| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / เปฎโกปเทสปาฬิ • Peṭakopadesapāḷi |
๕. ปญฺจมภูมิ
5. Pañcamabhūmi
๔๓. ตตฺถ กตโม หารวิภโงฺค? ยตฺถ โสฬส หารา อกฺขรโส เภทํ คจฺฉนฺติฯ ตตฺถ อาทิมฺหิ เทสนาหาโรฯ ตตฺถ อยํ คาถา กุสลา วา อกุสลา วา สจฺจานิ วา สเจฺจกเทโส วาฯ กิํ เทสิตนฺติ? สุเตฺต วีมํสา เทสนาหาโรฯ ยถา อริยสจฺจานิ นิเกฺขโป จตฺตาริ สจฺจานิ สาธารณานิ อสาธารณานิ จฯ ยานิ จ อฎฺฐารส ปทานิ ทุกฺขโต สตฺต ปทานิ สเงฺขเปน กายิเกน เจตสิเกน ทุเกฺขน, อปฺปิยสมฺปโยเคน ปิยวิปฺปโยเคน จ ตีหิ จ สงฺขตาหิฯ ตตฺถ ตีณิ สงฺขตลกฺขณานิ ติโสฺส ทุกฺขตา อุปฺปาโท สงฺขตลกฺขณํ, สงฺขารทุกฺขตาย ทุกฺขตา จ สงฺขตลกฺขณํ, วิปริณามทุกฺขตาย ทุกฺขตาติ อญฺญถตฺถํ จ สงฺขตลกฺขณํ, ทุกฺขทุกฺขตาย จ ทุกฺขตา, อิเมสํ ติณฺณํ สงฺขตลกฺขณานํ ตีสุ เวทนาภูมีสุ อทุกฺขมสุขา เวทนา อุปฺปาโท สงฺขตลกฺขณํ, สงฺขารทุกฺขตาย จ ทุกฺขตา ตโย สงฺขตลกฺขณํ, สุขา เวทนาย จ วิปริณามทุกฺขตาย จ ทุกฺขตาติ อญฺญถตฺตํ สงฺขตลกฺขณํ, ทุกฺขาเวทนา ทุกฺขทุกฺขตา จ ทุกฺขตา อิมมฺหิ อิเมสุ นวปเทสุ ปฐมเกสุ สตฺตสุ ปเทสุ โสฬสสุ ปเทสุ ทุกฺขา ปริเยสิตพฺพา, เอกาทส ทุกฺขตาย จ ลกฺขณํ นิเทฺทเส นิทฺทิฎฺฐํฯ ปาตุภาวลกฺขณา ชาติยา จ ปาตุภาวจุติลกฺขโณ จุโตติ วิตฺถาเรน ปนฺนรสปทานิ กตฺตพฺพานิ, เอวํ สาธารณานิ อสาธารณานิ จ สตฺตสุ ทสสุ ปเทสุ สญฺญาส ติวิเธ จ สาสนปฺปฎฺฐาเน อฎฺฐารสวิเธสุ จ สุตฺตาธิฎฺฐาเนสุ ทสวิเธสุ จ สุตฺตวิเธเยฺยสุ โสฬสวิเธสุ จ หาเรสุ เอกวีสติวิธาย จ ปวิจยวีมํสายาติ อิทํ เทสิตํฯ ยถาภูตญฺจ เทสิตนฺติ, อยํ วุจฺจติ เทสนาหาโรฯ
43. Tattha katamo hāravibhaṅgo? Yattha soḷasa hārā akkharaso bhedaṃ gacchanti. Tattha ādimhi desanāhāro. Tattha ayaṃ gāthā kusalā vā akusalā vā saccāni vā saccekadeso vā. Kiṃ desitanti? Sutte vīmaṃsā desanāhāro. Yathā ariyasaccāni nikkhepo cattāri saccāni sādhāraṇāni asādhāraṇāni ca. Yāni ca aṭṭhārasa padāni dukkhato satta padāni saṅkhepena kāyikena cetasikena dukkhena, appiyasampayogena piyavippayogena ca tīhi ca saṅkhatāhi. Tattha tīṇi saṅkhatalakkhaṇāni tisso dukkhatā uppādo saṅkhatalakkhaṇaṃ, saṅkhāradukkhatāya dukkhatā ca saṅkhatalakkhaṇaṃ, vipariṇāmadukkhatāya dukkhatāti aññathatthaṃ ca saṅkhatalakkhaṇaṃ, dukkhadukkhatāya ca dukkhatā, imesaṃ tiṇṇaṃ saṅkhatalakkhaṇānaṃ tīsu vedanābhūmīsu adukkhamasukhā vedanā uppādo saṅkhatalakkhaṇaṃ, saṅkhāradukkhatāya ca dukkhatā tayo saṅkhatalakkhaṇaṃ, sukhā vedanāya ca vipariṇāmadukkhatāya ca dukkhatāti aññathattaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ, dukkhāvedanā dukkhadukkhatā ca dukkhatā imamhi imesu navapadesu paṭhamakesu sattasu padesu soḷasasu padesu dukkhā pariyesitabbā, ekādasa dukkhatāya ca lakkhaṇaṃ niddese niddiṭṭhaṃ. Pātubhāvalakkhaṇā jātiyā ca pātubhāvacutilakkhaṇo cutoti vitthārena pannarasapadāni kattabbāni, evaṃ sādhāraṇāni asādhāraṇāni ca sattasu dasasu padesu saññāsa tividhe ca sāsanappaṭṭhāne aṭṭhārasavidhesu ca suttādhiṭṭhānesu dasavidhesu ca suttavidheyyesu soḷasavidhesu ca hāresu ekavīsatividhāya ca pavicayavīmaṃsāyāti idaṃ desitaṃ. Yathābhūtañca desitanti, ayaṃ vuccati desanāhāro.
๔๔. ตตฺถ กตโม วิจโย หาโร?
44. Tattha katamo vicayo hāro?
ปทํ ปญฺหา จ ปุจฺฉา จ, กิํ ปุพฺพํ กิญฺจ ปจฺฉิมํ;
Padaṃ pañhā ca pucchā ca, kiṃ pubbaṃ kiñca pacchimaṃ;
อนุคีติ สา จ วิจโย, หาโร วิจโยติ นิทฺทิโฎฺฐฯ
Anugīti sā ca vicayo, hāro vicayoti niddiṭṭho.
ปทนฺติ ปฐมํ ปทํฯ ตสฺส โก อโตฺถ? ยํ ภควา ปุโฎฺฐ อายสฺมตา อชิเตน ตํ คเหตพฺพํ, กติปทานิ ปุฎฺฐานิ ยถากิํ เกนสฺสุ นิวุโต โลโกติ คาถา, อิมานิ กติปทานิ จตฺตาริ อิติ วิสชฺชนาย ปุจฺฉาฯ ยตฺตเกหิ ปเทหิ ภควตา วิสชฺชิตานิ ปทานิ อิติ ปุจฺฉาย จ ยา ปทานํ สงฺกาสนา, อิทํ วุจฺจติ ปทนฺติฯ
Padanti paṭhamaṃ padaṃ. Tassa ko attho? Yaṃ bhagavā puṭṭho āyasmatā ajitena taṃ gahetabbaṃ, katipadāni puṭṭhāni yathākiṃ kenassu nivuto lokoti gāthā, imāni katipadāni cattāri iti visajjanāya pucchā. Yattakehi padehi bhagavatā visajjitāni padāni iti pucchāya ca yā padānaṃ saṅkāsanā, idaṃ vuccati padanti.
ปญฺหาติ อิมานิ จตฺตาริ ปทานิฯ กติ ปญฺหา? เอโก วา เทฺว วา ตทุตฺตริ วา อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ เอโก ปโญฺห, อตฺถานุปริวตฺติ พฺยญฺชนํ โหติ, สมฺพหุลานิปิ ปทานิ เอกเมวตฺถํ ปุจฺฉติฯ อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ อนุปริวตฺตีนิ ตํ พฺยญฺชเนน เอโก ปโญฺหว โหติฯ เกนสฺสุ นิวุโต โลโกติ โลกํ สนฺธาย ปุจฺฉติ, เกนสฺสุ นปฺปกาสติ กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสีติ ตํเยว ปุจฺฉติฯ กิํสุ ตสฺส มหพฺภยนฺติ ตํเยว ปุจฺฉติฯ เอวํ อตฺถานุปริวตฺติ พฺยญฺชนํ เอโก ปโญฺห โหติ, โส ปโญฺห จตุพฺพิโธ เอกํสพฺยากรณีโย วิภชฺชพฺยากรณีโย ปฎิปุจฺฉาพฺยากรณีโย ฐปนิโยติฯ ตตฺถ จกฺขุ อนิจฺจนฺติ เอกํสพฺยากรณีโย, ยํ อนิจฺจํ ตํ ทุกฺขนฺติ วิภชฺชพฺยากรณีโย, สิยา อนิจฺจํ น จกฺขุ, ยานิปิ อายตนานิ จ น จกฺขุ, ตานิปิ อนิจฺจนฺติ น จกฺขุเยว, อยํ วิภชฺชพฺยากรณีโย, ยํ จกฺขุ ตํ จกฺขุนฺทฺริยํ เนติ ปฎิปุจฺฉาพฺยากรณีโย, ตํ จกฺขุ ตถาคโตติ ฐปนิโยฯ อญฺญตฺร จกฺขุนาติ ฐปนิโย ปโญฺหฯ อิทํ ปญฺหํ ภควา กิํ ปุจฺฉิโต, โลกสฺส สํกิเลโส ปุจฺฉิโตฯ กิํ การณํ? ติวิโธ หิ สํกิเลโส ตณฺหาสํกิเลโส จ ทิฎฺฐิสํกิเลโส จ ทุจฺจริตสํกิเลโส จฯ ตตฺถ อวิชฺชาย นิวุโตติ อวิชฺชํ ทเสฺสติ, ชปฺปาติ ตณฺหํ ทเสฺสติ, มหพฺภยนฺติ อกุสลสฺส กมฺมสฺส วิปากํ ทเสฺสติ, โสตํ นาม สุขเวทนียสฺส กมฺมสฺส ทุกฺขเวทนีโย วิปาโก ภวิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ ภควา วิสเชฺชติ, จตูหิ โย ปเทหิ อวิชฺชาย นิวุโต โลโกติ…เป.… เอวํ วุจฺจติฯ
Pañhāti imāni cattāri padāni. Kati pañhā? Eko vā dve vā taduttari vā imāni cattāri padāni eko pañho, atthānuparivatti byañjanaṃ hoti, sambahulānipi padāni ekamevatthaṃ pucchati. Imāni cattāri padāni anuparivattīni taṃ byañjanena eko pañhova hoti. Kenassu nivuto lokoti lokaṃ sandhāya pucchati, kenassu nappakāsati kissābhilepanaṃ brūsīti taṃyeva pucchati. Kiṃsu tassa mahabbhayanti taṃyeva pucchati. Evaṃ atthānuparivatti byañjanaṃ eko pañho hoti, so pañho catubbidho ekaṃsabyākaraṇīyo vibhajjabyākaraṇīyo paṭipucchābyākaraṇīyo ṭhapaniyoti. Tattha cakkhu aniccanti ekaṃsabyākaraṇīyo, yaṃ aniccaṃ taṃ dukkhanti vibhajjabyākaraṇīyo, siyā aniccaṃ na cakkhu, yānipi āyatanāni ca na cakkhu, tānipi aniccanti na cakkhuyeva, ayaṃ vibhajjabyākaraṇīyo, yaṃ cakkhu taṃ cakkhundriyaṃ neti paṭipucchābyākaraṇīyo, taṃ cakkhu tathāgatoti ṭhapaniyo. Aññatra cakkhunāti ṭhapaniyo pañho. Idaṃ pañhaṃ bhagavā kiṃ pucchito, lokassa saṃkileso pucchito. Kiṃ kāraṇaṃ? Tividho hi saṃkileso taṇhāsaṃkileso ca diṭṭhisaṃkileso ca duccaritasaṃkileso ca. Tattha avijjāya nivutoti avijjaṃ dasseti, jappāti taṇhaṃ dasseti, mahabbhayanti akusalassa kammassa vipākaṃ dasseti, sotaṃ nāma sukhavedanīyassa kammassa dukkhavedanīyo vipāko bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti bhagavā visajjeti, catūhi yo padehi avijjāya nivuto lokoti…pe… evaṃ vuccati.
๔๕. ตทุตฺตริ ปฎิปุจฺฉติ, สวนฺติ สพฺพธิ โสตาติ คาถา, จตฺตาริ ปทานิ ปุจฺฉติ ตํ ภควา ทฺวีหิ ปเทหิ วิสเชฺชติฯ
45. Taduttari paṭipucchati, savanti sabbadhi sotāti gāthā, cattāri padāni pucchati taṃ bhagavā dvīhi padehi visajjeti.
ยานิ โสตานิ โลกสฺมิํ, สติ เตสํ นิวารณํ;
Yāni sotāni lokasmiṃ, sati tesaṃ nivāraṇaṃ;
โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธียเรฯ
Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare.
อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ ทฺวีหิ ปเทหิ วิสเชฺชติฯ อิทํ ปทนฺติ ปุจฺฉิโต, ตสฺส สํกิลิฎฺฐสฺส โลกสฺส โวทานํ ปุจฺฉิโต, โสตานิ ฉ ตณฺหากายา พหุลาธิวจเนน นิทฺทิฎฺฐา ภวนฺติ สเพฺพหิ อายตเนหิฯ ตานิ โสตานิ เกน นิวาริยนฺตีติ ปริยุฎฺฐานปหานํ ปุจฺฉติ, เกน โสตา ปิธียเรติ อนุสยสมุคฺฆาตํ ปุจฺฉติฯ ตตฺถ ภควา ฉสุ ทฺวาเรสุ สติยา เทเสติ, โย หิ สมฺปชาโน วิหรติ สติโทวาริเก จ ตสฺส อินฺทฺริยานิ คุตฺตานิ สมฺภวนฺติฯ ตตฺถ คุเตฺตสุ อินฺทฺริเยสุ ยา ยา วิปสฺสนา, สา สา เตสํ เตสํ โสตานํ ตสฺสา จ อวิชฺชาย โย โลโก นิวุโต อจฺจนฺตปหานาย สํวตฺตติฯ เอวํ โสตานิ ปิหิตานิปิ ภวนฺติ ตโต อุตฺตริ ปุจฺฉติฯ
Imāni cattāri padāni dvīhi padehi visajjeti. Idaṃ padanti pucchito, tassa saṃkiliṭṭhassa lokassa vodānaṃ pucchito, sotāni cha taṇhākāyā bahulādhivacanena niddiṭṭhā bhavanti sabbehi āyatanehi. Tāni sotāni kena nivāriyantīti pariyuṭṭhānapahānaṃ pucchati, kena sotā pidhīyareti anusayasamugghātaṃ pucchati. Tattha bhagavā chasu dvāresu satiyā deseti, yo hi sampajāno viharati satidovārike ca tassa indriyāni guttāni sambhavanti. Tattha guttesu indriyesu yā yā vipassanā, sā sā tesaṃ tesaṃ sotānaṃ tassā ca avijjāya yo loko nivuto accantapahānāya saṃvattati. Evaṃ sotāni pihitānipi bhavanti tato uttari pucchati.
ปญฺญา จ สติ จ นามรูปสฺส โข ตสฺส ภควนฺตํ ปุฎฺฐุมาคมฺม กเตฺถตํ อุปสมฺมติ อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ ภควา เอเกน ปเทน วิสเชฺชติฯ
Paññā ca sati ca nāmarūpassa kho tassa bhagavantaṃ puṭṭhumāgamma katthetaṃ upasammati imāni cattāri padāni bhagavā ekena padena visajjeti.
วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอเตฺถตํ อุปสมฺมติฯ
Viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ upasammati.
อิมินา ปเญฺหน กิํ ปุจฺฉติ? อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุํ ปุจฺฉติ, ตํ ภควา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา วิสเชฺชติฯ ตตฺถ ปฐเมน ปเญฺหน สํกิเลสํ ปุจฺฉติฯ ทุติเยน ปเญฺหน โวทานํ ปุจฺฉติฯ ตติเยน ปเญฺหน โสปาทิเสสนิพฺพานธาตุํ ปุจฺฉติฯ จตุเตฺถน ปเญฺหน อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุํ ปฎิปุจฺฉติ ตโต อุตฺตริ ปฎิปุจฺฉติฯ
Iminā pañhena kiṃ pucchati? Anupādisesanibbānadhātuṃ pucchati, taṃ bhagavā anupādisesāya nibbānadhātuyā visajjeti. Tattha paṭhamena pañhena saṃkilesaṃ pucchati. Dutiyena pañhena vodānaṃ pucchati. Tatiyena pañhena sopādisesanibbānadhātuṃ pucchati. Catutthena pañhena anupādisesanibbānadhātuṃ paṭipucchati tato uttari paṭipucchati.
เตสํ เม นิปโก อิริยํ, ปุโฎฺฐ ปพฺรูหิ มาริสฯ
Tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisa.
อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ ปุจฺฉติฯ กติ จ ปน เต ปเญฺห สงฺขาตธมฺมา จ อรหนฺตา เสกฺขา จ? กิํ ปุพฺพํ กิญฺจ ปจฺฉิมนฺติ อยมโตฺถฯ ตตฺถ กตรํ ปฐมํ ปุจฺฉติ, กตรํ ปจฺฉา? อรหนฺตํ ปฐมํ ปุจฺฉติฯ เสกฺขธเมฺม ตตฺถ เกน ปเทน สงฺขาตธมฺมาติ อรหโนฺต คหิตา, ปุถูติ เสกฺขา คหิตาฯ เตสํ เม นิปโกติ สาธารณํ ปทํ ภควนฺตํ ปุจฺฉติฯ ตสฺส สาธารณานิ จ อสาธารณานิ จ ปเญฺหสุ ปุจฺฉิตพฺพานิฯ ตํ ภควา วิสเชฺชติฯ น ตถา ปุฎฺฐํ, ปฐมํ ปุฎฺฐํ, ตํ ปจฺฉา วิสเชฺชติฯ ยํ ปจฺฉา ปุจฺฉิตํ ปฐมํ วิสเชฺชติฯ กิญฺจ อิทํ ปุจฺฉิตํ วิสุทฺธานํ วิสุชฺฌนฺตานญฺจ กา อิริยาติ อิทํ ปุจฺฉิ, ตํ กาเมสุ นาภิคิเชฺฌยฺยฯ มนสานาวิโล สิยาติ ปริยุฎฺฐานานิ วิตเกฺกน จ ภควา นิวาเรติ, เทฺว ปน วิตกฺกอนาวิลตาย ปริยุฎฺฐานํ, ยถา นีวรเณสุ นิทฺทิฎฺฐํฯ กุสลา สพฺพธเมฺมสูติ อรหนฺตํ วิสเชฺชติฯ
Imāni cattāri padāni pucchati. Kati ca pana te pañhe saṅkhātadhammā ca arahantā sekkhā ca? Kiṃ pubbaṃ kiñca pacchimanti ayamattho. Tattha kataraṃ paṭhamaṃ pucchati, kataraṃ pacchā? Arahantaṃ paṭhamaṃ pucchati. Sekkhadhamme tattha kena padena saṅkhātadhammāti arahanto gahitā, puthūti sekkhā gahitā. Tesaṃ me nipakoti sādhāraṇaṃ padaṃ bhagavantaṃ pucchati. Tassa sādhāraṇāni ca asādhāraṇāni ca pañhesu pucchitabbāni. Taṃ bhagavā visajjeti. Na tathā puṭṭhaṃ, paṭhamaṃ puṭṭhaṃ, taṃ pacchā visajjeti. Yaṃ pacchā pucchitaṃ paṭhamaṃ visajjeti. Kiñca idaṃ pucchitaṃ visuddhānaṃ visujjhantānañca kā iriyāti idaṃ pucchi, taṃ kāmesu nābhigijjheyya. Manasānāvilo siyāti pariyuṭṭhānāni vitakkena ca bhagavā nivāreti, dve pana vitakkaanāvilatāya pariyuṭṭhānaṃ, yathā nīvaraṇesu niddiṭṭhaṃ. Kusalā sabbadhammesūti arahantaṃ visajjeti.
เกนสฺสุ ตรติ โอฆนฺติ คาถา, อิมานิ จตฺตาริ ปทานิฯ จตฺตาโรเยว ปญฺหาฯ กิํ การณํ, น หิ เอตฺถ อตฺถานุปริวตฺติ พฺยญฺชนํ 5 ยถา ปฐมํ อชิตปเญฺหสุ, ตสฺส น เอกํเสน พหูนิ วิสชฺชนานิ, พหุกา ปญฺหา, เอโกว น จาปิ, สเพฺพ ปุจฺฉติ, ปุเพฺพ วิสชฺชิโต, ยถา จตุโตฺถ อชิโตปเญฺห, ยํ เอตฺถ ยถาภูตํ ปริเยสนาปทพเนฺธน วิสชฺชนาโย เอวํ ยถาภูตํ ปริเยสติฯ โย ปุน เอตฺถ ยํ เอวํ ปุจฺฉติ ตตฺถ อยมากาโร ปุจฺฉนายํ อโนฺตชฎา พหิชฎาติ คาถา 6 ปุจฺฉิตวิสชฺชนาย มคฺคิตพฺพาฯ กถํ วิสชฺชิตาติ ภควาติ วิสเชฺชติ? สีเล ปติฎฺฐาย นโร สปโญฺญติ คาถาฯ ตตฺถ จิตฺตภาวนาย สมถา, ปญฺญาภาวนาย วิปสฺสนาฯ ตตฺถ เอวํ อนุมียติ, เย ธมฺมา สมเถน จ วิปสฺสนาย จ ปหียนฺติ, เต อิเม อโนฺตชฎา พหิชฎาฯ ตตฺถ วิสชฺชนํ สมเถน ราโค ปหียติ, วิปสฺสนาย อวิชฺชาฯ อชฺฌตฺตวตฺถุโก ราโค อโนฺตชฎา, พาหิรวตฺถุโก ราโค พหิชฎาฯ อชฺฌตฺตวตฺถุกา สกฺกายทิฎฺฐิ, อยํ อโนฺตชฎาฯ เอกสฎฺฐิ ทิฎฺฐิคตานิ จ พาหิรวตฺถุกานิ พหิชฎา, ยา หิ อชฺฌตฺตวตฺถุกา ยา ทิฎฺฐิภาคิเยน ภวิสฺสติ, อยํ ชฎาฯ ตถา สํขิเตฺตน ยา กาจิ อชฺฌตฺตวตฺถุกา ตณฺหา จ ทิฎฺฐิ จ, อยํ อโนฺตชฎาฯ ยา กาจิ พาหิรวตฺถุกา ตณฺหา จ ทิฎฺฐิ จ, อยํ พหิชฎาฯ
Kenassu tarati oghanti gāthā, imāni cattāri padāni. Cattāroyeva pañhā. Kiṃ kāraṇaṃ, na hi ettha atthānuparivatti byañjanaṃ 7 yathā paṭhamaṃ ajitapañhesu, tassa na ekaṃsena bahūni visajjanāni, bahukā pañhā, ekova na cāpi, sabbe pucchati, pubbe visajjito, yathā catuttho ajitopañhe, yaṃ ettha yathābhūtaṃ pariyesanāpadabandhena visajjanāyo evaṃ yathābhūtaṃ pariyesati. Yo puna ettha yaṃ evaṃ pucchati tattha ayamākāro pucchanāyaṃ antojaṭā bahijaṭāti gāthā 8 pucchitavisajjanāya maggitabbā. Kathaṃ visajjitāti bhagavāti visajjeti? Sīle patiṭṭhāya naro sapaññoti gāthā. Tattha cittabhāvanāya samathā, paññābhāvanāya vipassanā. Tattha evaṃ anumīyati, ye dhammā samathena ca vipassanāya ca pahīyanti, te ime antojaṭā bahijaṭā. Tattha visajjanaṃ samathena rāgo pahīyati, vipassanāya avijjā. Ajjhattavatthuko rāgo antojaṭā, bāhiravatthuko rāgo bahijaṭā. Ajjhattavatthukā sakkāyadiṭṭhi, ayaṃ antojaṭā. Ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni ca bāhiravatthukāni bahijaṭā, yā hi ajjhattavatthukā yā diṭṭhibhāgiyena bhavissati, ayaṃ jaṭā. Tathā saṃkhittena yā kāci ajjhattavatthukā taṇhā ca diṭṭhi ca, ayaṃ antojaṭā. Yā kāci bāhiravatthukā taṇhā ca diṭṭhi ca, ayaṃ bahijaṭā.
ยถา เทวตา ภควนฺตํ ปุจฺฉติ ‘‘จตุจกฺกํ นวทฺวาร’’นฺติ คาถา 9ฯ ตตฺถ ภควา วิสเชฺชติ ‘‘เฉตฺวา นทฺธิํ วรตฺตํ จา’’ติ คาถา, อิทํ ภควา ทุกฺขนิโรธคามินิํ ปฎิปทํ วิสเชฺชติฯ อิมาย วิสชฺชนาย ภควา อนุมียติ กิเลเส เอตฺถ ปุริมาย คาถาย นิทฺทิสิตเพฺพนฯ ตํ หิ จตุจกฺกนฺติ จตฺตาโร วา หตฺถปาทาฯ นวทฺวารนฺติ นว วณมุขานิฯ ยถา จตุจกฺกนฺติ จตฺตาโร อุปาทานา, อุปาทานปฺปจฺจยา ภโว, อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธฯ นวทฺวารนฺติ นว มานวิธา, มานชาติกาย หิ ทุกฺขํ เสเยฺยนมฺหิ ปรโส ตีณิ ติกานิ ปุณฺณํฯ ติเกน สํยุตฺตํ หิ ปญฺจกามคุณิโก ราโคฯ ตตฺถ นทฺธีติ ตณฺหา วิสชฺชียติฯ วรตฺตนฺติ มานํ วิสเชฺชติ, อิจฺฉา โลโภ จ ปาปโกติ ปญฺจกามคุณิโก ราโคฯ ตตฺถ วิสมโลโภ ปาปโกติ นิทฺทิสิยติ สมูลตณฺหนฺติฯ อญฺญาณมูลกา ตณฺหาติ อญฺญาณมูลกา ตณฺหา, ตณฺหาย จ ทิฎฺฐิยา จ ปหานํฯ เย จ ปุน อเญฺญปิ เกจิ จตุจกฺกโยเคน เตเนว การเณน จ ยุชฺชนฺติ, สํสารคามิโน ธมฺมา สเพฺพ นิทฺทิสิตพฺพาฯ ตตฺถายํ คาถา วิสชฺชนา ปุจฺฉาย จ วิสชฺชนาย สเมติ 10ฯ ยํ ยทิ สเนฺทน อถ สห พฺยากรเณน อนุคีติยํ จ โส วิจโยติ ภควา ยตฺตกานิ ปทานิ นิกฺขิปติ, ตตฺตเกหิ อนุคายติฯ
Yathā devatā bhagavantaṃ pucchati ‘‘catucakkaṃ navadvāra’’nti gāthā 11. Tattha bhagavā visajjeti ‘‘chetvā naddhiṃ varattaṃ cā’’ti gāthā, idaṃ bhagavā dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ visajjeti. Imāya visajjanāya bhagavā anumīyati kilese ettha purimāya gāthāya niddisitabbena. Taṃ hi catucakkanti cattāro vā hatthapādā. Navadvāranti nava vaṇamukhāni. Yathā catucakkanti cattāro upādānā, upādānappaccayā bhavo, upādānanirodhā bhavanirodho. Navadvāranti nava mānavidhā, mānajātikāya hi dukkhaṃ seyyenamhi paraso tīṇi tikāni puṇṇaṃ. Tikena saṃyuttaṃ hi pañcakāmaguṇiko rāgo. Tattha naddhīti taṇhā visajjīyati. Varattanti mānaṃ visajjeti, icchā lobho ca pāpakoti pañcakāmaguṇiko rāgo. Tattha visamalobho pāpakoti niddisiyati samūlataṇhanti. Aññāṇamūlakā taṇhāti aññāṇamūlakā taṇhā, taṇhāya ca diṭṭhiyā ca pahānaṃ. Ye ca puna aññepi keci catucakkayogena teneva kāraṇena ca yujjanti, saṃsāragāmino dhammā sabbe niddisitabbā. Tatthāyaṃ gāthā visajjanā pucchāya ca visajjanāya sameti 12. Yaṃ yadi sandena atha saha byākaraṇena anugītiyaṃ ca so vicayoti bhagavā yattakāni padāni nikkhipati, tattakehi anugāyati.
๔๖. อฎฺฐหิ , ภิกฺขเว, อเงฺคหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทูเตยฺยํ คนฺตุมรหติ 13ฯ อิมานิ อฎฺฐ ปทานิ นิกฺขิตฺตานิฯ ฉหิ ปเทหิ ภควา อนุคายติฯ
46. Aṭṭhahi , bhikkhave, aṅgehi samannāgato bhikkhu dūteyyaṃ gantumarahati 14. Imāni aṭṭha padāni nikkhittāni. Chahi padehi bhagavā anugāyati.
น จ หาเปติ วจนํ, น จ ฉาเทติ สาสนํฯ
Na ca hāpeti vacanaṃ, na ca chādeti sāsanaṃ.
‘‘อสนฺทิทฺธิํ จ ภณติ, ปุจฺฉิโต น จ กุปฺปติ;
‘‘Asandiddhiṃ ca bhaṇati, pucchito na ca kuppati;
ส เว ตาทิสโก ภิกฺขุ, ทูเตยฺยํ คนฺตุมรหตี’’ติฯ
Sa ve tādisako bhikkhu, dūteyyaṃ gantumarahatī’’ti.
ตตฺถ ปน ภควา ยตฺตกานิ ปทานิ นิกฺขิปติ, ตตฺตเกหิ อนุคายติฯ สตฺตหิ, ภิกฺขเว, อเงฺคหิ สมนฺนาคโต กลฺยาณมิโตฺต ปิโย ครุภาวนีโยติ วิตฺถาเรน, อิทํ ภควา สตฺตหิ ปเทหิ อนุคายติฯ อิติ พหุสฺสุตวา อนุคายติ, อปฺปตรกถํ ปทํ วา นิเกฺขโป, พหุสฺสุตวา นว ปทานิ นิเกฺขโป, อปฺปตริกา อนุคีติยา พหุตริกา อนุคายติฯ อยํ วุจฺจติ เต อนุคีติ จ วิจโย, อยํ วิจโย นาม หาโรฯ
Tattha pana bhagavā yattakāni padāni nikkhipati, tattakehi anugāyati. Sattahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato kalyāṇamitto piyo garubhāvanīyoti vitthārena, idaṃ bhagavā sattahi padehi anugāyati. Iti bahussutavā anugāyati, appatarakathaṃ padaṃ vā nikkhepo, bahussutavā nava padāni nikkhepo, appatarikā anugītiyā bahutarikā anugāyati. Ayaṃ vuccati te anugīti ca vicayo, ayaṃ vicayo nāma hāro.
ตตฺถ กตโม ยุตฺติหาโร?
Tattha katamo yuttihāro?
สเพฺพสํ หารานํ, ยา ภูมี โย จ โคจโร เตสํ;
Sabbesaṃ hārānaṃ, yā bhūmī yo ca gocaro tesaṃ;
ยุตฺตายุตฺติ ปริกฺขา, หาโร ยุตฺตีติ นิทฺทิโฎฺฐฯ
Yuttāyutti parikkhā, hāro yuttīti niddiṭṭho.
หารานํ โสฬสนฺนํ ยถา เทสนา ยถา วิจโย โย จ นิทฺทิสิยติ, อยํ นิเทฺทโสฯ อยํ ปุจฺฉา สุเตฺตสุ น ยุชฺชตีติ ยา ตตฺถ วีมํสา, อยํ ยุตฺติฯ
Hārānaṃ soḷasannaṃ yathā desanā yathā vicayo yo ca niddisiyati, ayaṃ niddeso. Ayaṃ pucchā suttesu na yujjatīti yā tattha vīmaṃsā, ayaṃ yutti.
ยถา หิ สเหตู สปฺปจฺจยา สตฺตา สํกิลิสฺสนฺติ, อตฺถิ เหตุ อตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ สํกิเลสาย, สเหตู สปฺปจฺจยา สตฺตา วิสุชฺฌนฺติ, อตฺถิ เหตุ อตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ วิสุทฺธิยาฯ สีลวตา, อานนฺท, ปุคฺคเลน น เวยฺยากรณิยา กินฺติ เม วิปฺปฎิสาโร อุปฺปาเทยฺย…เป.… อพฺยากรณํ กตฺตพฺพํ, อยํ วิสุทฺธิยา มโคฺคฯ ตสฺส เหตุ โก ปจฺจโย, สีลกฺขนฺธสฺส จตฺตาริ จตฺตาริ เหตุ จ ปจฺจโย จฯ สปฺปุริสสํเสโว โย จ ปติรูปเทสวาโส จ, อยํ อุปาทาปจฺจยตา สปฺปจฺจโยฯ ยํ โปราณกมฺมํ อสฺส วิปาโก ปจฺจโย, ตาย ปจฺจยาย อตฺตสมฺมาปณิธิ, อยํ เหตุฯ อิติ สีลกฺขโนฺธ สเหตุ สปฺปจฺจโยติ อิทํ โลกิกํ สีลํฯ
Yathā hi sahetū sappaccayā sattā saṃkilissanti, atthi hetu atthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya, sahetū sappaccayā sattā visujjhanti, atthi hetu atthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā. Sīlavatā, ānanda, puggalena na veyyākaraṇiyā kinti me vippaṭisāro uppādeyya…pe… abyākaraṇaṃ kattabbaṃ, ayaṃ visuddhiyā maggo. Tassa hetu ko paccayo, sīlakkhandhassa cattāri cattāri hetu ca paccayo ca. Sappurisasaṃsevo yo ca patirūpadesavāso ca, ayaṃ upādāpaccayatā sappaccayo. Yaṃ porāṇakammaṃ assa vipāko paccayo, tāya paccayāya attasammāpaṇidhi, ayaṃ hetu. Iti sīlakkhandho sahetu sappaccayoti idaṃ lokikaṃ sīlaṃ.
ยํ ปน โลกุตฺตรํ สีลํ, ตสฺส ตีณิ อินฺทฺริยานิ ปจฺจโย – สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ – อยํ ปจฺจโยฯ สตินฺทฺริยญฺจ ปญฺญินฺทฺริยญฺจ เหตุฯ ปญฺญาย นิเพฺพธคามินิยา, ยํ สีลํ ชายติฯ โสตาปนฺนสฺส จ สีลํ เตนายํ เหตุ อยํ ปจฺจโยฯ ยํ ปุน สมาธิโน ปสฺสทฺธิ จ ปีติ จ ปาโมชฺชํ ปจฺจโยฯ ยํ สุขํ เหตุ เตน สมาธิกฺขโนฺธ สเหตุ สปฺปจฺจโยฯ ยํ สมาหิโต ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ปญฺญาฯ ตสฺส ปรโตโฆโส อชฺฌตฺตํ จ โยนิโส มนสิกาโร เหตุ จ ปจฺจโย จ, อิติ อิเม ตโย ขนฺธา สเหตู สปฺปจฺจยา เอวํ สตฺต ปญฺญาฯ สตฺตพฺยากรณีสุ จ สุเตฺตสุ น ยุชฺชติฯ อยํ ยุตฺติหาโรฯ โส จตูสุ มหาปเทเสสุ ทฎฺฐโพฺพฯ
Yaṃ pana lokuttaraṃ sīlaṃ, tassa tīṇi indriyāni paccayo – saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ samādhindriyaṃ – ayaṃ paccayo. Satindriyañca paññindriyañca hetu. Paññāya nibbedhagāminiyā, yaṃ sīlaṃ jāyati. Sotāpannassa ca sīlaṃ tenāyaṃ hetu ayaṃ paccayo. Yaṃ puna samādhino passaddhi ca pīti ca pāmojjaṃ paccayo. Yaṃ sukhaṃ hetu tena samādhikkhandho sahetu sappaccayo. Yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ paññā. Tassa paratoghoso ajjhattaṃ ca yoniso manasikāro hetu ca paccayo ca, iti ime tayo khandhā sahetū sappaccayā evaṃ satta paññā. Sattabyākaraṇīsu ca suttesu na yujjati. Ayaṃ yuttihāro. So catūsu mahāpadesesu daṭṭhabbo.
๔๗. ตตฺถ กตมํ ปทฎฺฐานํ?
47. Tattha katamaṃ padaṭṭhānaṃ?
ธมฺมํ เทเสติ ชิโน, ตสฺส จ ธมฺมสฺส ยํ ปทฎฺฐานํ;
Dhammaṃ deseti jino, tassa ca dhammassa yaṃ padaṭṭhānaṃ;
อิติ ยาว สพฺพธมฺมา, เอโส หาโร ปทฎฺฐาโนฯ
Iti yāva sabbadhammā, eso hāro padaṭṭhāno.
ตตฺถ ปญฺจกามคุณา กามราคสฺส ปทฎฺฐานํฯ เยสํ เกสญฺจิ กามราโค อุปฺปชฺชติ อุปฺปโนฺน วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา, เอเตสุ เยปิ ปญฺจสุ รูเปสุ อายตเนสุ นาญฺญตฺร เอเตหิ กามราคสฺส ปทฎฺฐานนฺติฯ วุจฺจเต, เตน ปญฺจ กามคุณา กามราคสฺส ปทฎฺฐานํฯ ปญฺจินฺทฺริยานิ รูปราคสฺส ปทฎฺฐานํฯ มนินฺทฺริยํ ภวราคสฺส ปทฎฺฐานํฯ ปญฺจกฺขนฺธา สกฺกายทิฎฺฐิยา ปทฎฺฐานํฯ เอกสฎฺฐิ ทิฎฺฐิคตานิ ทิฎฺฐิราคสฺส ปทฎฺฐานํฯ กามธาตุ กามราคสฺส ปทฎฺฐานํฯ อรูปธาตุ อรูปราคสฺส ปทฎฺฐานํฯ สุขสญฺญา กามราคสฺส ปทฎฺฐานํฯ พฺยาปาทสญฺญา พฺยาปาทสฺส ปทฎฺฐานํฯ อสมฺปชญฺญตา สโมฺมหสฺส ปทฎฺฐานํฯ นว อาฆาตวตฺถูนิ พฺยาปาทสฺส ปทฎฺฐานํฯ นววิธํ มานํ 17 มานสฺส ปทฎฺฐานํฯ สุขา เวทนา ราคานุสยสฺส ปทฎฺฐานํฯ ทุกฺขา เวทนา ปฎิฆานุสยสฺส ปทฎฺฐานํฯ อทุกฺขมสุขา เวทนา อวิชฺชานุสยสฺส ปทฎฺฐานํฯ อตฺตวาทุปาทานญฺจ มุสาวาโท จ โลภสฺส ปทฎฺฐานํฯ ปาณาติปาโต จ ปิสุณวาจา จ ผรุสวาจา จ พฺยาปาทสฺส ปทฎฺฐานํฯ มิจฺฉตฺตญฺจ สมฺผปฺปลาโป จ โมหสฺส ปทฎฺฐานํฯ ภวํ โภคญฺจ โวกาโร อหํการสฺส ปทฎฺฐานํฯ พาหิรานํ ปริคฺคโห มมํการสฺส ปทฎฺฐานํฯ กายสฺส สงฺคํ 18 ทิฎฺฐิยา ปทฎฺฐานํฯ กายิกโทโส โทสสฺส ปทฎฺฐานํฯ กายิกกาสาโว โลภสฺส ปทฎฺฐานํฯ โย โย วา ปน ธโมฺม เยน เยน อารมฺมเณน อุปฺปชฺชติ สจฺจาธิฎฺฐาเนน วา ธมฺมาธิฎฺฐาเนน วา อนุสยเนน วา, โส ธโมฺม ตสฺส ปทฎฺฐานํฯ เตน สารมฺมเณน โส ธโมฺม อุปฺปชฺชติฯ
Tattha pañcakāmaguṇā kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ. Yesaṃ kesañci kāmarāgo uppajjati uppanno vā uppajjissati vā, etesu yepi pañcasu rūpesu āyatanesu nāññatra etehi kāmarāgassa padaṭṭhānanti. Vuccate, tena pañca kāmaguṇā kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ. Pañcindriyāni rūparāgassa padaṭṭhānaṃ. Manindriyaṃ bhavarāgassa padaṭṭhānaṃ. Pañcakkhandhā sakkāyadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni diṭṭhirāgassa padaṭṭhānaṃ. Kāmadhātu kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ. Arūpadhātu arūparāgassa padaṭṭhānaṃ. Sukhasaññā kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ. Byāpādasaññā byāpādassa padaṭṭhānaṃ. Asampajaññatā sammohassa padaṭṭhānaṃ. Nava āghātavatthūni byāpādassa padaṭṭhānaṃ. Navavidhaṃ mānaṃ 19 mānassa padaṭṭhānaṃ. Sukhā vedanā rāgānusayassa padaṭṭhānaṃ. Dukkhā vedanā paṭighānusayassa padaṭṭhānaṃ. Adukkhamasukhā vedanā avijjānusayassa padaṭṭhānaṃ. Attavādupādānañca musāvādo ca lobhassa padaṭṭhānaṃ. Pāṇātipāto ca pisuṇavācā ca pharusavācā ca byāpādassa padaṭṭhānaṃ. Micchattañca samphappalāpo ca mohassa padaṭṭhānaṃ. Bhavaṃ bhogañca vokāro ahaṃkārassa padaṭṭhānaṃ. Bāhirānaṃ pariggaho mamaṃkārassa padaṭṭhānaṃ. Kāyassa saṅgaṃ 20 diṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Kāyikadoso dosassa padaṭṭhānaṃ. Kāyikakāsāvo lobhassa padaṭṭhānaṃ. Yo yo vā pana dhammo yena yena ārammaṇena uppajjati saccādhiṭṭhānena vā dhammādhiṭṭhānena vā anusayanena vā, so dhammo tassa padaṭṭhānaṃ. Tena sārammaṇena so dhammo uppajjati.
ยถา มนุโสฺส ปุริมสฺส ปทสฺส ปทฎฺฐานํ อลภโนฺต ทุติยํ ปทํ อุทฺธรติ, โส ปจฺฉานุปทํ สํหรติฯ ยทิ ปน โย น ทุติยปทสฺส ปทฎฺฐานํ ลภติ, อปรํ ปทํ อุทฺธรติฯ ตสฺส โย เจโส ปจฺจโย ภวติฯ เอวํ ธโมฺม กุสโล วา อกุสโล วา อพฺยากโต วา ปทฎฺฐานํ อลภโนฺต น ปวตฺตติฯ ยถา ปยุตฺตสฺส ธมฺมสฺส โยนิลาโภ 21, อยํ วุจฺจติ ปทฎฺฐาโน หาโรฯ
Yathā manusso purimassa padassa padaṭṭhānaṃ alabhanto dutiyaṃ padaṃ uddharati, so pacchānupadaṃ saṃharati. Yadi pana yo na dutiyapadassa padaṭṭhānaṃ labhati, aparaṃ padaṃ uddharati. Tassa yo ceso paccayo bhavati. Evaṃ dhammo kusalo vā akusalo vā abyākato vā padaṭṭhānaṃ alabhanto na pavattati. Yathā payuttassa dhammassa yonilābho 22, ayaṃ vuccati padaṭṭhāno hāro.
๔๘. ตตฺถ กตโม ลกฺขโณ หาโร?
48. Tattha katamo lakkhaṇo hāro?
วุตฺตมฺหิ เอกธเมฺม, เย ธมฺมา เอกลกฺขณา เตน;
Vuttamhi ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā tena;
สเพฺพ ภวนฺติ วุตฺตา, โส หาโร ลกฺขโณ นามฯ
Sabbe bhavanti vuttā, so hāro lakkhaṇo nāma.
เยสญฺจ สุสมารทฺธา, นิจฺจํ กายคตาสตีติ คาถาย วุตฺตาย กายคตาสติยา วุตฺตา เวทนาคตา จิตฺตคตา ธมฺมคตา จ สติ จตุนฺนํ สติปฎฺฐานานํ เอเกน สติปฎฺฐาเนนฯ น หิ จิตฺตํ เอกสฺมิํ วิญฺญาณฎฺฐิติยา ปวตฺตติ, นานาสุ คตีสุ ปวตฺตติ, กายคตาสติยา วุตฺตาย วุตฺตา เวทนาคตา จิตฺตธมฺมคตา จฯ น หิ กายคตาสติยา ภาวิตาย สติปฎฺฐานา จตฺตาโร ภาวนาปาริปูริํ น คจฺฉนฺติฯ เอวํ ตสฺสทิเสสุ ธเมฺมสุ วุเตฺตสุ สพฺพธมฺมา วุตฺตา จ ภวนฺติฯ
Yesañca susamāraddhā, niccaṃ kāyagatāsatīti gāthāya vuttāya kāyagatāsatiyā vuttā vedanāgatā cittagatā dhammagatā ca sati catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ ekena satipaṭṭhānena. Na hi cittaṃ ekasmiṃ viññāṇaṭṭhitiyā pavattati, nānāsu gatīsu pavattati, kāyagatāsatiyā vuttāya vuttā vedanāgatā cittadhammagatā ca. Na hi kāyagatāsatiyā bhāvitāya satipaṭṭhānā cattāro bhāvanāpāripūriṃ na gacchanti. Evaṃ tassadisesu dhammesu vuttesu sabbadhammā vuttā ca bhavanti.
สจิตฺตปริโยทาปนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสนนฺติ คาถา เจตสิกา ธมฺมา วุตฺตา, จิเตฺต รูปํ วุตฺตํฯ อิทํ นามรูปํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํฯ ตโต สจิตฺตปริโยทาปนา ยํ ยํ โอทเปติ, ตํ ทุกฺขํฯ เยน โอทเปติ, โส มโคฺคฯ ยโต โอทปนา, โส นิโรโธฯ จกฺขุํ จ ปฎิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ, ตตฺถ สหชาตา เวทนา สญฺญา เจตนา ผโสฺส มนสิกาโร เอเต เต ธมฺมา เอกลกฺขณา อุปฺปาทลกฺขเณนฯ โย จ รูเป นิพฺพินฺทติ, เวทนาย โส นิพฺพินฺทติ, สญฺญาสงฺขารวิญฺญาเณสุปิ โส นิพฺพินฺทติฯ อิติ เย เอกลกฺขณา ธมฺมา, เตสํ เอกมฺหิ ธเมฺม นิทฺทิเฎฺฐ สเพฺพ ธมฺมา นิทฺทิฎฺฐา โหนฺติ, อยํ วุจฺจติ ลกฺขโณ หาโรฯ
Sacittapariyodāpanaṃ, etaṃ buddhāna sāsananti gāthā cetasikā dhammā vuttā, citte rūpaṃ vuttaṃ. Idaṃ nāmarūpaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Tato sacittapariyodāpanā yaṃ yaṃ odapeti, taṃ dukkhaṃ. Yena odapeti, so maggo. Yato odapanā, so nirodho. Cakkhuṃ ca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tattha sahajātā vedanā saññā cetanā phasso manasikāro ete te dhammā ekalakkhaṇā uppādalakkhaṇena. Yo ca rūpe nibbindati, vedanāya so nibbindati, saññāsaṅkhāraviññāṇesupi so nibbindati. Iti ye ekalakkhaṇā dhammā, tesaṃ ekamhi dhamme niddiṭṭhe sabbe dhammā niddiṭṭhā honti, ayaṃ vuccati lakkhaṇo hāro.
ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห หาโร?
Tattha katamo catubyūho hāro?
นิรุตฺติ อธิปฺปาโย จ, พฺยญฺชนา เทสนาย จ;
Nirutti adhippāyo ca, byañjanā desanāya ca;
สุตฺตโตฺถ ปุพฺพาปรสนฺธิ, เอโส หาโร จตุพฺยูโหฯ
Suttattho pubbāparasandhi, eso hāro catubyūho.
ตตฺถ กตมา นิรุตฺติ, สา กถํ ปริเยสิตพฺพา 23? ยถา วุตฺตํ ภควตา เอกาทสหิ อเงฺคหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ขิปฺปํ ธเมฺมสุ มหตฺตํ ปาปุณาติ, อตฺถกุสโล จ โหติ, ธมฺมกุสโล จ โหติ, นิรุตฺติกุสโล จ โหติ, อิตฺถาธิวจนกุสโล จ โหติ, ปุริสาธิวจนกุสโล จ, วิปุริสาธิวจนกุสโล จ, อตีตาธิวจนกุสโล จ, อนาคตาธิวจนกุสโล จ, ปจฺจุปฺปนฺนาธิวจนกุสโล จฯ เอกาธิปฺปาเยน กุสโล นานาธิปฺปาเยน กุสโลฯ กิมฺหิ เทสิตํ, อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํฯ อิตฺถาธิวจเนน ปุริสาธิวจเนน วิปุริสาธิวจเนน สพฺพํ ยถาสุตฺตํ นิทฺทิฎฺฐํฯ ตํ พฺยญฺชนโต นิรุตฺติโกสลฺลโต โย ยํ สุตฺตสฺส สุนิรุตฺติทุนฺนิรุตฺติตํ อเวกฺขติ, อิทํ เอวํ นิโรปยิตพฺพํฯ อิทมฺปิ น นิโรปยิตพฺพํฯ อิทํ วุจฺจเต นิรุตฺติโกสลฺลํฯ
Tattha katamā nirutti, sā kathaṃ pariyesitabbā 24? Yathā vuttaṃ bhagavatā ekādasahi aṅgehi samannāgato bhikkhu khippaṃ dhammesu mahattaṃ pāpuṇāti, atthakusalo ca hoti, dhammakusalo ca hoti, niruttikusalo ca hoti, itthādhivacanakusalo ca hoti, purisādhivacanakusalo ca, vipurisādhivacanakusalo ca, atītādhivacanakusalo ca, anāgatādhivacanakusalo ca, paccuppannādhivacanakusalo ca. Ekādhippāyena kusalo nānādhippāyena kusalo. Kimhi desitaṃ, atītānāgatapaccuppannaṃ. Itthādhivacanena purisādhivacanena vipurisādhivacanena sabbaṃ yathāsuttaṃ niddiṭṭhaṃ. Taṃ byañjanato niruttikosallato yo yaṃ suttassa suniruttidunniruttitaṃ avekkhati, idaṃ evaṃ niropayitabbaṃ. Idampi na niropayitabbaṃ. Idaṃ vuccate niruttikosallaṃ.
๔๙. ตตฺถ กตมํ อธิปฺปายโกสลฺลํ? ยถาเทสิตสฺส สุตฺตสฺส สพฺพสฺส วารํ คจฺฉติ อิเมน ภควตา เทสิตพฺพนฺติฯ ยถา กิํ อปฺปมาโท อมตํ ปทํ, ปมาโท มจฺจุโน ปทนฺติ คาถาฯ เอตฺถ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย อสีติเมว อากงฺขนฺติ เต อปฺปมตฺตา วิหริสฺสนฺติ, อยํ อธิปฺปาโยฯ
49. Tattha katamaṃ adhippāyakosallaṃ? Yathādesitassa suttassa sabbassa vāraṃ gacchati imena bhagavatā desitabbanti. Yathā kiṃ appamādo amataṃ padaṃ, pamādo maccuno padanti gāthā. Ettha bhagavato ko adhippāyo? Ye asītimeva ākaṅkhanti te appamattā viharissanti, ayaṃ adhippāyo.
โยคสฺส กาลํ น นิวตฺตติ ยา จ, โส น ตตฺถ ปาปินฺตเว ภวนฺติ;
Yogassa kālaṃ na nivattati yā ca, so na tattha pāpintave bhavanti;
เวทนามคฺคอิสินา 25 ปเวทิตํ, ธุตรชาสวา ทุกฺขา ปโมกฺขาตาฯ
Vedanāmaggaisinā 26 paveditaṃ, dhutarajāsavā dukkhā pamokkhātā.
เอตฺถ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย ทุเกฺข นาสฺสาทกา 27, เต วีริยมารภิสฺสนฺติ ทุกฺขกฺขยายาติฯ อยํ ตตฺถ ภควโต อธิปฺปาโยฯ อิติ คาถาย วา พฺยากรเณน วา เทสิเต อิมินา สุเตฺตน สาธกา, โย เอวํ ธมฺมานุธมฺมํ ปฎิปชฺชตีติ โส อธิปฺปาโย, อยํ วุจฺจติ เทสนาธิปฺปาโยฯ
Ettha bhagavato ko adhippāyo? Ye dukkhe nāssādakā 28, te vīriyamārabhissanti dukkhakkhayāyāti. Ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. Iti gāthāya vā byākaraṇena vā desite iminā suttena sādhakā, yo evaṃ dhammānudhammaṃ paṭipajjatīti so adhippāyo, ayaṃ vuccati desanādhippāyo.
ตตฺถ กตโม ปุพฺพาปรสนฺธิ? ยํ คาถายํ วา สุเตฺตสุ วา ปทานิ อสีติ ตานิ ภวนฺติ เอวํ วา เอวเมติ ตสฺสา คาถาย สุตฺตสฺส วา ยานิ ปุริมานิ ปทานิ ยานิ จ ปจฺฉิมกานิ , ตานิ สโมสาเรตพฺพานิฯ เอวํ โส ปุพฺพาปเรน สนฺธิ ญายติฯ ยา เอกา สมารทฺธา คาถา เทฺว ตีณิ วา ตสฺส เมกเทเส ภาสิตานํ อภาสิตาหิ คาถาหิ อนิทฺทิโฎฺฐ อโตฺถ ภวติ ตทุปธาริตพฺพํฯ ยํว สพฺพา 29 อิติสฺส ปริเยสมานสฺส ปริเยสนา กงฺขา, ตสฺส วา ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีนํ อปเร ปริเยสิตพฺพํฯ อิทํ วุจฺจเต ปุพฺพาปเรน สนฺธิฯ โกสลฺลนฺติ วตฺถุโต นิทานโกสลฺลํฯ พฺยญฺชนโต นิรุตฺติโกสลฺลํฯ เทสนาธิปฺปายโกสลฺลํฯ ปุพฺพาปเรน สนฺธิโกสลฺลํฯ ตตฺถ ตสฺส คาถา ปริเยสิตา นิทานํ วาฯ อุปลพฺภิตุํ น อโตฺถ นิทฺทิสิตโพฺพ วตฺถุโต นิทานโกสลฺลํ อตฺถโกสลฺลํ อิเมหิ จตูหิ ปเทหิ อโตฺถ ปริเยสิยโนฺต ยถาภูตํ ปริยิโฎฺฐ โหติฯ อถ จ สโพฺพ วตฺถุโต วา นิทาเนน วา โย อธิปฺปาโย พฺยญฺชโน นิรุตฺติ สนฺธิ จ อนุตฺตโร เอโส ปุพฺพาปเรน เอวํ สุตฺตเตฺถน เทสิตพฺพํฯ อยํ จตุพฺยูโห หาโรฯ
Tattha katamo pubbāparasandhi? Yaṃ gāthāyaṃ vā suttesu vā padāni asīti tāni bhavanti evaṃ vā evameti tassā gāthāya suttassa vā yāni purimāni padāni yāni ca pacchimakāni , tāni samosāretabbāni. Evaṃ so pubbāparena sandhi ñāyati. Yā ekā samāraddhā gāthā dve tīṇi vā tassa mekadese bhāsitānaṃ abhāsitāhi gāthāhi aniddiṭṭho attho bhavati tadupadhāritabbaṃ. Yaṃva sabbā 30 itissa pariyesamānassa pariyesanā kaṅkhā, tassa vā puggalassa paññattīnaṃ apare pariyesitabbaṃ. Idaṃ vuccate pubbāparena sandhi. Kosallanti vatthuto nidānakosallaṃ. Byañjanato niruttikosallaṃ. Desanādhippāyakosallaṃ. Pubbāparena sandhikosallaṃ. Tattha tassa gāthā pariyesitā nidānaṃ vā. Upalabbhituṃ na attho niddisitabbo vatthuto nidānakosallaṃ atthakosallaṃ imehi catūhi padehi attho pariyesiyanto yathābhūtaṃ pariyiṭṭho hoti. Atha ca sabbo vatthuto vā nidānena vā yo adhippāyo byañjano nirutti sandhi ca anuttaro eso pubbāparena evaṃ suttatthena desitabbaṃ. Ayaṃ catubyūho hāro.
๕๐. ตตฺถ กตโม อาวโฎฺฎ หาโร?
50. Tattha katamo āvaṭṭo hāro?
เอกมฺหิ ปทฎฺฐาเน, ปริเยสติ เสสกํ ปทฎฺฐานํ;
Ekamhi padaṭṭhāne, pariyesati sesakaṃ padaṭṭhānaṃ;
อาวฎฺฎติ ปฎิปเกฺข, อาวโฎฺฎ นาม โส หาโรฯ
Āvaṭṭati paṭipakkhe, āvaṭṭo nāma so hāro.
ยถา กิํ อุนฺนฬานํ ปมตฺตานนฺติ คาถาโยฯ ยํ ปมาโท, อิทํ กิสฺส ปทฎฺฐานํ? กุสลานํ ธมฺมานํ โอสคฺคสฺสฯ กุสลธโมฺมสโคฺค ปน กิสฺส ปทฎฺฐานํ ? อกุสลธมฺมปฎิเสวนายฯ กิสฺส ปทฎฺฐานํ, กุสลธมฺมปฎิเสวนาย? กิสฺส ปทฎฺฐานํ, กิเลสวตฺถุปฎิเสวนาย? อิติ ปมาเทน โมหปกฺขิยา ทิฎฺฐิ อวิชฺชา ฉนฺทราคปกฺขิยาฯ ตตฺถ ตณฺหา จ ทิฎฺฐิ จตฺตาโร อาสวา ตณฺหา กามาสโว จ ภวาสโว จ ทิฎฺฐาสโว จ อวิชฺชาสโว จฯ ตตฺถ จิเตฺต อตฺถีติ ทิฎฺฐิ เจตสิเกสุ นิจฺจนฺติ ปญฺจสุ กามคุเณสุ อชฺฌาวหเนน กามาสโว, อุปปตฺตีสุ อาสตฺติ ภวาสโวฯ ตตฺถ รูปกาโย กามาสวสฺส ภวาสวสฺส จ ปทฎฺฐานํฯ นามกาโย ทิฎฺฐาสวสฺส อวิชฺชาสวสฺส จ ปทฎฺฐานํฯ
Yathā kiṃ unnaḷānaṃ pamattānanti gāthāyo. Yaṃ pamādo, idaṃ kissa padaṭṭhānaṃ? Kusalānaṃ dhammānaṃ osaggassa. Kusaladhammosaggo pana kissa padaṭṭhānaṃ ? Akusaladhammapaṭisevanāya. Kissa padaṭṭhānaṃ, kusaladhammapaṭisevanāya? Kissa padaṭṭhānaṃ, kilesavatthupaṭisevanāya? Iti pamādena mohapakkhiyā diṭṭhi avijjā chandarāgapakkhiyā. Tattha taṇhā ca diṭṭhi cattāro āsavā taṇhā kāmāsavo ca bhavāsavo ca diṭṭhāsavo ca avijjāsavo ca. Tattha citte atthīti diṭṭhi cetasikesu niccanti pañcasu kāmaguṇesu ajjhāvahanena kāmāsavo, upapattīsu āsatti bhavāsavo. Tattha rūpakāyo kāmāsavassa bhavāsavassa ca padaṭṭhānaṃ. Nāmakāyo diṭṭhāsavassa avijjāsavassa ca padaṭṭhānaṃ.
ตตฺถ อลฺลิยนาย อชฺฌตฺตวาหนํ กามาสวสฺส ลกฺขณํฯ ปตฺถนคนฺถนอภิสงฺขารกายสงฺขารณํ ภวาสวสฺส ลกฺขณํ, อภินิเวโส จ ปรามาโส จ ทิฎฺฐาสวสฺส ลกฺขณํฯ อปฺปฎิเวโธ ธเมฺมสุ อสมฺปชญฺญา จ อวิชฺชาสวสฺส ลกฺขณํฯ อิเม จตฺตาโร อาสวา จตฺตาริ อุปาทานานิฯ กามาสโว กามุปาทานํ, ภวาสโว ภวุปาทานํ, ทิฎฺฐาสโว ทิฎฺฐุปาทานํ, อวิชฺชาสโว อตฺตวาทุปาทานํ, อิเมหิ จตูหิ อุปาทาเนหิ ปญฺจกฺขนฺธาฯ ตตฺถ อวิชฺชาสโว จิเตฺต ปหาตโพฺพ, โส จิเตฺต จิตฺตานุปสฺสิสฺส ปหียติฯ ทิฎฺฐาสโว ธเมฺมสุ ปหาตโพฺพ, โส ธเมฺมสุ ธมฺมานุปสฺสิสฺส ปหียติฯ ภวาสโว อาสตฺติยา ปหาตโพฺพ, โส เวทนาสุ เวทนานุปสฺสิสฺส ปหียติฯ กามาสโว ปญฺจสุ กามคุเณสุ ปหาตโพฺพ, โส กาเย กายานุปสฺสิสฺส ปหียติฯ ตตฺถ กายานุปสฺสนา ทุกฺขมริยสจฺจํ ภชติฯ เวทนานุปสฺสนา ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ ปจฺจโย สุขินฺทฺริยสฺส ทุกฺขินฺทฺริยสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยสฺส โทมนสฺสินฺทฺริยสฺส อุเปกฺขินฺทฺริยสฺส, สตฺตกิเลโสปจาโร เตน สมุทยํ ภชติฯ จิเตฺต จิตฺตานุปสฺสนา นิโรธํ ภชติฯ ธเมฺมสุ ธมฺมานุปสฺสนา มคฺคํ ภชติฯ เตนสฺส จตูสุ จ ทสฺสเนน ตเสฺสว สเพฺพ ปหียนฺติ, เยน นิทฺทิฎฺฐา ปฐมํ อุนฺนฬานํ ปมตฺตานํ เตสํ วฑฺฒนฺติ อาสวาฯ ชานโต หิ ปสฺสโต อาสวานํ ขโย ทุกฺขํ สมุทโย นิโรโธ มโคฺค หิ อกุสลา ธมฺมาฯ เอวํ ปริเยสิตพฺพาฯ ยาว ตสฺส อกุสลสฺส คติ ตโต ปฎิปเกฺขน อกุสเล ธเมฺม ปริเยสติ เตสํ กิเลสานํ หาเรน อาวฎฺฎติฯ อยํ วุจฺจเต อาวโฎฺฎ หาโรฯ เอวํ สุกฺกาปิ ธมฺมา ปริเยสิตพฺพาฯ อกุสลธเมฺม อาคมิสฺสฯ
Tattha alliyanāya ajjhattavāhanaṃ kāmāsavassa lakkhaṇaṃ. Patthanaganthanaabhisaṅkhārakāyasaṅkhāraṇaṃ bhavāsavassa lakkhaṇaṃ, abhiniveso ca parāmāso ca diṭṭhāsavassa lakkhaṇaṃ. Appaṭivedho dhammesu asampajaññā ca avijjāsavassa lakkhaṇaṃ. Ime cattāro āsavā cattāri upādānāni. Kāmāsavo kāmupādānaṃ, bhavāsavo bhavupādānaṃ, diṭṭhāsavo diṭṭhupādānaṃ, avijjāsavo attavādupādānaṃ, imehi catūhi upādānehi pañcakkhandhā. Tattha avijjāsavo citte pahātabbo, so citte cittānupassissa pahīyati. Diṭṭhāsavo dhammesu pahātabbo, so dhammesu dhammānupassissa pahīyati. Bhavāsavo āsattiyā pahātabbo, so vedanāsu vedanānupassissa pahīyati. Kāmāsavo pañcasu kāmaguṇesu pahātabbo, so kāye kāyānupassissa pahīyati. Tattha kāyānupassanā dukkhamariyasaccaṃ bhajati. Vedanānupassanā pañcannaṃ indriyānaṃ paccayo sukhindriyassa dukkhindriyassa somanassindriyassa domanassindriyassa upekkhindriyassa, sattakilesopacāro tena samudayaṃ bhajati. Citte cittānupassanā nirodhaṃ bhajati. Dhammesu dhammānupassanā maggaṃ bhajati. Tenassa catūsu ca dassanena tasseva sabbe pahīyanti, yena niddiṭṭhā paṭhamaṃ unnaḷānaṃ pamattānaṃ tesaṃ vaḍḍhanti āsavā. Jānato hi passato āsavānaṃ khayo dukkhaṃ samudayo nirodho maggo hi akusalā dhammā. Evaṃ pariyesitabbā. Yāva tassa akusalassa gati tato paṭipakkhena akusale dhamme pariyesati tesaṃ kilesānaṃ hārena āvaṭṭati. Ayaṃ vuccate āvaṭṭo hāro. Evaṃ sukkāpi dhammā pariyesitabbā. Akusaladhamme āgamissa.
ตตฺถ อาวฎฺฎสฺส หารสฺส อยํ ภูมิ สติ อุปฎฺฐานา จ วิปลฺลาสา จ จตฺตาริ ญาณานิ สกฺกายสมุปฺปาทายคามินี จ ปฎิปทา สกฺกายนิโรธคามินี ปฎิปทาฯ
Tattha āvaṭṭassa hārassa ayaṃ bhūmi sati upaṭṭhānā ca vipallāsā ca cattāri ñāṇāni sakkāyasamuppādāyagāminī ca paṭipadā sakkāyanirodhagāminī paṭipadā.
๕๑. ตตฺถ กตโม วิภตฺติ หาโร? ยํ กิญฺจิ วิภชฺชพฺยากรณียํ วุจฺจติ วิภตฺติ หาโรฯ ยถา กิํ อาคนฺตฺวา จ ปุน ปุคฺคโล โหติ, โน วาคตํ น ปริภาสติ 31 ปริปุจฺฉตาย ปญฺหาย อติยนํ เอกสฺส กิญฺจิ – อยํ วุจฺจเต วิภตฺติ หาโรฯ
51. Tattha katamo vibhatti hāro? Yaṃ kiñci vibhajjabyākaraṇīyaṃ vuccati vibhatti hāro. Yathā kiṃ āgantvā ca puna puggalo hoti, no vāgataṃ na paribhāsati 32 paripucchatāya pañhāya atiyanaṃ ekassa kiñci – ayaṃ vuccate vibhatti hāro.
ตตฺถ กตโม ปริวตฺตโน หาโรฯ ยํ กิญฺจิ ปฎิปกฺขนิเทฺทโส, อยํ วุจฺจติ ปริวตฺตโน หาโรฯ ยถา วุตฺตํ ภควตา สมฺมาทิฎฺฐิกสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส มิจฺฉาทิฎฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหตีติ วิตฺถาเรน สพฺพานิ มคฺคงฺคานิฯ อยํ วุจฺจเต ปริวตฺตโน หาโรฯ
Tattha katamo parivattano hāro. Yaṃ kiñci paṭipakkhaniddeso, ayaṃ vuccati parivattano hāro. Yathā vuttaṃ bhagavatā sammādiṭṭhikassa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotīti vitthārena sabbāni maggaṅgāni. Ayaṃ vuccate parivattano hāro.
ตตฺถ กตโม เววจโน หาโร?
Tattha katamo vevacano hāro?
เววจเนหิ อเนเกหิ, เอกํ ธมฺมํ ปกาสิตํ;
Vevacanehi anekehi, ekaṃ dhammaṃ pakāsitaṃ;
สุเตฺต โย ชานาติ สุตฺตวิทู, เววจโน นาม โส หาโรฯ
Sutte yo jānāti suttavidū, vevacano nāma so hāro.
ยถา อายสฺมา สาริปุโตฺต เอกมฺหิ วตฺถุมฺหิ เววจเนน นานาวุเตฺตน ภควตา ปสํสิโต ‘‘มหาปโญฺญ สาริปุโตฺต หาสปโญฺญ ชวนปโญฺญ’’ติ อิทํ ปญฺญาย เววจนํฯ ยถา จ มคฺควิภเงฺค นิยฺยานโตฺถ เอกเมกํ มคฺคงฺคํ เววจเนหิ นิทฺทิฎฺฐํฯ เอวํ อวิชฺชาย เววจนาฯ เอกํ อกุสลมูลํ ตเทว สนฺตํ เตสุ เตสุ ชนปเทสุ เตน เตน ปชานนฺติฯ น หิ อเนน ตเทวปิ อาลปิยนฺติ อญฺญํ ภชติฯ สพฺพกามชหสฺส ภิกฺขุโนติ กามา อาลปิตาฯ ยสฺส นิตฺถิโณฺณ สโงฺกติ เตเยว กาเม สงฺกาติ อาลปติฯ สุณมานสฺส ปุเรตรํ รชฺชนฺติ เตเยว กาเม รชฺชนฺติ อาลปติฯ เอวํ สุตฺตมฺหิ โย ธโมฺม เทสิยติ ตสฺส ปริเยฎฺฐิ ‘‘กตมสฺส ธมฺมสฺส อิทํ นามํ กตมสฺส อิทํ เววจน’’นฺติฯ สพฺพญฺญู หิ เยสํ เยสํ ยา นิรุตฺติ โหติ, ยถาคามิ เตน เตน เทเสตีติ ตสฺส เววจนํ ปริเยสิตพฺพํฯ อยํ เววจโน หาโรฯ
Yathā āyasmā sāriputto ekamhi vatthumhi vevacanena nānāvuttena bhagavatā pasaṃsito ‘‘mahāpañño sāriputto hāsapañño javanapañño’’ti idaṃ paññāya vevacanaṃ. Yathā ca maggavibhaṅge niyyānattho ekamekaṃ maggaṅgaṃ vevacanehi niddiṭṭhaṃ. Evaṃ avijjāya vevacanā. Ekaṃ akusalamūlaṃ tadeva santaṃ tesu tesu janapadesu tena tena pajānanti. Na hi anena tadevapi ālapiyanti aññaṃ bhajati. Sabbakāmajahassa bhikkhunoti kāmā ālapitā. Yassa nitthiṇṇo saṅkoti teyeva kāme saṅkāti ālapati. Suṇamānassa puretaraṃ rajjanti teyeva kāme rajjanti ālapati. Evaṃ suttamhi yo dhammo desiyati tassa pariyeṭṭhi ‘‘katamassa dhammassa idaṃ nāmaṃ katamassa idaṃ vevacana’’nti. Sabbaññū hi yesaṃ yesaṃ yā nirutti hoti, yathāgāmi tena tena desetīti tassa vevacanaṃ pariyesitabbaṃ. Ayaṃ vevacano hāro.
๕๒. ตตฺถ กตโม ปญฺญตฺติ หาโร? จตฺตาริ อริยสจฺจานีติ สุตฺตํ นิทฺทิสติ, นิเกฺขปปญฺญตฺติฯ ยา สมุทยปญฺญตฺติฯ กพฬีกาเร อาหาเร อตฺถิ ฉโนฺท อตฺถิ ราโค ยาว ปติฎฺฐิตํฯ ตตฺถ วิญฺญาณํ ปภวปญฺญตฺติํ ปญฺญเปติฯ กพฬีกาเร อาหาเร นตฺถิ ฉโนฺท…เป.… สมุคฺฆาติ ปญฺญตฺติฯ
52. Tattha katamo paññatti hāro? Cattāri ariyasaccānīti suttaṃ niddisati, nikkhepapaññatti. Yā samudayapaññatti. Kabaḷīkāre āhāre atthi chando atthi rāgo yāva patiṭṭhitaṃ. Tattha viññāṇaṃ pabhavapaññattiṃ paññapeti. Kabaḷīkāre āhāre natthi chando…pe… samugghāti paññatti.
ตสฺส กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ภวาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, อวิชฺชาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ ปหานปญฺญตฺติํ ปญฺญเปติฯ ตณฺหา ยสฺส ปุรกฺขตา ปญฺญา ปริวตฺตติ คาถา มนาปปญฺญตฺติํ ปญฺญเปติฯ เอวํ ปน มนาปปญฺญตฺตีติ เอกธมฺมํ ภควา ปญฺญเปติฯ น หิ ตณฺหา ทุกฺขสมุทโยติ กาเรตฺวา สพฺพตฺถ ตณฺหาสมุทโย นิทฺทิสิตโพฺพฯ ยถา อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสติ วิโนเทติ ปชหตีติ ปฎิเกฺขปปญฺญตฺติฯ เอวํ สเพฺพสํ ธมฺมานํ กุสลานญฺจ อกุสลานญฺจ ยญฺจสฺส ธมฺมเกฺขตฺตํ ภวติ, โส เจว ธโมฺม ตตฺถ ปวตฺตติฯ ตทวสิฎฺฐา ธมฺมา ตสฺสานุวตฺตกา โหนฺติฯ สา ทุวิธา ปญฺญตฺติ – ปราธีนปญฺญตฺติ จ สาธีนปญฺญตฺติ จฯ กตมา สาธีนปญฺญตฺติ? สมาธิํ, ภิกฺขเว 33, ภาเวถ, สมาหิโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาภูตํ ปชานาติฯ ‘‘รูปํ อนิจฺจ’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ สาธีนปญฺญตฺติ ปราธีนปญฺญตฺติ จ, สา ปญฺญตฺติ ปญฺญาย จ สีลสฺส จ, ยถา จตฺตาริ ฌานานิ ภาเวถฯ ตสฺส อตฺถิ สมาธินฺทฺริยํ มุทูนิ จตฺตาริ อินฺทฺริยานิ ตานิ จตุปราธีนานิ, ตีณิ อเวจฺจปฺปสาเทติ ปราธีนํ สมาธินฺทฺริยํ จตฺตาริ อินฺทฺริยานิ ปราธีนาติ จตูสุ อริยสเจฺจสุ อปราธีนํ ปญฺญินฺทฺริยํ สติปฎฺฐาเนสุ สมฺมปฺปธาเนสุ วีริยินฺทฺริยํฯ อิติ สเก ปทฎฺฐาเน สเก เขตฺตสาธีโน โส ธโมฺม, โส จ ตตฺถ ปญฺญาเปตโพฺพฯ ตสฺส ปฎิปกฺขา นิฆาโต นิทฺทิสิตโพฺพฯ เอตฺถายํ อเนกาการปญฺญตฺติ เกน การเณน อยํ ธโมฺม ปญฺญโตฺตติฯ อยํ วุจฺจเต ปญฺญตฺติฯ
Tassa kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccatīti pahānapaññattiṃ paññapeti. Taṇhā yassa purakkhatā paññā parivattati gāthā manāpapaññattiṃ paññapeti. Evaṃ pana manāpapaññattīti ekadhammaṃ bhagavā paññapeti. Na hi taṇhā dukkhasamudayoti kāretvā sabbattha taṇhāsamudayo niddisitabbo. Yathā uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti vinodeti pajahatīti paṭikkhepapaññatti. Evaṃ sabbesaṃ dhammānaṃ kusalānañca akusalānañca yañcassa dhammakkhettaṃ bhavati, so ceva dhammo tattha pavattati. Tadavasiṭṭhā dhammā tassānuvattakā honti. Sā duvidhā paññatti – parādhīnapaññatti ca sādhīnapaññatti ca. Katamā sādhīnapaññatti? Samādhiṃ, bhikkhave 34, bhāvetha, samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānāti. ‘‘Rūpaṃ anicca’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ sādhīnapaññatti parādhīnapaññatti ca, sā paññatti paññāya ca sīlassa ca, yathā cattāri jhānāni bhāvetha. Tassa atthi samādhindriyaṃ mudūni cattāri indriyāni tāni catuparādhīnāni, tīṇi aveccappasādeti parādhīnaṃ samādhindriyaṃ cattāri indriyāni parādhīnāti catūsu ariyasaccesu aparādhīnaṃ paññindriyaṃ satipaṭṭhānesu sammappadhānesu vīriyindriyaṃ. Iti sake padaṭṭhāne sake khettasādhīno so dhammo, so ca tattha paññāpetabbo. Tassa paṭipakkhā nighāto niddisitabbo. Etthāyaṃ anekākārapaññatti kena kāraṇena ayaṃ dhammo paññattoti. Ayaṃ vuccate paññatti.
๕๓. ตตฺถ กตโม โอตรโณ หาโร? ฉสุ ธเมฺมสุ โอตาเรตพฺพํฯ กตเมสุ ฉสุ? ขเนฺธสุ ธาตูสุ อายตเนสุ อินฺทฺริเยสุ สเจฺจสุ ปฎิจฺจสมุปฺปาเทสุฯ นตฺถิ ตํ สุตฺตํ วา คาถา วา พฺยากรณํ วาฯ อิเมสุ ฉนฺนํ ธมฺมานํ อญฺญตรสฺมิํ น สนฺทิสฺสติฯ เอตฺตาวตา เอส สพฺพา เทสนา ยา ตา ขนฺธา วา ธาตุโย วา อายตนานิ วา สจฺจานิ วา ปฎิจฺจสมุปฺปาโท วา, ตตฺถ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ เวทนากฺขโนฺธ ราคโทสโมหานํ ปทฎฺฐานํฯ ตตฺถ ติโสฺส เวทนาโย ตสฺส สุขาย เวทนาย โสมนโสฺส สวิจาโร, ทุกฺขาย เวทนาย โทมนโสฺส สวิจาโร, อทุกฺขมสุขาย เวทนาย อุเปโกฺข สวิจาโรฯ ยํ ปุน ตตฺถ เวทยิตํ อิทํ ทุกฺขสจฺจํ, ขเนฺธสุ สงฺขารกฺขโนฺธ ตตฺถ กาโย ปมตฺตํ สอุปวตฺตติ, ตญฺจ สงฺขารคโต ทฺวิธา จ ภวโงฺคตรณํ กมฺมํ ตีณิ จ สงฺขารานิ ปุญฺญาภิสงฺขารา วา อปุญฺญา วา อาเนญฺชา วา เหตุ สพฺพสราคสฺส โน วีตราคสฺส, โทสสฺส อภิสงฺขารานิ จ อวีตราโค เจเตติ จ ปกเปฺปติ จ, วีตราโค ปน เจเตติ จ โน อภิสงฺขโรติ, ยํ อุณฺหํ วชิรํ กเฎฺฐ วา รุเกฺข วา อญฺญตฺถ วา ปตนฺตํ ภินฺทติ จ ฑหติ จ, เอวํ สราคเจตนา เจเตติ จ อภิสงฺขโรติ จฯ ยถา สตํ วชิรํ น ภินฺทติ น จ ฑหติ, เอวํ วีตราคเจตนา เจเตติ น จ อภิสงฺขโรติฯ ตตฺถ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ เอโก ขโนฺธ อนินฺทฺริยสรีรํ สญฺญากฺขโนฺธฯ
53. Tattha katamo otaraṇo hāro? Chasu dhammesu otāretabbaṃ. Katamesu chasu? Khandhesu dhātūsu āyatanesu indriyesu saccesu paṭiccasamuppādesu. Natthi taṃ suttaṃ vā gāthā vā byākaraṇaṃ vā. Imesu channaṃ dhammānaṃ aññatarasmiṃ na sandissati. Ettāvatā esa sabbā desanā yā tā khandhā vā dhātuyo vā āyatanāni vā saccāni vā paṭiccasamuppādo vā, tattha pañcannaṃ khandhānaṃ vedanākkhandho rāgadosamohānaṃ padaṭṭhānaṃ. Tattha tisso vedanāyo tassa sukhāya vedanāya somanasso savicāro, dukkhāya vedanāya domanasso savicāro, adukkhamasukhāya vedanāya upekkho savicāro. Yaṃ puna tattha vedayitaṃ idaṃ dukkhasaccaṃ, khandhesu saṅkhārakkhandho tattha kāyo pamattaṃ saupavattati, tañca saṅkhāragato dvidhā ca bhavaṅgotaraṇaṃ kammaṃ tīṇi ca saṅkhārāni puññābhisaṅkhārā vā apuññā vā āneñjā vā hetu sabbasarāgassa no vītarāgassa, dosassa abhisaṅkhārāni ca avītarāgo ceteti ca pakappeti ca, vītarāgo pana ceteti ca no abhisaṅkharoti, yaṃ uṇhaṃ vajiraṃ kaṭṭhe vā rukkhe vā aññattha vā patantaṃ bhindati ca ḍahati ca, evaṃ sarāgacetanā ceteti ca abhisaṅkharoti ca. Yathā sataṃ vajiraṃ na bhindati na ca ḍahati, evaṃ vītarāgacetanā ceteti na ca abhisaṅkharoti. Tattha pañcannaṃ khandhānaṃ eko khandho anindriyasarīraṃ saññākkhandho.
ตตฺถ ธาตูนํ อฎฺฐารส ธาตุโยฯ ตตฺถ ยา รูปี ทส ธาตุโย, ตาสุ เทสิยมานาสุ รูปกฺขโนฺธ นิทฺทิสิตโพฺพ, ทุกฺขํ อริยสจฺจํฯ เยปิ จ ฉ วิญฺญาณกายา มโนธาตุสตฺตมา, ตตฺถ วิญฺญาณกฺขโนฺธ จ นิทฺทิสิตโพฺพ, ทุกฺขํ อริยสจฺจํฯ ธมฺมธาตุ ปน ธมฺมสโมสรณา, โส ธโมฺม เหตุนา จ นิสฺสเนฺทน จ ผเลน จ กิเจฺจน จ เววจเนน จ เยน เยน อุปลพฺภติ, เตน เตน นิทฺทิสิตโพฺพฯ ยทิ วา กุสลา ยทิ วา อกุสลา ยทิ วา อพฺยากตา ยทิ วา อสงฺขตาฯ ทฺวาทสนฺนํ อายตนานํ ทส อายตนานิ รูปานิ ตํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ นิทฺทิสิตพฺพํฯ รูปกฺขโนฺธ จ มนายตนญฺจ วิญฺญาณกฺขเนฺธน นิทฺทิสิตพฺพํ, ทุกฺขํ อริยสจฺจํฯ ธมฺมายตนํ นานาธมฺมสโมสรณํฯ ตตฺถ เย ธมฺมา อินฺทฺริยานํ อินฺทฺริเยสุ นิทฺทิสิตพฺพา, เย อนินฺทฺริยานํ อนินฺทฺริเยสุ นิทฺทิสิตพฺพาฯ ปริยายโต จ โอตาเรตพฺพาฯ ยถา สา ธมฺมธาตุ ตถา ธมฺมายตนํ ปริเยสิตพฺพํฯ ยาเยว หิ ธมฺมธาตุ ตเทว ธมฺมายตนํ อนูนํ อนธิกํฯ
Tattha dhātūnaṃ aṭṭhārasa dhātuyo. Tattha yā rūpī dasa dhātuyo, tāsu desiyamānāsu rūpakkhandho niddisitabbo, dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Yepi ca cha viññāṇakāyā manodhātusattamā, tattha viññāṇakkhandho ca niddisitabbo, dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Dhammadhātu pana dhammasamosaraṇā, so dhammo hetunā ca nissandena ca phalena ca kiccena ca vevacanena ca yena yena upalabbhati, tena tena niddisitabbo. Yadi vā kusalā yadi vā akusalā yadi vā abyākatā yadi vā asaṅkhatā. Dvādasannaṃ āyatanānaṃ dasa āyatanāni rūpāni taṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ niddisitabbaṃ. Rūpakkhandho ca manāyatanañca viññāṇakkhandhena niddisitabbaṃ, dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Dhammāyatanaṃ nānādhammasamosaraṇaṃ. Tattha ye dhammā indriyānaṃ indriyesu niddisitabbā, ye anindriyānaṃ anindriyesu niddisitabbā. Pariyāyato ca otāretabbā. Yathā sā dhammadhātu tathā dhammāyatanaṃ pariyesitabbaṃ. Yāyeva hi dhammadhātu tadeva dhammāyatanaṃ anūnaṃ anadhikaṃ.
ตตฺถ ปฎิจฺจสมุปฺปาโท อตฺถิ ติวิโธ, อตฺถิ จตุพฺพิโธ, อตฺถิ ทุวิโธฯ ตตฺถ ติวิโธ ปฎิจฺจสมุปฺปาโท เหตุผลนิสฺสโนฺทฯ อวิชฺชา สงฺขารา ตณฺหา อุปาทานํ จ อยํ เหตุ, วิญฺญาณํ นามรูปํ สฬายตนํ ผโสฺส เวทนา จ อยํ ปจฺจโย, โย ภโว อยํ วิปาโก, ยา ชาติ มรณํ อยํ นิสฺสโนฺทฯ
Tattha paṭiccasamuppādo atthi tividho, atthi catubbidho, atthi duvidho. Tattha tividho paṭiccasamuppādo hetuphalanissando. Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṃ ca ayaṃ hetu, viññāṇaṃ nāmarūpaṃ saḷāyatanaṃ phasso vedanā ca ayaṃ paccayo, yo bhavo ayaṃ vipāko, yā jāti maraṇaṃ ayaṃ nissando.
กถํ จตุพฺพิโธ เหตุ ปจฺจโย วิปาโก นิสฺสโนฺท จ? อวิชฺชา จ ตณฺหาสงฺขารา จ อุปาทานํ จ – อยํ เหตุฯ วิญฺญาณํ นามรูปสฺส ปจฺจโยฯ นามรูปํ อุปปชฺชติ, ตถา อุปปนฺนสฺส สฬายตนํ ผโสฺส เวทนา จ – อยํ ปจฺจโยฯ โย ภโว อยํ วิปาโกฯ ยา ชาติ ยา จ ชรามรณํ – อยํ นิสฺสโนฺทฯ
Kathaṃ catubbidho hetu paccayo vipāko nissando ca? Avijjā ca taṇhāsaṅkhārā ca upādānaṃ ca – ayaṃ hetu. Viññāṇaṃ nāmarūpassa paccayo. Nāmarūpaṃ upapajjati, tathā upapannassa saḷāyatanaṃ phasso vedanā ca – ayaṃ paccayo. Yo bhavo ayaṃ vipāko. Yā jāti yā ca jarāmaraṇaṃ – ayaṃ nissando.
กถํ ทุวิโธ ปฎิจฺจสมุปฺปาโท? อวิชฺชา สงฺขารา ตณฺหา อุปาทานํ – อยํ สมุทโยฯ วิญฺญาณํ นามรูปํ สฬายตนํ ผโสฺส เวทนา ภโว ชาติ มรณญฺจ – อิทํ ทุกฺขํฯ ยํ ปน อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ อิมานิ ตปฺปฎิปเกฺขน เทฺว สจฺจานิฯ ตสฺมา ปฎิจฺจสมุปฺปาโท เยน อากาเรน นิทฺทิโฎฺฐ, เตน เตน นิทฺทิสิตโพฺพฯ
Kathaṃ duvidho paṭiccasamuppādo? Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṃ – ayaṃ samudayo. Viññāṇaṃ nāmarūpaṃ saḷāyatanaṃ phasso vedanā bhavo jāti maraṇañca – idaṃ dukkhaṃ. Yaṃ pana avijjānirodhā saṅkhāranirodho imāni tappaṭipakkhena dve saccāni. Tasmā paṭiccasamuppādo yena ākārena niddiṭṭho, tena tena niddisitabbo.
ตถา พาวีสติ อินฺทฺริยานิฯ ทฺวาทส อินฺทฺริยานิ จกฺขุนฺทฺริยานิ จกฺขุนฺทฺริยํ เยน โทมนสฺสินฺทฺริยํ, อิทํ ทุกฺขํฯ ปุริสินฺทฺริยํ จ ทิฎฺฐิยา จ ตณฺหาปทฎฺฐานํฯ ยโต ปุริโส ปุริสกานํ ตํ เอวํ กาตพฺพตาฯ อถ อชฺฌตฺตํ สารชฺชติฯ อยํ อหํกาโร ตํ ยสา สารโตฺต พหิทฺธา ปริเยสติ, อยํ มมํกาโร เอวํ อิตฺถี, ตตฺถ สุขินฺทฺริยํ จ โสมนสฺสินฺทฺริยํ จ ปุริสินฺทฺริยสฺสานุวตฺตกา โหนฺติฯ ตสฺส อธิปฺปายปริปุณฺณา โลภธมฺมา กุสลมูเล ปวเฑฺฒนฺติฯ ตสฺส เจ อยมธิปฺปาโย น ปาริปูริํ คจฺฉติฯ ตสฺส ทุกฺขินฺทฺริยํ จ โทมนสฺสินฺทฺริยํ จ วตฺตติฯ โทโส จ อกุสลมูลํ ปวฑฺฒติฯ สเจ ปน อุเปกฺขา ภาเวติ อุเปกฺขินฺทฺริยสฺส อนุวตฺตกามา ภวติฯ อโมโห จ กุสลมูลํ ปวฑฺฒติฯ อิติ สตฺต อินฺทฺริยานิ กิเลสวตฺถุมุปาทาย อนเนฺวมานิ อวมานิ สพฺพสฺส เวทนา อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํฯ ตตฺถ อฎฺฐ อินฺทฺริยานิ สทฺธินฺทฺริยํ ยาว อญฺญาตาวิโน อินฺทฺริยํ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฎิปทาฯ ทสนฺนํ ปญฺญินฺทฺริยานํ กามราคสฺส ปทฎฺฐานํฯ มนินฺทฺริยํ ภวราคสฺส ปทฎฺฐานํฯ ปญฺญินฺทฺริยานิ รูปราคสฺส ปทฎฺฐานํฯ อิตฺถินฺทฺริยํ จ ปุริสินฺทฺริยํ จ สตฺต ปญฺญตฺติยา ปทฎฺฐานํฯ ตตฺถ เยน เยน อินฺทฺริเยน ยุตฺตํ วา คาถาย โอตาเรตุํ สโกฺกติ, เตน เตน นิทฺทิสิตโพฺพฯ เอวํ ขเนฺธสุ ธาตูสุ อายตเนสุ สเจฺจสุ ปฎิจฺจสมุปฺปาเทสุ อยํ โอตรโณ หาโรฯ
Tathā bāvīsati indriyāni. Dvādasa indriyāni cakkhundriyāni cakkhundriyaṃ yena domanassindriyaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Purisindriyaṃ ca diṭṭhiyā ca taṇhāpadaṭṭhānaṃ. Yato puriso purisakānaṃ taṃ evaṃ kātabbatā. Atha ajjhattaṃ sārajjati. Ayaṃ ahaṃkāro taṃ yasā sāratto bahiddhā pariyesati, ayaṃ mamaṃkāro evaṃ itthī, tattha sukhindriyaṃ ca somanassindriyaṃ ca purisindriyassānuvattakā honti. Tassa adhippāyaparipuṇṇā lobhadhammā kusalamūle pavaḍḍhenti. Tassa ce ayamadhippāyo na pāripūriṃ gacchati. Tassa dukkhindriyaṃ ca domanassindriyaṃ ca vattati. Doso ca akusalamūlaṃ pavaḍḍhati. Sace pana upekkhā bhāveti upekkhindriyassa anuvattakāmā bhavati. Amoho ca kusalamūlaṃ pavaḍḍhati. Iti satta indriyāni kilesavatthumupādāya ananvemāni avamāni sabbassa vedanā itthindriyaṃ purisindriyaṃ. Tattha aṭṭha indriyāni saddhindriyaṃ yāva aññātāvino indriyaṃ, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā. Dasannaṃ paññindriyānaṃ kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ. Manindriyaṃ bhavarāgassa padaṭṭhānaṃ. Paññindriyāni rūparāgassa padaṭṭhānaṃ. Itthindriyaṃ ca purisindriyaṃ ca satta paññattiyā padaṭṭhānaṃ. Tattha yena yena indriyena yuttaṃ vā gāthāya otāretuṃ sakkoti, tena tena niddisitabbo. Evaṃ khandhesu dhātūsu āyatanesu saccesu paṭiccasamuppādesu ayaṃ otaraṇo hāro.
๕๔. ตตฺถ กตโม โสธโน หาโร? โย คาถา เอเกน อารโมฺภ ภาสิสฺสนฺติฯ ตตฺถ เอกิสฺสา ภาสิตาย อวสิฎฺฐาสุ ภาสิตาสุ โส อโตฺถ น นิทฺทิสิตโพฺพฯ กิํ การณํ? น หิ ตาว โส อโตฺถ ภาสิโต, โส อภาสิโต น สกฺกา นิทฺทิสิตุํฯ ยถา กิํ อปฺปมาโท อมตํ ปทนฺติ คาถา อยเมกา คาถา นิทฺทิสิตพฺพาฯ กิํ การณํ, อตฺถิกฺขาตาว อิมสฺส อารมฺภสฺส อนภาสิตํ?
54. Tattha katamo sodhano hāro? Yo gāthā ekena ārambho bhāsissanti. Tattha ekissā bhāsitāya avasiṭṭhāsu bhāsitāsu so attho na niddisitabbo. Kiṃ kāraṇaṃ? Na hi tāva so attho bhāsito, so abhāsito na sakkā niddisituṃ. Yathā kiṃ appamādo amataṃ padanti gāthā ayamekā gāthā niddisitabbā. Kiṃ kāraṇaṃ, atthikkhātāva imassa ārambhassa anabhāsitaṃ?
อปฺปมาเท ปโมทนฺติ, อริยานํ โคจเร รตาติฯ
Appamāde pamodanti, ariyānaṃ gocare ratāti.
อิทํ อภาสิตํฯ อิมิสฺสาปิ คาถาย ภาสิตาย อโตฺถ นิทฺทิสิตโพฺพฯ กิํ การณํ, อตฺถิ ตตฺถ อวสิฎฺฐํ? เต ฌายิโน 37 สาตติกา, นิจฺจํ ทฬฺหปรกฺกมาติ คาถา, เอวํ อิมา คาถาโย อุปธาริตา ยทา ภวนฺติ, ตทา อโตฺถ นิทฺทิสิตโพฺพฯ เอวํ อสฺสุตปุเพฺพสุ สุเตฺตสุ พฺยากรเณสุ วา เอกุเทฺทโส ภาสิโตฯ ยา วีมํสา ตุลนา อิทํ อตฺถิ กิจฺจํ, อิทํ สุตฺตํ ภาสิตํ ตสฺส เววจนํ นิทฺทิฎฺฐํ วา น วาติฯ ตตฺถ ยา วีมํสา, อยํ วุจฺจเต โสธโน หาโรฯ
Idaṃ abhāsitaṃ. Imissāpi gāthāya bhāsitāya attho niddisitabbo. Kiṃ kāraṇaṃ, atthi tattha avasiṭṭhaṃ? Te jhāyino 38 sātatikā, niccaṃ daḷhaparakkamāti gāthā, evaṃ imā gāthāyo upadhāritā yadā bhavanti, tadā attho niddisitabbo. Evaṃ assutapubbesu suttesu byākaraṇesu vā ekuddeso bhāsito. Yā vīmaṃsā tulanā idaṃ atthi kiccaṃ, idaṃ suttaṃ bhāsitaṃ tassa vevacanaṃ niddiṭṭhaṃ vā na vāti. Tattha yā vīmaṃsā, ayaṃ vuccate sodhano hāro.
๕๕. ตตฺถ กตโม อธิฎฺฐาโน หาโร? เอกตฺตตา จ เวมตฺตตา จฯ ตตฺถ กิตปญฺญตฺติ จ กิจฺจปญฺญตฺติ จฯ สา เอกตฺตตา จ เวมตฺตตา จ ยถา ปญฺญตฺติ เอกเววจเนน เวมตฺตตา ปชานาตีติ ปญฺญา, สา จ อาธิปเตยฺยเฎฺฐน ปญฺญตฺติฯ ยํ อโนมตฺติยเฎฺฐน ปญฺญตฺตนฺติฯ ตํ อโนมตฺติยเฎฺฐน ปญฺญาพลํฯ ตนุภูตา โคจรตฺตวสา เสวสติ ตีสุ รตเนสุ อนุสฺสติ พุทฺธานุสฺสติ ธมฺมานุสฺสติ สงฺฆานุสฺสติ อวิปรีตานุสฺสรณตายฯ สมฺมาทิฎฺฐิ ธมฺมานํ ปวิจเยน ธมฺมวิจยสโมฺพชฺฌโงฺค อภินีหารโต อภิญฺญาติฯ สเงฺขเปน มคฺคา กา วตฺถุ อวิโกปนตาย เอกตฺตา, ยถา อุเณฺหน สํสฎฺฐํ อุโณฺหทกํ, สีเตน สํสฎฺฐํ สีโตทกํ ขาโรทกํ คุโฬฺหทกนฺติ, อิทํ เอกตฺตตา เวมตฺตตา จฯ
55. Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro? Ekattatā ca vemattatā ca. Tattha kitapaññatti ca kiccapaññatti ca. Sā ekattatā ca vemattatā ca yathā paññatti ekavevacanena vemattatā pajānātīti paññā, sā ca ādhipateyyaṭṭhena paññatti. Yaṃ anomattiyaṭṭhena paññattanti. Taṃ anomattiyaṭṭhena paññābalaṃ. Tanubhūtā gocarattavasā sevasati tīsu ratanesu anussati buddhānussati dhammānussati saṅghānussati aviparītānussaraṇatāya. Sammādiṭṭhi dhammānaṃ pavicayena dhammavicayasambojjhaṅgo abhinīhārato abhiññāti. Saṅkhepena maggā kā vatthu avikopanatāya ekattā, yathā uṇhena saṃsaṭṭhaṃ uṇhodakaṃ, sītena saṃsaṭṭhaṃ sītodakaṃ khārodakaṃ guḷhodakanti, idaṃ ekattatā vemattatā ca.
อตฺถิ ปุน ธโมฺม นานาธมฺมสงฺฆโต เอกโต ยถารูปํ จตฺตาโร วาเรตพฺพา, ตญฺจ รูปนฺติ เอกตฺตตาฯ ปถวีธาตุ อาโป เตโช วาโยธาตูติ เวมตฺตตาฯ เอวํ สพฺพา จตโสฺส ธาตุโย รูปนฺติ เอกตฺตตา, ปถวีธาตุ อาโป เตโช วาโยธาตูติ เวมตฺตตาฯ ปถวีธาตูติ ลกฺขณโต เอกตฺตตา, สํกิณฺณวตฺถุโต เวมตฺตตาฯ ยํ กิญฺจิ กกฺขฬลกฺขณํ, สพฺพํ ตํ ปถวีธาตูติ เอกตฺตตาฯ เกสา โลมา นขา ทนฺตา ฉวิ จมฺมนฺติ เวมตฺตตาฯ เอวํ สพฺพํ จตโสฺส ธาตุโย รูปนฺติ เอกตฺตํฯ สทฺทา คนฺธา รสา โผฎฺฐพฺพาติ เวมตฺตตาฯ
Atthi puna dhammo nānādhammasaṅghato ekato yathārūpaṃ cattāro vāretabbā, tañca rūpanti ekattatā. Pathavīdhātu āpo tejo vāyodhātūti vemattatā. Evaṃ sabbā catasso dhātuyo rūpanti ekattatā, pathavīdhātu āpo tejo vāyodhātūti vemattatā. Pathavīdhātūti lakkhaṇato ekattatā, saṃkiṇṇavatthuto vemattatā. Yaṃ kiñci kakkhaḷalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ pathavīdhātūti ekattatā. Kesā lomā nakhā dantā chavi cammanti vemattatā. Evaṃ sabbaṃ catasso dhātuyo rūpanti ekattaṃ. Saddā gandhā rasā phoṭṭhabbāti vemattatā.
อตฺถิ ปุน ธโมฺม เวมตฺตตา อโญฺญ นามํ ลภติฯ ยถา กายานุปสฺสนาย นวสญฺญา วินีลกสญฺญา อุทฺธุมาตกสญฺญา, อยํ อสุภสญฺญา, ยา เอกตฺตตา อารมฺมณโต เวมตฺตโต, สา เอวํ สญฺญาเวทนาสุ อาทีนวํ สมนุปสฺสโต ตถาธิฎฺฐานํ สมาธินฺทฺริยํ จ สาเยว ธเมฺมสุ ตตฺถ สญฺญาภาวนา วีริยินฺทฺริยํ จ ธเมฺมสุ ธมฺมานุปสฺสนา จิเตฺต อตฺตสญฺญํ ปชหโต ปญฺญินฺทฺริยํ จ จิเตฺต จิตฺตานุปสฺสนาฯ (อิติ) 39 โย โกจิ ญาณปจาโร สพฺพโส ปญฺญาย โคจโร ปญฺญา, อยํ เวมตฺตตา, ยถา กามราโค ภวราโค ทิฎฺฐิราโคติ เวมตฺตตา ตณฺหายฯ อิติ ยํ เอกตฺตตาย จ เวมตฺตตาย จ ญาณํ วีมํสนา ตุลนาฯ อยํ อธิฎฺฐาโน หาโรฯ
Atthi puna dhammo vemattatā añño nāmaṃ labhati. Yathā kāyānupassanāya navasaññā vinīlakasaññā uddhumātakasaññā, ayaṃ asubhasaññā, yā ekattatā ārammaṇato vemattato, sā evaṃ saññāvedanāsu ādīnavaṃ samanupassato tathādhiṭṭhānaṃ samādhindriyaṃ ca sāyeva dhammesu tattha saññābhāvanā vīriyindriyaṃ ca dhammesu dhammānupassanā citte attasaññaṃ pajahato paññindriyaṃ ca citte cittānupassanā. (Iti) 40 yo koci ñāṇapacāro sabbaso paññāya gocaro paññā, ayaṃ vemattatā, yathā kāmarāgo bhavarāgo diṭṭhirāgoti vemattatā taṇhāya. Iti yaṃ ekattatāya ca vemattatāya ca ñāṇaṃ vīmaṃsanā tulanā. Ayaṃ adhiṭṭhāno hāro.
๕๖. ตตฺถ กตโม ปริกฺขาโร หาโร? สเหตุ สปฺปจฺจยํ โวทานญฺจ สํกิเลโส จ, ยํ ตทุภยํ ปริเยฎฺฐิ, ส ปริกฺขาโร หาโรฯ อิติ ธมฺมานํ สเหตุกานํ เหตุ ปริเยสิตโพฺพ, สปฺปจฺจยานํ ปจฺจโย ปริเยสิตโพฺพฯ
56. Tattha katamo parikkhāro hāro? Sahetu sappaccayaṃ vodānañca saṃkileso ca, yaṃ tadubhayaṃ pariyeṭṭhi, sa parikkhāro hāro. Iti dhammānaṃ sahetukānaṃ hetu pariyesitabbo, sappaccayānaṃ paccayo pariyesitabbo.
ตตฺถ กิํ นานากรณํ, เหตุสฺส จ ปจฺจยสฺส จ? สภาโว เหตุ, ปรภาโว ปจฺจโยฯ ปรภาวสฺส ปจฺจโย เหตุปิ, สภาวสฺส เหตุยา ปรภาวสฺส กสฺสจิ ปจฺจโย อวุโตฺต เหตุ, วุโตฺต ปจฺจโยฯ อชฺฌตฺติโก เหตุ, พาหิโร ปจฺจโยฯ สภาโว เหตุ, ปรภาโว ปจฺจโยฯ นิพฺพตฺตโก เหตุ, ปฎิคฺคาหโก 41 ปจฺจโยฯ เนวาสิโก เหตุ, อาคนฺตุโก ปจฺจโยฯ อสาธารโณ เหตุ, สาธารโณ ปจฺจโยฯ เอโกเยว เหตุ, อปราปโร ปจฺจโยฯ
Tattha kiṃ nānākaraṇaṃ, hetussa ca paccayassa ca? Sabhāvo hetu, parabhāvo paccayo. Parabhāvassa paccayo hetupi, sabhāvassa hetuyā parabhāvassa kassaci paccayo avutto hetu, vutto paccayo. Ajjhattiko hetu, bāhiro paccayo. Sabhāvo hetu, parabhāvo paccayo. Nibbattako hetu, paṭiggāhako 42 paccayo. Nevāsiko hetu, āgantuko paccayo. Asādhāraṇo hetu, sādhāraṇo paccayo. Ekoyeva hetu, aparāparo paccayo.
เหตุสฺส อุปกรณํ สมุทาเนตโพฺพฯ สมุทานํ เหตุ, ตตฺถ ทุวิโธ เหตุฯ ทุวิโธ ปจฺจโย – สมนนฺตรปจฺจโย จ ปรมฺปรปจฺจโย จฯ เหตุปิ ทุวิโธ – สมนนฺตรเหตุ จ ปรมฺปรเหตุ จฯ ตตฺถ กตโม ปรมฺปรปจฺจโย? อวิชฺชา นามรูปสฺส ปรมฺปรปจฺจโย, วิญฺญาณํ สมนนฺตรปจฺจยตาย ปจฺจโยฯ ยทิ อาทิมฺหิ อวิชฺชานิโรโธ ภวติ นามรูปสฺส นิโรโธปิฯ ตตฺถ สมนนฺตรํ กิํ การณํ ปรมฺปรปจฺจโย สมนนฺตรปจฺจโย สมุทฺทานิโต, อยํ ปจฺจยโตฯ ตตฺถ กตโม ปรมฺปรเหตุ? วิชานนฺตสฺส ปรมฺปรเหตุตาย เหตุ, อญฺญากาโร สมนนฺตรเหตุตาย เหตุฯ ยสฺส หิ ยํ สมนนฺตรํ นิพฺพตฺตติ, โส ตสฺส เหตุปิ ชาตินิโรธา พหิ อาการนิโรโธ, อาการนิโรธา ทณฺฑนิโรโธ, ทณฺฑนิโรธา ขณฺฑนิโรโธฯ เอวํ เหตุปิ ทฺวิธา โส ตาหิ ปสฺสิตโพฺพฯ
Hetussa upakaraṇaṃ samudānetabbo. Samudānaṃ hetu, tattha duvidho hetu. Duvidho paccayo – samanantarapaccayo ca paramparapaccayo ca. Hetupi duvidho – samanantarahetu ca paramparahetu ca. Tattha katamo paramparapaccayo? Avijjā nāmarūpassa paramparapaccayo, viññāṇaṃ samanantarapaccayatāya paccayo. Yadi ādimhi avijjānirodho bhavati nāmarūpassa nirodhopi. Tattha samanantaraṃ kiṃ kāraṇaṃ paramparapaccayo samanantarapaccayo samuddānito, ayaṃ paccayato. Tattha katamo paramparahetu? Vijānantassa paramparahetutāya hetu, aññākāro samanantarahetutāya hetu. Yassa hi yaṃ samanantaraṃ nibbattati, so tassa hetupi jātinirodhā bahi ākāranirodho, ākāranirodhā daṇḍanirodho, daṇḍanirodhā khaṇḍanirodho. Evaṃ hetupi dvidhā so tāhi passitabbo.
ปฎิจฺจสมุปฺปาโท ยถา อวิชฺชาปจฺจโย ตสฺส ปุน กิํปจฺจโย, อโยนิโส มนสิกาโรฯ โส กสฺส ปจฺจโย สงฺขารานํ, อิติ ปจฺจโย จ สมุปฺปนฺนํ จ ตสฺส โก เหตุ อวิชฺชาเยว ฯ ตถา หิ ปุริมา โกฎิ น ปญฺญายติฯ ตตฺถ อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฎฺฐานสฺส เหตุ ปุริมา เหตุ ปจฺฉา ปจฺจโย, สาปิ อวิชฺชาสงฺขารานํ ปจฺจโย จตูหิ การเณหิ สหชาตปจฺจยตาย สมนนฺตรปจฺจยตาย อภิสนฺทนปจฺจยตาย ปติฎฺฐานปจฺจยตายฯ
Paṭiccasamuppādo yathā avijjāpaccayo tassa puna kiṃpaccayo, ayoniso manasikāro. So kassa paccayo saṅkhārānaṃ, iti paccayo ca samuppannaṃ ca tassa ko hetu avijjāyeva . Tathā hi purimā koṭi na paññāyati. Tattha avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānassa hetu purimā hetu pacchā paccayo, sāpi avijjāsaṅkhārānaṃ paccayo catūhi kāraṇehi sahajātapaccayatāya samanantarapaccayatāya abhisandanapaccayatāya patiṭṭhānapaccayatāya.
๕๗. กถํ สหชาตปจฺจยตาย อวิชฺชาสงฺขารานํ ปจฺจโย? ยํ จิตฺตํ ราคปริยุฎฺฐํ, ตตฺถ อวิชฺชาปริยุฎฺฐาเนน สพฺพํ ปญฺญาย โคจรํ หนฺติฯ ตตฺถ สงฺขารา ติปจฺจยฎฺฐิกา อทฺธาภูมิการมหตฺตสฺส 43 อยํ อวิชฺชาสหสมุปฺปนฺนํ วุทฺธิํ วิรูฬฺหิํ เวปุลฺลตมาปชฺชนฺตี จตูหิ การเณหิ ปญฺญา ปหียติฯ กตเมหิ จตูหิ? อนุสโย ปริยุฎฺฐานํ สํโยชนํ อุปาทานํฯ ตตฺถ อนุสโย ปริยุฎฺฐานํ ชาติ ปริยุฎฺฐิตา สํยุชฺชติ สํยุตฺตา อุปาทิยติ อุปาทานปจฺจยา ภโวฯ เอวํ เต สงฺขารา ติวิธา อุปฺปนฺนา ภูมิคตา นาสญฺญตฺถ อยํ มเคฺคน วินีตตฺตายาติ 44 เต ถามคตา อปติวินีตาติปิ เต สงฺขาราติ วุจฺจติ, เอวํ สเหตุสมุปฺปนฺนเฎฺฐน อตฺถิ เมว ปจฺจยา สงฺขารานํ ปจฺจโย นิทฺทิฎฺฐํ อปเนตฺวา กุสลํ อกุสลํ กุสโล จ อกุสโล จ ปกฺขิปิตโพฺพ, วิปากธมฺมา อปเนตฺวา วจนียํ อวจนียํ วจนียญฺจ อวจนียญฺจ ปกฺขิปิตพฺพํ, ภวอเปวิริตฺตา, สพฺพสุตฺตํ ปริกฺขิปิตพฺพํฯ
57. Kathaṃ sahajātapaccayatāya avijjāsaṅkhārānaṃ paccayo? Yaṃ cittaṃ rāgapariyuṭṭhaṃ, tattha avijjāpariyuṭṭhānena sabbaṃ paññāya gocaraṃ hanti. Tattha saṅkhārā tipaccayaṭṭhikā addhābhūmikāramahattassa 45 ayaṃ avijjāsahasamuppannaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullatamāpajjantī catūhi kāraṇehi paññā pahīyati. Katamehi catūhi? Anusayo pariyuṭṭhānaṃ saṃyojanaṃ upādānaṃ. Tattha anusayo pariyuṭṭhānaṃ jāti pariyuṭṭhitā saṃyujjati saṃyuttā upādiyati upādānapaccayā bhavo. Evaṃ te saṅkhārā tividhā uppannā bhūmigatā nāsaññattha ayaṃ maggena vinītattāyāti 46 te thāmagatā apativinītātipi te saṅkhārāti vuccati, evaṃ sahetusamuppannaṭṭhena atthi meva paccayā saṅkhārānaṃ paccayo niddiṭṭhaṃ apanetvā kusalaṃ akusalaṃ kusalo ca akusalo ca pakkhipitabbo, vipākadhammā apanetvā vacanīyaṃ avacanīyaṃ vacanīyañca avacanīyañca pakkhipitabbaṃ, bhavaapevirittā, sabbasuttaṃ parikkhipitabbaṃ.
ทส ตถาคตพลานิ จตฺตาริ เวสารชฺชานิ ปุญฺญานิ อนญฺญากตํ อวิชฺชา สมนนฺตรปจฺจยตาย สงฺขารานํ ปจฺจโย เยน จิเตฺตน สห สมุปฺปนฺนา อวิชฺชา ตสฺส จิตฺตสฺส สมนนฺตรจิตฺตํ สมุปฺปนฺนนฺติ, ตสฺส ยํ สมนนฺตรจิตฺตํ สมุปฺปนฺนนฺติ, ตสฺส ปจฺฉิมสฺส จิตฺตสฺส ปุริมจิตฺตํ เหตุปจฺจยตาย ปจฺจโย, เตน อวิชฺชา เหตุ เตน จิเตฺตน อุปาทานํ อโนกาสกตา ญาณํ น อุปฺปชฺชนฺติฯ ยา ตสฺส อปฺปมาทา ธาตุ อภิชฺฌาภิสนฺทิตา ตหิํ วิปลฺลาสา อุปฺปชฺชนฺติ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ ‘‘ทุเกฺข สุข’’นฺติ, ตตฺถ สงฺขารา อุปฺปชฺชนฺติ รตฺตา ทุฎฺฐา มูลสฺส เจตนา ราคปริยุฎฺฐาเนน พฺยาปาทปริยุฎฺฐาเนน อวิชฺชาปริยุฎฺฐาเนน ทิฎฺฐิวิปลฺลาโส วตฺถุนิเทฺทเส นิทฺทิสิตโพฺพ , ยํ วิปรีตจิโตฺต วิชานาติ อยํ จิตฺตวิปลฺลาโส, ยา วิปรีตสญฺญา อุปคฺคณฺหาติ อยํ สญฺญาวิปลฺลาโสฯ ยํ วิปรีตทิฎฺฐิ อภินิวิสติ อยํ ทิฎฺฐิวิปลฺลาโสฯ อฎฺฐ มิจฺฉตฺตานิ วฑฺฒนฺติ, ตีณิ อกุสลานิ อโยนิโส มนสิกาเร อุปฺปนฺนํ วิญฺญาณญฺจ วิชฺชญฺจ กโรนฺติฯ อิติ ปุพฺพาปรเนฺต อกุสลานาตริตโร สงฺขารา วุทฺธิํ เวปุลฺลตํ คจฺฉนฺติฯ เต จ มหตา จ อปฺปฎิวิทิตา โปโนภวิกา 47 สงฺขารา ภวนฺติฯ อิติ เอวํ อวิชฺชา สหชาตปจฺจยตาย สงฺขารานํ ปจฺจโย สมนนฺตรปจฺจยตาย จฯ
Dasa tathāgatabalāni cattāri vesārajjāni puññāni anaññākataṃ avijjā samanantarapaccayatāya saṅkhārānaṃ paccayo yena cittena saha samuppannā avijjā tassa cittassa samanantaracittaṃ samuppannanti, tassa yaṃ samanantaracittaṃ samuppannanti, tassa pacchimassa cittassa purimacittaṃ hetupaccayatāya paccayo, tena avijjā hetu tena cittena upādānaṃ anokāsakatā ñāṇaṃ na uppajjanti. Yā tassa appamādā dhātu abhijjhābhisanditā tahiṃ vipallāsā uppajjanti ‘‘asubhe subha’’nti ‘‘dukkhe sukha’’nti, tattha saṅkhārā uppajjanti rattā duṭṭhā mūlassa cetanā rāgapariyuṭṭhānena byāpādapariyuṭṭhānena avijjāpariyuṭṭhānena diṭṭhivipallāso vatthuniddese niddisitabbo , yaṃ viparītacitto vijānāti ayaṃ cittavipallāso, yā viparītasaññā upaggaṇhāti ayaṃ saññāvipallāso. Yaṃ viparītadiṭṭhi abhinivisati ayaṃ diṭṭhivipallāso. Aṭṭha micchattāni vaḍḍhanti, tīṇi akusalāni ayoniso manasikāre uppannaṃ viññāṇañca vijjañca karonti. Iti pubbāparante akusalānātaritaro saṅkhārā vuddhiṃ vepullataṃ gacchanti. Te ca mahatā ca appaṭividitā ponobhavikā 48 saṅkhārā bhavanti. Iti evaṃ avijjā sahajātapaccayatāya saṅkhārānaṃ paccayo samanantarapaccayatāya ca.
๕๘. กถํ อภิสนฺทนากาเรน อวิชฺชา สงฺขารานํ ปจฺจโย? สา อวิชฺชา เต สงฺขาเร อภิสเนฺนติ ปริปฺผรติฯ เสยฺยถาปิ นาม อุปฺปลํ วา ปทุมํ วา ตํ อุทเก วฑฺฒํ อสฺส, สีเตน วารินา อภิสนฺนํ ปริสนฺทนํ วุทฺธิํ วิรูฬฺหิํ เวปุลฺลตํ อาปชฺชติฯ เอวํ อภิสนฺทนเฎฺฐน อวิชฺชา สงฺขารานํ ปจฺจโยฯ
58. Kathaṃ abhisandanākārena avijjā saṅkhārānaṃ paccayo? Sā avijjā te saṅkhāre abhisanneti parippharati. Seyyathāpi nāma uppalaṃ vā padumaṃ vā taṃ udake vaḍḍhaṃ assa, sītena vārinā abhisannaṃ parisandanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ āpajjati. Evaṃ abhisandanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṃ paccayo.
กถํ ปติฎฺฐหนเฎฺฐน อวิชฺชา สงฺขารานํ ปจฺจโย? เต สงฺขารา อวิชฺชายํ นิสฺสาย วุทฺธิํ วิรูฬฺหิํ เวปุลฺลตํ อาปชฺชนฺติฯ เสยฺยถาปิ นาม อุปฺปลํ วา ปทุมํ วา ปถวิํ นิสฺสาย ปถวิํ ปติฎฺฐาย วุทฺธิํ วิรูฬฺหิํ เวปุลฺลตํ อาปชฺชติฯ เอเต สงฺขารา อวิชฺชายํ ปติฎฺฐิตา อวิชฺชายํ นิสฺสาย วุทฺธิํ วิรูฬฺหิํ เวปุลฺลตํ คจฺฉนฺติฯ เอวํ ปติฎฺฐหนเฎฺฐน อวิชฺชา สงฺขารานํ ปจฺจโยฯ
Kathaṃ patiṭṭhahanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṃ paccayo? Te saṅkhārā avijjāyaṃ nissāya vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ āpajjanti. Seyyathāpi nāma uppalaṃ vā padumaṃ vā pathaviṃ nissāya pathaviṃ patiṭṭhāya vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ āpajjati. Ete saṅkhārā avijjāyaṃ patiṭṭhitā avijjāyaṃ nissāya vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ gacchanti. Evaṃ patiṭṭhahanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṃ paccayo.
ปุน ราคสหคตสฺส กมฺมสฺส วิปาเกน ปฎิสนฺธิมฺหิ ภโว นิพฺพตฺตติ, ตํ กมฺมสฺส 49 สพฺพํ อภินิวิฎฺฐํ อญฺญาณวเสน โปโนภวิกา สงฺขาราติ วุจฺจนฺติ, เอวมฺปิ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา อตฺถิฯ ปุน ปญฺจสุ เย จ เสกฺขา ปุคฺคลา, เย จ อสญฺญิสมาปตฺติํ สมาปนฺนา, เย จ ภวคตา, เย จ อโนฺตคตาเยว สํเสทชา, เย จ วา ปน อโญฺญ หิ โกจิ อนาคามิภูตา น เจเตนฺติ น จ ปเตฺถนฺติ, เตสํ กิํ ปจฺจยา สงฺขาราฯ ปุน ราคา อตฺถิ เตสํ สงฺขารานิ อุปาทานานิ จิตฺตมนุสฺสรนฺติเยว อวิปกฺกวิปากสมูหตา อสมุจฺฉินฺนปจฺจยา เตสํ ปุน จ คโต ภวติฯ เอวมฺปิ หิ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราฯ ปุน สา เต น อุปาทานา นปิ สงฺขารา อตฺถิ, ปุน เตสํ สตฺต อนุสยา อสมูหตา อสมุจฺฉินฺนา ตทารมฺมณํ ภวติฯ วิญฺญาณสฺส ปติฎฺฐาย วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํฯ เอวมฺปิ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราฯ ปุน สา ยํ กิญฺจิ กมฺมํ อาจยคามิ สพฺพํ ตํ อวิชฺชาวเสน อภิสงฺขริยติ ตณฺหาวเสน จ อลฺลียติ อญฺญาณวเสน จ ตตฺถ อาทีนวมฺปิ น ชานาติฯ ตเทว วิญฺญาณพีชํ ภวติ, สาเยว ตณฺหาสิเนโห ภวติฯ สาเยว อวิชฺชา สโมฺมโหติฯ เอวมฺปิ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา วตฺตพฺพาฯ อิติ อิเมหิ อากาเรหิ อวิชฺชา สงฺขารานํ ปจฺจโยฯ
Puna rāgasahagatassa kammassa vipākena paṭisandhimhi bhavo nibbattati, taṃ kammassa 50 sabbaṃ abhiniviṭṭhaṃ aññāṇavasena ponobhavikā saṅkhārāti vuccanti, evampi avijjāpaccayā saṅkhārā atthi. Puna pañcasu ye ca sekkhā puggalā, ye ca asaññisamāpattiṃ samāpannā, ye ca bhavagatā, ye ca antogatāyeva saṃsedajā, ye ca vā pana añño hi koci anāgāmibhūtā na cetenti na ca patthenti, tesaṃ kiṃ paccayā saṅkhārā. Puna rāgā atthi tesaṃ saṅkhārāni upādānāni cittamanussarantiyeva avipakkavipākasamūhatā asamucchinnapaccayā tesaṃ puna ca gato bhavati. Evampi hi avijjāpaccayā saṅkhārā. Puna sā te na upādānā napi saṅkhārā atthi, puna tesaṃ satta anusayā asamūhatā asamucchinnā tadārammaṇaṃ bhavati. Viññāṇassa patiṭṭhāya viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ. Evampi avijjāpaccayā saṅkhārā. Puna sā yaṃ kiñci kammaṃ ācayagāmi sabbaṃ taṃ avijjāvasena abhisaṅkhariyati taṇhāvasena ca allīyati aññāṇavasena ca tattha ādīnavampi na jānāti. Tadeva viññāṇabījaṃ bhavati, sāyeva taṇhāsineho bhavati. Sāyeva avijjā sammohoti. Evampi avijjāpaccayā saṅkhārā vattabbā. Iti imehi ākārehi avijjā saṅkhārānaṃ paccayo.
ตตฺถ อวิชฺชาย เหตุ อโยนิโส มนสิกาโร ปจฺจโย โหติฯ ตตฺถ อภิเจฺฉโท อยํ ตตฺถ ตติยํ พลํ 51 นิวตฺติ, อยํ ปฎิสนฺธิฯ ตตฺถ ปุนพฺภโว โย อเวเจฺฉโท อสมุคฺฆาตนเฎฺฐน อยํ อนุสโยฯ ยถา ปฎากํ วา สาฎกํ วา เทฺว ชนา ปีเฬสุ จ เอกา วา พลํ วา อสฺส นิวาฎเสฺสสุ, น ปน ปีเฬสุ โสเสยฺยฯ ตตฺถ ยํ สิเนหา อาโปธาตุ อนุปุลฺลนา โสเสตพฺพาฯ อุณฺหธาตุมาคมฺม สเจ ปุน ตํ อากาเส นิกฺขิเปยฺย ตํ อุสฺสาเวน เยภุยฺยตรํ สิเนหมาปเชฺชยฺย, น หิ อนาคมฺม เตโชธาตุํ ปริเสสํ คเจฺฉยฺยฯ เอวเมว ภวคฺคปรมาปิ สมาปตฺติ น อนุรูปสฺส สมุคฺฆาตาย สํวตฺตติฯ เต หิ อาลยนฺติ สมฺมสนฺติ, น จ ตณฺหาย ตณฺหาปหานํ คจฺฉนฺติฯ ตตฺถ โส อสมุคฺฆาโตฯ อวิชฺชาย อนุสโย จ จิตฺตสฺส สมฺปลิโพโธ, อิทํ ปริยุฎฺฐานํฯ ยถาภูตํ วิญฺญาณสฺส อปฺปฎิเวโธ อยํ อวิชฺชาอาสโว อวิชฺชาวิญฺญาณพีชํ ภวติฯ ยํ พีชํ โส เหตุ น สมุจฺฉิชฺชติ, อสมุจฺฉิชฺชโนฺต ปฎิสเนฺทหติฯ ปฎิสนฺทหโนฺต น สมุคฺฆาตํ คจฺฉติฯ อสมุคฺฆาตํ จิตฺตํ ปริโยนหติ, ปริโยนทฺธจิโตฺต ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, อิติ สญฺญาณสฺส สาสวโตฺถ, อวิชฺชโตฺถ, เหตุอโตฺถ, อวเจฺฉทโตฺถ, อนิวตฺติอโตฺถ, ผลโตฺถ ปฎิสนฺธิอโตฺถ, ปุนพฺภวโตฺถ, อสมุคฺฆาตโตฺถ, อนุสยโตฺถ, ปริยุฎฺฐานโตฺถ, อปฎิเวธนโตฺถฯ เอตฺตาวตา อวิชฺชาย เขตฺตํ นิทฺทิฎฺฐํ ภวติฯ อยํ วุจฺจเต ปริกฺขาโร นาม หาโรฯ
Tattha avijjāya hetu ayoniso manasikāro paccayo hoti. Tattha abhicchedo ayaṃ tattha tatiyaṃ balaṃ 52 nivatti, ayaṃ paṭisandhi. Tattha punabbhavo yo avecchedo asamugghātanaṭṭhena ayaṃ anusayo. Yathā paṭākaṃ vā sāṭakaṃ vā dve janā pīḷesu ca ekā vā balaṃ vā assa nivāṭassesu, na pana pīḷesu soseyya. Tattha yaṃ sinehā āpodhātu anupullanā sosetabbā. Uṇhadhātumāgamma sace puna taṃ ākāse nikkhipeyya taṃ ussāvena yebhuyyataraṃ sinehamāpajjeyya, na hi anāgamma tejodhātuṃ parisesaṃ gaccheyya. Evameva bhavaggaparamāpi samāpatti na anurūpassa samugghātāya saṃvattati. Te hi ālayanti sammasanti, na ca taṇhāya taṇhāpahānaṃ gacchanti. Tattha so asamugghāto. Avijjāya anusayo ca cittassa sampalibodho, idaṃ pariyuṭṭhānaṃ. Yathābhūtaṃ viññāṇassa appaṭivedho ayaṃ avijjāāsavo avijjāviññāṇabījaṃ bhavati. Yaṃ bījaṃ so hetu na samucchijjati, asamucchijjanto paṭisandehati. Paṭisandahanto na samugghātaṃ gacchati. Asamugghātaṃ cittaṃ pariyonahati, pariyonaddhacitto yathābhūtaṃ nappajānāti, iti saññāṇassa sāsavattho, avijjattho, hetuattho, avacchedattho, anivattiattho, phalattho paṭisandhiattho, punabbhavattho, asamugghātattho, anusayattho, pariyuṭṭhānattho, apaṭivedhanattho. Ettāvatā avijjāya khettaṃ niddiṭṭhaṃ bhavati. Ayaṃ vuccate parikkhāro nāma hāro.
ตตฺถ กตโม สมาโรปโน? กิญฺจิ น วตฺตพฺพํ, รูปราคํ วา นามวนฺตปหาตพฺพํ 57ฯ ยาว วิญฺญาณนฺติ วิตฺถาเรน กาตพฺพานิฯ อวิชฺชา ตา โอปเมฺมน ปญฺญาเปตพฺพา, อยํ สมาโรปโนฯ นิสฺสิตจิตฺตสฺส จ มตฺติโก จ นิสฺสโย ตณฺหา จ ทิฎฺฐิ จฯ ตตฺถ ทิฎฺฐิ อวิชฺชา ตณฺหา สงฺขาราฯ ตตฺถ ทิฎฺฐิปจฺจยา ตณฺหา อิเม อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราฯ ตตฺถ นิสฺสิตํ วิญฺญาณํ อิทํ สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ ยาว ชรามรณํ, อิทํ สํขิเตฺตน ภาสิเต อวสิฎฺฐํ ปโรปยติฯ
Tattha katamo samāropano? Kiñci na vattabbaṃ, rūparāgaṃ vā nāmavantapahātabbaṃ 58. Yāva viññāṇanti vitthārena kātabbāni. Avijjā tā opammena paññāpetabbā, ayaṃ samāropano. Nissitacittassa ca mattiko ca nissayo taṇhā ca diṭṭhi ca. Tattha diṭṭhi avijjā taṇhā saṅkhārā. Tattha diṭṭhipaccayā taṇhā ime avijjāpaccayā saṅkhārā. Tattha nissitaṃ viññāṇaṃ idaṃ saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ yāva jarāmaraṇaṃ, idaṃ saṃkhittena bhāsite avasiṭṭhaṃ paropayati.
อนิสฺสิตสฺส 59 จลิตํ นตฺถีติ ตสฺส เอวํ ทิฎฺฐิยา ตณฺหาย จ ปหานํ ตตฺถ ทิฎฺฐิอวิชฺชานิโรธาย ภูตํ วิญฺญาณํ สราคฎฺฐานิเยสุ ธเมฺมสุ ตํ ตํ ธมฺมํ อุเปจฺจ อญฺญํ ธมฺมํ ธาวติ มกฺกโฎปมตาย, อถ ขฺวสฺส ปริเตฺตสุ ธเมฺมสุ สราคฎฺฐานิเยสุ ฉนฺทราโค นตฺถิ กุโต ตโต จลนา, อธิมเตฺตสุ สเตฺตสุ จิตฺตํ นิเวสฺสยติ ตํ อปติฎฺฐิตํ วิญฺญาณํ อนาหารํ นิรุชฺฌติ วิญฺญาณนิโรธา นามรูปนิโรโธ ยาว ชรามรณนิโรโธฯ อยํ สมาโรปโนฯ
Anissitassa 60 calitaṃ natthīti tassa evaṃ diṭṭhiyā taṇhāya ca pahānaṃ tattha diṭṭhiavijjānirodhāya bhūtaṃ viññāṇaṃ sarāgaṭṭhāniyesu dhammesu taṃ taṃ dhammaṃ upecca aññaṃ dhammaṃ dhāvati makkaṭopamatāya, atha khvassa parittesu dhammesu sarāgaṭṭhāniyesu chandarāgo natthi kuto tato calanā, adhimattesu sattesu cittaṃ nivessayati taṃ apatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ anāhāraṃ nirujjhati viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho yāva jarāmaraṇanirodho. Ayaṃ samāropano.
ตตฺถ ราควเสน วิญฺญาณสฺส จลิตํ สปริคฺคโห, ตสฺมิํ จลิเต อสติ โย ปริกิเลโสปจาโร ติวิโธ อคฺคิ ปฎิปฺปสฺสโทฺธ ภวติฯ เตนาห จลิเต อสเนฺต ปสฺสทฺธิ โหติฯ ตตฺถ ยํ สมาโรปนา ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวเทติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติฯ ยาว วิมุตฺติตมิติ ญาณทสฺสนํ ภวติฯ โส อาสวานํ ขยา จ วิมุตฺติ โน อุปปชฺชติฯ ตสฺส อุปปตฺติสฺส อาคติคติยา อสนฺติยา เนวิธ น หุรํ น อุภยมนฺตเรนฯ เอเสวโนฺต ทุกฺขสฺสาติ อนุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุฯ อิทมสฺส สุตฺตสฺส มเชฺฌ สมาโรปิตํ ปฎิจฺจสมุปฺปาเท จ วิมุตฺติยํ จ โยโค น จ เอตํ ตสฺส สํขิเตฺตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชฺชนฺติฯ อยํ วุจฺจเต สมาโรปโน หาโรฯ น จ สํกิเลสภาคิเยน สุเตฺตน สํกิเลสภาคิโย เย จ ธมฺมา สมาโรปยิตพฺพา นาเญฺญฯ เอวํ วาสนาภาคิเย นิเพฺพธภาคิเย, อยํ สมาโรปโน หาโรฯ อิเม โสฬส หาราฯ
Tattha rāgavasena viññāṇassa calitaṃ sapariggaho, tasmiṃ calite asati yo parikilesopacāro tividho aggi paṭippassaddho bhavati. Tenāha calite asante passaddhi hoti. Tattha yaṃ samāropanā passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. Yāva vimuttitamiti ñāṇadassanaṃ bhavati. So āsavānaṃ khayā ca vimutti no upapajjati. Tassa upapattissa āgatigatiyā asantiyā nevidha na huraṃ na ubhayamantarena. Esevanto dukkhassāti anupādisesā nibbānadhātu. Idamassa suttassa majjhe samāropitaṃ paṭiccasamuppāde ca vimuttiyaṃ ca yogo na ca etaṃ tassa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajjanti. Ayaṃ vuccate samāropano hāro. Na ca saṃkilesabhāgiyena suttena saṃkilesabhāgiyo ye ca dhammā samāropayitabbā nāññe. Evaṃ vāsanābhāgiye nibbedhabhāgiye, ayaṃ samāropano hāro. Ime soḷasa hārā.
สุวีรสฺส มหากจฺจายนสฺส ชมฺพุวนวาสิโน เปฎโกปเทเส
Suvīrassa mahākaccāyanassa jambuvanavāsino peṭakopadese
ปญฺจมา ภูมิฯ
Pañcamā bhūmi.
Footnotes:
