| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / เปฎโกปเทสปาฬิ • Peṭakopadesapāḷi |
๔. สุตฺตวิจยจตุตฺถภูมิ
4. Suttavicayacatutthabhūmi
๔๐. ตตฺถ กตโม สุตฺตวิจโย?
40. Tattha katamo suttavicayo?
ตตฺถ กุสเลหิ ธเมฺมหิ อกุสเลหิ ธเมฺมหิ ปุพฺพาปรโส สาธุกํ อุปปริกฺขิยติฯ กิํนุ โข อิทํ สุตฺตํ อารภิ…เป.… เตหิ สุเตฺตหิ สห อธิสนฺนเฎฺฐหิ ยุชฺชติ อุทาหุ น ยุชฺชตีติ?
Tattha kusalehi dhammehi akusalehi dhammehi pubbāparaso sādhukaṃ upaparikkhiyati. Kiṃnu kho idaṃ suttaṃ ārabhi…pe… tehi suttehi saha adhisannaṭṭhehi yujjati udāhu na yujjatīti?
ยถา ภควา กิเลเส อาทิมฺหิ ตตฺถ เทเสติฯ กิํ เทสิตํ? เตสํ กิเลสานํ ปหานํ อุทาหุ โน เทสิตนฺติ อุปปริกฺขิตพฺพํฯ ยทิ น เทสิตํ ภควติ เตสํ กิเลสานํ ปหานํ กุสลา ธมฺมา ปริเยสิตพฺพา ยตฺถ เต อกุสลา ปหานํ คจฺฉนฺติฯ สเจ สมเนฺนหมาโน น ลภติฯ ตตฺถ อกุสลา ธมฺมา อปกฑฺฒิตพฺพา วีมํสิตพฺพา, สํกิเลสภาคิยสุตฺตํ, ยทิ กิเลสา อปกฑฺฒิยนฺตาฯ เย วา น เทนฺติ ตตฺถ อุปปริกฺขิตพฺพา อริยมคฺคธมฺมา ตาสุ ภูมีสุ กิเลสา ปหานํ คจฺฉนฺติ, อุทาหุ น คจฺฉนฺตีติฯ ยตฺตกา ปน กิเลสา เทสิตาฯ น ตตฺตกา อริยธมฺมา เทสิตาฯ ยตฺถ กิเลสา ปหานํ คจฺฉนฺติ, ตตฺถ เย กิเลสา อริยธมฺมานํ ปฎิปเกฺขน น ยุชฺชนฺติ, เต อปกฑฺฒิตพฺพา, สเจ อปกฑฺฒิยนฺตา โยชนํ เทติฯ ตตฺถ เอวํ วีมํสิตพฺพํฯ เทฺว ตีณิ วา ตทุตฺตริ วา กิเลสา เอเกน อริยมเคฺคน ปหานํ คจฺฉนฺตีติฯ สเจ เอวํ วีมํสิยนฺตา โยชนํ เทติ, ตตฺถ อุปปริกฺขิตพฺพํฯ ปรมฺปราย วา ปิฎกสมฺปทาเนน วา สุตฺตสฺส อโตฺถ จ นโตฺถ จฯ ยํ วา น สกฺกา สุตฺตํ นิทฺทิสิตุํ เนว สุตฺตํ วิจิกิจฺฉิตพฺพํฯ เอวํ ยถา อาทิมฺหิ กุสลา ธมฺมา โหนฺติฯ เย กิเลสา เต ปหีเนยฺยาติฯ เต อุปปริกฺขิตพฺพาฯ ปุโร วา กุสโล ปฎิปเกฺขน วา ปุโร เทสนา, อนูนา อนธิกา อุคฺคเหตพฺพาฯ ยถา ปฐโม อุตฺติโล เยสมิทานิ กิเลสานํ เย อริยธมฺมา เทสิตา อิเม กิเลสา อิเมหิ อริยธเมฺมหิ ปหียนฺติ, อุทาหุ นปฺปหียนฺตีติ วิจินิตพฺพาฯ ยทิ อุปปริกฺขิยมานา ยุชฺชนฺติ, คเหตพฺพาฯ อถ น ยุชฺชนฺติ, เย กิเลสา อปฎิปกฺขา โหนฺติ, เต กิเลสา อปริปกฺขิตพฺพาฯ เย จ อริยธมฺมา ปฎิปกฺขา โหนฺติ, เต อริยธมฺมา อปกฑฺฒิตพฺพา ฯ น หิ อริยธมฺมา อนาคามิกิเลสปฺปหานํ คจฺฉนฺติ, นาปิ อริยธมฺมา สพฺพกิเลสานํ ปหานาย สํวตฺตนฺติฯ ยถา กุสลา เมตฺตา อกุสโล ราโค น ตุ กุสลา เมตฺตาติ กาเรตฺวา อกุสลสฺส ราคสฺส ปหานาย สมฺภวติ พฺยาปาโท เมตฺตาย ปหานํ คจฺฉติฯ ตสฺมา อุโภ กิเลสา อุปปริกฺขิตพฺพาฯ โย โย จ ธโมฺม อุปทิสิยติ กุสโล วา อกุสโล วา โส อปกฑฺฒิตโพฺพฯ สเจ เต ยุชฺชนฺติ อปกฑฺฒิยมาโน นตฺถิ อุปปริกฺขิตพฺพํฯ เทฺว วา กิเลสา เอเกน อริยธเมฺมน ปหีเนยฺยาติ ทฺวีหิ วา อริยธเมฺมหิ เอโก วา กิเลโส ปหียตีติฯ
Yathā bhagavā kilese ādimhi tattha deseti. Kiṃ desitaṃ? Tesaṃ kilesānaṃ pahānaṃ udāhu no desitanti upaparikkhitabbaṃ. Yadi na desitaṃ bhagavati tesaṃ kilesānaṃ pahānaṃ kusalā dhammā pariyesitabbā yattha te akusalā pahānaṃ gacchanti. Sace samannehamāno na labhati. Tattha akusalā dhammā apakaḍḍhitabbā vīmaṃsitabbā, saṃkilesabhāgiyasuttaṃ, yadi kilesā apakaḍḍhiyantā. Ye vā na denti tattha upaparikkhitabbā ariyamaggadhammā tāsu bhūmīsu kilesā pahānaṃ gacchanti, udāhu na gacchantīti. Yattakā pana kilesā desitā. Na tattakā ariyadhammā desitā. Yattha kilesā pahānaṃ gacchanti, tattha ye kilesā ariyadhammānaṃ paṭipakkhena na yujjanti, te apakaḍḍhitabbā, sace apakaḍḍhiyantā yojanaṃ deti. Tattha evaṃ vīmaṃsitabbaṃ. Dve tīṇi vā taduttari vā kilesā ekena ariyamaggena pahānaṃ gacchantīti. Sace evaṃ vīmaṃsiyantā yojanaṃ deti, tattha upaparikkhitabbaṃ. Paramparāya vā piṭakasampadānena vā suttassa attho ca nattho ca. Yaṃ vā na sakkā suttaṃ niddisituṃ neva suttaṃ vicikicchitabbaṃ. Evaṃ yathā ādimhi kusalā dhammā honti. Ye kilesā te pahīneyyāti. Te upaparikkhitabbā. Puro vā kusalo paṭipakkhena vā puro desanā, anūnā anadhikā uggahetabbā. Yathā paṭhamo uttilo yesamidāni kilesānaṃ ye ariyadhammā desitā ime kilesā imehi ariyadhammehi pahīyanti, udāhu nappahīyantīti vicinitabbā. Yadi upaparikkhiyamānā yujjanti, gahetabbā. Atha na yujjanti, ye kilesā apaṭipakkhā honti, te kilesā aparipakkhitabbā. Ye ca ariyadhammā paṭipakkhā honti, te ariyadhammā apakaḍḍhitabbā . Na hi ariyadhammā anāgāmikilesappahānaṃ gacchanti, nāpi ariyadhammā sabbakilesānaṃ pahānāya saṃvattanti. Yathā kusalā mettā akusalo rāgo na tu kusalā mettāti kāretvā akusalassa rāgassa pahānāya sambhavati byāpādo mettāya pahānaṃ gacchati. Tasmā ubho kilesā upaparikkhitabbā. Yo yo ca dhammo upadisiyati kusalo vā akusalo vā so apakaḍḍhitabbo. Sace te yujjanti apakaḍḍhiyamāno natthi upaparikkhitabbaṃ. Dve vā kilesā ekena ariyadhammena pahīneyyāti dvīhi vā ariyadhammehi eko vā kileso pahīyatīti.
อถ วา เอวมฺปิ อุปปริกฺขิยมานํ ยุชฺชติ, ตตฺถ วีมํสิตพฺพํ วา ยถา ยุชฺชติ ตตฺถ วีมํสิตพฺพํ วา, ยถา นนุ สกฺกา สุตฺตํ นิทฺทิสิตุํ, น หิ สุเตฺต วิจิกิจฺฉิตพฺพํฯ กิเลโส มํ อริยธเมฺมสุ เทสิเตสุ อุภยโต อุปปริกฺขิตพฺพํฯ กิร เย วา อิเม กิเลสา เทสิตา เย จ อริยธมฺมา เทสิตา คาถาย วา พฺยากรเณน วา, กิํ นุ โข อิเม กิเลสา อิเมหิ อริยธเมฺมหิ ปหียนฺติ, อุทาหุ นปฺปหียนฺติ? อิเม วา อริยธมฺมา อิเมสํ กิเลสานํ ปหานาย สํวตฺตนฺตีติฯ กิญฺจาปิ กุสเลหิ ธเมฺมหิ อกุสลา ธมฺมา ปหานํ คจฺฉนฺติฯ น ตุ สเพฺพหิ อริยธเมฺมหิ สพฺพากุสลา ปหานํ คจฺฉนฺติฯ ยถา เมตฺตา กุสโล อกุสโล จ ราโค น ตุ กุสลา เมตฺตา อกุสโล ราโคติ กาเรตฺวา เมตฺตาย ราโค ปหานํ, พฺยาปาโท เมตฺตาย ปหานํ คจฺฉนฺติฯ เอวํ กิเลโสติ กาเรตฺวา สุเตฺตน ปหานํ คจฺฉติฯ น สุโตฺต ธโมฺมติ กาเรตฺวา สพฺพํ กิเลสสฺส ปหานาย สํวตฺตติฯ ยํ ตุ สุตฺตสฺส อริยธโมฺม สํกิเลสปฎิปโกฺข, โส เตน ปหานํ คจฺฉตีติฯ
Atha vā evampi upaparikkhiyamānaṃ yujjati, tattha vīmaṃsitabbaṃ vā yathā yujjati tattha vīmaṃsitabbaṃ vā, yathā nanu sakkā suttaṃ niddisituṃ, na hi sutte vicikicchitabbaṃ. Kileso maṃ ariyadhammesu desitesu ubhayato upaparikkhitabbaṃ. Kira ye vā ime kilesā desitā ye ca ariyadhammā desitā gāthāya vā byākaraṇena vā, kiṃ nu kho ime kilesā imehi ariyadhammehi pahīyanti, udāhu nappahīyanti? Ime vā ariyadhammā imesaṃ kilesānaṃ pahānāya saṃvattantīti. Kiñcāpi kusalehi dhammehi akusalā dhammā pahānaṃ gacchanti. Na tu sabbehi ariyadhammehi sabbākusalā pahānaṃ gacchanti. Yathā mettā kusalo akusalo ca rāgo na tu kusalā mettā akusalo rāgoti kāretvā mettāya rāgo pahānaṃ, byāpādo mettāya pahānaṃ gacchanti. Evaṃ kilesoti kāretvā suttena pahānaṃ gacchati. Na sutto dhammoti kāretvā sabbaṃ kilesassa pahānāya saṃvattati. Yaṃ tu suttassa ariyadhammo saṃkilesapaṭipakkho, so tena pahānaṃ gacchatīti.
๔๑. ตตฺถ กุสเล เทสิเต สุเตฺต พฺยากรเณ วา สํกิเลสา น ยุชฺชนฺติ อริยธมฺมา วา, เต มหาปเทเส นิทฺทิสิตพฺพาวยเวน อปกฑฺฒิตพฺพา ฯ ตตฺถ กิเลเสหิ จ เทสิเตหิ อริยธเมฺมสุ จ ยทิปิ เตน อริยธเมฺมน เต กิเลสา ปหานํ คจฺฉนฺติฯ ตตฺถปิ อุตฺตริ อุปปริกฺขิตพฺพํฯ เกน การเณน เอเต กิเลสา ปชหิตพฺพา, เกน การเณน อริยธมฺมา เทสิตาติ? เยน เยน วา อากาเรน อริยธมฺมา เทสิตา, เตน เตน ปกาเรน อยํ กิเลโส ฐิโตฯ อตฺถิ หิ เอโก กิเลโส, เตน วา อริยธมฺมา น อญฺญถา อญฺญถา ปหาตโพฺพ, ยถา ทิฎฺฐิ ราโค อวิชฺชา จ ทสฺสเนน ปหาตพฺพาฯ สา เจ เอวญฺจ อวิชฺชา ภาวนาย ภูมิ วา ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพาฯ สาเยว อุทฺธํภาคิยํ อสงฺขตทสฺสนาย วิมุตฺติยา อนิมิเตฺตน เจโตสมาธินา อมนสิกาเรน ปหียติฯ เอวํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ อุปปริกฺขิตพฺพํฯ เย ทสฺสเนน ปหาตพฺพา กิเลสา ทสฺสนากาเรน อริยธโมฺม เทสิโต, ภาวนาย ปหาตพฺพา ภาวนากาเรน อริยธโมฺม เทสิโต, ปติเสวนา ปหาตพฺพา ปติเสวนากาเรน อริยธโมฺม เทสิโต, เอวํ วิโนทนปหาตพฺพา ยาว สตฺต อาสวา กาตพฺพา, ยาวญฺญถาฯ อญฺญถา เหส ธโมฺม ปหาตโพฺพ อเญฺญนากาเรน อริยธโมฺม เทสิโต, โส อริยธโมฺม อญฺญถา ปริเยสิตโพฺพฯ ยทิ อยํ ธโมฺม ปริเยสโต โย จ เทเสติ เยน เยนากาเรน, โส อริยธโมฺม ปริเยสิตโพฺพ, เตนากาเรน กิเลโส ปหียติฯ โส ตตฺถ อุปปริกฺขิตโพฺพฯ อถ น ยุชฺชติ ยทิ หิ เตน สุเตฺตน วิหิตํ สุตฺตํ วีมํสิตพฺพํฯ ยถา ยุชฺชติ, ตถา คเหตพฺพํฯ ยถา น ยุชฺชติ, ตถา น คเหตพฺพํ, อทฺธา เอตํ ภควตา น ภาสิตํ, อายสฺมตา วา ทุคฺคหิตํ, ยถา มหาปเทเส นิทฺทิสิตพฺพํ, ภควตา ยถาภูตํ เทสิตํ, โย จ ธโมฺม เทสิโต กุสโล จ อกุสโล จ ตสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจโย ปริเยสิตโพฺพฯ น หิ ปจฺจยา วินา ธโมฺม อปฺปจฺจโย อุปฺปชฺชติฯ ตตฺถ โก อากาโร ปริเยสนาย?
41. Tattha kusale desite sutte byākaraṇe vā saṃkilesā na yujjanti ariyadhammā vā, te mahāpadese niddisitabbāvayavena apakaḍḍhitabbā . Tattha kilesehi ca desitehi ariyadhammesu ca yadipi tena ariyadhammena te kilesā pahānaṃ gacchanti. Tatthapi uttari upaparikkhitabbaṃ. Kena kāraṇena ete kilesā pajahitabbā, kena kāraṇena ariyadhammā desitāti? Yena yena vā ākārena ariyadhammā desitā, tena tena pakārena ayaṃ kileso ṭhito. Atthi hi eko kileso, tena vā ariyadhammā na aññathā aññathā pahātabbo, yathā diṭṭhi rāgo avijjā ca dassanena pahātabbā. Sā ce evañca avijjā bhāvanāya bhūmi vā dhammā bhāvanāya pahātabbā. Sāyeva uddhaṃbhāgiyaṃ asaṅkhatadassanāya vimuttiyā animittena cetosamādhinā amanasikārena pahīyati. Evaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ upaparikkhitabbaṃ. Ye dassanena pahātabbā kilesā dassanākārena ariyadhammo desito, bhāvanāya pahātabbā bhāvanākārena ariyadhammo desito, patisevanā pahātabbā patisevanākārena ariyadhammo desito, evaṃ vinodanapahātabbā yāva satta āsavā kātabbā, yāvaññathā. Aññathā hesa dhammo pahātabbo aññenākārena ariyadhammo desito, so ariyadhammo aññathā pariyesitabbo. Yadi ayaṃ dhammo pariyesato yo ca deseti yena yenākārena, so ariyadhammo pariyesitabbo, tenākārena kileso pahīyati. So tattha upaparikkhitabbo. Atha na yujjati yadi hi tena suttena vihitaṃ suttaṃ vīmaṃsitabbaṃ. Yathā yujjati, tathā gahetabbaṃ. Yathā na yujjati, tathā na gahetabbaṃ, addhā etaṃ bhagavatā na bhāsitaṃ, āyasmatā vā duggahitaṃ, yathā mahāpadese niddisitabbaṃ, bhagavatā yathābhūtaṃ desitaṃ, yo ca dhammo desito kusalo ca akusalo ca tassa dhammassa paccayo pariyesitabbo. Na hi paccayā vinā dhammo appaccayo uppajjati. Tattha ko ākāro pariyesanāya?
ตตฺถ ตถารูปํ สเหตุ สปฺปจฺจยํ โสยํ ธโมฺม วุโตฺตติ อิทํ วีมํสิตพฺพํฯ โส จ ปจฺจโย ติวิโธ – มุทุ มโชฺฌ อธิมโตฺตฯ ตตฺถ มุทุมฺหิ ปจฺจเย มุทุธโมฺม คเหตโพฺพ, เอวํ สเตฺยส ปจฺจโย ทุวิโธ ปรํปราปจฺจโย จ สมนนฺตรปจฺจโย จฯ โส ปจฺจโย มุทุเตน พฺยาธิมตฺตํ ปริเยสิตพฺพํฯ กิํ การณํ? อญฺญตโรปิ ปจฺจโย อเญฺญหิ ปจฺจเยหิ ปริยตฺติํ วา ปาริปูริํ วา คจฺฉติ ฯ ตตฺถ โย ธโมฺม เทสิโต, ตสฺส ธมฺมสฺส เอเตน วา การเณน วา เหตุ ปริเยสิตโพฺพฯ ยถา ปจฺจโย เหตุนา ปจฺจเยน จ, โส ตสฺส ธมฺมสฺส นิสฺสโนฺท ปริเยสิตโพฺพฯ ยถา นิทฺทิโฎฺฐ อธิฎฺฐาเน ปธานํ ปริเยสติ, โส ปจฺจโย ปริเยสิตโพฺพฯ น หิ มุทุสฺส ธมฺมสฺส อธิมโตฺต นิสฺสโนฺท อธิมตฺตสฺส วา นิสฺสนฺทสฺส มุทุธโมฺม, อถ มุทุสฺส มุทุ มชฺฌาย มโชฺฌ อธิมตฺตสฺส อธิมโตฺต ยุชฺชติ, ตํ คเหตพฺพํ, อถ น ยุชฺชติ น คเหตพฺพํฯ ยญฺจ ภควา อารภติ ธมฺมํ เทเสตุํ, ตํเยว ธมฺมํ มชฺฌนฺตปริโยสานํ เทเสติ, ยถา สุตฺตาธิฎฺฐาเน ธมฺมา อาทิมฺหิ นิทฺทิสติ, ตํเยว พหุ ตสฺส สุตฺตสฺส ปริโยสานํฯ ตสฺส หิ ธมฺมสฺส วเสน ตํ สุตฺตํ โหติ คาถา วา พฺยากรณํ ขุทฺทกํ มหนฺตํ วา, ยถา ปน ทุวิธา อนุรูปนฺติ วา ถปนา จ เทสนาถปนาฯ รูปนฺติปิ ธมฺมสฺส ปริเยสิตพฺพาฯ ยถา จ ภควตา ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ สํวรณํ เทสิตํ ตณฺหาย นิคฺคหณตฺถํ อิจฺฉาว โหติฯ เทเสติ ยถา โคปาลโกปเม สุเตฺต อเญฺญหิปิ สุเตฺตหิ ภควา ภาสติ อิจฺฉาว โหติ มชฺฌิมนิกาเย วิตโกฺก อยํ ภควโต เทสนานุรูปนฺติ อิติ โส ธโมฺม อเญฺญสุปิ เวยฺยากรเณสุ ปริเยสิตโพฺพฯ น หิ เอกํ หิ สุเตฺต ทฎฺฐโพฺพฯ ยุชฺชนํ ตํ คเหตพฺพํฯ
Tattha tathārūpaṃ sahetu sappaccayaṃ soyaṃ dhammo vuttoti idaṃ vīmaṃsitabbaṃ. So ca paccayo tividho – mudu majjho adhimatto. Tattha mudumhi paccaye mududhammo gahetabbo, evaṃ satyesa paccayo duvidho paraṃparāpaccayo ca samanantarapaccayo ca. So paccayo mudutena byādhimattaṃ pariyesitabbaṃ. Kiṃ kāraṇaṃ? Aññataropi paccayo aññehi paccayehi pariyattiṃ vā pāripūriṃ vā gacchati . Tattha yo dhammo desito, tassa dhammassa etena vā kāraṇena vā hetu pariyesitabbo. Yathā paccayo hetunā paccayena ca, so tassa dhammassa nissando pariyesitabbo. Yathā niddiṭṭho adhiṭṭhāne padhānaṃ pariyesati, so paccayo pariyesitabbo. Na hi mudussa dhammassa adhimatto nissando adhimattassa vā nissandassa mududhammo, atha mudussa mudu majjhāya majjho adhimattassa adhimatto yujjati, taṃ gahetabbaṃ, atha na yujjati na gahetabbaṃ. Yañca bhagavā ārabhati dhammaṃ desetuṃ, taṃyeva dhammaṃ majjhantapariyosānaṃ deseti, yathā suttādhiṭṭhāne dhammā ādimhi niddisati, taṃyeva bahu tassa suttassa pariyosānaṃ. Tassa hi dhammassa vasena taṃ suttaṃ hoti gāthā vā byākaraṇaṃ khuddakaṃ mahantaṃ vā, yathā pana duvidhā anurūpanti vā thapanā ca desanāthapanā. Rūpantipi dhammassa pariyesitabbā. Yathā ca bhagavatā pañcannaṃ indriyānaṃ saṃvaraṇaṃ desitaṃ taṇhāya niggahaṇatthaṃ icchāva hoti. Deseti yathā gopālakopame sutte aññehipi suttehi bhagavā bhāsati icchāva hoti majjhimanikāye vitakko ayaṃ bhagavato desanānurūpanti iti so dhammo aññesupi veyyākaraṇesu pariyesitabbo. Na hi ekaṃ hi sutte daṭṭhabbo. Yujjanaṃ taṃ gahetabbaṃ.
๔๒. ตตฺถ กตมํ อนุญฺญาตํ? ยํ กิญฺจิ สุตฺตํ ภควตา น ภาสิตํ ตญฺจ สุเตฺตสุเยว นฺทิสฺสติ, เอวเมตํ ธาเรตพฺพํฯ ยถา อสุเกน ภาสิตนฺติ, ตํ สุตฺตํ วีมํสิตพฺพํฯ กิํ นุ โข อิมํ สุตฺตํ อนุญฺญาตํ ขมํ ภควโต อุทาหุ นานุญฺญาตํ ขมํ, กิญฺจิ รูปญฺจ สุตฺตํ ภควโต อนุญฺญาตํ ขมํ กิญฺจิ รูปญฺจ นานุญฺญาตํ ขมํ? ยํ สพฺพโส อโนตาเรตฺวา ทสพโล โคจรํ เทเสติ, ตํ สพฺพํ สุตฺตํ ภควโต นานุญฺญาตํ ขมํฯ อตฺถิปิ โส สาวโก ทสพลานํ โคจรํ ชานาติ โอธิโส อโนธิโส, ตํ ปน พลํ สพฺพโส น ชานาติ อญฺญถา นาม สวเนน, ยถา อายสฺมตา สาริปุเตฺตน เยน พฺราหฺมโณ โอวทิโต, ตสฺส อายสฺมโต นตฺถิ อินฺทฺริยพลเวมตฺตญาณํ, เตน ปุคฺคลปโร 1 ปรญฺจ ตํ อชานโนฺต สติ อุตฺตริกรณีเย อุปฺปาทิโต, โส ภควตา อปสาทิโตฯ ยถาว อายสฺมา มหากสฺสโป ภาคิเนยฺยํ โอวทติ อนนฺตริยสมนฺนาคโต อิทฺธิปาฎิหีเรน องฺคุลิโย อทีเปตฺวา ยํ สเพฺพสํ ธมฺมานํ กมฺมสมาทานานํ เหตุโส ฐานโส ยถาภูตํ ญาณํ, ตสฺส อายสฺมโต สํวิชฺชเต, เตน นํ โอวทติ, ตํ ภควา กโรติฯ
42. Tattha katamaṃ anuññātaṃ? Yaṃ kiñci suttaṃ bhagavatā na bhāsitaṃ tañca suttesuyeva ndissati, evametaṃ dhāretabbaṃ. Yathā asukena bhāsitanti, taṃ suttaṃ vīmaṃsitabbaṃ. Kiṃ nu kho imaṃ suttaṃ anuññātaṃ khamaṃ bhagavato udāhu nānuññātaṃ khamaṃ, kiñci rūpañca suttaṃ bhagavato anuññātaṃ khamaṃ kiñci rūpañca nānuññātaṃ khamaṃ? Yaṃ sabbaso anotāretvā dasabalo gocaraṃ deseti, taṃ sabbaṃ suttaṃ bhagavato nānuññātaṃ khamaṃ. Atthipi so sāvako dasabalānaṃ gocaraṃ jānāti odhiso anodhiso, taṃ pana balaṃ sabbaso na jānāti aññathā nāma savanena, yathā āyasmatā sāriputtena yena brāhmaṇo ovadito, tassa āyasmato natthi indriyabalavemattañāṇaṃ, tena puggalaparo 2 parañca taṃ ajānanto sati uttarikaraṇīye uppādito, so bhagavatā apasādito. Yathāva āyasmā mahākassapo bhāgineyyaṃ ovadati anantariyasamannāgato iddhipāṭihīrena aṅguliyo adīpetvā yaṃ sabbesaṃ dhammānaṃ kammasamādānānaṃ hetuso ṭhānaso yathābhūtaṃ ñāṇaṃ, tassa āyasmato saṃvijjate, tena naṃ ovadati, taṃ bhagavā karoti.
‘‘สเจปิ ทส ปโชฺชเต, ธารยิสฺสสิ กสฺสป;
‘‘Sacepi dasa pajjote, dhārayissasi kassapa;
เนว ทกฺขติ รูปานิ, จกฺขุ ตสฺส น วิชฺชตี’’ติฯ
Neva dakkhati rūpāni, cakkhu tassa na vijjatī’’ti.
อปิ จ โข ยถา ทูโต ราชวจเนน สตฺตมนุสาสติ, เอวํ เสสานุโค อญฺญาตกํ โฆสํ ปเรสํ เทเสติฯ อนุญฺญาตขมสุตฺตํ คเหตพฺพํฯ อนนุญฺญาตขมํ น คเหตพฺพํฯ
Api ca kho yathā dūto rājavacanena sattamanusāsati, evaṃ sesānugo aññātakaṃ ghosaṃ paresaṃ deseti. Anuññātakhamasuttaṃ gahetabbaṃ. Ananuññātakhamaṃ na gahetabbaṃ.
ตตฺถ กตโม สุตฺตสงฺกโร? ปญฺจวิธํ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยํ วาสนาภาคิยํ ทสฺสนภาคิยํ ภาวนาภาคิยํ อเสกฺขภาคิยํฯ อญฺญํ อาราเธยฺย อญฺญํ เทเสติ อญฺญสฺส จ สุตฺตสฺส อตฺถํ อญฺญมฺหิ สุเตฺต นิทฺทิสติฯ สุตฺตสฺส วา หิ อเนกาการํ อตฺถํ นิทฺทิสติฯ อริยธมฺมสาธเน อตฺถํ วิวรติฯ วาสนาภาคิยสฺส อตฺถํ ทสฺสนภาคิเยสุ นิทฺทิสติฯ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ อตฺถํ อุทฺธํภาคิเยสุ นิทฺทิสติฯ มุทุมชฺฌานํ อินฺทฺริยานํ อธิมเตฺตสุ สุเตฺตสุ นิทฺทิสติฯ อิติ อยํ สุตฺตํ สเมฺภทํ เหตุนา จ นิสฺสเนฺทน จ ผเลน จ นิเทฺทเสน จ มุทุมชฺฌาธิมตฺตตายปิ จ อเตฺถน จ พฺยญฺชเนน จ โย สเมฺภโท, อยํ วุจฺจติ สุตฺตสงฺกโรฯ โย อสเมฺภโท, อยํ วุจฺจติ สุตฺตวิจโยฯ
Tattha katamo suttasaṅkaro? Pañcavidhaṃ suttaṃ, saṃkilesabhāgiyaṃ vāsanābhāgiyaṃ dassanabhāgiyaṃ bhāvanābhāgiyaṃ asekkhabhāgiyaṃ. Aññaṃ ārādheyya aññaṃ deseti aññassa ca suttassa atthaṃ aññamhi sutte niddisati. Suttassa vā hi anekākāraṃ atthaṃ niddisati. Ariyadhammasādhane atthaṃ vivarati. Vāsanābhāgiyassa atthaṃ dassanabhāgiyesu niddisati. Orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ atthaṃ uddhaṃbhāgiyesu niddisati. Mudumajjhānaṃ indriyānaṃ adhimattesu suttesu niddisati. Iti ayaṃ suttaṃ sambhedaṃ hetunā ca nissandena ca phalena ca niddesena ca mudumajjhādhimattatāyapi ca atthena ca byañjanena ca yo sambhedo, ayaṃ vuccati suttasaṅkaro. Yo asambhedo, ayaṃ vuccati suttavicayo.
ตตฺถายํ อุทฺทานคาถา
Tatthāyaṃ uddānagāthā
ปุริมานํ อกฺขณฺฑํ, ยถาภูตสฺส ปจฺจโย;
Purimānaṃ akkhaṇḍaṃ, yathābhūtassa paccayo;
นิสฺสโนฺท วาสนาสทฺธิ, อนุญฺญา สุตฺตสงฺกโรฯ
Nissando vāsanāsaddhi, anuññā suttasaṅkaro.
เถรสฺส มหากจฺจายนสฺส
Therassa mahākaccāyanassa
สุตฺตวิจโย นาม จตุตฺถภูมิฯ
Suttavicayo nāma catutthabhūmi.
Footnotes:
