| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / เปฎโกปเทสปาฬิ • Peṭakopadesapāḷi |
๒. สาสนปฎฺฐานทุติยภูมิ
2. Sāsanapaṭṭhānadutiyabhūmi
๑๓. ตตฺถ กตมํ สาสนปฺปฎฺฐานํ? สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ, วาสนา ภาคิยํ สุตฺตํ, นิเพฺพธภาคิยํ สุตฺตํ, อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ, สํกิเลสภาคิยญฺจ นิเพฺพธภาคิยญฺจ, สํกิเลสภาคิยญฺจ นิเพฺพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ, วาสนาภาคิยญฺจ นิเพฺพธภาคิยญฺจฯ อาณตฺติ, ผลํ, อุปาโย, อาณตฺติ จ ผลญฺจ, ผลญฺจ อุปาโย จ, อาณตฺติ จ ผลญฺจ อุปาโย จฯ อสฺสาโท, อาทีนโว, นิสฺสรณํ, อสฺสาโท จ อาทีนโว จ, อสฺสาโท จ นิสฺสรณญฺจ, อาทีนโว จ นิสฺสรณญฺจ, อสฺสาโท จ อาทีนโว จ นิสฺสรณญฺจฯ โลกิกํ, โลกุตฺตรํ, โลกิกญฺจ โลกุตฺตรญฺจฯ กมฺมํ, วิปาโก, กมฺมญฺจ วิปาโก จฯ นิทฺทิฎฺฐํ, อนิทฺทิฎฺฐํ, นิทฺทิฎฺฐญฺจ อนิทฺทิฎฺฐญฺจฯ ญาณํ, เญยฺยํ, ญาณญฺจ เญยฺยญฺจฯ ทสฺสนํ, ภาวนา, ทสฺสนญฺจ ภาวนา จฯ วิปากกมฺมํ, น วิปากกมฺมํ, เนววิปากนวิปากกมฺมํ ฯ สกวจนํ, ปรวจนํ, สกวจนญฺจ ปรวจนญฺจฯ สตฺตาธิฎฺฐานํ, ธมฺมาธิฎฺฐานํ, สตฺตาธิฎฺฐานญฺจ ธมฺมาธิฎฺฐานญฺจฯ ถโว, สกวจนาธิฎฺฐานํ, ปรวจนาธิฎฺฐานํ, สกวจนาธิฎฺฐานญฺจ ปรวจนาธิฎฺฐานญฺจฯ กิริยํ, ผลํ, กิริยญฺจ ผลญฺจฯ อนุญฺญาตํ, ปฎิกฺขิตฺตํ, อนุญฺญาตญฺจ ปฎิกฺขิตฺตญฺจฯ อิมานิ ฉ ปฎิกฺขิตฺตานิฯ
13. Tattha katamaṃ sāsanappaṭṭhānaṃ? Saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ, vāsanā bhāgiyaṃ suttaṃ, nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ, asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca, vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca. Āṇatti, phalaṃ, upāyo, āṇatti ca phalañca, phalañca upāyo ca, āṇatti ca phalañca upāyo ca. Assādo, ādīnavo, nissaraṇaṃ, assādo ca ādīnavo ca, assādo ca nissaraṇañca, ādīnavo ca nissaraṇañca, assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañca. Lokikaṃ, lokuttaraṃ, lokikañca lokuttarañca. Kammaṃ, vipāko, kammañca vipāko ca. Niddiṭṭhaṃ, aniddiṭṭhaṃ, niddiṭṭhañca aniddiṭṭhañca. Ñāṇaṃ, ñeyyaṃ, ñāṇañca ñeyyañca. Dassanaṃ, bhāvanā, dassanañca bhāvanā ca. Vipākakammaṃ, na vipākakammaṃ, nevavipākanavipākakammaṃ . Sakavacanaṃ, paravacanaṃ, sakavacanañca paravacanañca. Sattādhiṭṭhānaṃ, dhammādhiṭṭhānaṃ, sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca. Thavo, sakavacanādhiṭṭhānaṃ, paravacanādhiṭṭhānaṃ, sakavacanādhiṭṭhānañca paravacanādhiṭṭhānañca. Kiriyaṃ, phalaṃ, kiriyañca phalañca. Anuññātaṃ, paṭikkhittaṃ, anuññātañca paṭikkhittañca. Imāni cha paṭikkhittāni.
๑๔. ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ?
14. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ?
กามนฺธา ชาลสญฺฉนฺนา, ตณฺหาฉทนฉาทิตา;
Kāmandhā jālasañchannā, taṇhāchadanachāditā;
ปมตฺตพนฺธุนา พทฺธา, มจฺฉาว กุมินามุเข;
Pamattabandhunā baddhā, macchāva kumināmukhe;
ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, นีวรณาฯ
Pañcime, bhikkhave, nīvaraṇā.
ตตฺถ กตมํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ?
Tattha katamaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ?
มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฎฺฐา มโนมยา;
Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā;
มนสา เจ ปสเนฺนน, ภาสติ วา กโรติ วา;
Manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā;
ตโต นํ สุขมเนฺวติ, ฉายาว อนปายินีฯ
Tato naṃ sukhamanveti, chāyāva anapāyinī.
สํยุตฺตเก สุตฺตํฯ
Saṃyuttake suttaṃ.
มหานามสฺส สกฺกสฺส อิทํ ภควา สกฺยานํ กปิลวตฺถุมฺหิ นคเร นยวิตฺถาเรน สทฺธาสีลปริภาวิตํ สุตฺตํ ภาวเญฺญน ปริภาวิตํ ตํ นาม ปจฺฉิเม กาเลฯ
Mahānāmassa sakkassa idaṃ bhagavā sakyānaṃ kapilavatthumhi nagare nayavitthārena saddhāsīlaparibhāvitaṃ suttaṃ bhāvaññena paribhāvitaṃ taṃ nāma pacchime kāle.
ตตฺถ กตมํ นิเพฺพธภาคิยํ สุตฺตํ?
Tattha katamaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ?
อุทฺธํ อโธ 3 สพฺพธิ วิปฺปมุโตฺต, อยํ อหสฺมีติ อนานุปสฺสี;
Uddhaṃ adho 4 sabbadhi vippamutto, ayaṃ ahasmīti anānupassī;
เอวํ วิมุโตฺต อุทตาริ โอฆํ, อติณฺณปุพฺพํ อปุนพฺภวายฯ
Evaṃ vimutto udatāri oghaṃ, atiṇṇapubbaṃ apunabbhavāya.
สีลานิ นุ โข ภวนฺติ กิมตฺถิยานิ อานโนฺท ปุจฺฉติ สตฺถารํฯ
Sīlāni nu kho bhavanti kimatthiyāni ānando pucchati satthāraṃ.
ตตฺถ กตมํ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ?
Tattha katamaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ?
‘‘ยสฺส เสลูปมํ จิตฺตํ, ฐิตํ นานุปกมฺปติ;
‘‘Yassa selūpamaṃ cittaṃ, ṭhitaṃ nānupakampati;
ยเสฺสวํ ภาวิตํ จิตฺตํ, กุโต ตํ ทุกฺขเมสฺสตี’’ติฯ
Yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ, kuto taṃ dukkhamessatī’’ti.
สาริปุโตฺต นาม ภควา เถรญฺญตโร โส มํ อาสชฺช อปฺปฎินิสฺสชฺช จาริกํ ปกฺกมติ, สาริปุตฺตสฺส พฺยากรณํ กาตพฺพํฯ ยสฺส นูน ภควา กายคตา สติ อภาวิตา อสฺส อพหุลีกตา วิตฺถาเรน กาตพฺพํฯ
Sāriputto nāma bhagavā theraññataro so maṃ āsajja appaṭinissajja cārikaṃ pakkamati, sāriputtassa byākaraṇaṃ kātabbaṃ. Yassa nūna bhagavā kāyagatā sati abhāvitā assa abahulīkatā vitthārena kātabbaṃ.
๑๕. ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ?
15. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca?
ตสฺมา ฉนฺนํ วิวเรถ, เอวํ ตํ นาติวสฺสติฯ
Tasmā channaṃ vivaretha, evaṃ taṃ nātivassati.
ฉนฺนมติวสฺสตีติ สํกิเลโสฯ วิวฎํ นาติวสฺสตีติ วาสนาฯ ตโม ตมปรายโนติ วิตฺถาเรนฯ ตตฺถ โย จ ตโม โย จ ตมปรายโน, อยํ สํกิเลโสฯ โย จ โชติ โย จ โชติปรายโน, อยํ วาสนาฯ
Channamativassatīti saṃkileso. Vivaṭaṃ nātivassatīti vāsanā. Tamo tamaparāyanoti vitthārena. Tattha yo ca tamo yo ca tamaparāyano, ayaṃ saṃkileso. Yo ca joti yo ca jotiparāyano, ayaṃ vāsanā.
ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิเพฺพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ?
Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ?
น ตํ ทฬฺหํ พนฺธนมาหุ ธีรา, ยทายสํ ทารุชปพฺพชญฺจ 9;
Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā, yadāyasaṃ dārujapabbajañca 10;
สารตฺตรตฺตา มณิกุณฺฑเลสุ, ปุเตฺตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขาฯ
Sārattarattā maṇikuṇḍalesu, puttesu dāresu ca yā apekkhā.
น ตํ ทฬฺหํ พนฺธนมาหุ ธีรา, ยทา ปุเตฺตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา, อยํ สํกิเลโสฯ เอตมฺปิ เฉตฺวา ปริพฺพชนฺติ ธีรา อนเปกฺขิโน สพฺพกาเม ปหายาติ, อยํ นิเพฺพโธฯ ยํ เจตยิตํ ปกปฺปิตํ ยา จ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ โหติฯ อิเมหิ จตูหิ ปเทหิ สํกิเลโสฯ ปจฺฉิมเกหิ จตูหิ นิเพฺพโธฯ
Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā, yadā puttesu dāresu ca yā apekkhā, ayaṃ saṃkileso. Etampi chetvā paribbajanti dhīrā anapekkhino sabbakāme pahāyāti, ayaṃ nibbedho. Yaṃ cetayitaṃ pakappitaṃ yā ca nāmarūpassa avakkanti hoti. Imehi catūhi padehi saṃkileso. Pacchimakehi catūhi nibbedho.
ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิเพฺพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ?
Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ?
อยํ โลโก สนฺตาปชาโต, ผสฺสปเรโต โรคํ 11 วทติ อตฺตโต;
Ayaṃ loko santāpajāto, phassapareto rogaṃ 12 vadati attato;
เยน เยน หิ มญฺญนฺติ, ตโต ตํ โหติ อญฺญถาฯ
Yena yena hi maññanti, tato taṃ hoti aññathā.
อญฺญถาภาวี ภวสโตฺต โลโก, ภวปเรโต ภวเมวาภินนฺทติ;
Aññathābhāvī bhavasatto loko, bhavapareto bhavamevābhinandati;
ยทภินนฺทติ ตํ ภยํ, ยสฺส ภายติ ตํ ทุกฺขํ;
Yadabhinandati taṃ bhayaṃ, yassa bhāyati taṃ dukkhaṃ;
ภววิปฺปหานาย โข ปนิทํ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติฯ
Bhavavippahānāya kho panidaṃ brahmacariyaṃ vussati.
เย หิ เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ภเวน ภวสฺส วิปฺปโมกฺขมาหํสุ, สเพฺพเต ‘‘อวิปฺปมุตฺตา ภวสฺมา’’ติ วทามิฯ เย วา ปน เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา วิภเวน ภวสฺส นิสฺสรณมาหํสุ, สเพฺพเต ‘‘อนิสฺสฎา ภวสฺมา’’ติ วทามิฯ อุปธิํ หิ ปฎิจฺจ ทุกฺขมิทํ สโมฺภติ, สพฺพุปาทานกฺขยา นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโว, โลกมิมํ ปสฺส, ปุถู อวิชฺชาย ปเรตา ภูตา ภูตรตา ภวา อปริมุตฺตาฯ เย หิ เกจิ ภวา สพฺพธิ สพฺพตฺถตาย สเพฺพเต ภวา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมาติฯ
Ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṃsu, sabbete ‘‘avippamuttā bhavasmā’’ti vadāmi. Ye vā pana keci samaṇā vā brāhmaṇā vā vibhavena bhavassa nissaraṇamāhaṃsu, sabbete ‘‘anissaṭā bhavasmā’’ti vadāmi. Upadhiṃ hi paṭicca dukkhamidaṃ sambhoti, sabbupādānakkhayā natthi dukkhassa sambhavo, lokamimaṃ passa, puthū avijjāya paretā bhūtā bhūtaratā bhavā aparimuttā. Ye hi keci bhavā sabbadhi sabbatthatāya sabbete bhavā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammāti.
‘‘เอวเมตํ ยถาภูตํ, สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต;
‘‘Evametaṃ yathābhūtaṃ, sammappaññāya passato;
ภวตณฺหา ปหียติ, วิภวํ นาภินนฺทติ;
Bhavataṇhā pahīyati, vibhavaṃ nābhinandati;
สพฺพโส ตณฺหานํ ขยา, อเสสวิราคนิโรโธ นิพฺพานํฯ
Sabbaso taṇhānaṃ khayā, asesavirāganirodho nibbānaṃ.
‘‘ตสฺส นิพฺพุตสฺส ภิกฺขุโน, อนุปาทา ปุนพฺภโว น โหติ;
‘‘Tassa nibbutassa bhikkhuno, anupādā punabbhavo na hoti;
อภิภูโต มาโร วิชิตสงฺคาโม, อุเปจฺจคา สพฺพภวานิ ตาที’’ติฯ
Abhibhūto māro vijitasaṅgāmo, upeccagā sabbabhavāni tādī’’ti.
อยํ โลโก สนฺตาปชาโต ยาว ทุกฺขนฺติ ยํ ตณฺหา สํกิเลโสฯ
Ayaṃ loko santāpajāto yāva dukkhanti yaṃ taṇhā saṃkileso.
ยํ ปุนคฺคหณํ เย หิ เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ภเวน ภวสฺส วิโมกฺขมาหํสุ, สเพฺพเต ‘‘อวิมุตฺตา ภวสฺมา’’ติ วทามิฯ เย วา ปน เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา วิภเวน ภวสฺส นิสฺสรณมาหํสุ ‘‘อนิสฺสฎา ภวสฺมา’’ติ วทามิฯ อยํ ทิฎฺฐิสํกิเลโส, ตํ ทิฎฺฐิสํกิเลโส จ ตณฺหาสํกิเลโส จ, อุภยเมตํ สํกิเลโสฯ ยํ ปุนคฺคหณํ ภววิปฺปหานาย พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ, ยาว สพฺพโส อุปาทานกฺขยา สมฺภวา, อิทํ นิเพฺพธภาคิยํฯ ตสฺส นิพฺพุตสฺส ภิกฺขุโน ยาว อุปจฺจคา สพฺพภวานิ ตาทีติ อิทํ อเสกฺขภาคิยํฯ จตฺตาโร ปุคฺคลา อนุโสตคามี สํกิเลโส ฐิตโตฺต จ ปฎิโสตคามี จ นิเพฺพโธฯ ถเล ติฎฺฐตีติ อเสกฺขภูมิฯ
Yaṃ punaggahaṇaṃ ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vimokkhamāhaṃsu, sabbete ‘‘avimuttā bhavasmā’’ti vadāmi. Ye vā pana keci samaṇā vā brāhmaṇā vā vibhavena bhavassa nissaraṇamāhaṃsu ‘‘anissaṭā bhavasmā’’ti vadāmi. Ayaṃ diṭṭhisaṃkileso, taṃ diṭṭhisaṃkileso ca taṇhāsaṃkileso ca, ubhayametaṃ saṃkileso. Yaṃ punaggahaṇaṃ bhavavippahānāya brahmacariyaṃ vussati, yāva sabbaso upādānakkhayā sambhavā, idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ. Tassa nibbutassa bhikkhuno yāva upaccagā sabbabhavāni tādīti idaṃ asekkhabhāgiyaṃ. Cattāro puggalā anusotagāmī saṃkileso ṭhitatto ca paṭisotagāmī ca nibbedho. Thale tiṭṭhatīti asekkhabhūmi.
๑๖. ตตฺถ กตมํ วาสนาภาคิยญฺจ นิเพฺพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ?
16. Tattha katamaṃ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ?
‘‘ททโต 13 ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ, สํยมโต เวรํ น จียติ;
‘‘Dadato 14 puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyati;
กุสโล จ ชหาติ ปาปกํ, ราคโทสโมหกฺขยา สนิพฺพุโต’’ติฯ
Kusalo ca jahāti pāpakaṃ, rāgadosamohakkhayā sanibbuto’’ti.
‘‘ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ, สํยมโต เวรํ น จียตี’’ติ วาสนาฯ ‘‘กุสโล จ ชหาติ ปาปกํ, ราคโทสโมหกฺขยา สนิพฺพุโต’’ติ นิเพฺพโธฯ
‘‘Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyatī’’ti vāsanā. ‘‘Kusalo ca jahāti pāpakaṃ, rāgadosamohakkhayā sanibbuto’’ti nibbedho.
โสตานุคเตสุ ธเมฺมสุ วจสา ปริจิเตสุ มนสานุเปกฺขิเตสุ ทิฎฺฐิยา สุปฺปฎิวิเทฺธสุ ปญฺจานิสํสา ปาฎิกงฺขาฯ อิเธกจฺจสฺส พหุสฺสุตา ธมฺมา โหนฺติ ธาตา อปมุฎฺฐา วจสา ปริจิตา มนสานุเปกฺขิตา ทิฎฺฐิยา สุปฺปฎิวิทฺธา, โส ยุญฺชโนฺต ฆเฎโนฺต วายมโนฺต ทิเฎฺฐว ธเมฺม วิเสสํ ปโปฺปติฯ โน เจ ทิเฎฺฐว ธเมฺม วิเสสํ ปโปฺปติ, คิลาโน ปโปฺปติฯ โน เจ คิลาโน ปโปฺปติ, มรณกาลสมเย ปโปฺปติฯ โน เจ มรณกาลสมเย ปโปฺปติ, เทวภูโต ปาปุณาติฯ โน เจ เทวภูโต ปาปุณาติ, เตน ธมฺมราเคน ตาย ธมฺมนนฺทิยา ปเจฺจกโพธิํ ปาปุณาติฯ
Sotānugatesu dhammesu vacasā paricitesu manasānupekkhitesu diṭṭhiyā suppaṭividdhesu pañcānisaṃsā pāṭikaṅkhā. Idhekaccassa bahussutā dhammā honti dhātā apamuṭṭhā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā, so yuñjanto ghaṭento vāyamanto diṭṭheva dhamme visesaṃ pappoti. No ce diṭṭheva dhamme visesaṃ pappoti, gilāno pappoti. No ce gilāno pappoti, maraṇakālasamaye pappoti. No ce maraṇakālasamaye pappoti, devabhūto pāpuṇāti. No ce devabhūto pāpuṇāti, tena dhammarāgena tāya dhammanandiyā paccekabodhiṃ pāpuṇāti.
ตตฺถายํ ทิเฎฺฐว ธเมฺม ปาปุณาติ, อยํ นิเพฺพโธฯ ยํ สมฺปราเย ปเจฺจกโพธิํ ปาปุณาติ, อยํ วาสนาฯ อิมานิ โสฬส สุตฺตานิ สพฺพสาสนํ อติคฺคณฺหโนฺต ติฎฺฐนฺติฯ อิเมหิ โสฬสหิ สุเตฺตหิ นววิโธ สุตฺตโนฺต วิภโตฺต ภวติฯ โส จ ปญฺญวโต โน ทุปฺปญฺญสฺส, ยุตฺตสฺส โน อยุตฺตสฺส, อกมฺมสฺส วิหาริสฺส ปกติยา โลเก สํกิเลโส จรติฯ โส สํกิเลโส ติวิโธ – ตณฺหาสํกิเลโส ทิฎฺฐิสํกิเลโส ทุจฺจริตสํกิเลโสฯ ตโต สํกิเลสโต อุฎฺฐหโนฺต สํกิเลโส ธเมฺมสุ ปติฎฺฐหติ, โลกิเยสุ ปติฎฺฐหตีติฯ ตตฺถากุสโล ทิฎฺฐโต สเจ ตํ สีลญฺจ ทิฎฺฐิญฺจ ปรามสติ, ตสฺส โส ตณฺหาสํกิเลโส โหติฯ สเจ ปนสฺส เอวํ โหติ ‘‘อิมินาหํ สีเลน วา วเตน วา พฺรหฺมจริเยน วา เทโว วา ภวิสฺสํ 15 เทวญฺญตโร วา’’ติ ยสฺส โหติ มิจฺฉาทิฎฺฐิ, เอตสฺส มิจฺฉาทิฎฺฐิสํกิเลโส ภวติฯ สเจ ปน สีเล ปติฎฺฐิโต อปรามฎฺฐสฺส หิ สีลวตํ โหติ, ตสฺส ตํ สีลวโต โยนิโส คหิตํ อวิปฺปฎิสารํ ชเนติ ยาว วิมุตฺติญาณทสฺสนํ, ตญฺจ ตสฺส ทิเฎฺฐว ธเมฺม กาลงฺกตสฺส วา ตมฺหิเยว วา ปน อปราปริยาเยน วา, อเญฺญสุ ขเนฺธสุ เอวํ สุตํ ‘‘สุจริตํ วาสนาย สํวตฺตตี’’ติ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ วุจฺจติฯ ตตฺถ สีเลสุ ฐิตสฺส วินีวรณํ จิตฺตํ, ตํ ตโต สกฺกายทิฎฺฐิปฺปหานาย ภควา ธมฺมํ เทเสติฯ โส อจฺจนฺตนิฎฺฐํ นิพฺพานํ ปาปุณาติ; ยทิ วา สาสนนฺตเร, อจฺจนฺตํ นิพฺพานํ ปาปุณาติ, ยทิ วา เอกาสเน ฉ อภิเญฺญฯ ตตฺถ เทฺว ปุคฺคลา อริยธเมฺม ปาปุณนฺติ สทฺธานุสารี จ ธมฺมานุสารี จฯ ตตฺถ ธมฺมานุสารี อุคฺฆฎิตญฺญู, สทฺธานุสารี เนโยฺยฯ ตตฺถ อุคฺฆฎิตญฺญู ทุวิโธ – โกจิ ติกฺขินฺทฺริโย โกจิ มุทินฺทฺริโยฯ ตตฺถ เนโยฺยปิ ทุวิโธ – โกจิ ติกฺขินฺทฺริโย โกจิ มุทินฺทฺริโยฯ ตตฺถ โย จ อุคฺฆฎิตญฺญู มุทินฺทฺริโย, โย จ เนโยฺย ติกฺขินฺทฺริโย, อิเม ปุคฺคลา อสมินฺทฺริยา โหนฺติฯ ตตฺถ อิเม ปุคฺคลา สมินฺทฺริยา ปริหายนฺติ จ อุคฺฆฎิตญฺญุโต, วิปญฺจิตญฺญู เนยฺยโต, อิเม มชฺฌิมา ภูมิคตา วิปญฺจิตญฺญู โหติฯ อิเม ตโย ปุคฺคลาฯ
Tatthāyaṃ diṭṭheva dhamme pāpuṇāti, ayaṃ nibbedho. Yaṃ samparāye paccekabodhiṃ pāpuṇāti, ayaṃ vāsanā. Imāni soḷasa suttāni sabbasāsanaṃ atiggaṇhanto tiṭṭhanti. Imehi soḷasahi suttehi navavidho suttanto vibhatto bhavati. So ca paññavato no duppaññassa, yuttassa no ayuttassa, akammassa vihārissa pakatiyā loke saṃkileso carati. So saṃkileso tividho – taṇhāsaṃkileso diṭṭhisaṃkileso duccaritasaṃkileso. Tato saṃkilesato uṭṭhahanto saṃkileso dhammesu patiṭṭhahati, lokiyesu patiṭṭhahatīti. Tatthākusalo diṭṭhato sace taṃ sīlañca diṭṭhiñca parāmasati, tassa so taṇhāsaṃkileso hoti. Sace panassa evaṃ hoti ‘‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissaṃ 16 devaññataro vā’’ti yassa hoti micchādiṭṭhi, etassa micchādiṭṭhisaṃkileso bhavati. Sace pana sīle patiṭṭhito aparāmaṭṭhassa hi sīlavataṃ hoti, tassa taṃ sīlavato yoniso gahitaṃ avippaṭisāraṃ janeti yāva vimuttiñāṇadassanaṃ, tañca tassa diṭṭheva dhamme kālaṅkatassa vā tamhiyeva vā pana aparāpariyāyena vā, aññesu khandhesu evaṃ sutaṃ ‘‘sucaritaṃ vāsanāya saṃvattatī’’ti vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ vuccati. Tattha sīlesu ṭhitassa vinīvaraṇaṃ cittaṃ, taṃ tato sakkāyadiṭṭhippahānāya bhagavā dhammaṃ deseti. So accantaniṭṭhaṃ nibbānaṃ pāpuṇāti; yadi vā sāsanantare, accantaṃ nibbānaṃ pāpuṇāti, yadi vā ekāsane cha abhiññe. Tattha dve puggalā ariyadhamme pāpuṇanti saddhānusārī ca dhammānusārī ca. Tattha dhammānusārī ugghaṭitaññū, saddhānusārī neyyo. Tattha ugghaṭitaññū duvidho – koci tikkhindriyo koci mudindriyo. Tattha neyyopi duvidho – koci tikkhindriyo koci mudindriyo. Tattha yo ca ugghaṭitaññū mudindriyo, yo ca neyyo tikkhindriyo, ime puggalā asamindriyā honti. Tattha ime puggalā samindriyā parihāyanti ca ugghaṭitaññuto, vipañcitaññū neyyato, ime majjhimā bhūmigatā vipañcitaññū hoti. Ime tayo puggalā.
๑๗. ตตฺถ จตุตฺถา ปน ปญฺจมา อุคฺฆฎิตญฺญู วิปญฺจิตญฺญู เนโยฺย จ, ตตฺถ อุคฺฆฎิตญฺญู ปุคฺคโล อินฺทฺริยานิ ปฎิลภิตฺวา ทสฺสนภูมิยํ ฐิโต โสตาปตฺติผลญฺจ ปาปุณาติ, เอกพีชี โหติ ปฐโม โสตาปโนฺนฯ ตตฺถ วิปญฺจิตญฺญู ปุคฺคโล อินฺทฺริยานิ ปฎิลภิตฺวา ทสฺสนภูมิยํ ฐิโต โสตาปตฺติผลญฺจ ปาปุณาติ, โกลํโกโล จ โหติ ทุติโย โสตาปโนฺน ฯ ตตฺถ เนโยฺย ปุคฺคโล อินฺทฺริยานิ ปฎิลภิตฺวา ทสฺสนภูมิยํ ฐิโต โสตาปตฺติผลญฺจ ปาปุณาติ, สตฺตกฺขตฺตุปรโม จ โหติ , อยํ ตติโย โสตาปโนฺนฯ อิเม ตโย ปุคฺคลา อินฺทฺริยเวมตฺตตาย โสตาปตฺติผเล ฐิตาฯ
17. Tattha catutthā pana pañcamā ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo ca, tattha ugghaṭitaññū puggalo indriyāni paṭilabhitvā dassanabhūmiyaṃ ṭhito sotāpattiphalañca pāpuṇāti, ekabījī hoti paṭhamo sotāpanno. Tattha vipañcitaññū puggalo indriyāni paṭilabhitvā dassanabhūmiyaṃ ṭhito sotāpattiphalañca pāpuṇāti, kolaṃkolo ca hoti dutiyo sotāpanno . Tattha neyyo puggalo indriyāni paṭilabhitvā dassanabhūmiyaṃ ṭhito sotāpattiphalañca pāpuṇāti, sattakkhattuparamo ca hoti , ayaṃ tatiyo sotāpanno. Ime tayo puggalā indriyavemattatāya sotāpattiphale ṭhitā.
อุคฺฆฎิตญฺญู เอกพีชี โหติ, วิปญฺจิตญฺญู โกลํโกโล โหติ, เนโยฺย สตฺตกฺขตฺตุปรโม โหติฯ อิทํ นิเพฺพธภาคิยํ สุตฺตํฯ สเจ ปน ตทุตฺตริ วายมติ, อจฺจนฺตนิฎฺฐํ นิพฺพานํ ปาปุณาติฯ ตตฺถ อุคฺฆฎิตญฺญู ปุคฺคโล โย ติกฺขินฺทฺริโย, เต เทฺว ปุคฺคลา โหนฺติ – อนาคามิผลํ ปาปุณิตฺวา อนฺตราปรินิพฺพายี จ อุปหจฺจปรินิพฺพายี จฯ ตตฺถ วิปญฺจิตญฺญู ปุคฺคโล โย ติกฺขินฺทฺริโย, เต เทฺว ปุคฺคลา โหนฺติ – อนาคามิผลํ ปาปุณนฺติ อสงฺขารปรินิพฺพายี จ สสงฺขารปรินิพฺพายี จฯ ตตฺถ เนโยฺย อนาคามิผลํ ปาปุณโนฺต อุทฺธํโสโต อกนิฎฺฐคามี โหติ, อุคฺฆฎิตญฺญู จ วิปญฺจิตญฺญู จ, อินฺทฺริยนานเตฺตน อุคฺฆฎิตญฺญู ปุคฺคโล ติกฺขินฺทฺริโย อนฺตราปรินิพฺพายี โหติ, อุคฺฆฎิตญฺญู มุทินฺทฺริโย อุทฺธํโสโต อกนิฎฺฐคามี โหติฯ อุคฺฆฎิตญฺญู จ วิปญฺจิตญฺญู จ อินฺทฺริยนานเตฺตน อุคฺฆฎิตญฺญู ปุคฺคโล ติกฺขินฺทฺริโย สสงฺขารปรินิพฺพายี โหติ, ติกฺขินฺทฺริโย อนฺตราปรินิพฺพายี โหติ, อุคฺฆฎิตญฺญู มุทินฺทฺริโย อุปหจฺจปรินิพฺพายี โหติฯ วิปญฺจิตญฺญู ติกฺขินฺทฺริโย อสงฺขารปรินิพฺพายี โหติ, วิปญฺจิตญฺญู มุทินฺทฺริโย สสงฺขารปรินิพฺพายี โหติ, เนโยฺย อุปหจฺจปรินิพฺพายี โหติ, วิปญฺจิตญฺญู ติกฺขินฺทฺริโย อสงฺขารปรินิพฺพายี โหติฯ วิปญฺจิตญฺญู มุทินฺทฺริโย สสงฺขารปรินิพฺพายี โหติ, เนโยฺย อุทฺธํโสโต อกนิฎฺฐคามี โหติฯ อิติ ปญฺจ อนาคามิโน, ฉโฎฺฐ สกทาคามี, ตโย จ โสตาปนฺนาติ อิเม นว เสกฺขาฯ
Ugghaṭitaññū ekabījī hoti, vipañcitaññū kolaṃkolo hoti, neyyo sattakkhattuparamo hoti. Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ. Sace pana taduttari vāyamati, accantaniṭṭhaṃ nibbānaṃ pāpuṇāti. Tattha ugghaṭitaññū puggalo yo tikkhindriyo, te dve puggalā honti – anāgāmiphalaṃ pāpuṇitvā antarāparinibbāyī ca upahaccaparinibbāyī ca. Tattha vipañcitaññū puggalo yo tikkhindriyo, te dve puggalā honti – anāgāmiphalaṃ pāpuṇanti asaṅkhāraparinibbāyī ca sasaṅkhāraparinibbāyī ca. Tattha neyyo anāgāmiphalaṃ pāpuṇanto uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī hoti, ugghaṭitaññū ca vipañcitaññū ca, indriyanānattena ugghaṭitaññū puggalo tikkhindriyo antarāparinibbāyī hoti, ugghaṭitaññū mudindriyo uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī hoti. Ugghaṭitaññū ca vipañcitaññū ca indriyanānattena ugghaṭitaññū puggalo tikkhindriyo sasaṅkhāraparinibbāyī hoti, tikkhindriyo antarāparinibbāyī hoti, ugghaṭitaññū mudindriyo upahaccaparinibbāyī hoti. Vipañcitaññū tikkhindriyo asaṅkhāraparinibbāyī hoti, vipañcitaññū mudindriyo sasaṅkhāraparinibbāyī hoti, neyyo upahaccaparinibbāyī hoti, vipañcitaññū tikkhindriyo asaṅkhāraparinibbāyī hoti. Vipañcitaññū mudindriyo sasaṅkhāraparinibbāyī hoti, neyyo uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī hoti. Iti pañca anāgāmino, chaṭṭho sakadāgāmī, tayo ca sotāpannāti ime nava sekkhā.
ตตฺถ อุคฺฆฎิตญฺญู ปุคฺคโล ติกฺขินฺทฺริโย อรหตฺตํ ปาปุณโนฺต เทฺว ปุคฺคลา โหนฺติ อุภโตภาควิมุโตฺต ปญฺญาวิมุโตฺต จฯ ตตฺถ อุคฺฆฎิตญฺญู ปุคฺคโล มุทินฺทฺริโย อรหตฺตํ ปาปุณโนฺต เทฺว ปุคฺคลา โหนฺติ, ฐิตกปฺปี 17 จ ปฎิเวธนภาโว ปุคฺคโล จ ติกฺขินฺทฺริโย โส อรหตฺตํ ปาปุณโนฺต เทฺว ปุคฺคลา โหนฺติ เจตนาภโพฺพ จ รกฺขณาภโพฺพ จฯ ตตฺถ วิปญฺจิตญฺญู มุทินฺทฺริโย อรหตฺตํ ปาปุณโนฺต เทฺว ปุคฺคลา โหนฺติ, สเจ เจเตติ น ปรินิพฺพายี, โน เจ เจเตติ ปรินิพฺพายีติฯ สเจ อนุรกฺขติ น ปรินิพฺพายี, โน เจ อนุรกฺขติ ปรินิพฺพายีติฯ ตตฺถ เนโยฺย ปุคฺคโล ภาวนานุโยคมนุยุโตฺต ปริหานธโมฺม โหติ กมฺมนิยโต วา สมสีสิ วา, อิเม นว อรหโนฺต อิทํ จตุพฺพิธํ สุตฺตํ สํกิเลสภาคิยํ อเสกฺขภาคิยํฯ อิเมสุ ปุคฺคเลสุ ตถาคตสฺส ทสวิธํ พลํ ปวตฺตติฯ
Tattha ugghaṭitaññū puggalo tikkhindriyo arahattaṃ pāpuṇanto dve puggalā honti ubhatobhāgavimutto paññāvimutto ca. Tattha ugghaṭitaññū puggalo mudindriyo arahattaṃ pāpuṇanto dve puggalā honti, ṭhitakappī 18 ca paṭivedhanabhāvo puggalo ca tikkhindriyo so arahattaṃ pāpuṇanto dve puggalā honti cetanābhabbo ca rakkhaṇābhabbo ca. Tattha vipañcitaññū mudindriyo arahattaṃ pāpuṇanto dve puggalā honti, sace ceteti na parinibbāyī, no ce ceteti parinibbāyīti. Sace anurakkhati na parinibbāyī, no ce anurakkhati parinibbāyīti. Tattha neyyo puggalo bhāvanānuyogamanuyutto parihānadhammo hoti kammaniyato vā samasīsi vā, ime nava arahanto idaṃ catubbidhaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ asekkhabhāgiyaṃ. Imesu puggalesu tathāgatassa dasavidhaṃ balaṃ pavattati.
๑๘. กตมํ ทสวิธํ? อิธ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ อปฺปวตฺติเต ธมฺมจเกฺก มเหสกฺขา เทวปุตฺตา ยาจนาย อภิยาตา 19 โหนฺติ ‘‘เทเสตุ สุคโต ธมฺม’’นฺติฯ โส อนุตฺตเรน พุทฺธจกฺขุนา โวโลเกโนฺต อทฺทสาสิ สตฺตานํ ตโย ราสีนํ สมฺมตฺตนิยโต มิจฺฉตฺตนิยโต อนิยโตฯ ตตฺถ สมฺมตฺตนิยโต ราสิ มิจฺฉาสติํ อาปเชฺชยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, อสตฺถุโก ปรินิพฺพาเยยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, สมาปตฺติํ อาปเชฺชยฺยาติ ฐานเมตํ วิชฺชติฯ ตตฺถ มิจฺฉตฺตนิยโต ราสิ อริยสมาปตฺติํ ปฎิปชฺชิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, อนริยมิจฺฉาปฎิปตฺติํ ปฎิปชฺชิสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติฯ ตตฺถ อนิยโต ราสิ สมฺมาปฎิปชฺชมานํ สมฺมตฺตนิยตราสิํ คมิสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ, มิจฺฉาปฎิปชฺชมาโน สมฺมตฺตนิยตราสิํ คมิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติฯ สมฺมาปฎิปชฺชมานํ สมฺมตฺตนิยตราสิํ คมิสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ, มิจฺฉาปฎิปชฺชมานํ มิจฺฉตฺตนิยตราสิํ คมิสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติฯ อิเม ตโย อนุตฺตเรน พุทฺธจกฺขุนา โวโลเกนฺตสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เม สโต อิเม ธมฺมา อนภิสมฺพุทฺธาติ เอตฺตวตา มํ โกจิ สหธเมฺมน ปฎิโจทิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, วีตราคสฺส เต ปฎิชานโต อขีณาสวตาย สหธเมฺมน โกจิ ปฎิโจทิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติฯ ยโต ปน อิมสฺส อนิยตสฺส ราสิสฺส ธมฺมเทสนา, สา น ทิสฺสติ ตกฺกรสฺส สมฺมาทุกฺขกฺขยายาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ตถา โอวทิโต ยํ ปน เม อนิยตราสิ สาวโก ปุเพฺพนาปรํ วิเสสํ น สจฺฉิกริสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติฯ
18. Katamaṃ dasavidhaṃ? Idha buddhānaṃ bhagavantānaṃ appavattite dhammacakke mahesakkhā devaputtā yācanāya abhiyātā 20 honti ‘‘desetu sugato dhamma’’nti. So anuttarena buddhacakkhunā volokento addasāsi sattānaṃ tayo rāsīnaṃ sammattaniyato micchattaniyato aniyato. Tattha sammattaniyato rāsi micchāsatiṃ āpajjeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, asatthuko parinibbāyeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, samāpattiṃ āpajjeyyāti ṭhānametaṃ vijjati. Tattha micchattaniyato rāsi ariyasamāpattiṃ paṭipajjissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, anariyamicchāpaṭipattiṃ paṭipajjissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Tattha aniyato rāsi sammāpaṭipajjamānaṃ sammattaniyatarāsiṃ gamissatīti ṭhānametaṃ vijjati, micchāpaṭipajjamāno sammattaniyatarāsiṃ gamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Sammāpaṭipajjamānaṃ sammattaniyatarāsiṃ gamissatīti ṭhānametaṃ vijjati, micchāpaṭipajjamānaṃ micchattaniyatarāsiṃ gamissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Ime tayo anuttarena buddhacakkhunā volokentassa sammāsambuddhassa me sato ime dhammā anabhisambuddhāti ettavatā maṃ koci sahadhammena paṭicodissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, vītarāgassa te paṭijānato akhīṇāsavatāya sahadhammena koci paṭicodissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yato pana imassa aniyatassa rāsissa dhammadesanā, sā na dissati takkarassa sammādukkhakkhayāyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, tathā ovadito yaṃ pana me aniyatarāsi sāvako pubbenāparaṃ visesaṃ na sacchikarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.
๑๙. ยํ โข มุนิ นานปฺปการสฺส นานานิรุตฺติโย เทวนาคยกฺขานํ ทเมติ ธเมฺม ววตฺถาเนน วตฺวา การณโต อญฺญํ ปารํ คมิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติฯ ธมฺมปฎิสมฺภิทาฯ ยโต ปนิมา นิรุตฺติโต สตฺต สตฺต นิรุตฺติโย นาภิสมฺภุเนยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติฯ นิรุตฺติปฎิสมฺภิทาฯ นิรุตฺติ โข ปน อภิสมคฺครตานํ สาวกานํ ตมตฺถมวิญฺญาปเยติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติฯ อตฺถปฎิสมฺภิทา ฯ มเหสกฺขา เทวปุตฺตา อุปสงฺกมิตฺวา ปเญฺห ปุจฺฉิํสุ ฯ กายิเกน วา มานสิเกน วา ปริปีฬิตสฺส หตฺถกุณีติ วา ปาเท วา ขเญฺช ทนฺธสฺส 21 โส อโตฺถ น ปริภาชิยตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติฯ ปฎิภานปฎิสมฺภิทาฯ ยมฺหิ ตํ เตสํ โหติ ตมฺหิ อสนฺตํ ภวตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติฯ ยํ หิ นาสํ เตสํ น ภวติ, ตมฺหิ นาสํ เตสํ ภวิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติฯ เอวํ สมุทยสฺส นิโรธาย ทส อกุสลกมฺมปถาฯ มาโร วา อิโนฺท วา พฺรหฺมา วา ตถาคโต วา จกฺกวตฺตี วา โส วต นาม มาตุคาโม ภวิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ปุริโส อสฺส ราชา จกฺกวตฺตี สโกฺก เทวานมิโนฺท ภวิสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติฯ อิติสฺส เอวรูปํ พลํ เอวรูปํ ญาณํ, อิทํ วุจฺจติ ฐานาฎฺฐานญาณํ ปฐมํ ตถาคตพลํ ตํ นิทฺทิสิตพฺพํฯ ตีหิ ราสีหิ จตูหิ เวสารเชฺชหิ จตูหิ ปฎิสมฺภิทาหิ ปฎิจฺจสมุปฺปาทสฺส ปวตฺติยํ นิวตฺติยํ ภาคิยญฺจฯ กุสลํ กุสลวิปาเกสุ จ อุปปชฺชติ ยญฺจ อิตฺถิปุริสานํฯ อิทํ ปฐมํ พลํ ตถาคโต เอวํ ชานาติฯ
19. Yaṃ kho muni nānappakārassa nānāniruttiyo devanāgayakkhānaṃ dameti dhamme vavatthānena vatvā kāraṇato aññaṃ pāraṃ gamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Dhammapaṭisambhidā. Yato panimā niruttito satta satta niruttiyo nābhisambhuneyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Niruttipaṭisambhidā. Nirutti kho pana abhisamaggaratānaṃ sāvakānaṃ tamatthamaviññāpayeti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Atthapaṭisambhidā . Mahesakkhā devaputtā upasaṅkamitvā pañhe pucchiṃsu . Kāyikena vā mānasikena vā paripīḷitassa hatthakuṇīti vā pāde vā khañje dandhassa 22 so attho na paribhājiyatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Paṭibhānapaṭisambhidā. Yamhi taṃ tesaṃ hoti tamhi asantaṃ bhavatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yaṃ hi nāsaṃ tesaṃ na bhavati, tamhi nāsaṃ tesaṃ bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Evaṃ samudayassa nirodhāya dasa akusalakammapathā. Māro vā indo vā brahmā vā tathāgato vā cakkavattī vā so vata nāma mātugāmo bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puriso assa rājā cakkavattī sakko devānamindo bhavissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Itissa evarūpaṃ balaṃ evarūpaṃ ñāṇaṃ, idaṃ vuccati ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ paṭhamaṃ tathāgatabalaṃ taṃ niddisitabbaṃ. Tīhi rāsīhi catūhi vesārajjehi catūhi paṭisambhidāhi paṭiccasamuppādassa pavattiyaṃ nivattiyaṃ bhāgiyañca. Kusalaṃ kusalavipākesu ca upapajjati yañca itthipurisānaṃ. Idaṃ paṭhamaṃ balaṃ tathāgato evaṃ jānāti.
เยสํ ปน สมฺมตฺตนิยโต ราสิ, นายํ สพฺพตฺถคามินี ปฎิปทา, นิพฺพานคามินีเยวายํ ปฎิปทาฯ ตตฺถ สิยา มิจฺฉตฺตนิยโต ราสิ, เอสาปิ น สพฺพตฺถคามินี ปฎิปทาฯ สกฺกายสมุทยคามินีเยวายํ ปฎิปทา โหตุ, อยํ ตตฺถ ตตฺถ ปฎิปตฺติยา ฐิโต คจฺฉติ นิพฺพานํ, คจฺฉติ อปายํ, คจฺฉติ เทวมนุสฺสสฺสฯ ยํ ยํ วา ปฎิปทํ ปฎิปเชฺชยฺย สพฺพตฺถ คเจฺฉยฺย, อยํ สพฺพตฺถคามินี ปฎิปทาฯ ยํ เอตฺถ ญาณํ ยถาภูตํ, อิทํ วุจฺจติ สพฺพตฺถคามินี ปฎิปทาญาณํ ทุติยํ ตถาคตพลํฯ
Yesaṃ pana sammattaniyato rāsi, nāyaṃ sabbatthagāminī paṭipadā, nibbānagāminīyevāyaṃ paṭipadā. Tattha siyā micchattaniyato rāsi, esāpi na sabbatthagāminī paṭipadā. Sakkāyasamudayagāminīyevāyaṃ paṭipadā hotu, ayaṃ tattha tattha paṭipattiyā ṭhito gacchati nibbānaṃ, gacchati apāyaṃ, gacchati devamanussassa. Yaṃ yaṃ vā paṭipadaṃ paṭipajjeyya sabbattha gaccheyya, ayaṃ sabbatthagāminī paṭipadā. Yaṃ ettha ñāṇaṃ yathābhūtaṃ, idaṃ vuccati sabbatthagāminī paṭipadāñāṇaṃ dutiyaṃ tathāgatabalaṃ.
สา โข ปนายํ สพฺพตฺถคามินี ปฎิปทา นานาธิมุตฺตา เกจิ กาเมสุ เกจิ ทุกฺกรการิยํ เกจิ อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา เกจิ สํสาเรน สุทฺธิํ ปเจฺจนฺติ เกจิ อนชฺชาภาวนาติฯ เตน เตน จริเตน วินิพนฺธานํ สตฺตานํ ยํ ญาณํ ยถาภูตํ นานาคตํ โลกสฺส อเนกาธิมุตฺตคตํ ยถาภูตํ ปชานาติฯ อิทํ ตติยํ ตถาคตพลํฯ
Sā kho panāyaṃ sabbatthagāminī paṭipadā nānādhimuttā keci kāmesu keci dukkarakāriyaṃ keci attakilamathānuyogamanuyuttā keci saṃsārena suddhiṃ paccenti keci anajjābhāvanāti. Tena tena caritena vinibandhānaṃ sattānaṃ yaṃ ñāṇaṃ yathābhūtaṃ nānāgataṃ lokassa anekādhimuttagataṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Idaṃ tatiyaṃ tathāgatabalaṃ.
ตตฺถ สตฺตานํ อธิมุตฺตา ภวนฺติ อาเสวนฺติ ภาเวนฺติ พหุลีกโรนฺติฯ เตสํ กมฺมุปสยานํ ตทาธิมุตฺตานํฯ สา เจว ธาตุ สํวหติฯ กตรา ปเนสา ธาตุ เนกฺขมฺมธาตุ พลธาตุ กาจิ สมฺปตฺติ กาจิ มิจฺฉตฺตญฺจ ธาตุ อธิมุตฺตา ภวนฺติฯ อญฺญตรา อุตฺตริ น สมนุปสฺสนฺติฯ เต ตเทวฎฺฐานํ มยา ชรามรณสฺส อภินิวิสฺส โวหรนฺติ ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติฯ ยถา ภควา สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส ภาสิตํฯ ยํ ตตฺถ ยถาภูตํ ญาณํฯ อิทํ วุจฺจติ จตุตฺถํ ตถาคตพลํฯ
Tattha sattānaṃ adhimuttā bhavanti āsevanti bhāventi bahulīkaronti. Tesaṃ kammupasayānaṃ tadādhimuttānaṃ. Sā ceva dhātu saṃvahati. Katarā panesā dhātu nekkhammadhātu baladhātu kāci sampatti kāci micchattañca dhātu adhimuttā bhavanti. Aññatarā uttari na samanupassanti. Te tadevaṭṭhānaṃ mayā jarāmaraṇassa abhinivissa voharanti ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Yathā bhagavā sakkassa devānamindassa bhāsitaṃ. Yaṃ tattha yathābhūtaṃ ñāṇaṃ. Idaṃ vuccati catutthaṃ tathāgatabalaṃ.
ตตฺถ ยํเยว ธาตุ 23 เสฎฺฐนฺติ ตํ ตํ กาเยน จ วาจาย จ อารมฺภนฺติ เจตสิโกฯ อารโมฺภ เจตนา กมฺมํ กายิกา วาจสิกา อารโมฺภ เจตสิกตฺตา กมฺมนฺตรํ ตถาคโต เอวํ ปชานาติ ‘‘อิมินา สเตฺตน เอวํ ธาตุเกน เอวรูปํ กมฺมํ กตํ, ตํ อตีตมทฺธานํ อิมินา เหตุนา ตสฺส เอวรูโป วิปาโก วิปจฺจติ เอตรหิ วิปจฺจิสฺสติ วา อนาคตมทฺธาน’’นฺติฯ เอวํ ปจฺจุปฺปนฺนมทฺธานํ ปชานาติ ‘‘อยํ ปุคฺคโล เอวํธาตุโก อิทํ กมฺมํ กโรติ’’ฯ ตณฺหาย จ ทิฎฺฐิยา จ อิมินา เหตุนา น ตสฺส วิปาโก ทิเฎฺฐเยว ธเมฺม นิพฺพตฺติสฺสติ, อุปปเชฺช วา’’ติ อปรมฺหิ วา ปริยาเย เอวํ ปชานาติ ‘‘อยํ ปุคฺคโล เอวรูปํ กมฺมํ กริสฺสติ อนาคตมทฺธานํ, อิมินา เหตุนา ตสฺส เอวรูโป วิปาโก นิพฺพตฺติสฺสติ, อิมินา เหตุนา ยานิ จตฺตาริ กมฺมฎฺฐานานิ อิทํ กมฺมฎฺฐานํ ปจฺจุปฺปนฺนสุขํ อายติํ จ สุขวิปากํ’’ …เป.… อิติ อยํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ เหตุโส ฐานโส วิปากเวมตฺตตํ ปชานาติ อุจฺจาวจา หีนปณีตตา, อิทํ วุจฺจติ กมฺมวิปากญาณํ ปญฺจมํ ตถาคตพลํฯ
Tattha yaṃyeva dhātu 24 seṭṭhanti taṃ taṃ kāyena ca vācāya ca ārambhanti cetasiko. Ārambho cetanā kammaṃ kāyikā vācasikā ārambho cetasikattā kammantaraṃ tathāgato evaṃ pajānāti ‘‘iminā sattena evaṃ dhātukena evarūpaṃ kammaṃ kataṃ, taṃ atītamaddhānaṃ iminā hetunā tassa evarūpo vipāko vipaccati etarahi vipaccissati vā anāgatamaddhāna’’nti. Evaṃ paccuppannamaddhānaṃ pajānāti ‘‘ayaṃ puggalo evaṃdhātuko idaṃ kammaṃ karoti’’. Taṇhāya ca diṭṭhiyā ca iminā hetunā na tassa vipāko diṭṭheyeva dhamme nibbattissati, upapajje vā’’ti aparamhi vā pariyāye evaṃ pajānāti ‘‘ayaṃ puggalo evarūpaṃ kammaṃ karissati anāgatamaddhānaṃ, iminā hetunā tassa evarūpo vipāko nibbattissati, iminā hetunā yāni cattāri kammaṭṭhānāni idaṃ kammaṭṭhānaṃ paccuppannasukhaṃ āyatiṃ ca sukhavipākaṃ’’ …pe… iti ayaṃ atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ hetuso ṭhānaso vipākavemattataṃ pajānāti uccāvacā hīnapaṇītatā, idaṃ vuccati kammavipākañāṇaṃ pañcamaṃ tathāgatabalaṃ.
ตถา สตฺตา ยํ วา กมฺมสมาทานํ สมาทิยนฺตา ตตฺถ เอวํ ปชานาติ อิมสฺส ปุคฺคลสฺส กมฺมาธิมุตฺตสฺส ราคจริตสฺส เนกฺขมฺมธาตูนํ ปาริปูริํ คจฺฉนฺติ, ตสฺส ราคานุคเต สุญฺญมานสฺส ปฐมํ ฌานํ สํกิลิสฺสติ, สเจ ปุน อุตฺตริ วายามโต ฌานโวทานคเต มานเส วิเสสภาคิยํ ปฎิปทํ อนุยุญฺชิยติฯ ตสฺส หิ ฌานภาคิยํเยว ปฐมชฺฌาเน ฐิตสฺส ทุติยํ ฌานํ โวทานํ คจฺฉติ, ตติยญฺจ ฌานํ สมาปชฺชิตุกามสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ จิตฺตํ ปริยาทาย ติฎฺฐติ, ตสฺส สา ปีติ อวิเสสภาคิยํ ตติยํ ฌานํ อาทิสฺส ติฎฺฐติฯ สเจ ตสฺส นิสฺสรณํ ยถาภูตํ ปชานาติฯ ตถาคตสฺส จตุตฺถชฺฌานํ โวทานํ คจฺฉติเยว, จตุตฺถสฺส ฌานสฺส หานภาคิยา ธมฺมา, เต จ ธมฺมา ยตฺถ ปชายนฺติ เยหิ จตุตฺถชฺฌานํ โวทานํ ทิสฺสติฯ เอวํ อชฺฌาสยสมาปตฺติยา ยา จตโสฺส สมาปตฺติโย ตีณิ วิโมกฺขมุขานิ อฎฺฐ วิโมกฺขฌานานีติ จตฺตาริ ฌานานิ วิโมกฺขาติฯ อฎฺฐ จ วิโมกฺขา ตีณิ จ วิโมกฺขมุขานิฯ สมาธีติ จตฺตาโร สมาธี – ฉนฺทสมาธิ วีริยสมาธิ จิตฺตสมาธิ วีมํสาสมาธีติฯ สมาปตฺติโย จตโสฺส อชฺฌาสยสมาปตฺติโย อิติ อิเมสํ ฌานานํ วิโมกฺขสมาปตฺตีติ เอวรูโป สํกิเลโส ราคจริตสฺส ปุคฺคลสฺสฯ เอวํ โทสจริตสฺสฯ โมหจริตสฺสฯ ราคจริตสฺส ปุคฺคลสฺส เอวรูปํ โวทานํ อิติ ยํ เอตฺถ ญาณํ ยถาภูตํ อสาธารณํ สพฺพสเตฺตหิฯ อิทํ วุจฺจติ ฉฎฺฐํ ตถาคตพลํฯ
Tathā sattā yaṃ vā kammasamādānaṃ samādiyantā tattha evaṃ pajānāti imassa puggalassa kammādhimuttassa rāgacaritassa nekkhammadhātūnaṃ pāripūriṃ gacchanti, tassa rāgānugate suññamānassa paṭhamaṃ jhānaṃ saṃkilissati, sace puna uttari vāyāmato jhānavodānagate mānase visesabhāgiyaṃ paṭipadaṃ anuyuñjiyati. Tassa hi jhānabhāgiyaṃyeva paṭhamajjhāne ṭhitassa dutiyaṃ jhānaṃ vodānaṃ gacchati, tatiyañca jhānaṃ samāpajjitukāmassa somanassindriyaṃ cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, tassa sā pīti avisesabhāgiyaṃ tatiyaṃ jhānaṃ ādissa tiṭṭhati. Sace tassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Tathāgatassa catutthajjhānaṃ vodānaṃ gacchatiyeva, catutthassa jhānassa hānabhāgiyā dhammā, te ca dhammā yattha pajāyanti yehi catutthajjhānaṃ vodānaṃ dissati. Evaṃ ajjhāsayasamāpattiyā yā catasso samāpattiyo tīṇi vimokkhamukhāni aṭṭha vimokkhajhānānīti cattāri jhānāni vimokkhāti. Aṭṭha ca vimokkhā tīṇi ca vimokkhamukhāni. Samādhīti cattāro samādhī – chandasamādhi vīriyasamādhi cittasamādhi vīmaṃsāsamādhīti. Samāpattiyo catasso ajjhāsayasamāpattiyo iti imesaṃ jhānānaṃ vimokkhasamāpattīti evarūpo saṃkileso rāgacaritassa puggalassa. Evaṃ dosacaritassa. Mohacaritassa. Rāgacaritassa puggalassa evarūpaṃ vodānaṃ iti yaṃ ettha ñāṇaṃ yathābhūtaṃ asādhāraṇaṃ sabbasattehi. Idaṃ vuccati chaṭṭhaṃ tathāgatabalaṃ.
ตตฺถ ตถาคโต เอวํ ปชานาติ โลกิกา ธมฺมา โลกุตฺตรา ธมฺมา ภาวนาภาคิยํ อินฺทฺริยํ นามํ ลภนฺติฯ อาธิปเตยฺยภูมิํ อุปาทาย พลํ นามํ ลภนฺติ ถามคตํ มโน มนินฺทฺริยํ ตํ อุปาทายฯ วีริยํ นามํ ลภนฺติ อารมฺภธาตุํ อุปาทายฯ อิติสฺส เทว เอวรูปํ ญาณํ อิเมหิ จ ธเมฺมหิ อิเม ปุคฺคลา สมนฺนาคตาติปิ ธมฺมเทสนํ อกาสิฯ อาการโต จ โวการโต จ อาสยชฺฌาสยสฺส อธิมุตฺติสมนฺนาคตานํฯ อิทํ วุจฺจติ ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยพลวีริยเวมตฺตตํ ญาณํ สตฺตมํ ตถาคตพลํฯ
Tattha tathāgato evaṃ pajānāti lokikā dhammā lokuttarā dhammā bhāvanābhāgiyaṃ indriyaṃ nāmaṃ labhanti. Ādhipateyyabhūmiṃ upādāya balaṃ nāmaṃ labhanti thāmagataṃ mano manindriyaṃ taṃ upādāya. Vīriyaṃ nāmaṃ labhanti ārambhadhātuṃ upādāya. Itissa deva evarūpaṃ ñāṇaṃ imehi ca dhammehi ime puggalā samannāgatātipi dhammadesanaṃ akāsi. Ākārato ca vokārato ca āsayajjhāsayassa adhimuttisamannāgatānaṃ. Idaṃ vuccati parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyabalavīriyavemattataṃ ñāṇaṃ sattamaṃ tathāgatabalaṃ.
ตตฺถ จ ตถาคโต โลกาทีสุ จ ภูมีสุ สํโยชนานญฺจ เสกฺขานํ ทฺวีหิ พเลหิ คติํ ปชานาติ, ปุเพฺพนิวาสานุสฺสติยา อตีเต สํสาเร เอตรหิ จ ปจฺจุปฺปเนฺน ทิพฺพจกฺขุนา จุตูปปาตํ อิติ อิมานิ เทฺว พลานิ ทิพฺพจกฺขุโต อภินีหิตานิฯ โส อตีตมทฺธานํ ทิพฺพสฺส จกฺขุโน โคจโร โส เอตรหิ สติ โคจโร อิติ อตฺตโน จ ปเรสํ จ ปุเพฺพนิวาสญาณํ อเนกวิธํ นานปฺปการกํ ปจฺจุปฺปนฺนมทฺธานํ ทิเพฺพน จกฺขุนา อิมานิ เทฺว ตถาคตพลานิ, อฎฺฐมํ ปุเพฺพนิวาโส, นวมํ ทิพฺพจกฺขุฯ
Tattha ca tathāgato lokādīsu ca bhūmīsu saṃyojanānañca sekkhānaṃ dvīhi balehi gatiṃ pajānāti, pubbenivāsānussatiyā atīte saṃsāre etarahi ca paccuppanne dibbacakkhunā cutūpapātaṃ iti imāni dve balāni dibbacakkhuto abhinīhitāni. So atītamaddhānaṃ dibbassa cakkhuno gocaro so etarahi sati gocaro iti attano ca paresaṃ ca pubbenivāsañāṇaṃ anekavidhaṃ nānappakārakaṃ paccuppannamaddhānaṃ dibbena cakkhunā imāni dve tathāgatabalāni, aṭṭhamaṃ pubbenivāso, navamaṃ dibbacakkhu.
ปุน จปรํ ตถาคโต อริยปุคฺคลานํ ฌานํ โวทานํ นิเพฺพธภาคิยํ ปชานาติ อยํ ปุคฺคโล อิมินา มเคฺคน อิมาย ปฎิปทาย อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺติํ ปญฺญาวิมุตฺติํ ทิเฎฺฐว ธเมฺม สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ อิติ อตฺตโน จ อาสวานํ ขยํ ญาณํ ทิเฎฺฐกฎฺฐานํ จตุภูมิมุปาทาย ยาว นวนฺนํ อรหนฺตานํ อาสวกฺขโย โอธิโส เสกฺขานํ อโนธิโส อรหนฺตานํฯ ตตฺถ เจโตวิมุตฺติ ทฺวีหิ อาสเวหิ อนาสวา กามาสเวน จ ภวาสเวน จ, ปญฺญาวิมุตฺติ ทฺวีหิ อาสเวหิ อนาสวา ทิฎฺฐาสเวน จ อวิชฺชาสเวน จ, อิมาสํ ทฺวินฺนํ วิมุตฺตีนํ ยถาภูตํ ญาณํ, อิทํ วุจฺจติ อาสวกฺขเย ญาณํฯ ทสมํ ตถาคตพลํฯ
Puna caparaṃ tathāgato ariyapuggalānaṃ jhānaṃ vodānaṃ nibbedhabhāgiyaṃ pajānāti ayaṃ puggalo iminā maggena imāya paṭipadāya āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sacchikatvā upasampajja viharatīti iti attano ca āsavānaṃ khayaṃ ñāṇaṃ diṭṭhekaṭṭhānaṃ catubhūmimupādāya yāva navannaṃ arahantānaṃ āsavakkhayo odhiso sekkhānaṃ anodhiso arahantānaṃ. Tattha cetovimutti dvīhi āsavehi anāsavā kāmāsavena ca bhavāsavena ca, paññāvimutti dvīhi āsavehi anāsavā diṭṭhāsavena ca avijjāsavena ca, imāsaṃ dvinnaṃ vimuttīnaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ, idaṃ vuccati āsavakkhaye ñāṇaṃ. Dasamaṃ tathāgatabalaṃ.
๒๐. อิเมสุ ทสสุ พเลสุ ฐิโต ตถาคโต ปญฺจวิธํ สาสนํ เทเสติ สํกิเลสภาคิยํ วาสนาภาคิยํ ทสฺสนภาคิยํ ภาวนาภาคิยํ อเสกฺขภาคิยํฯ ตตฺถ โย ตณฺหาสํกิเลโส, อิมสฺส อโลโภ นิสฺสรณํฯ โย ทิฎฺฐิสํกิเลโส, อิมสฺส อโมโห นิสฺสรณํฯ โย ทุจฺจริตสํกิเลโส, อิมสฺส ตีณิ กุสลานิ นิสฺสรณํฯ กิํ นิทานํ? ตีณิ อิมานิ 25 มโนทุจฺจริตานิ – อภิชฺฌา พฺยาปาโท มิจฺฉาทิฎฺฐิฯ ตตฺถ อภิชฺฌา มโนทุจฺจริตํ กายกมฺมํ อุปฎฺฐเปติ, อทินฺนาทานํ สพฺพญฺจ ตทุปนิพฺพทฺธํ วาจากมฺมํ อุปฎฺฐเปติ, มุสาวาทญฺจ สพฺพวิตถํ สพฺพํ วาจมภาวํ สพฺพมกฺขํ ปลาสํ อภิชฺฌา อกุสลมูลนฺติ, สุจริเต สุจริตํ มุสาวาทา อทินฺนาทานา อภิชฺฌาย เจตนา, ตตฺถ พฺยาปาโท มโนทุจฺจริตํ กายกมฺมํ อุปฎฺฐเปติ, ปาณาติปาตํ สพฺพญฺจ เมตํ อากฑฺฒนํ ปริกฑฺฒนํ นิพฺพทฺธํ โรจนํ วาจากมฺมํ อุปฎฺฐเปติ, ปิสุณวาจํ ผรุสวาจํ มิจฺฉาทิฎฺฐิ มโนทุจฺจริตญฺจ อภิชฺฌํ พฺยาปาทํ มิจฺฉาทิฎฺฐิํ ปโยเชติ, ตสฺส โย โกจิ มิจฺฉาทิฎฺฐิ จาโค ราคโช วา โทสโช วา สพฺพโส มิจฺฉาทิฎฺฐิ สมฺภูโต อิมินา การเณน มิจฺฉาทิฎฺฐิํ อุปฎฺฐเปติ, กาเมสุมิจฺฉาจารํ วจีกมฺมํ อุปฎฺฐเปติ สมฺผปฺปลาปํฯ อิมานิ ตีณิ ทุจฺจริตานิ อกุสลมูลานิฯ
20. Imesu dasasu balesu ṭhito tathāgato pañcavidhaṃ sāsanaṃ deseti saṃkilesabhāgiyaṃ vāsanābhāgiyaṃ dassanabhāgiyaṃ bhāvanābhāgiyaṃ asekkhabhāgiyaṃ. Tattha yo taṇhāsaṃkileso, imassa alobho nissaraṇaṃ. Yo diṭṭhisaṃkileso, imassa amoho nissaraṇaṃ. Yo duccaritasaṃkileso, imassa tīṇi kusalāni nissaraṇaṃ. Kiṃ nidānaṃ? Tīṇi imāni 26 manoduccaritāni – abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhi. Tattha abhijjhā manoduccaritaṃ kāyakammaṃ upaṭṭhapeti, adinnādānaṃ sabbañca tadupanibbaddhaṃ vācākammaṃ upaṭṭhapeti, musāvādañca sabbavitathaṃ sabbaṃ vācamabhāvaṃ sabbamakkhaṃ palāsaṃ abhijjhā akusalamūlanti, sucarite sucaritaṃ musāvādā adinnādānā abhijjhāya cetanā, tattha byāpādo manoduccaritaṃ kāyakammaṃ upaṭṭhapeti, pāṇātipātaṃ sabbañca metaṃ ākaḍḍhanaṃ parikaḍḍhanaṃ nibbaddhaṃ rocanaṃ vācākammaṃ upaṭṭhapeti, pisuṇavācaṃ pharusavācaṃ micchādiṭṭhi manoduccaritañca abhijjhaṃ byāpādaṃ micchādiṭṭhiṃ payojeti, tassa yo koci micchādiṭṭhi cāgo rāgajo vā dosajo vā sabbaso micchādiṭṭhi sambhūto iminā kāraṇena micchādiṭṭhiṃ upaṭṭhapeti, kāmesumicchācāraṃ vacīkammaṃ upaṭṭhapeti samphappalāpaṃ. Imāni tīṇi duccaritāni akusalamūlāni.
ยา อภิชฺฌา, โส โลโภฯ โย พฺยาปาโท, โส โทโสฯ ยา มิจฺฉาทิฎฺฐิ, โส โมโหฯ ตานิ อฎฺฐ มิจฺฉตฺตานิ อุปฎฺฐเปนฺติฯ เตสุ คหิเตสุ ตีสุ อกุสลมูเลสุ ทสวิธํ อกุสลมูลํ ปาริปูริํ คจฺฉติ, ตสฺส ติวิธสฺส ทุจฺจริตสํกิเลสสฺส วาสนาภาคิยญฺจ สุตฺตํ นิสฺสรณํฯ ตตฺถ โย พหุสิโต นิเทฺทโส ยถา โลโภ โทโส โมโหปิ, ตตฺถ อสิตุํ เอตฺถ โลโภ อุสฺสโท เตน การเณน เตสุ วา ธเมฺมสุ โลโภ ปญฺญปิยติฯ ตตฺถายํ โมโห อกุสลํ โมโห อยํ อวิชฺชา, สา จตุพฺพิธา รูเป อภินิวิฎฺฐา, รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, อวิชฺชาคโต รูปวนฺตํ อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมิํ วา อตฺตานํฯ ตตฺถ กตมํ ปทํ สกฺกายทิฎฺฐิยา อุเจฺฉทํ วทติ ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติ นตฺถิกทิฎฺฐิ อธิจฺจสมุปฺปนฺนทิฎฺฐิ จ อโญฺญ จ กโรติ, อโญฺญ ปฎิสํเวทิยติฯ ปจฺฉิมสฎฺฐิกปฺปานํ ตีณิ ปทานิ สกฺกายทิฎฺฐิยา สสฺสตํ ภชนฺติ ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’นฺติ อกิริยญฺจ ตํ ทุกฺขมิจฺฉโต อเหตุกา จ ปตนฺติ อนชฺฌาภาโว จ กมฺมานํ สพฺพญฺจ มานยิ 27ฯ ตตฺถ ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ สํสาเรน สุทฺธิ อาชีวกา ฉฬาสีติ ปญฺญเปนฺติฯ ยถารูเป สกฺกายทิฎฺฐิยา จตุวตฺถุกา, เอวํ ปญฺจสุ ขเนฺธสุ วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฎฺฐิยา สสฺสตํ ภชติฯ อญฺญาชีวกา จ สสฺสตวาทิเก จ สีลพฺพตํ ภชนฺติ ปรามสนฺติ อิมินา ภวิสฺสามิ เทโว วา เทวญฺญตโร วา, อยํ สีลพฺพตปรามาโสฯ ตตฺถ สกฺกายทิฎฺฐิยา โส รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’มิติ ตํ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ นาธิมุจฺจติ นาภิปฺปสีทติ ปุพฺพเนฺต อปรเนฺต ปุพฺพนฺตาปรเนฺต…เป.… อิติ วาสนาภาคิเยสุ ฐิตสฺส อยํ อุปกฺกิเลโสฯ
Yā abhijjhā, so lobho. Yo byāpādo, so doso. Yā micchādiṭṭhi, so moho. Tāni aṭṭha micchattāni upaṭṭhapenti. Tesu gahitesu tīsu akusalamūlesu dasavidhaṃ akusalamūlaṃ pāripūriṃ gacchati, tassa tividhassa duccaritasaṃkilesassa vāsanābhāgiyañca suttaṃ nissaraṇaṃ. Tattha yo bahusito niddeso yathā lobho doso mohopi, tattha asituṃ ettha lobho ussado tena kāraṇena tesu vā dhammesu lobho paññapiyati. Tatthāyaṃ moho akusalaṃ moho ayaṃ avijjā, sā catubbidhā rūpe abhiniviṭṭhā, rūpaṃ attato samanupassati, avijjāgato rūpavantaṃ attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Tattha katamaṃ padaṃ sakkāyadiṭṭhiyā ucchedaṃ vadati ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti natthikadiṭṭhi adhiccasamuppannadiṭṭhi ca añño ca karoti, añño paṭisaṃvediyati. Pacchimasaṭṭhikappānaṃ tīṇi padāni sakkāyadiṭṭhiyā sassataṃ bhajanti ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti akiriyañca taṃ dukkhamicchato ahetukā ca patanti anajjhābhāvo ca kammānaṃ sabbañca mānayi 28. Tattha ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti saṃsārena suddhi ājīvakā chaḷāsīti paññapenti. Yathārūpe sakkāyadiṭṭhiyā catuvatthukā, evaṃ pañcasu khandhesu vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhiyā sassataṃ bhajati. Aññājīvakā ca sassatavādike ca sīlabbataṃ bhajanti parāmasanti iminā bhavissāmi devo vā devaññataro vā, ayaṃ sīlabbataparāmāso. Tattha sakkāyadiṭṭhiyā so rūpaṃ attato samanupassati, ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’miti taṃ kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati nābhippasīdati pubbante aparante pubbantāparante…pe… iti vāsanābhāgiyesu ṭhitassa ayaṃ upakkileso.
๒๑. ตตฺถ สทฺธินฺทฺริเยน สพฺพํ วิจิกิจฺฉิตํ ปชหติ, ปญฺญินฺทฺริเยน อุทยพฺพยํ ปสฺสติ, สมาธินฺทฺริเยน จิตฺตํ เอโกทิ กโรติ วีริยินฺทฺริเยน อารภติฯ โส อิเมหิ ปญฺจหิ อินฺทฺริเยหิ สทฺธานุสารี อเวจฺจปฺปสาเท นิรโต อนนฺตริยํ สมาธิํ อุปฺปาเทติฯ อินฺทฺริเยหิ สุเทฺธหิ ธมฺมานุสารี อปฺปจฺจยตาย อนนฺตริยํ สมาธิํ อุปฺปาเทติฯ โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติฯ สจฺจานิ อิทํ ทสฺสนภาคิยํ สุตฺตํฯ ตสฺส ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ตีณิ สํโยชนานิ ทสฺสนปหาตพฺพานิ สเพฺพน สพฺพํ ปหีนานิ เทฺว ปุคฺคลกตานิฯ ตตฺถ ตีณิ อกุสลมูลานิ ภาวนาปหาตพฺพานิ อุปริกฺขิตฺตานิ ฉ ภเว นิพฺพเตฺตนฺติฯ ตตฺถ เตสุ อภิชฺฌาย จ พฺยาปาเทสุ ตนุกเตสุ ฉ ภวา ปริกฺขยา มริยาทํ คจฺฉนฺติ, เทฺว ภวา อวสิฎฺฐาฯ ตสฺส อภิชฺฌา จ พฺยาปาโท จ สเพฺพน สพฺพํ ปริกฺขีณา โหนฺติฯ เอโก ภโว อวสิโฎฺฐ โหติฯ โส จ มานวเสน นิพฺพเตฺตติฯ กิญฺจาปิ เอตฺถ อเญฺญปิ จตฺตาโร กิเลสา รูปราโค ภวราโค อวิชฺชา อุทฺธจฺจํ เกตุสฺมิมานภูตา นปฺปฎิพลา อสฺมิมานํ วินิวเตฺตตุํ, สเพฺพปิ เต อสฺมิมานสฺส ปหานํ อารภเตฯ ขีเณสุ น จ เตสุ อิทมุตฺตริทสฺสนภูมิยํ ปญฺจสุ เสกฺขปุคฺคเลสุ ตีสุ จ ปฎิปฺปนฺนเกสุ ทฺวีสุ จ ผลเฎฺฐสุ ภาวนาภาคิยํ สุตฺตํฯ ตทุตฺตริ อเสกฺขภาคิยสุตฺตํ, กตฺถจิ ภูมิ นิปีฬิยติฯ อิทญฺจ ปญฺจมํ สุตฺตํฯ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ เทสิตํ ปุถุชฺชนสฺส เสกฺขสฺส อเสกฺขสฺส สํกิเลสภาคิยํ วาสนาภาคิยํฯ ปุถุชฺชนสฺส ทสฺสนภาคิยํฯ ภาวนาภาคิยํ ปญฺจนฺนํ เสกฺขานํฯ ยํ ปฐมนิทฺทิฎฺฐํ อเสกฺขภาคิยํ สเพฺพสํ อรหนฺตานํฯ สา ปน ปญฺจวิธา สตฺตวีสอากาเร 29 ปริเยสิตพฺพํฯ เอเตสุ ตสฺส คตีนํ ตโต อุตฺตริฯ ตญฺจ โข สเงฺขเปน ปญฺญาสาย อากาเรหิ สมฺปตติ, เย ปญฺญาส อาการา สาสเน นิทฺทิฎฺฐา, เต สงฺขิปิยนฺตา ทสหิ อากาเรหิ ปตนฺติฯ เย อริยสจฺจํ นิเกฺขเปน ฐิเต สงฺขิปิยตฺตา อฎฺฐสุ อากาเรสุ ปตนฺติฯ จตูสุ จ สาธารเณสุ สุเตฺตสุ ยา หารสมฺปาตสฺส ภูมิ, เต สงฺขิปิยนฺตา ปญฺจสุ สุเตฺตสุ ปตนฺติฯ สํกิเลสภาคิเย วาสนาภาคิเย ภาวนาภาคิเย นิเพฺพธภาคิเย อเสกฺขภาคิเย จฯ เต สงฺขิปิยนฺตา จตูสุ สุเตฺตสุ ปตนฺติฯ สํกิเลสภาคิเย วาสนาภาคิเย นิเพฺพธภาคิเย อเสกฺขภาคิเย จฯ เต สงฺขิปิยมานา ตีสุ สุเตฺตสุ ปตนฺติ, ปุถุชฺชนภาคิเย เสกฺขภาคิเย อเสกฺขภาคิเย จฯ เต สงฺขิปิยนฺตา ทฺวีสุ สุเตฺตสุ ปตนฺติ นิเพฺพธภาคิเย จ ปุพฺพโยคภาคิเย จฯ ยถา วุตฺตํ ภควตา เทฺว อตฺถวเส สมฺปสฺสมานา ตถาคตา อรหโนฺต สมฺมาสมฺพุทฺธา ธมฺมํ เทเสนฺติ สุตฺตํ เคยฺยํ…เป.… สตฺถา ปุพฺพโยคสมนฺนาคเต อปฺปกสิเรน มญฺญมานา วสิยนฺติ ปุพฺพโยคา จ ภวิสฺสนฺติ สนฺตานํ มญฺญมานาธรายฯ ตตฺถ ปญฺญาเวมตฺตตํ อตฺตโน สมนุปสฺสมาเนน อฎฺฐวิเธ สุตฺตสเงฺขเป, ยตฺถ ยตฺถ สโกฺกติ, ตตฺถ ตตฺถ โยเชตพฺพํฯ ตตฺถ ตตฺถ โยเชตฺวา สุตฺตสฺส อโตฺถ นิทฺทิสิตโพฺพฯ น หิ สติ เวทนา มโน ธาเรตฺวา สกฺกา เยน เกนจิ สุตฺตสฺส อโตฺถ ยถาภูตํ นิทฺทิสิตุํฯ
21. Tattha saddhindriyena sabbaṃ vicikicchitaṃ pajahati, paññindriyena udayabbayaṃ passati, samādhindriyena cittaṃ ekodi karoti vīriyindriyena ārabhati. So imehi pañcahi indriyehi saddhānusārī aveccappasāde nirato anantariyaṃ samādhiṃ uppādeti. Indriyehi suddhehi dhammānusārī appaccayatāya anantariyaṃ samādhiṃ uppādeti. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Saccāni idaṃ dassanabhāgiyaṃ suttaṃ. Tassa pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ tīṇi saṃyojanāni dassanapahātabbāni sabbena sabbaṃ pahīnāni dve puggalakatāni. Tattha tīṇi akusalamūlāni bhāvanāpahātabbāni uparikkhittāni cha bhave nibbattenti. Tattha tesu abhijjhāya ca byāpādesu tanukatesu cha bhavā parikkhayā mariyādaṃ gacchanti, dve bhavā avasiṭṭhā. Tassa abhijjhā ca byāpādo ca sabbena sabbaṃ parikkhīṇā honti. Eko bhavo avasiṭṭho hoti. So ca mānavasena nibbatteti. Kiñcāpi ettha aññepi cattāro kilesā rūparāgo bhavarāgo avijjā uddhaccaṃ ketusmimānabhūtā nappaṭibalā asmimānaṃ vinivattetuṃ, sabbepi te asmimānassa pahānaṃ ārabhate. Khīṇesu na ca tesu idamuttaridassanabhūmiyaṃ pañcasu sekkhapuggalesu tīsu ca paṭippannakesu dvīsu ca phalaṭṭhesu bhāvanābhāgiyaṃ suttaṃ. Taduttari asekkhabhāgiyasuttaṃ, katthaci bhūmi nipīḷiyati. Idañca pañcamaṃ suttaṃ. Tiṇṇaṃ puggalānaṃ desitaṃ puthujjanassa sekkhassa asekkhassa saṃkilesabhāgiyaṃ vāsanābhāgiyaṃ. Puthujjanassa dassanabhāgiyaṃ. Bhāvanābhāgiyaṃ pañcannaṃ sekkhānaṃ. Yaṃ paṭhamaniddiṭṭhaṃ asekkhabhāgiyaṃ sabbesaṃ arahantānaṃ. Sā pana pañcavidhā sattavīsaākāre 30 pariyesitabbaṃ. Etesu tassa gatīnaṃ tato uttari. Tañca kho saṅkhepena paññāsāya ākārehi sampatati, ye paññāsa ākārā sāsane niddiṭṭhā, te saṅkhipiyantā dasahi ākārehi patanti. Ye ariyasaccaṃ nikkhepena ṭhite saṅkhipiyattā aṭṭhasu ākāresu patanti. Catūsu ca sādhāraṇesu suttesu yā hārasampātassa bhūmi, te saṅkhipiyantā pañcasu suttesu patanti. Saṃkilesabhāgiye vāsanābhāgiye bhāvanābhāgiye nibbedhabhāgiye asekkhabhāgiye ca. Te saṅkhipiyantā catūsu suttesu patanti. Saṃkilesabhāgiye vāsanābhāgiye nibbedhabhāgiye asekkhabhāgiye ca. Te saṅkhipiyamānā tīsu suttesu patanti, puthujjanabhāgiye sekkhabhāgiye asekkhabhāgiye ca. Te saṅkhipiyantā dvīsu suttesu patanti nibbedhabhāgiye ca pubbayogabhāgiye ca. Yathā vuttaṃ bhagavatā dve atthavase sampassamānā tathāgatā arahanto sammāsambuddhā dhammaṃ desenti suttaṃ geyyaṃ…pe… satthā pubbayogasamannāgate appakasirena maññamānā vasiyanti pubbayogā ca bhavissanti santānaṃ maññamānādharāya. Tattha paññāvemattataṃ attano samanupassamānena aṭṭhavidhe suttasaṅkhepe, yattha yattha sakkoti, tattha tattha yojetabbaṃ. Tattha tattha yojetvā suttassa attho niddisitabbo. Na hi sati vedanā mano dhāretvā sakkā yena kenaci suttassa attho yathābhūtaṃ niddisituṃ.
ตตฺถ ปุริมกานํ สุตฺตานํ อิมา อุทฺทานคาถา
Tattha purimakānaṃ suttānaṃ imā uddānagāthā
กามนฺธา ชาลสญฺฉนฺนา, ปญฺจ นีวรณานิ จ;
Kāmandhā jālasañchannā, pañca nīvaraṇāni ca;
มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มหานาโม จ สากิโยฯ
Manopubbaṅgamā dhammā, mahānāmo ca sākiyo.
อุทฺธํ อโธ วิปฺปมุโตฺต, ยญฺจ สีลกิมตฺถิยา;
Uddhaṃ adho vippamutto, yañca sīlakimatthiyā;
ยสฺส เสลูปมํ จิตฺตํ, อุปติสฺส ปุจฺฉาทิกาฯ
Yassa selūpamaṃ cittaṃ, upatissa pucchādikā.
ยสฺส กายคตาสติ, ฉนฺนํ ตโมปรายโณ;
Yassa kāyagatāsati, channaṃ tamoparāyaṇo;
น ตํ ทฬฺหํ เจตสิกํ, อยํ โลโกติอาทิกํฯ
Na taṃ daḷhaṃ cetasikaṃ, ayaṃ lokotiādikaṃ.
จตฺตาโร เจว ปุคฺคลา, ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒิตํ;
Cattāro ceva puggalā, dadato puññaṃ pavaḍḍhitaṃ;
โสตานุคตธเมฺมสุ, อิมา เตสํ อุทฺทานคาถาฯ
Sotānugatadhammesu, imā tesaṃ uddānagāthā.
๒๒. ตตฺถ กตมา อาณตฺติ?
22. Tattha katamā āṇatti?
มากตฺถ ปาปกํ กมฺมํ, อาวิ วา ยทิ วา รโหฯ
Mākattha pāpakaṃ kammaṃ, āvi vā yadi vā raho.
‘‘อตีเต , ราธ, รูเป อนเปโกฺข โหหี’’ติ วิตฺถาเรน กาตพฺพาฯ ‘‘สีลวเนฺตน , อานนฺท, ปุคฺคเลน สทา กรณียา กินฺติเม อวิปฺปฎิสาโร อสฺสา’’ติฯ อยํ วุจฺจติ อาณตฺติฯ
‘‘Atīte , rādha, rūpe anapekkho hohī’’ti vitthārena kātabbā. ‘‘Sīlavantena , ānanda, puggalena sadā karaṇīyā kintime avippaṭisāro assā’’ti. Ayaṃ vuccati āṇatti.
ตตฺถ กตมํ ผลํ?
Tattha katamaṃ phalaṃ?
ธโมฺม หเว รกฺขติ ธมฺมจาริํ, ฉตฺตํ มหนฺตํ ยถ วสฺสกาเล;
Dhammo have rakkhati dhammacāriṃ, chattaṃ mahantaṃ yatha vassakāle;
เอสานิสํโส ธเมฺม สุจิเณฺณ, น ทุคฺคติํ คจฺฉติ ธมฺมจารีฯ
Esānisaṃso dhamme suciṇṇe, na duggatiṃ gacchati dhammacārī.
อิทํ ผลํฯ
Idaṃ phalaṃ.
ตตฺถ กตโม อุปาโย?
Tattha katamo upāyo?
อถ นิพฺพินฺทติ ทุเกฺข, เอส มโคฺค วิสุทฺธิยาฯ
Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā.
‘‘สตฺตหเงฺคหิ สมนฺนาคโต โข, ภิกฺขุ, อปิ หิมวนฺตํ ปพฺพตราชานํ จาเลยฺย, โก ปน วาโท ฉวํ อวิชฺชํ สตฺตเกสุ’’ เวยฺยากรณํ กาตพฺพํฯ อยํ อุปาโยฯ
‘‘Sattahaṅgehi samannāgato kho, bhikkhu, api himavantaṃ pabbatarājānaṃ cāleyya, ko pana vādo chavaṃ avijjaṃ sattakesu’’ veyyākaraṇaṃ kātabbaṃ. Ayaṃ upāyo.
ตตฺถ กตมา อาณตฺติ จ ผลญฺจ?
Tattha katamā āṇatti ca phalañca?
สเจ ภายถ ทุกฺขสฺส, สเจ โว ทุกฺขมปฺปิยํ;
Sace bhāyatha dukkhassa, sace vo dukkhamappiyaṃ;
มากตฺถ ปาปกํ กมฺมํ, อาวิ วา ยทิ วา รโหฯ
Mākattha pāpakaṃ kammaṃ, āvi vā yadi vā raho.
สเจ หิ ปาปกํ กมฺมํ, กโรถ วา กริสฺสถ;
Sace hi pāpakaṃ kammaṃ, karotha vā karissatha;
ปุริมิกาย คาถาย อาณตฺติ ปจฺฉิมิกาย ผลํฯ สีเล ปติฎฺฐาย เทฺว ธมฺมา ภาเวตพฺพา ยา จ จิตฺตภาวนา ยา จ ปญฺญาภาวนา ยา จ อาณตฺติ ราควิราคา จ ผลํฯ
Purimikāya gāthāya āṇatti pacchimikāya phalaṃ. Sīle patiṭṭhāya dve dhammā bhāvetabbā yā ca cittabhāvanā yā ca paññābhāvanā yā ca āṇatti rāgavirāgā ca phalaṃ.
ตตฺถ กตมํ ผลญฺจ อุปาโย จ?
Tattha katamaṃ phalañca upāyo ca?
สีเล ปติฎฺฐาย 37 นโร สปโญฺญ, จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ;
Sīle patiṭṭhāya 38 naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;
อาตาปี นิปโก ภิกฺขุ, โส อิมํ วิชฎเย ชฎํฯ
Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ.
ปุริมิกาย อฑฺฒคาถาย อุปาโย, ปจฺฉิมิกาย อฑฺฒคาถาย ผลํฯ นนฺทิโย 39 สโกฺก อิสิวุตฺถปุริริกามเอกรเกฺข 40 สุตฺตํ มูลโต อุปาทาย ยาว ฉสุ ธเมฺมสุฯ อุตฺตริ ปญฺจสุ ธเมฺมสุ ยาจโยโค 41 กรณีโย, อยํ อุปาโยฯ อสหคตสฺส กามาสวาปิ จิตฺตํ มุจฺจตีติฯ สพฺพาสุ ฉสุ ตีสุฯ อยํ อุปาโย จ ผลญฺจฯ
Purimikāya aḍḍhagāthāya upāyo, pacchimikāya aḍḍhagāthāya phalaṃ. Nandiyo 42 sakko isivutthapuririkāmaekarakkhe 43 suttaṃ mūlato upādāya yāva chasu dhammesu. Uttari pañcasu dhammesu yācayogo 44 karaṇīyo, ayaṃ upāyo. Asahagatassa kāmāsavāpi cittaṃ muccatīti. Sabbāsu chasu tīsu. Ayaṃ upāyo ca phalañca.
ตตฺถ กตมา อาณตฺติ จ ผลญฺจ อุปาโย จ?
Tattha katamā āṇatti ca phalañca upāyo ca?
สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ, โมฆราช สทา สโต;
Suññato lokaṃ avekkhassu, mogharāja sadā sato;
‘‘สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ, โมฆราชา’’ติ อาณตฺติฯ ‘‘สทา สโต’’ติ อุปาโยฯ ‘‘อตฺตานุทิฎฺฐิํ อุหจฺจ, เอวํ มจฺจุตโร สิยา’’ติ ผลํฯ สมาธิํ, ภิกฺขเว, ภาเวถ, สมาหิโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ รูปํ อนิจฺจนฺติ ปชานาติฯ เอวํ ปสฺสํ อริยสาวโก ปริมุจฺจติ ชาติยาปิ…เป.… อุปายาเสหิปิ อิธ ตีณิปิ’’ฯ
‘‘Suññato lokaṃ avekkhassu, mogharājā’’ti āṇatti. ‘‘Sadā sato’’ti upāyo. ‘‘Attānudiṭṭhiṃ uhacca, evaṃ maccutaro siyā’’ti phalaṃ. Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha, samāhito, bhikkhave, bhikkhu rūpaṃ aniccanti pajānāti. Evaṃ passaṃ ariyasāvako parimuccati jātiyāpi…pe… upāyāsehipi idha tīṇipi’’.
๒๓. ตตฺถ กตโม อสฺสาโท?
23. Tattha katamo assādo?
กามํ กามยมานสฺส, ตสฺส เจตํ สมิชฺฌติฯ อยํ อสฺสาโทฯ
Kāmaṃ kāmayamānassa, tassa cetaṃ samijjhati. Ayaṃ assādo.
‘‘ธมฺมจริยา สมจริยา กุสลจริยา เหตูหิ, พฺราหฺมณ, เอวมิเธกเจฺจ สตฺตา กายสฺส เภทา สุคติํ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ’’ฯ อยํ อสฺสาโทฯ
‘‘Dhammacariyā samacariyā kusalacariyā hetūhi, brāhmaṇa, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti’’. Ayaṃ assādo.
ตตฺถ กตโม อาทีนโว?
Tattha katamo ādīnavo?
กาเมสุ เว หญฺญเต สพฺพา มุเจฺจว – อยํ อาทีนโวฯ ปเสนทิสํยุตฺตเก สุเตฺต ปพฺพโตปมา – อยํ อาทีนโวฯ
Kāmesu ve haññate sabbā mucceva – ayaṃ ādīnavo. Pasenadisaṃyuttake sutte pabbatopamā – ayaṃ ādīnavo.
ตตฺถ กตมํ นิสฺสรณํ?
Tattha katamaṃ nissaraṇaṃ?
โย กาเม ปริวเชฺชติ, สปฺปเสฺสว ปทา สิโร;
Yo kāme parivajjeti, sappasseva padā siro;
โสมํ วิสตฺติกํ โลเก, สโต สมติวตฺตติฯ
Somaṃ visattikaṃ loke, sato samativattati.
สํยุตฺตเก สุตฺตํ ปาริจฺฉตฺตโก ปณฺฑุปลาโส สนฺนิปลาโส – อิทํ นิสฺสรณํฯ
Saṃyuttake suttaṃ pāricchattako paṇḍupalāso sannipalāso – idaṃ nissaraṇaṃ.
ตตฺถ กตโม อสฺสาโท จ อาทีนโว จ?
Tattha katamo assādo ca ādīnavo ca?
กลฺยาณการี กลฺยาณํ, ปาปการี จ ปาปกํฯ
Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpakaṃ.
ตตฺถ ยํ ปาปการี ปจฺจนุโภติ อยํ อสฺสาโทฯ ลาภาลาภอฎฺฐเกสุ พฺยากรณํ, ตตฺถ อลาโภ อยโส นินฺทา ทุกฺขํ, อยํ อาทีนโวฯ ลาโภ ยโส สุขํ ปสํสา, อยํ อสฺสาโทฯ
Tattha yaṃ pāpakārī paccanubhoti ayaṃ assādo. Lābhālābhaaṭṭhakesu byākaraṇaṃ, tattha alābho ayaso nindā dukkhaṃ, ayaṃ ādīnavo. Lābho yaso sukhaṃ pasaṃsā, ayaṃ assādo.
ตตฺถ กตมํ อสฺสาโท จ นิสฺสรณญฺจ?
Tattha katamaṃ assādo ca nissaraṇañca?
‘‘สุโข วิปาโก ปุญฺญานํ, อธิปฺปาโย จ อิชฺฌติ;
‘‘Sukho vipāko puññānaṃ, adhippāyo ca ijjhati;
ขิปฺปญฺจ ปรมํ สนฺติํ, นิพฺพานมธิคจฺฉตี’’ติฯ
Khippañca paramaṃ santiṃ, nibbānamadhigacchatī’’ti.
โย จ วิปาโก ปุญฺญานํ ยา จ อธิปฺปายสฺส อิชฺฌนา, อยํ อสฺสาโทฯ ยํ ขิปฺปญฺจ ปรมํ สนฺติํ นิพฺพานมธิคจฺฉติ, อิทํ นิสฺสรณํฯ
Yo ca vipāko puññānaṃ yā ca adhippāyassa ijjhanā, ayaṃ assādo. Yaṃ khippañca paramaṃ santiṃ nibbānamadhigacchati, idaṃ nissaraṇaṃ.
พาตฺติํสาย เจว มหาปุริสลกฺขเณหิ สมนฺนาคตสฺส มหาปุริสสฺส เทฺวเยว คติโย โหนฺติ, สเจ อคารํ อชฺฌาวสติ, ราชา โหติ จกฺกวตฺตี ยาว อภิวิชินิตฺวา อชฺฌาวสติ อยํ อสฺสาโทฯ สเจ อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ สเพฺพน โอเฆน 49 นิสฺสรณํ อยํ อสฺสาโท จ นิสฺสรณญฺจฯ
Bāttiṃsāya ceva mahāpurisalakkhaṇehi samannāgatassa mahāpurisassa dveyeva gatiyo honti, sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī yāva abhivijinitvā ajjhāvasati ayaṃ assādo. Sace agārasmā anagāriyaṃ pabbajati sabbena oghena 50 nissaraṇaṃ ayaṃ assādo ca nissaraṇañca.
ตตฺถ กตโม อาทีนโว จ นิสฺสรณญฺจ?
Tattha katamo ādīnavo ca nissaraṇañca?
อนาทาตุํ นิพฺพตฺตติ, ชาติมรณสงฺขยาฯ
Anādātuṃ nibbattati, jātimaraṇasaṅkhayā.
ปุริมิกาย อฑฺฒคาถาย ชาติมรณสมฺภโว อาทีนโวฯ อนาทาตุํ นิพฺพตฺตติ ชาติมรณสงฺขยาติ นิสฺสรณํฯ
Purimikāya aḍḍhagāthāya jātimaraṇasambhavo ādīnavo. Anādātuṃ nibbattati jātimaraṇasaṅkhayāti nissaraṇaṃ.
กิจฺฉํ วตายํ โลโก อาปโนฺน ยมิทํ ชายเต จ มียเต จฯ ยาว กุทสฺสุนามสฺส ทุกฺขสฺส อโนฺต ภวิสฺสติ ปรโต วาติ เอตฺถ ยา อุปริกฺขา, อยํ อาทีนโวฯ โย เคธํ ญตฺวา อภินิกฺขมติ ยาว ปุราณกาย ราชธานิยา, อิทํ นิสฺสรณํฯ อยํ อาทีนโว จ นิสฺสรณญฺจฯ
Kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno yamidaṃ jāyate ca mīyate ca. Yāva kudassunāmassa dukkhassa anto bhavissati parato vāti ettha yā uparikkhā, ayaṃ ādīnavo. Yo gedhaṃ ñatvā abhinikkhamati yāva purāṇakāya rājadhāniyā, idaṃ nissaraṇaṃ. Ayaṃ ādīnavo ca nissaraṇañca.
ตตฺถ กตโม อสฺสาโท จ อาทีนโว จ นิสฺสรณญฺจ?
Tattha katamo assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañca?
กามา หิ จิตฺรา วิวิธา 53 มโนรมา, วิรูปรูเปหิ มเถนฺติ จิตฺตํ;
Kāmā hi citrā vividhā 54 manoramā, virūparūpehi mathenti cittaṃ;
ตสฺมา อหํ 55 ปพฺพชิโตมฺหิ ราช, อปณฺณกํ สามญฺญเมว เสโยฺยฯ
Tasmā ahaṃ 56 pabbajitomhi rāja, apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyo.
ยํ ‘‘กามา หิ จิตฺรา วิวิธา มโนรมา’’ติ อยํ อสฺสาโทฯ ยํ ‘‘วิรูปรูเปหิ มเถนฺติ จิตฺต’’นฺติ อยํ อาทีนโวฯ ยํ อหํ อคารสฺมา ปพฺพชิโตมฺหิ ราช อปณฺณกํ สามญฺญเมว เสโยฺยติ อิทํ นิสฺสรณํฯ
Yaṃ ‘‘kāmā hi citrā vividhā manoramā’’ti ayaṃ assādo. Yaṃ ‘‘virūparūpehi mathenti citta’’nti ayaṃ ādīnavo. Yaṃ ahaṃ agārasmā pabbajitomhi rāja apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyoti idaṃ nissaraṇaṃ.
พลวํ พาโลปมสุตฺตํ ยํ อาสาย วา เวทนียํ กมฺมํ คาหติ, ตถา เจปิ ยํ ยํ ปาปกมฺมํ อนุโภติ, ตตฺถ ทุกฺขเวทนีเยน กเมฺมน อภาวิตกาเยน จ ยาว ปริตฺตเจตโส จ อาทีนวํ ทเสฺสติ สุขเวทนีเยน กเมฺมน อสฺสาเทติฯ ยํ ปุราสทิโส โหติฯ ภาวิตจิโตฺต ภาวิตกาโย ภาวิตปโญฺญ มหานาโม อปริตฺตเจตโส, อิทํ นิสฺสรณํฯ
Balavaṃ bālopamasuttaṃ yaṃ āsāya vā vedanīyaṃ kammaṃ gāhati, tathā cepi yaṃ yaṃ pāpakammaṃ anubhoti, tattha dukkhavedanīyena kammena abhāvitakāyena ca yāva parittacetaso ca ādīnavaṃ dasseti sukhavedanīyena kammena assādeti. Yaṃ purāsadiso hoti. Bhāvitacitto bhāvitakāyo bhāvitapañño mahānāmo aparittacetaso, idaṃ nissaraṇaṃ.
๒๔. ตตฺถ กตมํ โลกิกํ สุตฺตํ?
24. Tattha katamaṃ lokikaṃ suttaṃ?
น หิ ปาปํ กตํ กมฺมํ, สชฺชุขีรํว มุจฺจติ;
Na hi pāpaṃ kataṃ kammaṃ, sajjukhīraṃva muccati;
จตฺตาริ อคติคมนานิ, อิทํ โลกิกํ สุตฺตํฯ
Cattāri agatigamanāni, idaṃ lokikaṃ suttaṃ.
ตตฺถ กตมํ โลกุตฺตรํ สุตฺตํ?
Tattha katamaṃ lokuttaraṃ suttaṃ?
‘‘ยสฺสินฺทฺริยานิ สมถงฺคตานิ 59, อสฺสา ยถา สารถินา สุทนฺตา;
‘‘Yassindriyāni samathaṅgatāni 60, assā yathā sārathinā sudantā;
ปหีนมานสฺส อนาสวสฺส, เทวาปิ ตสฺส ปิหยนฺติ ตาทิโน’’ติฯ
Pahīnamānassa anāsavassa, devāpi tassa pihayanti tādino’’ti.
‘‘อริยํ โว, ภิกฺขเว, สมฺมาสมาธิํ เทเสสฺสามี’’ติ อิทํ โลกุตฺตรํ สุตฺตํฯ
‘‘Ariyaṃ vo, bhikkhave, sammāsamādhiṃ desessāmī’’ti idaṃ lokuttaraṃ suttaṃ.
ตตฺถ กตมํ โลกิกํ โลกุตฺตรญฺจ สุตฺตํ?
Tattha katamaṃ lokikaṃ lokuttarañca suttaṃ?
สตฺติยา วิย โอมโฎฺฐ, ทยฺหมาโนว มตฺถเก;
Sattiyā viya omaṭṭho, dayhamānova matthake;
กามราคปฺปหานาย, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเชฯ
Kāmarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje.
‘‘สตฺติยา วิย โอมโฎฺฐ, ทยฺหมาโนว มตฺถเก’’ติ โลกิกํ;
‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, dayhamānova matthake’’ti lokikaṃ;
‘‘กามราคปฺปหานาย, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ โลกุตฺตรํ;
‘‘Kāmarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje’’ti lokuttaraṃ;
กพฬีกาเร อาหาเร อตฺถิ ฉโนฺทติ โลกิกํฯ นตฺถิ ฉโนฺทติ โลกุตฺตรํ สุตฺตํฯ
Kabaḷīkāre āhāre atthi chandoti lokikaṃ. Natthi chandoti lokuttaraṃ suttaṃ.
ตตฺถ กตมํ กมฺมํ?
Tattha katamaṃ kammaṃ?
โย ปาณมติปาเตติ, มุสาวาทญฺจ ภาสติ;
Yo pāṇamatipāteti, musāvādañca bhāsati;
สุราเมรยปานญฺจ, โย นโร อนุยุญฺชติ;
Surāmerayapānañca, yo naro anuyuñjati;
อปฺปหาย ปญฺจ เวรานิ, ทุสฺสีโล อิติ วุจฺจติฯ
Appahāya pañca verāni, dussīlo iti vuccati.
ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ทุจฺจริตานิฯ อิทํ กมฺมํฯ
Tīṇimāni, bhikkhave, duccaritāni. Idaṃ kammaṃ.
ตตฺถ กตโม วิปาโก?
Tattha katamo vipāko?
สฎฺฐิวสฺสสหสฺสานิ, ยถารูปี วิปจฺจคาฯ
Saṭṭhivassasahassāni, yathārūpī vipaccagā.
‘‘ทิฎฺฐา มยา, ภิกฺขเว 63, ฉ ผสฺสายตนิกา นาม นิรยาฯ ทิฎฺฐา มยา, ภิกฺขเว, ฉ ผสฺสายตนิกา นาม สคฺคา’’ฯ อยํ วิปาโกฯ
‘‘Diṭṭhā mayā, bhikkhave 64, cha phassāyatanikā nāma nirayā. Diṭṭhā mayā, bhikkhave, cha phassāyatanikā nāma saggā’’. Ayaṃ vipāko.
ตตฺถ กตมํ กมฺมญฺจ วิปาโก จ?
Tattha katamaṃ kammañca vipāko ca?
อยสาว มลํ สมุฎฺฐิตํ, ตตุฎฺฐาย ตเมว ขาทติ;
Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ, tatuṭṭhāya tameva khādati;
เอวํ อติโธนจารินํ, สานิ กมฺมานิ นยนฺติ ทุคฺคติํฯ
Evaṃ atidhonacārinaṃ, sāni kammāni nayanti duggatiṃ.
อยสาว มลํ สมุฎฺฐิตํ, ยาว สานิ กมฺมานีติ อิทํ กมฺมํฯ นยนฺติ ทุคฺคตินฺติ วิปาโกฯ
Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ, yāva sāni kammānīti idaṃ kammaṃ. Nayanti duggatinti vipāko.
จตูสุ สมฺมาปฎิปชฺชมาโน มาตริ ปิตริ ตถาคเต ตถาคตสาวเก ยา สมฺมาปฎิปตฺติ, อิทํ กมฺมํฯ ยํ เทเวสุ อุปปชฺชติ, อยํ วิปาโกฯ อิทํ กมฺมญฺจ วิปาโก จฯ
Catūsu sammāpaṭipajjamāno mātari pitari tathāgate tathāgatasāvake yā sammāpaṭipatti, idaṃ kammaṃ. Yaṃ devesu upapajjati, ayaṃ vipāko. Idaṃ kammañca vipāko ca.
๒๕. ตตฺถ กตมํ นิทฺทิฎฺฐํ สุตฺตํ?
25. Tattha katamaṃ niddiṭṭhaṃ suttaṃ?
อนีฆํ ปสฺส อายนฺตํ, ฉินฺนโสตํ อพนฺธนํ;
Anīghaṃ passa āyantaṃ, chinnasotaṃ abandhanaṃ;
ยํ วา จิตฺตํ สมเณสุ, จิตฺตาคหปติ ทิสฺสติฯ
Yaṃ vā cittaṃ samaṇesu, cittāgahapati dissati.
เอวํ อิมาย คาถาย นิทฺทิโฎฺฐ อโตฺถฯ
Evaṃ imāya gāthāya niddiṭṭho attho.
โคปาลโกปเม เอกาทส ปทานิฯ เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ รูปญฺญู โหติฯ ยา จ อติเรกปูชาย ปูเชตา โหตีติฯ อิมานิ เอกาทส ปทานิ ยถาภาสิตานิ นิทฺทิโฎฺฐ อโตฺถฯ
Gopālakopame ekādasa padāni. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu rūpaññū hoti. Yā ca atirekapūjāya pūjetā hotīti. Imāni ekādasa padāni yathābhāsitāni niddiṭṭho attho.
ตตฺถ กตโม อนิทฺทิโฎฺฐ อโตฺถ?
Tattha katamo aniddiṭṭho attho?
สุโข วิเวโก ตุฎฺฐสฺส, สุตธมฺมสฺส ปสฺสโต;
Sukho viveko tuṭṭhassa, sutadhammassa passato;
สุขา วิราคตา โลเก, กามานํ สมติกฺกโม;
Sukhā virāgatā loke, kāmānaṃ samatikkamo;
อสฺมิมานสฺส โย วินโย, เอตํ เว ปรมํ สุขนฺติฯ
Asmimānassa yo vinayo, etaṃ ve paramaṃ sukhanti.
อิทํ อนิทฺทิฎฺฐํฯ อฎฺฐ มหาปุริสวิตกฺกาฯ อิทํ อนิทฺทิฎฺฐํฯ
Idaṃ aniddiṭṭhaṃ. Aṭṭha mahāpurisavitakkā. Idaṃ aniddiṭṭhaṃ.
ตตฺถ กตมํ นิทฺทิฎฺฐญฺจ อนิทฺทิฎฺฐญฺจ?
Tattha katamaṃ niddiṭṭhañca aniddiṭṭhañca?
มเชฺฌ สมณสงฺฆสฺส, อาทิโจฺจว วิโรจสิฯ
Majjhe samaṇasaṅghassa, ādiccova virocasi.
ปสนฺนเนโตฺต ยาว อาทิโจฺจว วิโรจสีติ นิทฺทิโฎฺฐฯ ปสนฺนเนโตฺต โย ภควา กถญฺจ ปน ปสนฺนเนตฺตตา, กถํ สุมุขตา, กถํ พฺรหกายตา, กถํ อุชุกตา, กถํ ปตาปวตา, กถํ วิโรจตาติ อนิทฺทิโฎฺฐฯ เผณปิโณฺฑปมํ เวยฺยากรณํ ยถา เผณปิโณฺฑ เอวํ รูปํ ยถา ปุพฺพุโฬ เอวํ เวทนา มายา วิญฺญาณํ ปญฺจกฺขนฺธา ปญฺจหิ อุปมาหิ นิทฺทิฎฺฐาฯ เกน การเณน เผณปิโณฺฑปมํ รูปํ สพฺพญฺจ จกฺขุวิเญฺญยฺยํ ยํ วา จตูหิ อายตเนหิ? กถํ เวทนา ปุพฺพุฬูปมา? กตรา จ สา เวทนา สุขา ทุกฺขา อทุกฺขมสุขา? เอวเมสา อนิทฺทิฎฺฐาฯ เอวํ นิทฺทิฎฺฐญฺจ อนิทฺทิฎฺฐญฺจฯ
Pasannanetto yāva ādiccova virocasīti niddiṭṭho. Pasannanetto yo bhagavā kathañca pana pasannanettatā, kathaṃ sumukhatā, kathaṃ brahakāyatā, kathaṃ ujukatā, kathaṃ patāpavatā, kathaṃ virocatāti aniddiṭṭho. Pheṇapiṇḍopamaṃ veyyākaraṇaṃ yathā pheṇapiṇḍo evaṃ rūpaṃ yathā pubbuḷo evaṃ vedanā māyā viññāṇaṃ pañcakkhandhā pañcahi upamāhi niddiṭṭhā. Kena kāraṇena pheṇapiṇḍopamaṃ rūpaṃ sabbañca cakkhuviññeyyaṃ yaṃ vā catūhi āyatanehi? Kathaṃ vedanā pubbuḷūpamā? Katarā ca sā vedanā sukhā dukkhā adukkhamasukhā? Evamesā aniddiṭṭhā. Evaṃ niddiṭṭhañca aniddiṭṭhañca.
๒๖. ตตฺถ กตมํ ญาณํ?
26. Tattha katamaṃ ñāṇaṃ?
ปญฺญา หิ เสฎฺฐา โลกสฺมิํ, ยายํ นิเพฺพธคามินี;
Paññā hi seṭṭhā lokasmiṃ, yāyaṃ nibbedhagāminī;
ตีณิมานิ อินฺทฺริยานิ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริยํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ, อิทํ ญาณํฯ
Tīṇimāni indriyāni anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyaṃ, idaṃ ñāṇaṃ.
ตตฺถ กตมํ เนยฺยํ?
Tattha katamaṃ neyyaṃ?
กาเมสุ 73 สตฺตา กามสงฺคสตฺตา, สํโยชเน วชฺชมปสฺสมานา;
Kāmesu 74 sattā kāmasaṅgasattā, saṃyojane vajjamapassamānā;
น หิ ชาตุ สํโยชนสงฺคสตฺตา, โอฆํ ตเรยฺยุํ วิปุลํ มหนฺตํฯ
Na hi jātu saṃyojanasaṅgasattā, oghaṃ tareyyuṃ vipulaṃ mahantaṃ.
จตูหิ อเงฺคหิ สมนฺนาคตา กายสฺส เภทา เทเวสุ อุปฺปชฺชนฺติฯ อุทาเน กาปิยํ สุตฺตํ อปณฺณกปสาทนียํ – อิทํ เนยฺยํฯ
Catūhi aṅgehi samannāgatā kāyassa bhedā devesu uppajjanti. Udāne kāpiyaṃ suttaṃ apaṇṇakapasādanīyaṃ – idaṃ neyyaṃ.
ตตฺถ กตมํ ญาณญฺจ เนยฺยญฺจ?
Tattha katamaṃ ñāṇañca neyyañca?
สเพฺพ ธมฺมา อนตฺตาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ;
Sabbe dhammā anattāti, yadā paññāya passati;
อถ นิพฺพินฺทติ ทุเกฺข, เอส มโคฺค วิสุทฺธิยาฯ
Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā.
ยทา ปสฺสตีติ ญาณํฯ โย สพฺพธเมฺม อนตฺตากาเรน อุปฎฺฐเปติ อิทํ เนยฺยํฯ
Yadā passatīti ñāṇaṃ. Yo sabbadhamme anattākārena upaṭṭhapeti idaṃ neyyaṃ.
จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, ตตฺถ ตีณิ เนยฺยานิ มคฺคสจฺจํ สีลกฺขโนฺธ จ ปญฺญากฺขโนฺธ จ, อิทํ ญาณญฺจ เนยฺยญฺจฯ
Cattāri ariyasaccāni, tattha tīṇi neyyāni maggasaccaṃ sīlakkhandho ca paññākkhandho ca, idaṃ ñāṇañca neyyañca.
๒๗. ตตฺถ กตมํ ทสฺสนํ?
27. Tattha katamaṃ dassanaṃ?
เอตญฺหิ ตุเมฺห ปฎิปชฺชถ, มารเสฺสตํ ปโมหนํฯ
Etañhi tumhe paṭipajjatha, mārassetaṃ pamohanaṃ.
จตูหิ อเงฺคหิ สมนฺนาคโต อริยสาวโก อตฺตนาว 77 อตฺตานํ พฺยากเรยฺย ‘‘ขีณนิรโยมฺหิ ยาว โสตาปโนฺนหมสฺมิ อวินิปาตธโมฺม นิยโต สโมฺพธิปรายโณ’’ติฯ อิทํ ทสฺสนํฯ
Catūhi aṅgehi samannāgato ariyasāvako attanāva 78 attānaṃ byākareyya ‘‘khīṇanirayomhi yāva sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’ti. Idaṃ dassanaṃ.
ตตฺถ กตมา ภาวนา?
Tattha katamā bhāvanā?
ยสฺสินฺทฺริยานิ สุภาวิตานิ, อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา จ สพฺพโลเก;
Yassindriyāni subhāvitāni, ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke;
โส ปุคฺคโล มติ จ รูปสญฺญี, สุโมหคตา น ชานาติ 79ฯ
So puggalo mati ca rūpasaññī, sumohagatā na jānāti 80.
จตฺตาริ ธมฺมปทานิ – อนภิชฺฌา อพฺยาปาโท สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิฯ อยํ ภาวนาฯ
Cattāri dhammapadāni – anabhijjhā abyāpādo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ bhāvanā.
ตตฺถ กตมํ ทสฺสนญฺจ ภาวนา จ?
Tattha katamaṃ dassanañca bhāvanā ca?
วจสา มนสาถ กมฺมุนา จ, อวิรุโทฺธ สมฺมา วิทิตฺวา 81 ธมฺมํ;
Vacasā manasātha kammunā ca, aviruddho sammā viditvā 82 dhammaṃ;
นิพฺพานปทาภิปตฺถยาโน, สมฺมา โส โลเก ปริพฺพเชยฺยฯ
Nibbānapadābhipatthayāno, sammā so loke paribbajeyya.
โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกาตุกาเมน กตเม ธมฺมา มนสิกาตพฺพา, ภควา อาห ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาฯ อิทํ ทสฺสนญฺจ ภาวนา จฯ
Sotāpattiphalaṃ sacchikātukāmena katame dhammā manasikātabbā, bhagavā āha pañcupādānakkhandhā. Idaṃ dassanañca bhāvanā ca.
๒๘. ตตฺถ กตเม วิปากธมฺมธมฺมา?
28. Tattha katame vipākadhammadhammā?
ยานิ กโรติ ปุริโสติ วิตฺถาโรฯ ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, สุจริตานิฯ อิเม วิปากธมฺมธมฺมาฯ
Yāni karoti purisoti vitthāro. Tīṇimāni, bhikkhave, sucaritāni. Ime vipākadhammadhammā.
ตตฺถ กตเม นวิปากธมฺมธมฺมา?
Tattha katame navipākadhammadhammā?
รูปํ เวทยิตํ สญฺญา, วิญฺญาณํ ยา เจว เจตนา;
Rūpaṃ vedayitaṃ saññā, viññāṇaṃ yā ceva cetanā;
เนโสหมสฺมิ น เมโส อตฺตา, อิติ ทิโฎฺฐ วิรชฺชติฯ
Nesohamasmi na meso attā, iti diṭṭho virajjati.
ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, ขนฺธา – อิเม นวิปากธมฺมธมฺมาฯ
Pañcime, bhikkhave, khandhā – ime navipākadhammadhammā.
ตตฺถ กตโม เนววิปาโก นวิปากธมฺมธโมฺม?
Tattha katamo nevavipāko navipākadhammadhammo?
‘‘เย เอวํ ปฎิปชฺชนฺติ, นยํ พุเทฺธน เทสิตํ;
‘‘Ye evaṃ paṭipajjanti, nayaṃ buddhena desitaṃ;
เต ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺติ, สตฺถุสาสนการกา’’ติฯ
Te dukkhassantaṃ karissanti, satthusāsanakārakā’’ti.
อิติ ยา จ สมฺมาปฎิปตฺติ โย จ นิโรโธ, อุภยเมตํ เนววิปาโก นวิปากธโมฺมฯ พฺรหฺมจริยํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ, พฺรหฺมจริยผลานิ จ พฺรหฺมจริยญฺจ อริโย อฎฺฐงฺคิโก มโคฺค พฺรหฺมจริยผลานิ โสตาปตฺติผลํ ยาว อรหตฺตํฯ
Iti yā ca sammāpaṭipatti yo ca nirodho, ubhayametaṃ nevavipāko navipākadhammo. Brahmacariyaṃ vo, bhikkhave, desessāmi, brahmacariyaphalāni ca brahmacariyañca ariyo aṭṭhaṅgiko maggo brahmacariyaphalāni sotāpattiphalaṃ yāva arahattaṃ.
๒๙. ตตฺถ กตมํ สกวจนํ?
29. Tattha katamaṃ sakavacanaṃ?
สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา;
Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā;
สจิตฺตปริโยทปนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสนํฯ
Sacittapariyodapanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ.
ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, วิโมกฺขมุขานิฯ อิทํ สกวจนํฯ
Tīṇimāni, bhikkhave, vimokkhamukhāni. Idaṃ sakavacanaṃ.
ตตฺถ กตมํ ปรวจนํ?
Tattha katamaṃ paravacanaṃ?
นตฺถิ ปุตฺตสมํ เปมํ, นตฺถิ โคณสมิตํ ธนํ;
Natthi puttasamaṃ pemaṃ, natthi goṇasamitaṃ dhanaṃ;
นตฺถิ สูริยสมา อาภา, สมุทฺทปรมา สราฯ
Natthi sūriyasamā ābhā, samuddaparamā sarā.
เหตุนา มาริสา โกสิยา สุภาสิเตน สงฺคามวิชโย โสปิ นาม, ภิกฺขเว, สโกฺก เทวานมิโนฺท สกํ ผลํ ปริภุญฺชมาโนติ วิตฺถาเรน กาตพฺพํฯ อิทํ ปรวจนํฯ
Hetunā mārisā kosiyā subhāsitena saṅgāmavijayo sopi nāma, bhikkhave, sakko devānamindo sakaṃ phalaṃ paribhuñjamānoti vitthārena kātabbaṃ. Idaṃ paravacanaṃ.
ตตฺถ กตมํ สกวจนญฺจ ปรวจนญฺจ?
Tattha katamaṃ sakavacanañca paravacanañca?
‘‘ยํ ปตฺตํ ยญฺจ ปตฺตพฺพํ, อุภยเมตํ รชานุกิณฺณํ;
‘‘Yaṃ pattaṃ yañca pattabbaṃ, ubhayametaṃ rajānukiṇṇaṃ;
เย เอวํวาทิโน นตฺถิ, เตสํ กาเมสุ โทโส’’ติฯ
Ye evaṃvādino natthi, tesaṃ kāmesu doso’’ti.
อิทํ ปรวจนํฯ เย จ โข เต อุโภ อเนฺต อนุปคมฺม วฎฺฎํ เตสํ นตฺถิ ปญฺญาปนายฯ อิทํ สกวจนํฯ
Idaṃ paravacanaṃ. Ye ca kho te ubho ante anupagamma vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya. Idaṃ sakavacanaṃ.
‘‘นนฺทติ ปุเตฺตหิ ปุตฺติมา, โคมา โคหิ 83 ตเถว นนฺทติ;
‘‘Nandati puttehi puttimā, gomā gohi 84 tatheva nandati;
อุปธี หิ นรสฺส นนฺทนา, น หิ โส นนฺทติ โย นิรูปธี’’ติ – ปรวจนํฯ
Upadhī hi narassa nandanā, na hi so nandati yo nirūpadhī’’ti – paravacanaṃ.
‘‘โสจติ ปุเตฺตหิ ปุตฺติมา, โคมา โคหิ ตเถว โสจติ;
‘‘Socati puttehi puttimā, gomā gohi tatheva socati;
อุปธี หิ นรสฺส โสจนา, น หิ โส โสจติ โย นิรูปธี’’ติ – สกวจนํฯ
Upadhī hi narassa socanā, na hi so socati yo nirūpadhī’’ti – sakavacanaṃ.
อิทํ สกวจนํ ปรวจนญฺจฯ
Idaṃ sakavacanaṃ paravacanañca.
๓๐. ตตฺถ กตมํ สตฺตาธิฎฺฐานํ?
30. Tattha katamaṃ sattādhiṭṭhānaṃ?
เย เกจิ ภูตา ภวิสฺสนฺติ เย วาปิ, สเพฺพ คมิสฺสนฺติ ปหาย เทหํ;
Ye keci bhūtā bhavissanti ye vāpi, sabbe gamissanti pahāya dehaṃ;
ตํ สพฺพชานิํ กุสโล วิทิตฺวา, ธเมฺม 85 ฐิโต พฺรหฺมจริยํ จเรยฺยฯ
Taṃ sabbajāniṃ kusalo viditvā, dhamme 86 ṭhito brahmacariyaṃ careyya.
ตโยเม, ภิกฺขเว, สตฺถาโร, ตถาคโต อรหํ เสโกฺข ปฎิปโทฯ อิทํ สตฺตาธิฎฺฐานํฯ
Tayome, bhikkhave, satthāro, tathāgato arahaṃ sekkho paṭipado. Idaṃ sattādhiṭṭhānaṃ.
ตตฺถ กตมํ ธมฺมาธิฎฺฐานํ?
Tattha katamaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ?
ตณฺหกฺขยสุขเสฺสเต, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสิํฯ
Taṇhakkhayasukhassete, kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ.
สตฺติเม , ภิกฺขเว, โพชฺฌงฺคา, อิทํ ธมฺมาธิฎฺฐานํฯ
Sattime , bhikkhave, bojjhaṅgā, idaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ.
ตตฺถ กตมํ สตฺตาธิฎฺฐานญฺจ ธมฺมาธิฎฺฐานญฺจ? ทุทฺทสมนฺตํ สจฺจํ ทุทฺทโส ปฎิเวโธ พาเลหิ, ชานโต ปสฺสโต นตฺถิ นนฺทีติ วทามิฯ ทุทฺทสมนฺตํ สจฺจํ ทุทฺทโส ปฎิเวโธ พาเลหีติ ธมฺมาธิฎฺฐานํฯ ชานโต ปสฺสโต นตฺถิ นนฺทีติ สตฺตาธิฎฺฐานํฯ ทารุกฺขโนฺธปมํ คงฺคาย ตีริยา โอริมญฺจ ตีรํ ปาริมญฺจ ตีรํ ถเล วา 89 น จ อุสฺสีทนํ, มเชฺฌ จ น สํสีทนํ มนุสฺสคฺคาโห จ อมนุสฺสคฺคาโห จ อโนฺตปูติภาโว จ, อิทํ ธมฺมาธิฎฺฐานํฯ เอวํ ปน ภิกฺขุ นิพฺพานนิโนฺน ภวิสฺสติ นิพฺพานปรายโณติ สตฺตาธิฎฺฐานํฯ อิทํ สตฺตาธิฎฺฐานญฺจ ธมฺมาธิฎฺฐานญฺจฯ
Tattha katamaṃ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca? Duddasamantaṃ saccaṃ duddaso paṭivedho bālehi, jānato passato natthi nandīti vadāmi. Duddasamantaṃ saccaṃ duddaso paṭivedho bālehīti dhammādhiṭṭhānaṃ. Jānato passato natthi nandīti sattādhiṭṭhānaṃ. Dārukkhandhopamaṃ gaṅgāya tīriyā orimañca tīraṃ pārimañca tīraṃ thale vā 90 na ca ussīdanaṃ, majjhe ca na saṃsīdanaṃ manussaggāho ca amanussaggāho ca antopūtibhāvo ca, idaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ. Evaṃ pana bhikkhu nibbānaninno bhavissati nibbānaparāyaṇoti sattādhiṭṭhānaṃ. Idaṃ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca.
ตตฺถ กตโม ถโว?
Tattha katamo thavo?
มคฺคานฎฺฐงฺคิโก เสโฎฺฐ, สจฺจานํ จตุโร ปทา;
Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, saccānaṃ caturo padā;
วิราโค เสโฎฺฐ ธมฺมานํ, ทฺวิปทานญฺจ จกฺขุมาฯ
Virāgo seṭṭho dhammānaṃ, dvipadānañca cakkhumā.
ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อคฺคานิ – พุโทฺธ สตฺตานํ, วิราโค ธมฺมานํ, สโงฺฆ คณานํฯ อยํ ถโวฯ
Tīṇimāni, bhikkhave, aggāni – buddho sattānaṃ, virāgo dhammānaṃ, saṅgho gaṇānaṃ. Ayaṃ thavo.
๓๑. ตตฺถ กตมํ อนุญฺญาตํ?
31. Tattha katamaṃ anuññātaṃ?
มนสา สํวโร สาธุ, สาธุ สพฺพตฺถ สํวุโต;
Manasā saṃvaro sādhu, sādhu sabbattha saṃvuto;
สพฺพตฺถ สํวุโต ภิกฺขุ, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจติฯ
Sabbattha saṃvuto bhikkhu, sabbadukkhā pamuccati.
อิทํ ภควตา อนุญฺญาตํฯ
Idaṃ bhagavatā anuññātaṃ.
ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, กรณียานิ – กายสุจริตํ วจีสุจริตํ มโนสุจริตํฯ อิทํ อนุญฺญาตํฯ
Tīṇimāni, bhikkhave, karaṇīyāni – kāyasucaritaṃ vacīsucaritaṃ manosucaritaṃ. Idaṃ anuññātaṃ.
ตตฺถ กตมํ ปฎิกฺขิตฺตํ?
Tattha katamaṃ paṭikkhittaṃ?
นตฺถิ ปุตฺตสมํ เปมํฯ วิตฺถาโร อิทํ ปฎิกฺขิตฺตํฯ
Natthi puttasamaṃ pemaṃ. Vitthāro idaṃ paṭikkhittaṃ.
ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อกรณียานิ สยํ อภิญฺญาย เทสิตานิฯ กตมานิ ตีณิ? กายทุจฺจริตํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํฯ อิทํ ปฎิกฺขิตฺตํฯ
Tīṇimāni, bhikkhave, akaraṇīyāni sayaṃ abhiññāya desitāni. Katamāni tīṇi? Kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ. Idaṃ paṭikkhittaṃ.
ตตฺถ กตมํ อนุญฺญาตญฺจ ปฎิกฺขิตฺตญฺจ?
Tattha katamaṃ anuññātañca paṭikkhittañca?
กาเยน กุสลํ กเร, อสฺส กาเยน สํวุโต;
Kāyena kusalaṃ kare, assa kāyena saṃvuto;
กายทุจฺจริตํ หิตฺวา, กายสุจริตํ จเรฯ
Kāyaduccaritaṃ hitvā, kāyasucaritaṃ care.
ทฺวีหิ ปฐมปเทหิ จตุเตฺถน จ ปเทน อนุชานาติฯ กายทุจฺจริตํ หิตฺวาติ ตติเยน ปเทน ปฎิกฺขิตฺตนฺติฯ มหาวิภโงฺค อจิรตปานาโทฯ
Dvīhi paṭhamapadehi catutthena ca padena anujānāti. Kāyaduccaritaṃ hitvāti tatiyena padena paṭikkhittanti. Mahāvibhaṅgo aciratapānādo.
ตตฺถิมา อุทฺทานคาถา
Tatthimā uddānagāthā
สเจ ภายสิ ทุกฺขสฺส, มาภินนฺทิ อนาคตํ;
Sace bhāyasi dukkhassa, mābhinandi anāgataṃ;
วสฺสกาเล ยถา ฉตฺตํ, กุสลานิ กมตฺถเกฯ
Vassakāle yathā chattaṃ, kusalāni kamatthake.
สเพฺพ ธมฺมา อนตฺตาติ, สมาคตํ วิจาลเย;
Sabbe dhammā anattāti, samāgataṃ vicālaye;
น โว ทุกฺขา ปโมกฺขาตฺถิ, สมโถ จ วิปสฺสนาฯ
Na vo dukkhā pamokkhātthi, samatho ca vipassanā.
กามจฺฉนฺทํ อุปาทาย, โย โส วิตเกฺกหิ ขชฺชติ;
Kāmacchandaṃ upādāya, yo so vitakkehi khajjati;
สุภาวิตเตฺต โพชฺฌเงฺค, โส อิมํ วิชฎเย ชฎํฯ
Subhāvitatte bojjhaṅge, so imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ.
สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ, สมาธิภาวิ ภาวเส;
Suññato lokaṃ avekkhassu, samādhibhāvi bhāvase;
กามํ กามยมานสฺส, ธมฺมจริยาย สุคติํฯ
Kāmaṃ kāmayamānassa, dhammacariyāya sugatiṃ.
หญฺญเต สพฺพา มุเจฺจว, นิโปฺปเฐโนฺต จตุทฺทิสา;
Haññate sabbā mucceva, nippoṭhento catuddisā;
โย กาเม ปริวเชฺชติ, ปาริฉโตฺตปเมว จฯ
Yo kāme parivajjeti, pārichattopameva ca.
ยานิ กโรติ ปุริโส, โลกธมฺมา ปกาสิตา;
Yāni karoti puriso, lokadhammā pakāsitā;
สุโข วิปาโก ปุญฺญานํ, ตติยํ อญฺญํ น วิชฺชติฯ
Sukho vipāko puññānaṃ, tatiyaṃ aññaṃ na vijjati.
อาทานสฺส ภยํ ญตฺวา, ชายเต ชียเตปิ จ;
Ādānassa bhayaṃ ñatvā, jāyate jīyatepi ca;
กามา หิ จิตฺรา วิวิธา, อถ โลณสโลฺลปมํฯ
Kāmā hi citrā vividhā, atha loṇasallopamaṃ.
น หิ ปาปํ กตํ กมฺมํ, อคตีหิ จ คจฺฉติ;
Na hi pāpaṃ kataṃ kammaṃ, agatīhi ca gacchati;
ยสฺสินฺทฺริยานิ สมถงฺคตานิ, ตเถว ปญฺจญาณิโกฯ
Yassindriyāni samathaṅgatāni, tatheva pañcañāṇiko.
สตฺติยา วิย โอมโฎฺฐ, วิญฺญาณญฺจ ปติฎฺฐิตา;
Sattiyā viya omaṭṭho, viññāṇañca patiṭṭhitā;
โย ปาณมติปาเตติ, ตีณิ ทุจฺจริตานิ จฯ
Yo pāṇamatipāteti, tīṇi duccaritāni ca.
สฎฺฐิวสฺสสหสฺสานิ, ขณํ ลทฺธาน ทุลฺลภํ;
Saṭṭhivassasahassāni, khaṇaṃ laddhāna dullabhaṃ;
อยสาว มลํ สมุฎฺฐิตํ, จตูสุ ปฎิปตฺติสุฯ
Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ, catūsu paṭipattisu.
เนลโงฺค เสตปจฺฉาโท, อถ โคปาลโกปมํ;
Nelaṅgo setapacchādo, atha gopālakopamaṃ;
สุโข วิเวโก ตุฎฺฐสฺส, วิตกฺกา จ สุเทสิตาฯ
Sukho viveko tuṭṭhassa, vitakkā ca sudesitā.
เผณปิโณฺฑปมํ รูปํ, พฺรหา อุชุ ปตาปวา;
Pheṇapiṇḍopamaṃ rūpaṃ, brahā uju patāpavā;
ปญฺญา หิ เสฎฺฐา โลกสฺมิํ, อนญฺญา ตีณิ อินฺทฺริยานิฯ
Paññā hi seṭṭhā lokasmiṃ, anaññā tīṇi indriyāni.
กาเมสุ สตฺตา กามสงฺคสตฺตา, อถ วโณฺณ รหสฺสวา;
Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā, atha vaṇṇo rahassavā;
สเพฺพ ธมฺมา อนตฺตาติ, อริยสจฺจญฺจ เทสิตํฯ
Sabbe dhammā anattāti, ariyasaccañca desitaṃ.
เอเสว มโคฺค นตฺถโญฺญ, โสตาปโนฺนติ พฺยากเร;
Eseva maggo natthañño, sotāpannoti byākare;
ยสฺสินฺทฺริยานิ สุภาวิตานิ, อถ ธมฺมปเทหิ จฯ
Yassindriyāni subhāvitāni, atha dhammapadehi ca.
วจสา มนสา เจว, ปญฺจกฺขนฺธา อนิจฺจโต;
Vacasā manasā ceva, pañcakkhandhā aniccato;
ยานิ กโรติ ปุริโส, ตีณิ สุจริตานิ จฯ
Yāni karoti puriso, tīṇi sucaritāni ca.
รูปํ เวทยิตํ สญฺญา, ปญฺจกฺขนฺธา ปกาสิตา;
Rūpaṃ vedayitaṃ saññā, pañcakkhandhā pakāsitā;
โย เอวํ ปฎิปชฺชติ, พฺรหฺมา เจว ผลานิ จฯ
Yo evaṃ paṭipajjati, brahmā ceva phalāni ca.
สพฺพปาปสฺส อกรณํ, วิโมกฺขา ตํ หิ เทสิตา;
Sabbapāpassa akaraṇaṃ, vimokkhā taṃ hi desitā;
นตฺถิ ปุตฺตสมํ เปมํ, เทวานํ อสุราน จฯ
Natthi puttasamaṃ pemaṃ, devānaṃ asurāna ca.
ยํ ปตฺตํ ยญฺจ ปตฺตพฺพํ, นนฺทติ โสจติ นิจฺจํ;
Yaṃ pattaṃ yañca pattabbaṃ, nandati socati niccaṃ;
เย เกจิ ภูตา ภวิสฺสนฺติ, สตฺถาโร จ ปกาสิตาฯ
Ye keci bhūtā bhavissanti, satthāro ca pakāsitā.
ยญฺจ กามสุขํ โลเก, โพชฺฌงฺคา จ สุเทสิตา;
Yañca kāmasukhaṃ loke, bojjhaṅgā ca sudesitā;
มคฺคานฎฺฐงฺคิโก เสโฎฺฐ, ตโย จ อคฺคปตฺติโยฯ
Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, tayo ca aggapattiyo.
กาเยน สํวโร สาธุ, กรณียญฺจ เทสิตํ;
Kāyena saṃvaro sādhu, karaṇīyañca desitaṃ;
นตฺถิ อตฺตสมํ เปมํ, อริยา ตีณิ จ เทสิตาฯ
Natthi attasamaṃ pemaṃ, ariyā tīṇi ca desitā.
กาเยน กุสลํ อภิรโต, วินยญฺจ กามสุขํ โลเก;
Kāyena kusalaṃ abhirato, vinayañca kāmasukhaṃ loke;
โพชฺฌงฺคา จ สุเทสิตา, ทุทฺทสํ อนตํ เจว ปราปรํ จ;
Bojjhaṅgā ca sudesitā, duddasaṃ anataṃ ceva parāparaṃ ca;
เปฎโกปเทเส สาสนปฺปฎฺฐานํ นาม ทุติยภูมิ สมตฺตาฯ
Peṭakopadese sāsanappaṭṭhānaṃ nāma dutiyabhūmi samattā.
Footnotes:
