវត្ថុកាតិ ចត្តារិ បារាជិកានិ ច។ វិព្ភន្តា ភិក្ខុនី សយន្តិ ឯត្ថ ‘‘តេសំ អនុលោមិកា’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ។ តេសំ ចតុន្នំ បារាជិកានំ អនុលោមិកា សយំ វិព្ភន្តា ភិក្ខុនី ចាតិ យោជនា។ ចិត្តវសិកា ហុត្វា អត្តនា និវត្ថចីវរម្បិ ហិ មាតុគាមានំ និវាសននីហារេន សយមេវ និវាសេត្វា គិហិវេសំ រោចេត្វា គហិតមត្តេ សាសនតោ ចុតា ភិក្ខុនី ចាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឯវំករណេន គិហិភាវាបន្នតាសាមញ្ញេន សំវាសារហា ន ហោន្តីតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ បារាជិកានំ អនុលោមិកា ជាតា។
Bhikkhunīnañca cattārīti ettha ‘‘asādhāraṇānī’’ti pāṭhaseso, bhikkhūhi asādhāraṇāni bhikkhunīnameva niyatāni ubbhajāṇumaṇḍalikā, vajjapaṭicchādikā, ukkhittānuvattikā, aṭṭhavatthukāti cattāri pārājikāni ca. Vibbhantā bhikkhunī sayanti ettha ‘‘tesaṃ anulomikā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Tesaṃ catunnaṃ pārājikānaṃ anulomikā sayaṃ vibbhantā bhikkhunī cāti yojanā. Cittavasikā hutvā attanā nivatthacīvarampi hi mātugāmānaṃ nivāsananīhārena sayameva nivāsetvā gihivesaṃ rocetvā gahitamatte sāsanato cutā bhikkhunī cāti vuttaṃ hoti. Evaṃkaraṇena gihibhāvāpannatāsāmaññena saṃvāsārahā na hontīti imesaṃ catunnaṃ pārājikānaṃ anulomikā jātā.
តថាតិ យថា ឥមេ ទស្សិតា តេន អសំវាសារហតាយ, ភិក្ខុភាវាយ អភព្ពតាយ ច បារាជិកាវ, តថា ឯកាទស អភព្ពបុគ្គលាបិ ហោន្តីតិ អត្ថោ។ ឯកាទសាភព្ពាតិ មាតុឃាតកោ, បិតុឃាតកោ, អរហន្តឃាតកោ, សង្ឃភេទកោ, លោហិតុប្បាទកោ, បណ្ឌកោ, តិរច្ឆានគតោ, ឧភតោព្យញ្ជនកោ, ថេយ្យសំវាសកោ, ភិក្ខុនិទូសកោ, តិត្ថិយបក្កន្តកោតិ ឯកាទស។ សព្ពេតេ ចតុវីសតិ ឯតេ សព្ពេ ចតុវីសតិ បុគ្គលា សមោធានតោ វេទិតព្ពាតិ អធិប្បាយោ។
Tathāti yathā ime dassitā tena asaṃvāsārahatāya, bhikkhubhāvāya abhabbatāya ca pārājikāva, tathā ekādasa abhabbapuggalāpi hontīti attho. Ekādasābhabbāti mātughātako, pitughātako, arahantaghātako, saṅghabhedako, lohituppādako, paṇḍako, tiracchānagato, ubhatobyañjanako, theyyasaṃvāsako, bhikkhunidūsako, titthiyapakkantakoti ekādasa. Sabbete catuvīsati ete sabbe catuvīsati puggalā samodhānato veditabbāti adhippāyo.
៣២០. ឥមេ ចតុវីសតិ បារាជិកា បុគ្គលា សីសច្ឆិន្នោវ ជីវិតុំ ឥធ ភិក្ខុភាវាយ អភព្ពាតិ វុត្តាតិ យោជនា។
320. Ime catuvīsati pārājikā puggalā sīsacchinnova jīvituṃ idha bhikkhubhāvāya abhabbāti vuttāti yojanā.
៣២១. ឥមេសំ ឯកាទសន្នំ អភព្ពតាយ ហេតុទស្សនត្ថមាហ ‘‘បណ្ឌកោ ចា’’តិអាទិ។ បណ្ឌកោ ចាតិ អាសិត្តបណ្ឌកោ, ឧសូយបណ្ឌកោ, បក្ខបណ្ឌកោ, ឱបក្កមិកបណ្ឌកោ, នបុំសកបណ្ឌកោតិ វុត្តោ បញ្ចវិធោ បណ្ឌកោ ច។ តិរច្ឆានោតិ តិរិយំ អញ្ឆតិ គច្ឆតីតិ ‘‘តិរច្ឆានោ’’តិ គហិតោ នាគសុបណ្ណាទិកោ សព្ពតិរច្ឆានយោនិកោ ច។ យក្ខាទយោ សព្ពេ អមនុស្សាបិ ឥធ តិរច្ឆានេយេវ សង្គហិតាតិ វេទិតព្ពា។ ឧភតោព្យញ្ជនោបិ ចាតិ ឥត្ថិបុរិសព្យញ្ជនសាធកេហិ ឧភតោ កម្មតោ ជាតានិ ថនាទិកានិ ព្យញ្ជនានិ យស្សាតិ និរុត្តោ ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនោ , បុរិសឧភតោព្យញ្ជនោតិ ទុវិធោ ឧភតោព្យញ្ជនោ ច។ វត្ថុវិបន្នាតិ តព្ភាវភាវិតាយ ភិក្ខុភាវោ វសតិ ឯត្ថាតិ វត្ថុ, បុគ្គលានំ ភិក្ខុភាវារហតា, សា បន បព្ពជ្ជាក្ខន្ធកាគតសព្ពទោសវិរហិតគុណសម្បយុត្តតា, តំ វិបន្នំ បណ្ឌកភាវាទិយោគេន យេសំ តេ ‘‘វត្ថុវិបន្នា’’តិ គហេតព្ពា។ ហិ-សទ្ទោ ហេតុម្ហិ។ យស្មា វត្ថុវិបន្នា, តស្មា ឥធ អត្តភាវេ បព្ពជ្ជាយ អភព្ពាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ‘‘អហេតុបដិសន្ធិកា’’តិ វចនេន ឥមេសំ វិបាកាវរណយុត្តភាវមាហ, ឥមិនា ឯតេសំ មគ្គាធិគមស្ស វារិតភាវោ ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពំ។
321. Imesaṃ ekādasannaṃ abhabbatāya hetudassanatthamāha ‘‘paṇḍako cā’’tiādi. Paṇḍako cāti āsittapaṇḍako, usūyapaṇḍako, pakkhapaṇḍako, opakkamikapaṇḍako, napuṃsakapaṇḍakoti vutto pañcavidho paṇḍako ca. Tiracchānoti tiriyaṃ añchati gacchatīti ‘‘tiracchāno’’ti gahito nāgasupaṇṇādiko sabbatiracchānayoniko ca. Yakkhādayo sabbe amanussāpi idha tiracchāneyeva saṅgahitāti veditabbā. Ubhatobyañjanopi cāti itthipurisabyañjanasādhakehi ubhato kammato jātāni thanādikāni byañjanāni yassāti nirutto itthiubhatobyañjano , purisaubhatobyañjanoti duvidho ubhatobyañjano ca. Vatthuvipannāti tabbhāvabhāvitāya bhikkhubhāvo vasati etthāti vatthu, puggalānaṃ bhikkhubhāvārahatā, sā pana pabbajjākkhandhakāgatasabbadosavirahitaguṇasampayuttatā, taṃ vipannaṃ paṇḍakabhāvādiyogena yesaṃ te ‘‘vatthuvipannā’’ti gahetabbā. Hi-saddo hetumhi. Yasmā vatthuvipannā, tasmā idha attabhāve pabbajjāya abhabbāti vuttaṃ hoti. ‘‘Ahetupaṭisandhikā’’ti vacanena imesaṃ vipākāvaraṇayuttabhāvamāha, iminā etesaṃ maggādhigamassa vāritabhāvo dassitoti veditabbaṃ.
៣២២. បញ្ចានន្តរិកាតិ កម្មាវរណេន យុត្តតាយ សគ្គមោក្ខសម្បត្តិតោ បរិហាយិត្វា មរណានន្តរំ អបាយបដិសន្ធិយំ និយតា មាតុឃាតកាទយោ បញ្ចានន្តរិកា ច។ ថេយ្យសំវាសោបិ ចាតិ លិង្គត្ថេនកោ, សំវាសត្ថេនកោ, ឧភយត្ថេនកោតិ តិវិធោ ថេយ្យសំវាសកោ ច។ ទូសកោតិ បកតត្តាយ ភិក្ខុនិយា មេថុនំ បដិសេវិត្វា តស្សា ទូសិតត្តា ភិក្ខុនិំ ទូសេតីតិ ‘‘ភិក្ខុនិទូសកោ’’តិ វុត្តោ ច។ តិត្ថិបក្កន្តកោ ចាតិ តិត្ថិយានំ លទ្ធិំ, វេសញ្ច រោចេត្វា តំ គហេត្វា តេសមន្តរំ បវិដ្ឋោ ច។ ឥតិ អដ្ឋ បន កិរិយានដ្ឋាតិ យោជនា។ ឥតីតិ ឥទមត្ថត្តា ឥមេតិ វុត្តំ ហោតិ។ តេ ឥមេតិ សម្ពន្ធោ។ តេ ឥមេ អដ្ឋ បន មាតុវធាទិកិរិយាយ ឥហត្តភាវេ ភិក្ខុភាវាយ អនរហា ហុត្វា នដ្ឋាតិ អត្ថោ។ ឯត្តាវតា ឯកាទសអភព្ពានំ អភព្ពតាយ ការណំ ទស្សិតំ ហោតិ។
322.Pañcānantarikāti kammāvaraṇena yuttatāya saggamokkhasampattito parihāyitvā maraṇānantaraṃ apāyapaṭisandhiyaṃ niyatā mātughātakādayo pañcānantarikā ca. Theyyasaṃvāsopi cāti liṅgatthenako, saṃvāsatthenako, ubhayatthenakoti tividho theyyasaṃvāsako ca. Dūsakoti pakatattāya bhikkhuniyā methunaṃ paṭisevitvā tassā dūsitattā bhikkhuniṃ dūsetīti ‘‘bhikkhunidūsako’’ti vutto ca. Titthipakkantako cāti titthiyānaṃ laddhiṃ, vesañca rocetvā taṃ gahetvā tesamantaraṃ paviṭṭho ca. Iti aṭṭha pana kiriyānaṭṭhāti yojanā. Itīti idamatthattā imeti vuttaṃ hoti. Te imeti sambandho. Te ime aṭṭha pana mātuvadhādikiriyāya ihattabhāve bhikkhubhāvāya anarahā hutvā naṭṭhāti attho. Ettāvatā ekādasaabhabbānaṃ abhabbatāya kāraṇaṃ dassitaṃ hoti.
៣២៣. មយា បារាជិកានំ សារភូតោ យោ អយំ វិនិច្ឆយោ វុត្តោ, តស្ស វិនិច្ឆយស្ស អនុសារេន អនុគមនេន សេសោបិ វិនិច្ឆយោ ពុធេន បណ្ឌិតេន អសេសតោវ វិញ្ញាតុំ សក្កាតិ យោជនា។
323. Mayā pārājikānaṃ sārabhūto yo ayaṃ vinicchayo vutto, tassa vinicchayassa anusārena anugamanena sesopi vinicchayo budhena paṇḍitena asesatova viññātuṃ sakkāti yojanā.
៣២៤. បដុភាវករេ បរមេ វិវិធេហិ នយេហិ យុត្តេ វិនយបិដកេ បរមត្ថនយំ អភិបត្ថយតា អយំ សតតំ បរិយាបុណិតព្ពោតិ យោជនា។ តត្ថ វិវិធេហិ នានប្បការេហិ។ នយេហីតិ នីយន្តិ វុត្តានុសារេន ឧទីរិយន្តីតិ ‘‘នយា’’តិ វុត្តេហិ ចក្កបេយ្យាលាទីហិ នយេហិ។ បរមត្ថនយន្តិ បរមោ ច សោ អត្ថោ ចាតិ បរមត្ថោ, បរមោ វា វិសេសេន និច្ឆិតព្ពោ អត្ថោ បរមត្ថោ, សោយេវ វិនិច្ឆយត្ថិកានំ ពុទ្ធិយា នេតព្ពោតិ បរមត្ថនយោ, វិនិច្ឆយូបាយោ នីយតិ ឯតេនាតិ កត្វា ‘‘បរមត្ថនយោ’’តិ វុច្ចតិ, តំ បរមត្ថនយំ។ អភិបត្ថយតាតិ វិនយបិដកេ វិនិច្ឆយំ វា តទុបាយំ វា បត្ថយតា, ឥច្ឆន្តេនាតិ អត្ថោ។ ‘‘បរិយាបុណិតព្ពោ អយ’’ន្តិ បទច្ឆេទោ។ ម-ការោ អាគមសន្ធិជោ, ឱ-ការស្ស អ-ការាទេសោ។ បរិយាបុណិតព្ពោតិ បឋិតព្ពោ, សោតព្ពោ ចិន្តេតព្ពោ ធារេតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ។ អយន្តិ វិនយវិនិច្ឆយោ។
324. Paṭubhāvakare parame vividhehi nayehi yutte vinayapiṭake paramatthanayaṃ abhipatthayatā ayaṃ satataṃ pariyāpuṇitabboti yojanā. Tattha vividhehi nānappakārehi. Nayehīti nīyanti vuttānusārena udīriyantīti ‘‘nayā’’ti vuttehi cakkapeyyālādīhi nayehi. Paramatthanayanti paramo ca so attho cāti paramattho, paramo vā visesena nicchitabbo attho paramattho, soyeva vinicchayatthikānaṃ buddhiyā netabboti paramatthanayo, vinicchayūpāyo nīyati etenāti katvā ‘‘paramatthanayo’’ti vuccati, taṃ paramatthanayaṃ. Abhipatthayatāti vinayapiṭake vinicchayaṃ vā tadupāyaṃ vā patthayatā, icchantenāti attho. ‘‘Pariyāpuṇitabbo aya’’nti padacchedo. Ma-kāro āgamasandhijo, o-kārassa a-kārādeso. Pariyāpuṇitabboti paṭhitabbo, sotabbo cintetabbo dhāretabboti vuttaṃ hoti. Ayanti vinayavinicchayo.
ឥតិ វិនយត្ថសារសន្ទីបនិយា
Iti vinayatthasārasandīpaniyā
វិនយវិនិច្ឆយវណ្ណនាយ
Vinayavinicchayavaṇṇanāya
ចតុត្ថបារាជិកកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Catutthapārājikakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
