| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / เปฎโกปเทสปาฬิ • Peṭakopadesapāḷi |
๓. สุตฺตาธิฎฺฐานตติยภูมิ
3. Suttādhiṭṭhānatatiyabhūmi
๓๒. ตตฺถ กตมํ สุตฺตาธิฎฺฐานํ?
32. Tattha katamaṃ suttādhiṭṭhānaṃ?
โลภาธิฎฺฐานํ โทสาธิฎฺฐานํ โมหาธิฎฺฐานํ อโลภาธิฎฺฐานํ อโทสาธิฎฺฐานํ อโมหาธิฎฺฐานํ กายกมฺมาธิฎฺฐานํ วาจากมฺมาธิฎฺฐานํ มโนกมฺมาธิฎฺฐานํ สทฺธินฺทฺริยาธิฎฺฐานํ วีริยินฺทฺริยาธิฎฺฐานํ สตินฺทฺริยาธิฎฺฐานํ สมาธินฺทฺริยาธิฎฺฐานํ ปญฺญินฺทฺริยาธิฎฺฐานํฯ
Lobhādhiṭṭhānaṃ dosādhiṭṭhānaṃ mohādhiṭṭhānaṃ alobhādhiṭṭhānaṃ adosādhiṭṭhānaṃ amohādhiṭṭhānaṃ kāyakammādhiṭṭhānaṃ vācākammādhiṭṭhānaṃ manokammādhiṭṭhānaṃ saddhindriyādhiṭṭhānaṃ vīriyindriyādhiṭṭhānaṃ satindriyādhiṭṭhānaṃ samādhindriyādhiṭṭhānaṃ paññindriyādhiṭṭhānaṃ.
ตตฺถ กตมํ โลภาธิฎฺฐานํ?
Tattha katamaṃ lobhādhiṭṭhānaṃ?
วิตกฺกมถิตสฺส 1 ชนฺตุโน, ติพฺพราคสฺส สุภานุปสฺสิโน;
Vitakkamathitassa 2 jantuno, tibbarāgassa subhānupassino;
ภิโยฺย ตณฺหา ปวฑฺฒติ, เอส โข คาฬฺหํ กโรติ พนฺธนํฯ
Bhiyyo taṇhā pavaḍḍhati, esa kho gāḷhaṃ karoti bandhanaṃ.
วิตกฺกมถิตสฺสาติ กามราโคฯ สุภานุปสฺสิโนติ กามราควตฺถุฯ ภิโยฺย ตณฺหา ปวฑฺฒตีติ กามตณฺหาฯ เอส คาฬฺหํ กโรติ พนฺธนนฺติ ราคํ, อิติ โย โย ธโมฺม มูลนิกฺขิโตฺต, โส เยเวตฺถ ธโมฺม อุคฺคาวหิตโพฺพ 3ฯ น ภควา เอกํ ธมฺมํ อารพฺภ อญฺญํ ธมฺมํ เทเสติฯ ยสฺส วิตเกฺกติ กามวิตโกฺก ตเมว วิตกฺกํ กามวิตเกฺกน นิทฺทิสียติฯ ติพฺพราคสฺสาติ ตเสฺสว วิตกฺกสฺส วตฺถุํ นิทฺทิสติฯ สุภานุปสฺสิโน ภิโยฺย ตณฺหา ปวฑฺฒตีติ ตเมว ราคํ กามตณฺหาติ นิทฺทิสติฯ เอส คาฬฺหํ กโรติ พนฺธนนฺติ ตเมว ตณฺหาสํโยชนํ นิทฺทิสติฯ เอวํ คาถาสุ อนุมินิตพฺพํฯ เอวํ สเวยฺยากรเณสุฯ
Vitakkamathitassāti kāmarāgo. Subhānupassinoti kāmarāgavatthu. Bhiyyo taṇhā pavaḍḍhatīti kāmataṇhā. Esa gāḷhaṃ karoti bandhananti rāgaṃ, iti yo yo dhammo mūlanikkhitto, so yevettha dhammo uggāvahitabbo 4. Na bhagavā ekaṃ dhammaṃ ārabbha aññaṃ dhammaṃ deseti. Yassa vitakketi kāmavitakko tameva vitakkaṃ kāmavitakkena niddisīyati. Tibbarāgassāti tasseva vitakkassa vatthuṃ niddisati. Subhānupassino bhiyyo taṇhā pavaḍḍhatīti tameva rāgaṃ kāmataṇhāti niddisati. Esa gāḷhaṃ karoti bandhananti tameva taṇhāsaṃyojanaṃ niddisati. Evaṃ gāthāsu anuminitabbaṃ. Evaṃ saveyyākaraṇesu.
ตตฺถ ภควา เอกํ ธมฺมํ ติวิธํ นิทฺทิสติ, นิสฺสนฺทโต เหตุโต ผลโตฯ
Tattha bhagavā ekaṃ dhammaṃ tividhaṃ niddisati, nissandato hetuto phalato.
ททํ ปิโย 5 โหติ ภชนฺติ นํ พหู, กิตฺติญฺจ ปโปฺปติ ยโส จ วฑฺฒติ;
Dadaṃ piyo 6 hoti bhajanti naṃ bahū, kittiñca pappoti yaso ca vaḍḍhati;
อมงฺกุภูโต ปริสํ วิคาหติ, วิสารโท โหติ นโร อมจฺฉรีฯ
Amaṅkubhūto parisaṃ vigāhati, visārado hoti naro amaccharī.
ททนฺติ ยํ ยํ ทานํ, อิทํ ทานมยิกํ ปุญฺญกฺริยํฯ ตตฺถ เหตุฯ ยํ เจตํฯ ภชนฺติ นํ พหู, กิตฺตินฺติ โย จ กลฺยาโณ กิตฺติสโทฺท โลเก อพฺภุคฺคจฺฉติ, ยํ พหุกสฺส ชนสฺส ปิโย ภวติ มนาโป จฯ ยญฺจ อวิปฺปฎิสารี กาลงฺกโรติ อยํ นิสฺสโนฺทฯ ยํ กายสฺส เภทา เทเวสุ อุปปชฺชตีติ อิทํ ผลํฯ อิทํ โลภาธิฎฺฐานํฯ
Dadanti yaṃ yaṃ dānaṃ, idaṃ dānamayikaṃ puññakriyaṃ. Tattha hetu. Yaṃ cetaṃ. Bhajanti naṃ bahū, kittinti yo ca kalyāṇo kittisaddo loke abbhuggacchati, yaṃ bahukassa janassa piyo bhavati manāpo ca. Yañca avippaṭisārī kālaṅkaroti ayaṃ nissando. Yaṃ kāyassa bhedā devesu upapajjatīti idaṃ phalaṃ. Idaṃ lobhādhiṭṭhānaṃ.
๓๓. ตตฺถ กตมํ โทสาธิฎฺฐานํ?
33. Tattha katamaṃ dosādhiṭṭhānaṃ?
โย ปาณมติปาเตติ, มุสาวาทญฺจ ภาสติ;
Yo pāṇamatipāteti, musāvādañca bhāsati;
โลเก อทินฺนํ อาทิยติ, ปรทารญฺจ คจฺฉติ;
Loke adinnaṃ ādiyati, paradārañca gacchati;
อปฺปหาย ปญฺจ เวรานิ, ทุสฺสีโล อิติ วุจฺจติ;
Appahāya pañca verāni, dussīlo iti vuccati;
กายสฺส เภทา ทุปฺปโญฺญ, นิรยํ โสปปชฺชติฯ
Kāyassa bhedā duppañño, nirayaṃ sopapajjati.
โย ปาณมติปาเตตีติ ทุโฎฺฐ ปาณมติปาเตติฯ มุสาวาทญฺจ ภาสตีติ โทโสปฆาตาย มุสาวาทญฺจ ภาสติฯ สุราเมรยปานญฺจ, โย นโร อนุยุญฺชตีติ โทโส นิทานํฯ โย จ สุราเมรยปานํ อนุยุญฺชติ ยถาปรทารวิหารี 9 อมิตฺตา ชนยนฺติฯ
Yo pāṇamatipātetīti duṭṭho pāṇamatipāteti. Musāvādañca bhāsatīti dosopaghātāya musāvādañca bhāsati. Surāmerayapānañca, yo naro anuyuñjatīti doso nidānaṃ. Yo ca surāmerayapānaṃ anuyuñjati yathāparadāravihārī 10 amittā janayanti.
ปญฺจ เวรานิ อปฺปหายาติ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขาปทานํ สมติกฺกมนํ สเพฺพสํ โทสชานํ สา ปณฺณตฺติ, เตเนว โทสชนิเตน กเมฺมน ทุสฺสีโล อิติ วุจฺจติ โสปิ ธโมฺม เหตุนา นิทฺทิสิตโพฺพ, นิสฺสเนฺทน ผเลน จฯ
Pañca verāni appahāyāti pañcannaṃ bhikkhāpadānaṃ samatikkamanaṃ sabbesaṃ dosajānaṃ sā paṇṇatti, teneva dosajanitena kammena dussīlo iti vuccati sopi dhammo hetunā niddisitabbo, nissandena phalena ca.
ตีณิ พาลสฺส พาลลกฺขณานิ – ทุพฺภาสิตภาสี 11 จ โหติ, ทุจฺจินฺติตจินฺตี จ ทุกฺกฎกมฺมการี จฯ ตตฺถ ยํ กาเยน จ วาจาย จ ปรกฺกมติ, อิทมสฺส ทุกฺกฎกมฺมการีฯ ตายํ ยถา จ มุสาวาทํ ภาสติ ยถา ปุพฺพนิทฺทิฎฺฐํ , อิทมสฺส ทุพฺภาสิตาฯ ยญฺจ สงฺกเปฺปติ มโนทุจฺจริตํ พฺยาปาทํ, อิทมสฺส ทุจฺจินฺติตจินฺติตาฯ ยํ โส อิเมหิ ตีหิ พาลลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต ตีณิ ตชฺชานิ ทุกฺขานิ โทมนสฺสานิ อนุภวติ, โส จ โหติ สภคฺคโต วา ปริสคฺคโต วา ตชฺชํ กถํ กถนฺติฯ ยทา ภวติ โส จ ปาณาติปาตาทิทสอกุสลกมฺมปถา, โส ตโตนิทานํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฎิสํเวเทตีติฯ ปุน จปรํ ยทา ปสฺสติ โจรํ ราชาปราธิกํ รญฺญา คหิตํ ชีวิตา โวโรเปตํ, ตเสฺสวํ ภวติ สเจ มมมฺปิ ราชา ชาเนยฺย มมมฺปิ ราชา คาหาเปตฺวา ชีวิตา โวโรเปยฺยาติ, โส ตโตนิทานํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฎิสํเวเทติฯ ปุน จปรํ พาโล ยทา ภวติ อาสนา สมารูโฬฺห ยาว ยา เม คติ ภวิสฺสติ อิโต เปจฺจ ปรํ มรณาติ โส ตโตนิทานํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฎิสํเวเทติ อิติ พาลลกฺขณํ เหตุฯ ตีณิ ตชฺชานิ ทุกฺขานิ นิสฺสโนฺทฯ กายสฺส เภทา นิรเยสุ อุปปชฺชติ, อิทํ ผลํฯ อิทํ โทสาธิฎฺฐานํฯ
Tīṇi bālassa bālalakkhaṇāni – dubbhāsitabhāsī 12 ca hoti, duccintitacintī ca dukkaṭakammakārī ca. Tattha yaṃ kāyena ca vācāya ca parakkamati, idamassa dukkaṭakammakārī. Tāyaṃ yathā ca musāvādaṃ bhāsati yathā pubbaniddiṭṭhaṃ , idamassa dubbhāsitā. Yañca saṅkappeti manoduccaritaṃ byāpādaṃ, idamassa duccintitacintitā. Yaṃ so imehi tīhi bālalakkhaṇehi samannāgato tīṇi tajjāni dukkhāni domanassāni anubhavati, so ca hoti sabhaggato vā parisaggato vā tajjaṃ kathaṃ kathanti. Yadā bhavati so ca pāṇātipātādidasaakusalakammapathā, so tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetīti. Puna caparaṃ yadā passati coraṃ rājāparādhikaṃ raññā gahitaṃ jīvitā voropetaṃ, tassevaṃ bhavati sace mamampi rājā jāneyya mamampi rājā gāhāpetvā jīvitā voropeyyāti, so tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Puna caparaṃ bālo yadā bhavati āsanā samārūḷho yāva yā me gati bhavissati ito pecca paraṃ maraṇāti so tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti iti bālalakkhaṇaṃ hetu. Tīṇi tajjāni dukkhāni nissando. Kāyassa bhedā nirayesu upapajjati, idaṃ phalaṃ. Idaṃ dosādhiṭṭhānaṃ.
๓๔. ตตฺถ กตมํ โมหาธิฎฺฐานํ?
34. Tattha katamaṃ mohādhiṭṭhānaṃ?
สตเญฺจว สหสฺสานํ, กปฺปานํ สํสริสฺสติ;
Satañceva sahassānaṃ, kappānaṃ saṃsarissati;
อถวา ปิ ตโต ภิโยฺย, คพฺภา คพฺภํ คมิสฺสถฯ
Athavā pi tato bhiyyo, gabbhā gabbhaṃ gamissatha.
อนุปาทาย พุทฺธวจนํ, สงฺขาเร อตฺตโต อุปาทาย;
Anupādāya buddhavacanaṃ, saṅkhāre attato upādāya;
ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺติ, ฐานเมตํ น วิชฺชติฯ
Dukkhassantaṃ karissanti, ṭhānametaṃ na vijjati.
โย ยํ อนมตคฺคสํสารํ สมาปโนฺน ชายเต จ มียเต จ, อยํ อวิชฺชาเหตุกาฯ ยานิปิ จ สงฺขารานํ ปโยชนานิ, ตานิปิ อวิชฺชาปจฺจยานิ, ยํ อทสฺสนํ พุทฺธวจนสฺส, อยํ อวิชฺชาสุเตฺตเยว นิทฺทิฎฺฐํฯ โย จ สงฺขาเร อตฺตโต หรติ ปญฺจกฺขเนฺธ ปญฺจ ทิฎฺฐิโย อุปคจฺฉติฯ ‘‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’ติ อิทํ สุตฺตํ อวิชฺชาย นิกฺขิตฺตํ, อวิชฺชาย นิกฺขิปิตํฯ เอวํ สตฺถา สุเตฺต นเยน 13 ธเมฺมน นิทฺทิสติฯ อสาธารเณน ตํเยว ตตฺถ นิทฺทิสิตพฺพํฯ น อญฺญํฯ
Yo yaṃ anamataggasaṃsāraṃ samāpanno jāyate ca mīyate ca, ayaṃ avijjāhetukā. Yānipi ca saṅkhārānaṃ payojanāni, tānipi avijjāpaccayāni, yaṃ adassanaṃ buddhavacanassa, ayaṃ avijjāsutteyeva niddiṭṭhaṃ. Yo ca saṅkhāre attato harati pañcakkhandhe pañca diṭṭhiyo upagacchati. ‘‘Etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti idaṃ suttaṃ avijjāya nikkhittaṃ, avijjāya nikkhipitaṃ. Evaṃ satthā sutte nayena 14 dhammena niddisati. Asādhāraṇena taṃyeva tattha niddisitabbaṃ. Na aññaṃ.
เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ นปฺปชานนฺติ จตฺตาริ สจฺจานิ วิตฺถาเรน, ยํ ตตฺถ อปฺปชานนา, อิทํ ทุกฺขํ, อยํ เหตุฯ อปฺปชานโนฺต วิวิเธ สงฺขาเร อภิสงฺขโรติ, อยํ นิสฺสโนฺทฯ ยญฺจ ทิฎฺฐิคตานิ ปรามสติ ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ อยํ นิสฺสโนฺทฯ ยํ ปุนพฺภวํ นิพฺพเตฺตติ, อิทํ ผลํฯ อยมฺปิ ธโมฺม สนิทฺทิโฎฺฐ เหตุโต จ ผลโต จ นิสฺสนฺทโต จฯ
Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā ‘‘idaṃ dukkha’’nti nappajānanti cattāri saccāni vitthārena, yaṃ tattha appajānanā, idaṃ dukkhaṃ, ayaṃ hetu. Appajānanto vividhe saṅkhāre abhisaṅkharoti, ayaṃ nissando. Yañca diṭṭhigatāni parāmasati ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti ayaṃ nissando. Yaṃ punabbhavaṃ nibbatteti, idaṃ phalaṃ. Ayampi dhammo saniddiṭṭho hetuto ca phalato ca nissandato ca.
เอตฺถ ปน เกจิ ธมฺมา สาธารณา ภวนฺติฯ เหตุ ขลุ อาทิโตเยว สุเตฺต นิกฺขิปิสฺสนฺติฯ ยถา กิํ ภเว จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, อคติคมนานิฯ ตตฺถ ยญฺจ ฉนฺทาคติํ คจฺฉติ ยญฺจ ภยาคติํ คจฺฉติ, อยํ โลโภ อกุสลมูลํฯ ยํ โทสา, อยํ โทโสเยว ฯ ยํ โมหา, อยํ โมโหเยวฯ เอวํ อิมานิ ตีณิ อกุสลมูลานิ อาทิโตเยว อุปปริกฺขิตพฺพานิฯ ยตฺถ เอกํ นิทฺทิสิตพฺพํ, ตตฺถ เอกํ นิทฺทิสียติฯ ตถา เทฺว ยถา ตีณิ, น หิ อาทีหิ อนิกฺขิเตฺต เหตุ วา นิสฺสโนฺท วา ผลํ วา นิทฺทิสิตพฺพํฯ
Ettha pana keci dhammā sādhāraṇā bhavanti. Hetu khalu āditoyeva sutte nikkhipissanti. Yathā kiṃ bhave cattārimāni, bhikkhave, agatigamanāni. Tattha yañca chandāgatiṃ gacchati yañca bhayāgatiṃ gacchati, ayaṃ lobho akusalamūlaṃ. Yaṃ dosā, ayaṃ dosoyeva . Yaṃ mohā, ayaṃ mohoyeva. Evaṃ imāni tīṇi akusalamūlāni āditoyeva upaparikkhitabbāni. Yattha ekaṃ niddisitabbaṃ, tattha ekaṃ niddisīyati. Tathā dve yathā tīṇi, na hi ādīhi anikkhitte hetu vā nissando vā phalaṃ vā niddisitabbaṃ.
อยเญฺจตฺถ คาถา –
Ayañcettha gāthā –
ฉนฺทา โทสา ภยา โมหา, โย ธมฺมํ อติวตฺตติ;
Chandā dosā bhayā mohā, yo dhammaṃ ativattati;
กตฺถ ฉนฺทา จ อยํ โลโภ ยถา นิทฺทิฎฺฐํ ปุเพฺพฯ อิทํ โมหาธิฎฺฐานํฯ
Kattha chandā ca ayaṃ lobho yathā niddiṭṭhaṃ pubbe. Idaṃ mohādhiṭṭhānaṃ.
๓๕. ตตฺถ กตมํ อโลภาธิฎฺฐานํ?
35. Tattha katamaṃ alobhādhiṭṭhānaṃ?
‘‘อสุภานุปสฺสิํ 17 วิหรนฺตํ, อินฺทฺริเยสุ สุสํวุตํ;
‘‘Asubhānupassiṃ 18 viharantaṃ, indriyesu susaṃvutaṃ;
โภชนมฺหิ จ มตฺตญฺญุํ, สทฺธํ อารทฺธวีริยํ;
Bhojanamhi ca mattaññuṃ, saddhaṃ āraddhavīriyaṃ;
ตํ เว นปฺปสหติ มาโร, วาโต เสลํว ปพฺพต’’นฺติฯ
Taṃ ve nappasahati māro, vāto selaṃva pabbata’’nti.
ตตฺถ ยา อสุภาย อุปปริกฺขา, อยํ กาเมสุ อาทีนวทสฺสเนน ปริจฺจาโคฯ อินฺทฺริเยสุ สุสํวุโต ตเสฺสว อโลภสฺส ปาริปูริยํ มม อายตนโสจิตํ อนุปาทายฯ โภชนมฺหิ จ มตฺตญฺญุนฺติ รสตณฺหาปหานํฯ อิติ อยํ อโลโภ อสุภานุปสฺสิตาย วตฺถุโต ธารยติ, โส อโลโภ เหตุฯ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตาย โคจรโต ธารยติ, โภชเนมตฺตญฺญุตาย ปรโต ธารยติ, อยํ นิสฺสโนฺทฯ ตํ เว นปฺปสหติ มาโร, วาโต เสลํ ว ปพฺพตนฺติ, อิทํ ผลํฯ อิติ โยเยว ธโมฺม อาทิมฺหิ นิกฺขิโตฺต, โสเยว มเชฺฌ เจว อวสาเน จฯ
Tattha yā asubhāya upaparikkhā, ayaṃ kāmesu ādīnavadassanena pariccāgo. Indriyesu susaṃvuto tasseva alobhassa pāripūriyaṃ mama āyatanasocitaṃ anupādāya. Bhojanamhi ca mattaññunti rasataṇhāpahānaṃ. Iti ayaṃ alobho asubhānupassitāya vatthuto dhārayati, so alobho hetu. Indriyesu guttadvāratāya gocarato dhārayati, bhojanemattaññutāya parato dhārayati, ayaṃ nissando. Taṃ ve nappasahati māro, vāto selaṃ va pabbatanti, idaṃ phalaṃ. Iti yoyeva dhammo ādimhi nikkhitto, soyeva majjhe ceva avasāne ca.
นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ อสมุปฺปนฺนสฺส กามจฺฉนฺทสฺส อนุปฺปาทาย อุปฺปนฺนสฺส วา ปหานาย, ยถยิทํ 19 อสุภนิมิตฺตํฯ ตตฺถ อสุภนิมิตฺตํ มนสิกโรนฺตสฺส อนุปฺปโนฺน เจว กามจฺฉโนฺท น อุปฺปชฺชติ, อุปฺปโนฺน จ กามจฺฉโนฺท ปหียติฯ อิทํ อโลภสฺส วตฺถุฯ ยํ ปุน อนุปฺปโนฺน กามราโค ปริยาทิยติ รูปราคํ อรูปราคํ, อิติ ผลํฯ อิติ อยมฺปิ จ ธโมฺม นิทฺทิโฎฺฐ เหตุโต จ นิสฺสนฺทโต จ ผลโต จฯ อิทํ อโลภาธิฎฺฐานํฯ
Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi asamuppannassa kāmacchandassa anuppādāya uppannassa vā pahānāya, yathayidaṃ 20 asubhanimittaṃ. Tattha asubhanimittaṃ manasikarontassa anuppanno ceva kāmacchando na uppajjati, uppanno ca kāmacchando pahīyati. Idaṃ alobhassa vatthu. Yaṃ puna anuppanno kāmarāgo pariyādiyati rūparāgaṃ arūparāgaṃ, iti phalaṃ. Iti ayampi ca dhammo niddiṭṭho hetuto ca nissandato ca phalato ca. Idaṃ alobhādhiṭṭhānaṃ.
ตตฺถ กตมํ อโทสาธิฎฺฐานํ?
Tattha katamaṃ adosādhiṭṭhānaṃ?
เอกมฺปิ เจ ปาณมทุฎฺฐจิโตฺต, เมตฺตายติ กุสโล 21 เตน โหติ;
Ekampi ce pāṇamaduṭṭhacitto, mettāyati kusalo 22 tena hoti;
สเพฺพ จ ปาเณ มนสานุกมฺปํ 23, ปหูตมริโย ปกโรติ ปุญฺญํฯ
Sabbe ca pāṇe manasānukampaṃ 24, pahūtamariyo pakaroti puññaṃ.
เอกมฺปิ เจ ปาณมทุฎฺฐจิโตฺต เมตฺตายตีติ อยํ อโทโสฯ นิคฺฆาเตน อสฺสาโท, กุสโล เตน โหตีติ เตน กุสเลน ธเมฺมน สํยุโตฺต ธมฺมปญฺญตฺติํ คจฺฉติฯ กุสโลติ ยถา ปญฺญาย ปโญฺญ ปณฺฑิเจฺจน ปณฺฑิโตฯ ปหูตมริโย ปกโรติ ปุญฺญนฺติ ตสฺสาเยว วิปาโก อยํ โลกิยสฺส, น หิ โลกุตฺตรสฺสฯ ตตฺถ ยา เมตฺตายนา, อยํ เหตุฯ ยํ กุสโล ภวติ อยํ นิสฺสโนฺทฯ ยาว อพฺยาปโชฺช ภูมิยํ พหุปุญฺญํ ปสวติ, อิทํ ผลํฯ อิติ อโทโส นิทฺทิโฎฺฐ เหตุโต จ นิสฺสนฺทโต จ ผลโต จฯ
Ekampi ce pāṇamaduṭṭhacitto mettāyatīti ayaṃ adoso. Nigghātena assādo, kusalo tena hotīti tena kusalena dhammena saṃyutto dhammapaññattiṃ gacchati. Kusaloti yathā paññāya pañño paṇḍiccena paṇḍito. Pahūtamariyo pakaroti puññanti tassāyeva vipāko ayaṃ lokiyassa, na hi lokuttarassa. Tattha yā mettāyanā, ayaṃ hetu. Yaṃ kusalo bhavati ayaṃ nissando. Yāva abyāpajjo bhūmiyaṃ bahupuññaṃ pasavati, idaṃ phalaṃ. Iti adoso niddiṭṭho hetuto ca nissandato ca phalato ca.
เอกาทสานิสํสา เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยาฯ ตตฺถ ยา เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ, อยํ อริยธเมฺมสุ ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, โลกิกาย ภูมิกา เหตุ, ยํ สุขํ อายติํ มนาโป โหติ มนุสฺสานํ, อิเม เอกาทส ธมฺมา นิสฺสโนฺทฯ ยญฺจ อกตาวี พฺรหฺมกาเย อุปปชฺชติฯ อิทํ ผลํฯ อิทํ อโทสาธิฎฺฐานํฯ
Ekādasānisaṃsā mettāya cetovimuttiyā. Tattha yā mettācetovimutti, ayaṃ ariyadhammesu rāgavirāgā cetovimutti, lokikāya bhūmikā hetu, yaṃ sukhaṃ āyatiṃ manāpo hoti manussānaṃ, ime ekādasa dhammā nissando. Yañca akatāvī brahmakāye upapajjati. Idaṃ phalaṃ. Idaṃ adosādhiṭṭhānaṃ.
๓๖. ตตฺถ กตมํ อโมหาธิฎฺฐานํ?
36. Tattha katamaṃ amohādhiṭṭhānaṃ?
ยาย สมฺมา ปชานาติ, ชาติมรณสงฺขยํฯ
Yāya sammā pajānāti, jātimaraṇasaṅkhayaṃ.
ปญฺญา หิ เสฎฺฐาติ วตฺถุํฯ นิเพฺพธคามินีติ นิพฺพานคามินิยํ ยถาภูตํ ปฎิวิชฺฌติฯ สมฺมา ปชานาติ, ชาติมรณสงฺขยนฺติ อโมโหฯ ปญฺญาติ เหตุฯ ยํ ปชานาติ อยํ นิสฺสโนฺทฯ โย ชาติมรณสงฺขโย, อิทํ ผลํฯ อิติ อโมโห นิทฺทิโฎฺฐ เหตุนา จ นิสฺสเนฺทน จ ผเลน จฯ
Paññā hi seṭṭhāti vatthuṃ. Nibbedhagāminīti nibbānagāminiyaṃ yathābhūtaṃ paṭivijjhati. Sammā pajānāti, jātimaraṇasaṅkhayanti amoho. Paññāti hetu. Yaṃ pajānāti ayaṃ nissando. Yo jātimaraṇasaṅkhayo, idaṃ phalaṃ. Iti amoho niddiṭṭho hetunā ca nissandena ca phalena ca.
ตีณิมานิ, ภิกฺขเว 27, อินฺทฺริยานิ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริยํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํฯ ตตฺถ กตมํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อนภิสเมตสฺส ทุกฺขสฺส อริยสจฺจสฺส อภิสมยาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ, วีริยํ อารภติ , จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติฯ เอวํ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ กาตพฺพํฯ ตตฺถ กตมํ อญฺญินฺทฺริยํ? อิธ , ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ‘‘อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจ’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ยา จ มโคฺค, อิทํ อญฺญินฺทฺริยํฯ อาสวกฺขยา อนาสโว โหติ, อิทํ วุจฺจติ อญฺญาตาวินฺทฺริยํฯ ตถายํ ปญฺญา, อยํ เหตุฯ ยํ ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ, ยา ปชานาติ, อยํ นิสฺสโนฺทฯ เยน สพฺพโส อาสวานํ ขยา เหตุ, ยํ ขเย ญาณมุปฺปชฺชติ, อนุปฺปาเท ญาณญฺจ, อยํ นิสฺสโนฺทฯ ยํ อรหตฺตํ, อิทํ ผลํฯ ตตฺถ ขีณา เม ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียนฺติ, อิทํ ขเย ญาณํฯ นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานามีติ อิทํ อนุปฺปาเท ญาณํฯ อิติ อิมานิ อินฺทฺริยานิ อโมโห นิทฺทิโฎฺฐ เหตุนา จ นิสฺสเนฺทน จ ผเลน จฯ อิมานิ อสาธารณานิ นิทฺทิฎฺฐานิฯ
Tīṇimāni, bhikkhave 28, indriyāni anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyaṃ. Tattha katamaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu anabhisametassa dukkhassa ariyasaccassa abhisamayāya chandaṃ janeti vāyamati, vīriyaṃ ārabhati , cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ kātabbaṃ. Tattha katamaṃ aññindriyaṃ? Idha , bhikkhave, bhikkhu ‘‘idaṃ dukkhaṃ ariyasacca’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, yā ca maggo, idaṃ aññindriyaṃ. Āsavakkhayā anāsavo hoti, idaṃ vuccati aññātāvindriyaṃ. Tathāyaṃ paññā, ayaṃ hetu. Yaṃ chandaṃ janeti vāyamati, yā pajānāti, ayaṃ nissando. Yena sabbaso āsavānaṃ khayā hetu, yaṃ khaye ñāṇamuppajjati, anuppāde ñāṇañca, ayaṃ nissando. Yaṃ arahattaṃ, idaṃ phalaṃ. Tattha khīṇā me jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyanti, idaṃ khaye ñāṇaṃ. Nāparaṃ itthattāyāti pajānāmīti idaṃ anuppāde ñāṇaṃ. Iti imāni indriyāni amoho niddiṭṭho hetunā ca nissandena ca phalena ca. Imāni asādhāraṇāni niddiṭṭhāni.
ตตฺถ กตมานิ กุสลมูลานิ สาธารณานิ? กุสลญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ กุสลมูลเญฺจวฯ ตตฺถ กตมํ กุสลมูลํ? อโลโภ อโทโส อโมโหฯ ตตฺถ กตมํ กุสลํ? อฎฺฐ สมฺมตฺตานิ สมฺมาทิฎฺฐิ ยาว สมฺมาสมาธิฯ ตตฺถ ยานิ กุสลมูลานิ, อยํ เหตุฯ ยญฺจ อโลโภ ตีณิ กมฺมานิ สมุฎฺฐาเปติ สงฺกปฺปํ วายามํ สมาธิญฺจ, อยํ อโลภสฺส นิสฺสโนฺทฯ ตตฺถ โย อโทโส, อยํ เหตุฯ ยํ ตโย ธเมฺม ปฎฺฐเปติ สมฺมาวาจํ สมฺมากมฺมนฺตํ สมฺมาอาชีวญฺจ, อยํ นิสฺสโนฺทฯ ตตฺถ โย อโมโห เหตุ, ยํ เทฺว ธเมฺม อุปฎฺฐเปติ อวิปรีตทสฺสนมฺปิ จ อนภิลาปนํ, อยํ นิสฺสโนฺทฯ อิมสฺส พฺรหฺมจริยสฺส ยํ ผลํ, ตา เทฺว วิมุตฺติโย ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ อวิชฺชา วิราคา จ ปญฺญาวิมุตฺติ, อิทํ ผลํฯ อิติ อิมานิ ตีณิ กุสลมูลานิ นิทฺทิฎฺฐานิ เหตุโต จ นิสฺสนฺทโต จ ผลโต จฯ เอวํ สาธารณานิ กุสลานิ ปฎิวิชฺฌิตพฺพานิฯ
Tattha katamāni kusalamūlāni sādhāraṇāni? Kusalañca vo, bhikkhave, desessāmi kusalamūlañceva. Tattha katamaṃ kusalamūlaṃ? Alobho adoso amoho. Tattha katamaṃ kusalaṃ? Aṭṭha sammattāni sammādiṭṭhi yāva sammāsamādhi. Tattha yāni kusalamūlāni, ayaṃ hetu. Yañca alobho tīṇi kammāni samuṭṭhāpeti saṅkappaṃ vāyāmaṃ samādhiñca, ayaṃ alobhassa nissando. Tattha yo adoso, ayaṃ hetu. Yaṃ tayo dhamme paṭṭhapeti sammāvācaṃ sammākammantaṃ sammāājīvañca, ayaṃ nissando. Tattha yo amoho hetu, yaṃ dve dhamme upaṭṭhapeti aviparītadassanampi ca anabhilāpanaṃ, ayaṃ nissando. Imassa brahmacariyassa yaṃ phalaṃ, tā dve vimuttiyo rāgavirāgā cetovimutti avijjā virāgā ca paññāvimutti, idaṃ phalaṃ. Iti imāni tīṇi kusalamūlāni niddiṭṭhāni hetuto ca nissandato ca phalato ca. Evaṃ sādhāraṇāni kusalāni paṭivijjhitabbāni.
ยตฺถ ทุเว ยตฺถ ตีณิฯ อยเญฺจตฺถ คาถาฯ
Yattha duve yattha tīṇi. Ayañcettha gāthā.
‘‘ตุลมตุลญฺจ สมฺภวํ, ภวสงฺขารมวสฺสชิ มุนิ;
‘‘Tulamatulañca sambhavaṃ, bhavasaṅkhāramavassaji muni;
อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต, อภินฺทิ กวจมิวตฺตสมฺภว’’นฺติฯ
Ajjhattarato samāhito, abhindi kavacamivattasambhava’’nti.
ตุลมตุลญฺจ สมฺภวนฺติ ตุลสงฺขตํ อตุลสงฺขตํฯ ตตฺถ เย สงฺขตา ตุลํ, เต เทฺว ธมฺมา อสฺสาโท จ อาทีนโว จ ตุลิตา ภวนฺติฯ เอตฺตโก กาเมสุ อสฺสาโทฯ เอตฺตโก อาทีนโว อิมสฺส, อิทํ นิสฺสรณนฺติ อิติ นิพฺพานํ ปชานาติฯ ทฺวีหิ การเณหิ อตุลํ น จ สกฺกา ตุลยิตุํฯ เอตฺตกํ เอตํ เนตํ ปรมตฺถีติ เตน อตุลํฯ อถ ปาปุณา รตนํ กริตฺวา อจฺฉริยภาเวน อตุลํฯ ตตฺถ กุสลสฺส จ อภิสมฺภวา ชานนา ปสฺสนา, อยํ อโมโหฯ ยํ ตตฺถ ญาตา โอสิรณา ภวสงฺขารานํ, อยํ อโลโภฯ ยํ อชฺฌตฺตรโต สมาหิโตติ วิเกฺขปปฎิสํหรณา, อยํ อโทโสฯ อิติ อิมานิ ตีณิ กุสลมูลานิฯ ตุลมตุลสมฺภวนฺติ อยํ อโมโหฯ โย ภวสงฺขารานํ สโมสรณํ โลโภ สมฺมาสมาธีนํ อสฺสาโท, อยํ เหตุฯ ยํ อชฺฌตฺตรโต อวิชฺชณฺฑโกสํ สเมฺภโท, อยํ นิสฺสโนฺทฯ สา ปวตฺติ อิมานิ ตีณิ นิทฺทิฎฺฐานิ กุสลมูลานิ เหตุโต จ นิสฺสนฺทโต จ ผลโต จฯ
Tulamatulañca sambhavanti tulasaṅkhataṃ atulasaṅkhataṃ. Tattha ye saṅkhatā tulaṃ, te dve dhammā assādo ca ādīnavo ca tulitā bhavanti. Ettako kāmesu assādo. Ettako ādīnavo imassa, idaṃ nissaraṇanti iti nibbānaṃ pajānāti. Dvīhi kāraṇehi atulaṃ na ca sakkā tulayituṃ. Ettakaṃ etaṃ netaṃ paramatthīti tena atulaṃ. Atha pāpuṇā ratanaṃ karitvā acchariyabhāvena atulaṃ. Tattha kusalassa ca abhisambhavā jānanā passanā, ayaṃ amoho. Yaṃ tattha ñātā osiraṇā bhavasaṅkhārānaṃ, ayaṃ alobho. Yaṃ ajjhattarato samāhitoti vikkhepapaṭisaṃharaṇā, ayaṃ adoso. Iti imāni tīṇi kusalamūlāni. Tulamatulasambhavanti ayaṃ amoho. Yo bhavasaṅkhārānaṃ samosaraṇaṃ lobho sammāsamādhīnaṃ assādo, ayaṃ hetu. Yaṃ ajjhattarato avijjaṇḍakosaṃ sambhedo, ayaṃ nissando. Sā pavatti imāni tīṇi niddiṭṭhāni kusalamūlāni hetuto ca nissandato ca phalato ca.
เอตฺตาวตา เอสา ปวตฺติ จ นิวตฺติ จ อกุสลมูเลหิ ปวตฺตติ, กุสลมูเลหิ นิวตฺตตีติ อิเมหิ จ ตีหิ สพฺพํ อกุสลมูลํ สโมสรณํ คจฺฉติฯ โส ธเมฺม วา วจนโต นิทฺทิโฎฺฐ ตณฺหาติ วา โกโธติ วา อสมฺปชญฺญนฺติ วา อนุสโยติ วา มโกฺขติ วา ปฬาโสติ วา อสฺสตีติ วา อิสฺสาติ วา มจฺฉริยนฺติ วา อญฺญาณนฺติ วา, เตหิ เย จ วตฺถูหิ นิทฺทิสิตพฺพํฯ ยสฺสิมานิ เทฺว วจนานิ ธมฺมปทานิ นิทฺทิฎฺฐานิ น โส อตฺถิ กิเลสา, โย อิเมสุ นวสุ ปเทสุ สโมธานํ สโมสรณํ คจฺฉติฯ อยํ กิเลโส, น จ โลโภ, น จ โทโส, น จ โมโหฯ
Ettāvatā esā pavatti ca nivatti ca akusalamūlehi pavattati, kusalamūlehi nivattatīti imehi ca tīhi sabbaṃ akusalamūlaṃ samosaraṇaṃ gacchati. So dhamme vā vacanato niddiṭṭho taṇhāti vā kodhoti vā asampajaññanti vā anusayoti vā makkhoti vā paḷāsoti vā assatīti vā issāti vā macchariyanti vā aññāṇanti vā, tehi ye ca vatthūhi niddisitabbaṃ. Yassimāni dve vacanāni dhammapadāni niddiṭṭhāni na so atthi kilesā, yo imesu navasu padesu samodhānaṃ samosaraṇaṃ gacchati. Ayaṃ kileso, na ca lobho, na ca doso, na ca moho.
ยถา อกุสลมูลานิ, เอวํ กุสลานิ ปฎิเกฺขเปน นิทฺทิสิตพฺพานิฯ
Yathā akusalamūlāni, evaṃ kusalāni paṭikkhepena niddisitabbāni.
อิทํ อโมหาธิฎฺฐานํฯ
Idaṃ amohādhiṭṭhānaṃ.
๓๗. ตตฺถ กตมํ กายกมฺมาธิฎฺฐานํ?
37. Tattha katamaṃ kāyakammādhiṭṭhānaṃ?
กาเยน กุสลํ กเร, อสฺส กาเยน สํวุโต;
Kāyena kusalaṃ kare, assa kāyena saṃvuto;
กายทุจฺจริตํ หิตฺวา, กาเยน สุจริตํ จเรฯ
Kāyaduccaritaṃ hitvā, kāyena sucaritaṃ care.
ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, สุจริตานิ 29ฯ ปาณาติปาตา เวรมณี, อทินฺนาทานา เวรมณี, กาเมสุมิจฺฉาจารา เวรมณี, อิทํ กายกมฺมาธิฎฺฐานํฯ
Tīṇimāni, bhikkhave, sucaritāni 30. Pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, kāmesumicchācārā veramaṇī, idaṃ kāyakammādhiṭṭhānaṃ.
ตตฺถ กตมํ วาจากมฺมาธิฎฺฐานํ?
Tattha katamaṃ vācākammādhiṭṭhānaṃ?
สุภาสิตํ 31 อุตฺตมมาหุ สโนฺต, ธมฺมํ ภเณ นาธมฺมํ ตํ ทุติยํ;
Subhāsitaṃ 32 uttamamāhu santo, dhammaṃ bhaṇe nādhammaṃ taṃ dutiyaṃ;
ปิยํ ภเณ นาปฺปิยํ ตํ ตติยํ, สจฺจํ ภเณ นาลิกํ ตํ จตุตฺถํฯ
Piyaṃ bhaṇe nāppiyaṃ taṃ tatiyaṃ, saccaṃ bhaṇe nālikaṃ taṃ catutthaṃ.
จตฺตาริมานิ จ วจีสุจริตานิ อิทํ วาจากมฺมาธิฎฺฐานํฯ
Cattārimāni ca vacīsucaritāni idaṃ vācākammādhiṭṭhānaṃ.
ตตฺถ กตมํ มโนกมฺมาธิฎฺฐานํ?
Tattha katamaṃ manokammādhiṭṭhānaṃ?
มเนน กุสลํ กมฺมํ, มนสา สํวุโต ภเว;
Manena kusalaṃ kammaṃ, manasā saṃvuto bhave;
มโนทุจฺจริตํ หิตฺวา, มนสา สุจริตํ จเรฯ
Manoduccaritaṃ hitvā, manasā sucaritaṃ care.
ตีณิมานิ มโนสุจริตานิ, อนภิชฺฌา, อพฺยาปาโท, สมฺมาทิฎฺฐิ, อิทํ มโนกมฺมาธิฎฺฐานํฯ อิมานิ อสาธารณานิ สุตฺตานิฯ
Tīṇimāni manosucaritāni, anabhijjhā, abyāpādo, sammādiṭṭhi, idaṃ manokammādhiṭṭhānaṃ. Imāni asādhāraṇāni suttāni.
ตตฺถ กตมานิ สาธารณานิ สุตฺตานิ?
Tattha katamāni sādhāraṇāni suttāni?
วาจานุรกฺขี มนสา สุสํวุโต, กาเยน จ นากุสลํ กยิรา 33;
Vācānurakkhī manasā susaṃvuto, kāyena ca nākusalaṃ kayirā 34;
เอเต ตโย กมฺมปเถ วิโสธเย, อาราธเย มคฺคมิสิปฺปเวทิตํฯ
Ete tayo kammapathe visodhaye, ārādhaye maggamisippaveditaṃ.
ติโสฺส อิมา, ภิกฺขเว, ปาริสุทฺธิโย – กายกมฺมปาริสุทฺธิ, วาจากมฺมปาริสุทฺธิ, มโนกมฺมปาริสุทฺธิฯ
Tisso imā, bhikkhave, pārisuddhiyo – kāyakammapārisuddhi, vācākammapārisuddhi, manokammapārisuddhi.
ตตฺถ กตมา กายกมฺมปาริสุทฺธิ? ปาณาติปาตา เวรมณี, อทินฺนาทานา เวรมณี, กาเมสุมิจฺฉาจารา เวรมณีฯ ตตฺถ กตมา วจีกมฺมปาริสุทฺธิ? มุสาวาทา เวรมณี…เป.… สมฺผปฺปลาปา เวรมณีฯ ตตฺถ กตมา มโนกมฺมปาริสุทฺธิ? อนภิชฺฌา อพฺยาปาโท สมฺมาทิฎฺฐิฯ อิทํ สาธารณสุตฺตํฯ
Tattha katamā kāyakammapārisuddhi? Pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, kāmesumicchācārā veramaṇī. Tattha katamā vacīkammapārisuddhi? Musāvādā veramaṇī…pe… samphappalāpā veramaṇī. Tattha katamā manokammapārisuddhi? Anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhi. Idaṃ sādhāraṇasuttaṃ.
อิติ สาธารณานิ จ สุตฺตานิ อสาธารณานิ จ สุตฺตานิ ปฎิวิชฺฌิตพฺพานิฯ ปฎิวิชฺฌิตฺวา วาจาย กาเยน จ สุตฺตสฺส อโตฺถ นิทฺทิสิตโพฺพฯ
Iti sādhāraṇāni ca suttāni asādhāraṇāni ca suttāni paṭivijjhitabbāni. Paṭivijjhitvā vācāya kāyena ca suttassa attho niddisitabbo.
๓๘. ตตฺถ กตมํ สทฺธินฺทฺริยาธิฎฺฐานํ?
38. Tattha katamaṃ saddhindriyādhiṭṭhānaṃ?
สีลญฺจ ยสฺส กลฺยาณํ, อริยกนฺตํ ปสํสิตํฯ
Sīlañca yassa kalyāṇaṃ, ariyakantaṃ pasaṃsitaṃ.
สเงฺฆ ปสาโท ยสฺสตฺถิ, อุชุภูตญฺจ ทสฺสนํ;
Saṅghe pasādo yassatthi, ujubhūtañca dassanaṃ;
อทลิโทฺทติ ตํ อาหุ, อโมฆํ ตสฺส ชีวิตํฯ
Adaliddoti taṃ āhu, amoghaṃ tassa jīvitaṃ.
สทฺธา เว นนฺทิกา อาราธิโก, โน ตสฺส สโทฺธติ;
Saddhā ve nandikā ārādhiko, no tassa saddhoti;
สพฺพํ สิยาติ ภควนฺตํ, ตถารูโป ธมฺมสมฺปสาโทฯ
Sabbaṃ siyāti bhagavantaṃ, tathārūpo dhammasampasādo.
อิทํ สทฺธินฺทฺริยาธิฎฺฐานํฯ
Idaṃ saddhindriyādhiṭṭhānaṃ.
ตตฺถ กตมํ วีริยาธิฎฺฐานํ?
Tattha katamaṃ vīriyādhiṭṭhānaṃ?
ธุนาถ มจฺจุโน เสนํ, นฬาคารํว กุญฺชโรฯ
Dhunātha maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro.
จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, สมฺมปฺปธานา, อิทํ วีริยาธิฎฺฐานํฯ
Cattārome, bhikkhave, sammappadhānā, idaṃ vīriyādhiṭṭhānaṃ.
ตตฺถ กตมํ สตินฺทฺริยาธิฎฺฐานํ?
Tattha katamaṃ satindriyādhiṭṭhānaṃ?
สตีมโต สทา ภทฺทํ, ภทฺทมตฺถุ สตีมโต;
Satīmato sadā bhaddaṃ, bhaddamatthu satīmato;
จตฺตาโร สติปฎฺฐานา วิตฺถาเรน กาตพฺพา, อิทํ สตินฺทฺริยาธิฎฺฐานํฯ
Cattāro satipaṭṭhānā vitthārena kātabbā, idaṃ satindriyādhiṭṭhānaṃ.
ตตฺถ กตมํ สมาธินฺทฺริยาธิฎฺฐานํ?
Tattha katamaṃ samādhindriyādhiṭṭhānaṃ?
อากงฺขโต เต นรทมฺมสารถิ, เทวา มนุสฺสา มนสา วิจินฺติตํ;
Ākaṅkhato te naradammasārathi, devā manussā manasā vicintitaṃ;
สเพฺพน ชญฺญา กสิณาปิ ปาณิโน, สนฺตํ สมาธิํ อรณํ นิเสวโตฯ
Sabbena jaññā kasiṇāpi pāṇino, santaṃ samādhiṃ araṇaṃ nisevato.
ตโยเม , ภิกฺขเว, สมาธี – สวิตโกฺก สวิจาโร, อวิตโกฺก วิจารมโตฺต, อวิตโกฺก อวิจาโรฯ อิทํ สมาธินฺทฺริยาธิฎฺฐานํฯ
Tayome , bhikkhave, samādhī – savitakko savicāro, avitakko vicāramatto, avitakko avicāro. Idaṃ samādhindriyādhiṭṭhānaṃ.
ตตฺถ กตมํ ปญฺญินฺทฺริยาธิฎฺฐานํ?
Tattha katamaṃ paññindriyādhiṭṭhānaṃ?
ปญฺญา หิ เสฎฺฐา โลกสฺมินฺติ วิตฺถาเรนฯ
Paññā hi seṭṭhā lokasminti vitthārena.
ติโสฺส อิมา, ภิกฺขเว, ปญฺญา – สุตมยี, จินฺตามยี, ภาวนามยี, อิทํ ปญฺญินฺทฺริยาธิฎฺฐานํ สุตฺตํ, อิมานิ อินฺทฺริยาธิฎฺฐานานิ อสาธารณานิ สุตฺตานิฯ
Tisso imā, bhikkhave, paññā – sutamayī, cintāmayī, bhāvanāmayī, idaṃ paññindriyādhiṭṭhānaṃ suttaṃ, imāni indriyādhiṭṭhānāni asādhāraṇāni suttāni.
๓๙. ตตฺถ กตมานิ สาธารณานิ อินฺทฺริยาธิฎฺฐานานิ สุตฺตานิ?
39. Tattha katamāni sādhāraṇāni indriyādhiṭṭhānāni suttāni?
สทฺธา สติ จ วีริยํ, สมโถ จ วิปสฺสนา;
Saddhā sati ca vīriyaṃ, samatho ca vipassanā;
ตาทิสํ ภิกฺขุมาสชฺช, ปุเพฺพว อุปหญฺญติฯ
Tādisaṃ bhikkhumāsajja, pubbeva upahaññati.
ปญฺจิมานิ อินฺทฺริยานิฯ สทฺธินฺทฺริยาทิอินฺทฺริยํ ทฎฺฐพฺพํฯ ตีสุ อเวจฺจปฺปสาเท วิตฺถาเรน สุตฺตํ กาตพฺพํฯ อิมานิ สาธารณานิ อินฺทฺริยาธิฎฺฐานานิ สุตฺตานิฯ ยํ ยสฺส สมฺพนฺธํ กุสลสฺส วา อกุสลสฺส วา เตน เตน อธิฎฺฐาเนน ตํ สุตฺตํ นิทฺทิสิตพฺพํ, นตฺถโญฺญ ธโมฺม นิทฺทิสิตโพฺพฯ ตตฺถ สาธารณํ กุสลํ นาปิ กุสลํ อกุสลํ ยถา สาธารณานิ จ กุสลมูลานิ สาธารณานิ จ อกุสลมูลานิ อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ ปชหติ…เป.… จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา กุสลํ อกุสลญฺจฯ
Pañcimāni indriyāni. Saddhindriyādiindriyaṃ daṭṭhabbaṃ. Tīsu aveccappasāde vitthārena suttaṃ kātabbaṃ. Imāni sādhāraṇāni indriyādhiṭṭhānāni suttāni. Yaṃ yassa sambandhaṃ kusalassa vā akusalassa vā tena tena adhiṭṭhānena taṃ suttaṃ niddisitabbaṃ, natthañño dhammo niddisitabbo. Tattha sādhāraṇaṃ kusalaṃ nāpi kusalaṃ akusalaṃ yathā sādhāraṇāni ca kusalamūlāni sādhāraṇāni ca akusalamūlāni uppannaṃ kāmavitakkaṃ pajahati…pe… cattāro sammappadhānā kusalaṃ akusalañca.
ตตฺถิมา อุทฺทานคาถา
Tatthimā uddānagāthā
โย ปาณมติปาเตติ, ตีณิ ตสฺส พาลลกฺขณํฯ
Yo pāṇamatipāteti, tīṇi tassa bālalakkhaṇaṃ.
สตเญฺจว สหสฺสานํ, เย จ สมณพฺราหฺมณา;
Satañceva sahassānaṃ, ye ca samaṇabrāhmaṇā;
ฉนฺทา โทสา ภยา โมหา, จตูหิ อคตีหิ จฯ
Chandā dosā bhayā mohā, catūhi agatīhi ca.
อสุภานุปสฺสิํ วิหรนฺตํ, นิมิเตฺตสุ อสุภา จ;
Asubhānupassiṃ viharantaṃ, nimittesu asubhā ca;
เอกมฺปิ เจ ปิยํ ปาณํ, มิตฺตา สเจ สุภาสิตาฯ
Ekampi ce piyaṃ pāṇaṃ, mittā sace subhāsitā.
ปญฺญา หิ เสฎฺฐา โลกสฺมิํ, อนุญฺญา ตีณิ อินฺทฺริยานิ;
Paññā hi seṭṭhā lokasmiṃ, anuññā tīṇi indriyāni;
กุสลากุสลมูลานิ จ, ตุลมตุลญฺจ สมฺภวํฯ
Kusalākusalamūlāni ca, tulamatulañca sambhavaṃ.
กาเยน กุสลํ กเร, ตีณิ สุจริตานิ จ;
Kāyena kusalaṃ kare, tīṇi sucaritāni ca;
สุภาสิตํ อุตฺตมมาหุ, สโนฺต วจีสุจริตานิ จฯ
Subhāsitaṃ uttamamāhu, santo vacīsucaritāni ca.
กาเยน จ กุสลํ กยิรา, มโนทุจฺจริตานิ จ;
Kāyena ca kusalaṃ kayirā, manoduccaritāni ca;
กายานุรกฺขี จ สทา, ติโสฺส จ ปาริสุทฺธิโยฯ
Kāyānurakkhī ca sadā, tisso ca pārisuddhiyo.
ยสฺส สทฺธา ตถาคเต, สมุปฺปาเท จ เทสิโต;
Yassa saddhā tathāgate, samuppāde ca desito;
อารมฺภถ นิกฺกมถ, ยา จ สมฺมปฺปธานตาฯ
Ārambhatha nikkamatha, yā ca sammappadhānatā.
สตีมโต สทา ภทฺทํ, สติปฎฺฐานภาวนา;
Satīmato sadā bhaddaṃ, satipaṭṭhānabhāvanā;
อากงฺขโต จ อนญฺญาณํ, เย จ ตีณิ สมาธโยฯ
Ākaṅkhato ca anaññāṇaṃ, ye ca tīṇi samādhayo.
ปญฺญา หิ เสฎฺฐา โลกสฺมิํ, ติโสฺส ปญฺญา ปกาสิตา;
Paññā hi seṭṭhā lokasmiṃ, tisso paññā pakāsitā;
อวีตราโค กาเมสุ, ตเถว ปญฺจินฺทฺริยาฯ
Avītarāgo kāmesu, tatheva pañcindriyā.
อิติ เถรสฺส มหากจฺจายนสฺส
Iti therassa mahākaccāyanassa
ชมฺพุวนวาสิโน เปฎโกปเทเส
Jambuvanavāsino peṭakopadese
ตติยภูมิ สุตฺตาธิฎฺฐานํ นามฯ
Tatiyabhūmi suttādhiṭṭhānaṃ nāma.
Footnotes:
