| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / អបទាន-អដ្ឋកថា • Apadāna-aṭṭhakathā |
៣-១. សារិបុត្តត្ថេរអបទានវណ្ណនា
3-1. Sāriputtattheraapadānavaṇṇanā
តទនន្តរំ ថេរាបទានសង្គហគាថាយោ សំវណ្ណេតុំ ‘‘អថ ថេរាបទានំ សុណាថា’’តិ អាហ។ អថ-អបទាន-សទ្ទានមត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោវ។ ឯត្ថ ថេរ-សទ្ទោ បនាយំ កាលថិរបញ្ញត្តិនាមធេយ្យជេដ្ឋាទីសុ អនេកេសុ អត្ថេសុ វត្តតិ។ តថា ហិ ‘‘ថេរោវស្សិកានិ បូតីនិ ចុណ្ណកជាតានី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៩; ម. និ. ១.១១២) កាលេ, ថេរោវស្សិកានិ ចិរកាលំ ឱវស្សិកានីតិ អត្ថោ។ ‘‘ថេរោបិ តាវ មហា’’ឥច្ចាទីសុ ថិរេ ថិរសីលោតិ អត្ថោ។ ‘‘ថេរកោ អយមាយស្មា មហល្លកោ’’តិអាទីសុ បញ្ញត្តិយំ , លោកបញ្ញត្តិមត្តោតិ អត្ថោ។ ‘‘ចុន្ទត្ថេរោ ផុស្សត្ថេរោ’’តិអាទីសុ នាមធេយ្យេ, ឯវំ កតនាមោតិ អត្ថោ។ ‘‘ថេរោ ចាយំ កុមារោ មម បុត្តេសូ’’តិអាទីសុ ជេដ្ឋេ, ជេដ្ឋោ កុមារោតិ អត្ថោ។ ឥធ បនាយំ កាលេ ច ថិរេ ច វត្តតិ។ តស្មា ចិរំ កាលំ ឋិតោតិ ថេរោ, ថិរតរសីលាចារមទ្ទវាទិគុណាភិយុត្តោ វា ថេរោតិ វុច្ចតិ។ ថេរោ ច ថេរោ ចេតិ ថេរា, ថេរានំ អបទានំ ការណំ ថេរាបទានំ, តំ ថេរាបទានំ សុណាថាតិ សម្ពន្ធោ។ ហិមវន្តស្ស អវិទូរេ, លម្ពកោ នាម បព្ពតោតិអាទិ អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស អបទានំ, តស្សាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស ច វត្ថុ ឯវំ វេទិតព្ពំ –
Tadanantaraṃ therāpadānasaṅgahagāthāyo saṃvaṇṇetuṃ ‘‘atha therāpadānaṃ suṇāthā’’ti āha. Atha-apadāna-saddānamattho heṭṭhā vuttova. Ettha thera-saddo panāyaṃ kālathirapaññattināmadheyyajeṭṭhādīsu anekesu atthesu vattati. Tathā hi ‘‘therovassikāni pūtīni cuṇṇakajātānī’’tiādīsu (dī. ni. 2.379; ma. ni. 1.112) kāle, therovassikāni cirakālaṃ ovassikānīti attho. ‘‘Theropi tāva mahā’’iccādīsu thire thirasīloti attho. ‘‘Therako ayamāyasmā mahallako’’tiādīsu paññattiyaṃ , lokapaññattimattoti attho. ‘‘Cundatthero phussatthero’’tiādīsu nāmadheyye, evaṃ katanāmoti attho. ‘‘Thero cāyaṃ kumāro mama puttesū’’tiādīsu jeṭṭhe, jeṭṭho kumāroti attho. Idha panāyaṃ kāle ca thire ca vattati. Tasmā ciraṃ kālaṃ ṭhitoti thero, thiratarasīlācāramaddavādiguṇābhiyutto vā theroti vuccati. Thero ca thero ceti therā, therānaṃ apadānaṃ kāraṇaṃ therāpadānaṃ, taṃ therāpadānaṃ suṇāthāti sambandho. Himavantassa avidūre, lambako nāma pabbatotiādi āyasmato sāriputtattherassa apadānaṃ, tassāyasmato mahāmoggallānattherassa ca vatthu evaṃ veditabbaṃ –
អតីតេ កិរ ឥតោ កប្បតោ សតសហស្សកប្បាធិកេ ឯកអសង្ខ្យេយ្យមត្ថកេ អាយស្មា សារិបុត្តោ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា នាមេន សរទមាណវោ នាម អហោសិ។ មហាមោគ្គល្លានោ គហបតិមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា នាមេន សិរិវឌ្ឍនកុដុម្ពិកោ នាម អហោសិ។ តេ ឧភោបិ សហបំសុកីឡនសហាយា អហេសុំ។ តេសុ សរទមាណវោ បិតុ អច្ចយេន កុលសន្តកំ ធនំ បដិបជ្ជិត្វា ឯកទិវសំ រហោគតោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេសំ សត្តានំ មរណំ នាម ឯកន្តិកំ, តស្មា មយា ឯកំ បព្ពជ្ជំ ឧបគន្ត្វា វិមោក្ខមគ្គោ គវេសិតព្ពោ’’តិ សហាយំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘សម្ម, អហំ បព្ពជិតុកាមោ។ កិំ ត្វំ បព្ពជិតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ វត្វា តេន ‘‘ន សក្ខិស្សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘ហោតុ អហមេវ បព្ពជិស្សាមី’’តិ រតនកោដ្ឋាគារានិ វិវរាបេត្វា កបណទ្ធិកាទីនំ មហាទានំ ទត្វា បព្ពតបាទំ គន្ត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិ។ តស្ស បព្ពជិតស្ស អនុបព្ពជ្ជំ បព្ពជិតា ចតុសត្តតិសហស្សមត្តា ព្រាហ្មណបុត្តា អហេសុំ។ សោ បញ្ច អភិញ្ញាយោ អដ្ឋ ច សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា តេសម្បិ ជដិលានំ កសិណបរិកម្មំ អាចិក្ខិ។ តេ សព្ពេបិ បញ្ចាភិញ្ញា អដ្ឋ ច សមាបត្តិយោ និព្ពត្តិសុំ។
Atīte kira ito kappato satasahassakappādhike ekaasaṅkhyeyyamatthake āyasmā sāriputto brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā nāmena saradamāṇavo nāma ahosi. Mahāmoggallāno gahapatimahāsālakule nibbattitvā nāmena sirivaḍḍhanakuṭumbiko nāma ahosi. Te ubhopi sahapaṃsukīḷanasahāyā ahesuṃ. Tesu saradamāṇavo pitu accayena kulasantakaṃ dhanaṃ paṭipajjitvā ekadivasaṃ rahogato cintesi – ‘‘imesaṃ sattānaṃ maraṇaṃ nāma ekantikaṃ, tasmā mayā ekaṃ pabbajjaṃ upagantvā vimokkhamaggo gavesitabbo’’ti sahāyaṃ upasaṅkamitvā ‘‘samma, ahaṃ pabbajitukāmo. Kiṃ tvaṃ pabbajituṃ sakkhissasī’’ti vatvā tena ‘‘na sakkhissāmī’’ti vutte ‘‘hotu ahameva pabbajissāmī’’ti ratanakoṭṭhāgārāni vivarāpetvā kapaṇaddhikādīnaṃ mahādānaṃ datvā pabbatapādaṃ gantvā isipabbajjaṃ pabbaji. Tassa pabbajitassa anupabbajjaṃ pabbajitā catusattatisahassamattā brāhmaṇaputtā ahesuṃ. So pañca abhiññāyo aṭṭha ca samāpattiyo nibbattetvā tesampi jaṭilānaṃ kasiṇaparikammaṃ ācikkhi. Te sabbepi pañcābhiññā aṭṭha ca samāpattiyo nibbattisuṃ.
តេន សមយេន អនោមទស្សី នាម សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ សត្តេ សំសារមហោឃតោ តារេត្វា ឯកទិវសំ សរទតាបសស្ស ច អន្តេវាសិកានញ្ច សង្គហំ កត្តុកាមោ ឯកោ អទុតិយោ បត្តចីវរមាទាយ អាកាសេន គន្ត្វា ‘‘ពុទ្ធភាវំ មេ ជានាតូ’’តិ តាបសស្ស បស្សន្តស្សេវ អាកាសតោ ឱតរិត្វា បថវិយំ បតិដ្ឋាសិ។ សរទតាបសោ សត្ថុ សរីរេ មហាបុរិសលក្ខណានិ ឧបធារេត្វា ‘‘សព្ពញ្ញុពុទ្ធោយេវាយ’’ន្តិ និដ្ឋំ គន្ត្វា បច្ចុគ្គមនំ កត្វា អាសនំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ។ និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ។ សរទតាបសោ សត្ថុ សន្តិកេ ឯកមន្តំ និសីទិ។
Tena samayena anomadassī nāma sammāsambuddho loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko satte saṃsāramahoghato tāretvā ekadivasaṃ saradatāpasassa ca antevāsikānañca saṅgahaṃ kattukāmo eko adutiyo pattacīvaramādāya ākāsena gantvā ‘‘buddhabhāvaṃ me jānātū’’ti tāpasassa passantasseva ākāsato otaritvā pathaviyaṃ patiṭṭhāsi. Saradatāpaso satthu sarīre mahāpurisalakkhaṇāni upadhāretvā ‘‘sabbaññubuddhoyevāya’’nti niṭṭhaṃ gantvā paccuggamanaṃ katvā āsanaṃ paññāpetvā adāsi. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Saradatāpaso satthu santike ekamantaṃ nisīdi.
តស្មិំ សមយេ តស្ស អន្តេវាសិកា ចតុសត្តតិសហស្សមត្តា ជដិលា បណីតបណីតានិ ឱជវន្តានិ ផលាផលានិ គហេត្វា អាគតា សត្ថារំ ទិស្វា សញ្ជាតបសាទា អត្តនោ អាចរិយស្ស សត្ថុ ច និសិន្នាការំ ឱលោកេត្វា ‘‘អាចរិយ, មយំ បុព្ពេ ‘តុម្ហេហិ មហន្តតរោ កោចិ នត្ថី’តិ មញ្ញាម, អយំ បន បុរិសោ តុម្ហេហិ មហន្តតរោ មញ្ញេ’’តិ អាហំសុ។ កិំ វទេថ, តាតា, សាសបេន សទ្ធិំ អដ្ឋសដ្ឋិយោជនសតសហស្សុព្ពេធំ សិនេរុំ សមំ កាតុំ ឥច្ឆថ, សព្ពញ្ញុពុទ្ធេន មំ តុលំ មា ករិត្ថាតិ។ អថ តេ តាបសា អាចរិយស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘យាវ មហា វតាយំ បុរិសុត្តមោ’’តិ សព្ពេវ បាទេសុ និបតិត្វា សត្ថារំ វន្ទិំសុ។
Tasmiṃ samaye tassa antevāsikā catusattatisahassamattā jaṭilā paṇītapaṇītāni ojavantāni phalāphalāni gahetvā āgatā satthāraṃ disvā sañjātapasādā attano ācariyassa satthu ca nisinnākāraṃ oloketvā ‘‘ācariya, mayaṃ pubbe ‘tumhehi mahantataro koci natthī’ti maññāma, ayaṃ pana puriso tumhehi mahantataro maññe’’ti āhaṃsu. Kiṃ vadetha, tātā, sāsapena saddhiṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhaṃ sineruṃ samaṃ kātuṃ icchatha, sabbaññubuddhena maṃ tulaṃ mā karitthāti. Atha te tāpasā ācariyassa vacanaṃ sutvā ‘‘yāva mahā vatāyaṃ purisuttamo’’ti sabbeva pādesu nipatitvā satthāraṃ vandiṃsu.
អថ តេ អាចរិយោ អាហ – ‘‘តាតា, សត្ថុ អនុច្ឆវិកោ នោ ទេយ្យធម្មោ នត្ថិ, សត្ថា ច ភិក្ខាចរវេលាយ ឥធាគតោ, ហន្ទ, មយំ ទេយ្យធម្មំ យថាពលំ ទស្សាម។ តុម្ហេហិ យំ យំ បណីតំ ផលាផលំ អាភតំ, តំ តំ អាហរថា’’តិ អាហរាបេត្វា ហត្ថេ ធោវិត្វា សយំ តថាគតស្ស បត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ។ សត្ថារា ផលាផលេ បដិគ្គហិតមត្តេ ទេវតា ទិព្ពោជំ បក្ខិបិំសុ។ តាបសោ ឧទកម្បិ សយមេវ បរិស្សាវេត្វា អទាសិ។ តតោ ភោជនកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា សត្ថរិ និសិន្នេ សព្ពេ អន្តេវាសិកេ បក្កោសាបេត្វា សត្ថុ សន្តិកេ សារណីយំ កថំ កថេន្តោ និសីទិ។ សត្ថា ‘‘ទ្វេ អគ្គសាវកា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ អាគច្ឆន្តូ’’តិ ចិន្តេសិ។ តាវទេវ សតសហស្សខីណាសវបរិវារា អគ្គសាវកា អាគន្ត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ។
Atha te ācariyo āha – ‘‘tātā, satthu anucchaviko no deyyadhammo natthi, satthā ca bhikkhācaravelāya idhāgato, handa, mayaṃ deyyadhammaṃ yathābalaṃ dassāma. Tumhehi yaṃ yaṃ paṇītaṃ phalāphalaṃ ābhataṃ, taṃ taṃ āharathā’’ti āharāpetvā hatthe dhovitvā sayaṃ tathāgatassa patte patiṭṭhāpesi. Satthārā phalāphale paṭiggahitamatte devatā dibbojaṃ pakkhipiṃsu. Tāpaso udakampi sayameva parissāvetvā adāsi. Tato bhojanakiccaṃ niṭṭhāpetvā satthari nisinne sabbe antevāsike pakkosāpetvā satthu santike sāraṇīyaṃ kathaṃ kathento nisīdi. Satthā ‘‘dve aggasāvakā bhikkhusaṅghena saddhiṃ āgacchantū’’ti cintesi. Tāvadeva satasahassakhīṇāsavaparivārā aggasāvakā āgantvā bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu.
តតោ សរទតាបសោ អន្តេវាសិកេ អាមន្តេសិ – ‘‘តាតា, សត្ថុ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច បុប្ផាសនេន បូជា កាតព្ពា, តស្មា បុប្ផានិ អាហរថា’’តិ។ តេ តាវទេវ ឥទ្ធិយា វណ្ណគន្ធសម្បន្នានិ បុប្ផានិ អាហរិត្វា ពុទ្ធស្ស យោជនប្បមាណំ បុប្ផាសនំ បញ្ញាបេសុំ, ឧភិន្នំ អគ្គសាវកានំ តិគាវុតំ , សេសភិក្ខូនំ អឌ្ឍយោជនិកាទិភេទំ, សង្ឃនវកស្ស ឧសភមត្តំ បញ្ញាបេសុំ។ ឯវំ បញ្ញត្តេសុ អាសនេសុ សរទតាបសោ តថាគតស្ស បុរតោ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ អនុគ្គហត្ថាយ ឥមំ បុប្ផាសនំ អតិរុហថា’’តិ អាហ។ និសីទិ ភគវា បុប្ផាសនេ ។ សត្ថរិ និសិន្នេ ទ្វេ អគ្គសាវកា សេសភិក្ខូ ច អត្តនោ អត្តនោ បត្តាសនេ និសីទិំសុ។ សត្ថា ‘‘តេសំ មហប្ផលំ ហោតូ’’តិ និរោធំ សមាបជ្ជិ។ សត្ថុ សមាបន្នភាវំ ញត្វា ទ្វេ អគ្គសាវកាបិ សេសភិក្ខូបិ និរោធំ សមាបជ្ជិំសុ។ តាបសោ សត្តាហំ និរន្តរំ សត្ថុ បុប្ផច្ឆត្តំ ធារេន្តោ អដ្ឋាសិ។ ឥតរេ វនមូលផលំ បរិភុញ្ជិត្វា សេសកាលេ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អដ្ឋំសុ។ សត្ថា សត្តាហស្ស អច្ចយេន និរោធតោ វុដ្ឋហិត្វា អគ្គសាវកំ និសភត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘តាបសានំ បុប្ផាសនានុមោទនំ ករោហី’’តិ។ ថេរោ សាវកបារមីញាណេ ឋត្វា តេសំ បុប្ផាសនានុមោទនំ អកាសិ។ តស្ស ទេសនាវសានេ សត្ថា ទុតិយំ អគ្គសាវកំ អនោមត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘ត្វម្បិ ឥមេសំ ធម្មំ ទេសេហី’’តិ។ សោបិ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ សម្មសិត្វា តេសំ ធម្មំ កថេសិ។ ទ្វិន្នម្បិ ទេសនាយ ធម្មាភិសមយោ នាហោសិ។ អថ សត្ថា ពុទ្ធវិសយេ ឋត្វា ធម្មទេសនំ អារភិ។ ទេសនាវសានេ ឋបេត្វា សរទតាបសំ អវសេសា សព្ពេបិ ចតុសត្តតិសហស្សជដិលា អរហត្តំ បាបុណិំសុ។ សត្ថា តេ ‘‘ឯថ ភិក្ខវោ’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ។ តេ តាវទេវ អន្តរហិតតាបសវេសា អដ្ឋបរិក្ខារធរា សដ្ឋិវស្សិកត្ថេរោ វិយ អហេសុំ។
Tato saradatāpaso antevāsike āmantesi – ‘‘tātā, satthu bhikkhusaṅghassa ca pupphāsanena pūjā kātabbā, tasmā pupphāni āharathā’’ti. Te tāvadeva iddhiyā vaṇṇagandhasampannāni pupphāni āharitvā buddhassa yojanappamāṇaṃ pupphāsanaṃ paññāpesuṃ, ubhinnaṃ aggasāvakānaṃ tigāvutaṃ , sesabhikkhūnaṃ aḍḍhayojanikādibhedaṃ, saṅghanavakassa usabhamattaṃ paññāpesuṃ. Evaṃ paññattesu āsanesu saradatāpaso tathāgatassa purato añjaliṃ paggayha ‘‘bhante, mayhaṃ anuggahatthāya imaṃ pupphāsanaṃ atiruhathā’’ti āha. Nisīdi bhagavā pupphāsane . Satthari nisinne dve aggasāvakā sesabhikkhū ca attano attano pattāsane nisīdiṃsu. Satthā ‘‘tesaṃ mahapphalaṃ hotū’’ti nirodhaṃ samāpajji. Satthu samāpannabhāvaṃ ñatvā dve aggasāvakāpi sesabhikkhūpi nirodhaṃ samāpajjiṃsu. Tāpaso sattāhaṃ nirantaraṃ satthu pupphacchattaṃ dhārento aṭṭhāsi. Itare vanamūlaphalaṃ paribhuñjitvā sesakāle añjaliṃ paggayha aṭṭhaṃsu. Satthā sattāhassa accayena nirodhato vuṭṭhahitvā aggasāvakaṃ nisabhattheraṃ āmantesi – ‘‘tāpasānaṃ pupphāsanānumodanaṃ karohī’’ti. Thero sāvakapāramīñāṇe ṭhatvā tesaṃ pupphāsanānumodanaṃ akāsi. Tassa desanāvasāne satthā dutiyaṃ aggasāvakaṃ anomattheraṃ āmantesi – ‘‘tvampi imesaṃ dhammaṃ desehī’’ti. Sopi tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ sammasitvā tesaṃ dhammaṃ kathesi. Dvinnampi desanāya dhammābhisamayo nāhosi. Atha satthā buddhavisaye ṭhatvā dhammadesanaṃ ārabhi. Desanāvasāne ṭhapetvā saradatāpasaṃ avasesā sabbepi catusattatisahassajaṭilā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Satthā te ‘‘etha bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāresi. Te tāvadeva antarahitatāpasavesā aṭṭhaparikkhāradharā saṭṭhivassikatthero viya ahesuṃ.
សរទតាបសោ បន ‘‘អហោ វតាហម្បិ អយំ និសភត្ថេរោ វិយ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាវកោ ភវេយ្យ’’ន្តិ ទេសនាកាលេ ឧប្បន្នបរិវិតក្កតាយ អញ្ញវិហិតោ ហុត្វា មគ្គផលានិ បដិវិជ្ឈិតុំ នាសក្ខិ។ អថ សត្ថារំ វន្ទិត្វា តថា បណិធានំ អកាសិ។ សត្ថា អនន្តរាយេន សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា ‘‘ឥតោ កប្បសតសហស្សាធិកំ ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ អតិក្កមិត្វា គោតមស្ស នាម សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អគ្គសាវកោ សារិបុត្តោ នាម ភវិស្សតី’’តិ ព្យាករិត្វា ធម្មកថំ វត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ អាកាសំ បក្ខន្ទិ។ សរទតាបសោបិ សហាយស្ស សិរិវឌ្ឍស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘សម្ម, មយា អនោមទស្សិស្ស ភគវតោ បាទមូលេ អនាគតេ ឧប្បជ្ជនកស្ស គោតមសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អគ្គសាវកដ្ឋានំ បត្ថិតំ, ត្វម្បិ តស្ស ទុតិយសាវកដ្ឋានំ បត្ថេហី’’តិ។ សិរិវឌ្ឍោ តំ ឧបទេសំ សុត្វា អត្តនោ និវេសនទ្វារេ អដ្ឋករីសមត្តំ ឋានំ សមតលំ ការេត្វា លាជបញ្ចមានិ បុប្ផានិ វិកិរិត្វា នីលុប្បលច្ឆទនំ មណ្ឌបំ ការេត្វា ពុទ្ធាសនំ បញ្ញាបេត្វា ភិក្ខូនម្បិ អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា មហន្តំ សក្ការសម្មានំ សជ្ជេត្វា សរទតាបសេន សត្ថារំ និមន្តាបេត្វា សត្តាហំ មហាទានំ បវត្តេត្វា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ មហារហេហិ វត្ថេហិ អច្ឆាទេត្វា ទុតិយសាវកភាវាយ បណិធានំ អកាសិ។ សត្ថា តស្ស អនន្តរាយេន សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា វុត្តនយេន ព្យាករិត្វា ភត្តានុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ។ សិរិវឌ្ឍោ ហដ្ឋបហដ្ឋោ យាវជីវំ កុសលកម្មំ កត្វា ទុតិយចិត្តវារេ កាមាវចរទេវលោកេ និព្ពត្តិ។ សរទតាបសោ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ។
Saradatāpaso pana ‘‘aho vatāhampi ayaṃ nisabhatthero viya anāgate ekassa buddhassa sāvako bhaveyya’’nti desanākāle uppannaparivitakkatāya aññavihito hutvā maggaphalāni paṭivijjhituṃ nāsakkhi. Atha satthāraṃ vanditvā tathā paṇidhānaṃ akāsi. Satthā anantarāyena samijjhanabhāvaṃ disvā ‘‘ito kappasatasahassādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā gotamassa nāma sammāsambuddhassa aggasāvako sāriputto nāma bhavissatī’’ti byākaritvā dhammakathaṃ vatvā bhikkhusaṅghaparivāro ākāsaṃ pakkhandi. Saradatāpasopi sahāyassa sirivaḍḍhassa santikaṃ gantvā ‘‘samma, mayā anomadassissa bhagavato pādamūle anāgate uppajjanakassa gotamasammāsambuddhassa aggasāvakaṭṭhānaṃ patthitaṃ, tvampi tassa dutiyasāvakaṭṭhānaṃ patthehī’’ti. Sirivaḍḍho taṃ upadesaṃ sutvā attano nivesanadvāre aṭṭhakarīsamattaṃ ṭhānaṃ samatalaṃ kāretvā lājapañcamāni pupphāni vikiritvā nīluppalacchadanaṃ maṇḍapaṃ kāretvā buddhāsanaṃ paññāpetvā bhikkhūnampi āsanāni paññāpetvā mahantaṃ sakkārasammānaṃ sajjetvā saradatāpasena satthāraṃ nimantāpetvā sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ mahārahehi vatthehi acchādetvā dutiyasāvakabhāvāya paṇidhānaṃ akāsi. Satthā tassa anantarāyena samijjhanabhāvaṃ disvā vuttanayena byākaritvā bhattānumodanaṃ katvā pakkāmi. Sirivaḍḍho haṭṭhapahaṭṭho yāvajīvaṃ kusalakammaṃ katvā dutiyacittavāre kāmāvacaradevaloke nibbatti. Saradatāpaso cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbatti.
តតោ បដ្ឋាយ តេសំ ឧភិន្នម្បិ អន្តរា កម្មំ ន កថិតំ។ អម្ហាកំ បន ភគវតោ ឧប្បត្តិតោ បុរេតរមេវ សរទតាបសោ រាជគហស្ស អវិទូរេ ឧបតិស្សាគាមេ រូបសារិយា ព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ។ តំទិវសមេវស្ស សហាយោបិ រាជគហស្សេវ អវិទូរេ កោលិតគាមេ មោគ្គលិយា ព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ។ តស្មា មោគ្គល្លានោ មោគ្គលិយា ព្រាហ្មណិយា បុត្តោតិ មោគ្គល្លានោ។ មោគ្គលិគោត្តេន ជាតោតិ វា មោគ្គល្លានោ។ អថ វា មាតុកុមារិកកាលេ តស្សា មាតាបិតូហិ វុត្តំ – ‘‘មា ឧគ្គលិ មា ឧគ្គលី’’តិ វចនមុបាទាយ ‘‘មុគ្គលី’’តិ នាមំ។ តស្សា មុគ្គលិយា បុត្តោតិ មោគ្គល្លានោ។ អថ វា សោតាបត្តិមគ្គាទិមគ្គស្ស លាភេ អាទានេ បដិវិជ្ឈនេ អលំ សមត្ថោតិ មោគ្គល្លានោតិ។ តានិ កិរ ទ្វេ កុលានិ យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដា អាពទ្ធសហាយានេវ។ តេសំ ទ្វិន្នំ ឯកទិវសមេវ គព្ភបរិហារមទំសុ។ ទសមាសច្ចយេន ជាតានម្បិ តេសំ ឆសដ្ឋិ ធាតិយោ បដ្ឋបេសុំ។ នាមគ្គហណទិវសេ រូបសារីព្រាហ្មណិយា បុត្តស្ស ឧបតិស្សគាមេ ជេដ្ឋកុលស្ស បុត្តត្តា ឧបតិស្សោតិ នាមំ ករិំសុ។ ឥតរស្ស កោលិតគាមេ ជេដ្ឋកុលស្ស បុត្តត្តា កោលិតោតិ នាមំ ករិំសុ។ តេ ឧភោបិ មហតា បរិវារេន វឌ្ឍន្តា វុទ្ធិមន្វាយ សព្ពសិប្បានំ បារំ អគមំសុ។
Tato paṭṭhāya tesaṃ ubhinnampi antarā kammaṃ na kathitaṃ. Amhākaṃ pana bhagavato uppattito puretarameva saradatāpaso rājagahassa avidūre upatissāgāme rūpasāriyā brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Taṃdivasamevassa sahāyopi rājagahasseva avidūre kolitagāme moggaliyā brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Tasmā moggallāno moggaliyā brāhmaṇiyā puttoti moggallāno. Moggaligottena jātoti vā moggallāno. Atha vā mātukumārikakāle tassā mātāpitūhi vuttaṃ – ‘‘mā uggali mā uggalī’’ti vacanamupādāya ‘‘muggalī’’ti nāmaṃ. Tassā muggaliyā puttoti moggallāno. Atha vā sotāpattimaggādimaggassa lābhe ādāne paṭivijjhane alaṃ samatthoti moggallānoti. Tāni kira dve kulāni yāva sattamā kulaparivaṭṭā ābaddhasahāyāneva. Tesaṃ dvinnaṃ ekadivasameva gabbhaparihāramadaṃsu. Dasamāsaccayena jātānampi tesaṃ chasaṭṭhi dhātiyo paṭṭhapesuṃ. Nāmaggahaṇadivase rūpasārībrāhmaṇiyā puttassa upatissagāme jeṭṭhakulassa puttattā upatissoti nāmaṃ kariṃsu. Itarassa kolitagāme jeṭṭhakulassa puttattā kolitoti nāmaṃ kariṃsu. Te ubhopi mahatā parivārena vaḍḍhantā vuddhimanvāya sabbasippānaṃ pāraṃ agamaṃsu.
អថេកទិវសំ តេ រាជគហេ គិរគ្គសមជ្ជំ បស្សន្តា មហាជនំ សន្និបតិតំ ទិស្វា ញាណស្ស បរិបាកំ គតត្តា យោនិសោ ឧម្មុជ្ជន្តា ‘‘សព្ពេបិមេ ឱរំ វស្សសតាវ មច្ចុមុខំ បវិសន្តី’’តិ សំវេគំ បដិលភិត្វា ‘‘អម្ហេហិ មោក្ខធម្មោ បរិយេសិតព្ពោ, តញ្ច បរិយេសន្តេហិ ឯកា បព្ពជ្ជា លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ និច្ឆយំ កត្វា បញ្ចមាណវកសតេហិ សទ្ធិំ សញ្ចយស្ស បរិព្ពាជកស្ស សន្តិកេ បព្ពជិំសុ។ តេសំ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ សញ្ចយោ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ អហោសិ។ តេ កតិបាហេនេវ សព្ពំ សញ្ចយស្ស សមយំ បរិមជ្ជិត្វា តត្ថ សារំ អទិស្វា តតោ និព្ពិជ្ជិត្វា តត្ថ តត្ថ បណ្ឌិតសម្មតេ សមណព្រាហ្មណេ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, តេ តេហិ បុដ្ឋា ន សម្បាទេន្តិ។ អញ្ញទត្ថុ តេយេវ តេសំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តិ។ ឯវំ តេ មោក្ខំ បរិយេសន្តា កតិកំ អកំសុ – ‘‘អម្ហេសុ យោ បឋមំ អមតំ អធិគច្ឆតិ, សោ ឥតរស្ស អារោចេតូ’’តិ។
Athekadivasaṃ te rājagahe giraggasamajjaṃ passantā mahājanaṃ sannipatitaṃ disvā ñāṇassa paripākaṃ gatattā yoniso ummujjantā ‘‘sabbepime oraṃ vassasatāva maccumukhaṃ pavisantī’’ti saṃvegaṃ paṭilabhitvā ‘‘amhehi mokkhadhammo pariyesitabbo, tañca pariyesantehi ekā pabbajjā laddhuṃ vaṭṭatī’’ti nicchayaṃ katvā pañcamāṇavakasatehi saddhiṃ sañcayassa paribbājakassa santike pabbajiṃsu. Tesaṃ pabbajitakālato paṭṭhāya sañcayo lābhaggayasaggappatto ahosi. Te katipāheneva sabbaṃ sañcayassa samayaṃ parimajjitvā tattha sāraṃ adisvā tato nibbijjitvā tattha tattha paṇḍitasammate samaṇabrāhmaṇe pañhaṃ pucchanti, te tehi puṭṭhā na sampādenti. Aññadatthu teyeva tesaṃ pañhaṃ vissajjenti. Evaṃ te mokkhaṃ pariyesantā katikaṃ akaṃsu – ‘‘amhesu yo paṭhamaṃ amataṃ adhigacchati, so itarassa ārocetū’’ti.
តេន ច សមយេន អម្ហាកំ សត្ថរិ បឋមាភិសម្ពោធិំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កេ អនុបុព្ពេន ឧរុវេលកស្សបាទិកេ សហស្សជដិលេ ទមេត្វា រាជគហេ វិហរន្តេ ឯកទិវសំ ឧបតិស្សោ បរិព្ពាជកោ បរិព្ពាជការាមំ គច្ឆន្តោ អាយស្មន្តំ អស្សជិត្ថេរំ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា ‘‘ន មយា ឯវរូបោ អាកប្បសម្បន្នោ បព្ពជិតោ ទិដ្ឋបុព្ពោ, សន្តធម្មេន នាម ឯត្ថ ភវិតព្ព’’ន្តិ សញ្ជាតបសាទោ បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ អាយស្មន្តំ ឧទិក្ខន្តោ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធិ។ ថេរោបិ លទ្ធបិណ្ឌបាតោ បរិភុញ្ជិតុំ បតិរូបំ ឱកាសំ គតោ។ បរិព្ពាជកោ អត្តនោ បរិព្ពាជកបីឋំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ។ ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ចស្ស អត្តនោ កុណ្ឌិកាយ ឧទកំ អទាសិ។ ឯវំ សោ អាចរិយវត្តំ កត្វា កតភត្តកិច្ចេន ថេរេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា – ‘‘កោ វា តេ សត្ថា, កស្ស វា ត្វំ ធម្មំ រោចេសី’’តិ បុច្ឆិ។ ថេរោ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អបទិសិ។ បុន តេន ‘‘កិំ វាទី បនាយស្មតោ សត្ថា’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘ឥមស្ស សាសនស្ស គម្ភីរតំ ទស្សេស្សាមី’’តិ អត្តនោ នវកភាវំ បវេទេត្វា សង្ខេបវសេន ចស្ស សាសនធម្មំ កថេន្តោ ‘‘យេ ធម្មា ហេតុប្បភវា’’តិ (មហាវ. ៦០; អប. ថេរ ១.១.២៨៦) គាថមាហ។ បរិព្ពាជកោ បឋមបទទ្វយមេវ សុត្វា សហស្សនយសម្បន្នេ សោតាបត្តិមគ្គផលេ បតិដ្ឋហិ។ ឥតរំ បទទ្វយំ សោតាបន្នកាលេ និដ្ឋាសិ។ គាថាបរិយោសានេ បន សោតាបន្នោ ហុត្វា ឧបរិវិសេសេ អបវត្តន្តេ ‘‘ភវិស្សតិ ឯត្ថ ការណ’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា ថេរំ អាហ – ‘‘មា, ភន្តេ, ឧបរិ ធម្មទេសនំ វឌ្ឍយិត្ថ, ឯត្តកមេវ អលំ, កហំ អម្ហាកំ សត្ថា វសតី’’តិ? ‘‘វេឡុវនេ’’តិ។ ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ បុរតោ គច្ឆថ, អហំ មយ្ហំ សហាយស្ស កតបដិញ្ញំ មោចេត្វា តំ គហេត្វា អាគមិស្សាមី’’តិ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា ថេរំ ឧយ្យោជេត្វា បរិព្ពាជការាមំ អគមាសិ។
Tena ca samayena amhākaṃ satthari paṭhamābhisambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakke anupubbena uruvelakassapādike sahassajaṭile dametvā rājagahe viharante ekadivasaṃ upatisso paribbājako paribbājakārāmaṃ gacchanto āyasmantaṃ assajittheraṃ rājagahe piṇḍāya carantaṃ disvā ‘‘na mayā evarūpo ākappasampanno pabbajito diṭṭhapubbo, santadhammena nāma ettha bhavitabba’’nti sañjātapasādo pañhaṃ pucchituṃ āyasmantaṃ udikkhanto piṭṭhito piṭṭhito anubandhi. Theropi laddhapiṇḍapāto paribhuñjituṃ patirūpaṃ okāsaṃ gato. Paribbājako attano paribbājakapīṭhaṃ paññāpetvā adāsi. Bhattakiccapariyosāne cassa attano kuṇḍikāya udakaṃ adāsi. Evaṃ so ācariyavattaṃ katvā katabhattakiccena therena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā – ‘‘ko vā te satthā, kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī’’ti pucchi. Thero sammāsambuddhaṃ apadisi. Puna tena ‘‘kiṃ vādī panāyasmato satthā’’ti puṭṭho ‘‘imassa sāsanassa gambhīrataṃ dassessāmī’’ti attano navakabhāvaṃ pavedetvā saṅkhepavasena cassa sāsanadhammaṃ kathento ‘‘ye dhammā hetuppabhavā’’ti (mahāva. 60; apa. thera 1.1.286) gāthamāha. Paribbājako paṭhamapadadvayameva sutvā sahassanayasampanne sotāpattimaggaphale patiṭṭhahi. Itaraṃ padadvayaṃ sotāpannakāle niṭṭhāsi. Gāthāpariyosāne pana sotāpanno hutvā uparivisese apavattante ‘‘bhavissati ettha kāraṇa’’nti sallakkhetvā theraṃ āha – ‘‘mā, bhante, upari dhammadesanaṃ vaḍḍhayittha, ettakameva alaṃ, kahaṃ amhākaṃ satthā vasatī’’ti? ‘‘Veḷuvane’’ti. ‘‘Bhante, tumhe purato gacchatha, ahaṃ mayhaṃ sahāyassa katapaṭiññaṃ mocetvā taṃ gahetvā āgamissāmī’’ti pañcapatiṭṭhitena vanditvā padakkhiṇaṃ katvā theraṃ uyyojetvā paribbājakārāmaṃ agamāsi.
កោលិតបរិព្ពាជកោ តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘មុខវណ្ណោ ន អញ្ញទិវសេសុ វិយ អទ្ធានេន អមតំ អធិគតំ ភវិស្សតី’’តិ តេនេវស្ស វិសេសាធិគមំ សម្ភាវេត្វា អមតាធិគមំ បុច្ឆិ។ សោបិស្ស ‘‘អាវុសោ, អមតមធិគត’’ន្តិ បដិជានិត្វា តមេវ គាថំ អភាសិ។ គាថាបរិយោសានេ កោលិតោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិត្វា អាហ – ‘‘កហំ នោ សត្ថា’’តិ? ‘‘វេឡុវនេ’’តិ។ ‘‘តេន ហិ, អាវុសោ, អាយាម, សត្ថារំ បស្សិស្សាមា’’តិ។ ឧបតិស្សោ សព្ពកាលម្បិ អាចរិយបូជកោវ, តស្មា សញ្ចយស្ស សត្ថុ គុណេ បកាសេត្វា តម្បិ សត្ថុ សន្តិកំ នេតុកាមោ អហោសិ។ សោ លាភាសាបកតោ អន្តេវាសិកភាវំ អនិច្ឆន្តោ ‘‘ន សក្កោមិ ចាដិ ហុត្វា ឧទកសិញ្ចនំ ហោតុ’’ន្តិ បដិក្ខិបិ។ តេ អនេកេហិ ការណេហិ តំ សញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តា អត្តនោ ឱវាទេ វត្តមានេហិ អឌ្ឍុតេយ្យសតេហិ អន្តេវាសិកេហិ សទ្ធិំ វេឡុវនំ អគមំសុ។ សត្ថា តេ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តេ ទិស្វា ‘‘ឯតំ មេ សាវកយុគំ ភវិស្សតិ, អគ្គំ ភទ្ទយុគ’’ន្តិ វត្វា តេសំ បរិសាយ ចរិយវសេន ធម្មំ ទេសេត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេត្វា ឯហិភិក្ខុភាវេន ឧបសម្បទំ អទាសិ។ យថា តេសំ ឯវំ អគ្គសាវកានម្បិ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរំ អាគតមេវ។ ឧបរិមគ្គត្តយកិច្ចំ បន ន និដ្ឋាសិ។ កស្មា? សាវកបារមីញាណស្ស មហន្តតាយ។
Kolitaparibbājako taṃ dūratova āgacchantaṃ disvā ‘‘mukhavaṇṇo na aññadivasesu viya addhānena amataṃ adhigataṃ bhavissatī’’ti tenevassa visesādhigamaṃ sambhāvetvā amatādhigamaṃ pucchi. Sopissa ‘‘āvuso, amatamadhigata’’nti paṭijānitvā tameva gāthaṃ abhāsi. Gāthāpariyosāne kolito sotāpattiphale patiṭṭhahitvā āha – ‘‘kahaṃ no satthā’’ti? ‘‘Veḷuvane’’ti. ‘‘Tena hi, āvuso, āyāma, satthāraṃ passissāmā’’ti. Upatisso sabbakālampi ācariyapūjakova, tasmā sañcayassa satthu guṇe pakāsetvā tampi satthu santikaṃ netukāmo ahosi. So lābhāsāpakato antevāsikabhāvaṃ anicchanto ‘‘na sakkomi cāṭi hutvā udakasiñcanaṃ hotu’’nti paṭikkhipi. Te anekehi kāraṇehi taṃ saññāpetuṃ asakkontā attano ovāde vattamānehi aḍḍhuteyyasatehi antevāsikehi saddhiṃ veḷuvanaṃ agamaṃsu. Satthā te dūratova āgacchante disvā ‘‘etaṃ me sāvakayugaṃ bhavissati, aggaṃ bhaddayuga’’nti vatvā tesaṃ parisāya cariyavasena dhammaṃ desetvā arahatte patiṭṭhāpetvā ehibhikkhubhāvena upasampadaṃ adāsi. Yathā tesaṃ evaṃ aggasāvakānampi iddhimayapattacīvaraṃ āgatameva. Uparimaggattayakiccaṃ pana na niṭṭhāsi. Kasmā? Sāvakapāramīñāṇassa mahantatāya.
តេសុ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ បព្ពជិតតោ សត្តមេ ទិវសេ មគធរដ្ឋេ កល្លវាលគាមេ សមណធម្មំ ករោន្តោ ថិនមិទ្ធេ ឱក្កមន្តេ សត្ថារា សំវេជិតោ ថិនមិទ្ធំ វិនោទេត្វា ធាតុកម្មដ្ឋានំ សុណន្តោ ឯវ ឧបរិមគ្គត្តយំ អធិគន្ត្វា សាវកបារមីញាណស្ស មត្ថកំ បាបុណិ។ អាយស្មា សារិបុត្តោ បព្ពជ្ជាយ អទ្ធមាសំ អតិក្កមិត្វា សត្ថារា សទ្ធិំ រាជគហេ សូករខតលេណេ វិហរន្តោ អត្តនោ ភាគិនេយ្យស្ស ទីឃនខបរិព្ពាជកស្ស វេទនាបរិគ្គហសុត្តន្តេ (ម. និ. ២.២០១ អាទយោ) ទេសិយមានេ ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា បរស្ស វឌ្ឍិតំ ភត្តំ ភុញ្ជន្តោ វិយ សាវកបារមីញាណស្ស មត្ថកំ បាបុណិ។ ឥតិ ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ សត្ថុ សមីបេ ឯវ សាវកបារមីញាណំ មត្ថកំ បត្តំ។
Tesu āyasmā mahāmoggallāno pabbajitato sattame divase magadharaṭṭhe kallavālagāme samaṇadhammaṃ karonto thinamiddhe okkamante satthārā saṃvejito thinamiddhaṃ vinodetvā dhātukammaṭṭhānaṃ suṇanto eva uparimaggattayaṃ adhigantvā sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ pāpuṇi. Āyasmā sāriputto pabbajjāya addhamāsaṃ atikkamitvā satthārā saddhiṃ rājagahe sūkarakhataleṇe viharanto attano bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasuttante (ma. ni. 2.201 ādayo) desiyamāne desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā parassa vaḍḍhitaṃ bhattaṃ bhuñjanto viya sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ pāpuṇi. Iti dvinnaṃ aggasāvakānaṃ satthu samīpe eva sāvakapāramīñāṇaṃ matthakaṃ pattaṃ.
ឯវំ បត្តសាវកបារមីញាណោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ‘‘កេន កម្មេន អយំ សម្បត្តិ លទ្ធា’’តិ អាវជ្ជេន្តោ តំ ញត្វា បីតិសោមនស្សវសេន ឧទានំ ឧទានេន្តោ ‘‘ហិមវន្តស្ស អវិទូរេ’’តិអាទិមាហ។ តេន វុត្តំ –
Evaṃ pattasāvakapāramīñāṇo āyasmā sāriputto ‘‘kena kammena ayaṃ sampatti laddhā’’ti āvajjento taṃ ñatvā pītisomanassavasena udānaṃ udānento ‘‘himavantassa avidūre’’tiādimāha. Tena vuttaṃ –
១៤១.
141.
‘‘ហិមវន្តស្ស អវិទូរេ, លម្ពកោ នាម បព្ពតោ;
‘‘Himavantassa avidūre, lambako nāma pabbato;
អស្សមោ សុកតោ មយ្ហំ, បណ្ណសាលា សុមាបិតា’’តិ។
Assamo sukato mayhaṃ, paṇṇasālā sumāpitā’’ti.
តត្ថ ហិមវន្តស្សាតិ ហិមោ អស្ស អត្ថីតិ ហិមវា, តស្ស ហិមវន្តស្ស អវិទូរេ សមីបេ, ហិមាលយបដិពទ្ធវនេហិ អត្ថោ។ លម្ពកោ នាម បព្ពតោតិ ឯវំនាមកោ បំសុមិស្សកបព្ពតោ។ អស្សមោ សុកតោ មយ្ហន្តិ តស្មិំ លម្ពកេ បព្ពតេ មយ្ហំ មមត្ថាយ កតោ អស្សមោ អរញ្ញវាសោ អាសមន្តតោ សមោតិ អស្សមោ។ នត្ថិ បវិដ្ឋានំ សមោ បរិស្សមោ ឯត្ថាតិ វា អស្សមោ, សោ ឥត្ថម្ភូតោ អរញ្ញវាសោ សុដ្ឋុ កតោ, រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានកុដិមណ្ឌបាទិវសេន សុន្ទរេនាការេន កតោតិ អត្ថោ។ បណ្ណសាលាតិ ឧសីរបព្ពជាទីហិ បណ្ណេហិ ឆាទិតា និវសនបណ្ណសាលាតិ អត្ថោ។
Tattha himavantassāti himo assa atthīti himavā, tassa himavantassa avidūre samīpe, himālayapaṭibaddhavanehi attho. Lambako nāma pabbatoti evaṃnāmako paṃsumissakapabbato. Assamo sukato mayhanti tasmiṃ lambake pabbate mayhaṃ mamatthāya kato assamo araññavāso āsamantato samoti assamo. Natthi paviṭṭhānaṃ samo parissamo etthāti vā assamo, so itthambhūto araññavāso suṭṭhu kato, rattiṭṭhānadivāṭṭhānakuṭimaṇḍapādivasena sundarenākārena katoti attho. Paṇṇasālāti usīrapabbajādīhi paṇṇehi chāditā nivasanapaṇṇasālāti attho.
១៤២.
142.
‘‘ឧត្តានកូលា នទិកា, សុបតិត្ថា មនោរមា;
‘‘Uttānakūlā nadikā, supatitthā manoramā;
សុសុទ្ធបុលិនាកិណ្ណា, អវិទូរេ មមស្សមំ’’។
Susuddhapulinākiṇṇā, avidūre mamassamaṃ’’.
តត្ថ ឧត្តានកូលាតិ អគម្ភីរា នទី។ សុបតិត្ថាតិ សុន្ទរបតិត្ថា។ មនោរមា មនល្លីនា មនាបា។ សុសុទ្ធបុលិនាកិណ្ណាតិ សុដ្ឋុ ធវលមុត្តាទលសទិសវាលុកាកិណ្ណា គហនីភូតាតិ អត្ថោ។ សា ឥត្ថម្ភូតា នទិកា កុន្នទី មមស្សមំ មយ្ហំ អស្សមស្ស អវិទូរេ សមីបេ អហោសីតិ អត្ថោ។ ‘‘អស្សម’’ន្តិ ច សត្តម្យត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ វេទិតព្ពំ។
Tattha uttānakūlāti agambhīrā nadī. Supatitthāti sundarapatitthā. Manoramā manallīnā manāpā. Susuddhapulinākiṇṇāti suṭṭhu dhavalamuttādalasadisavālukākiṇṇā gahanībhūtāti attho. Sā itthambhūtā nadikā kunnadī mamassamaṃ mayhaṃ assamassa avidūre samīpe ahosīti attho. ‘‘Assama’’nti ca sattamyatthe upayogavacananti veditabbaṃ.
១៤៣.
143.
‘‘អសក្ខរា អបព្ភារា, សាទុ អប្បដិគន្ធិកា;
‘‘Asakkharā apabbhārā, sādu appaṭigandhikā;
សន្ទតី នទិកា តត្ថ, សោភយន្តា មមស្សមំ’’។
Sandatī nadikā tattha, sobhayantā mamassamaṃ’’.
តត្ថ អសក្ខរាតិ ‘‘បុលិនាកិណ្ណា’’តិ វុត្តត្តា អសក្ខរា សក្ខរវិរហិតា។ អបព្ភារាតិ បព្ភារវិរហិតា, អគម្ភីរកូលាតិ អត្ថោ។ សាទុ អប្បដិគន្ធិកាតិ សាទុរសោទកា ទុគ្គន្ធរហិតា មយ្ហំ អស្សមបទំ សោភយន្តី នទិកា ខុទ្ទកនទី សន្ទតិ បវត្តតីតិ អត្ថោ។
Tattha asakkharāti ‘‘pulinākiṇṇā’’ti vuttattā asakkharā sakkharavirahitā. Apabbhārāti pabbhāravirahitā, agambhīrakūlāti attho. Sādu appaṭigandhikāti sādurasodakā duggandharahitā mayhaṃ assamapadaṃ sobhayantī nadikā khuddakanadī sandati pavattatīti attho.
១៤៤.
144.
‘‘កុម្ភីលា មករា ចេត្ថ, សុសុមារា ច កច្ឆបា;
‘‘Kumbhīlā makarā cettha, susumārā ca kacchapā;
សន្ទតិ នទិកា តត្ថ, សោភយន្តា មមស្សមំ’’។
Sandati nadikā tattha, sobhayantā mamassamaṃ’’.
តត្ថ កុម្ភីលមច្ឆា មករមច្ឆា ច សុសុមារា ចណ្ឌមច្ឆា ច កច្ឆបមច្ឆា ច ឯត្ថ ឯតិស្សំ នទិយំ កីឡន្តា អហេសុន្តិ សម្ពន្ធោ។ មមស្សមំ សោភយន្តា នទិកា ខុទ្ទកនទី សន្ទតិ បវត្តតីតិ សម្ពន្ធោ។
Tattha kumbhīlamacchā makaramacchā ca susumārā caṇḍamacchā ca kacchapamacchā ca ettha etissaṃ nadiyaṃ kīḷantā ahesunti sambandho. Mamassamaṃ sobhayantā nadikā khuddakanadī sandati pavattatīti sambandho.
១៤៥.
145.
‘‘បាឋីនា បាវុសា មច្ឆា, ពលជា មុញ្ជរោហិតា;
‘‘Pāṭhīnā pāvusā macchā, balajā muñjarohitā;
វគ្គឡា បបតាយន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ’’។
Vaggaḷā papatāyantā, sobhayanti mamassamaṃ’’.
បាឋីនមច្ឆា ច បាវុសា មច្ឆា ច ពលជមច្ឆា ច មុញ្ជមច្ឆា រោហិតមច្ឆា ច វគ្គឡមច្ឆា ច ឯតេ សព្ពេ មច្ឆជាតិកា ឥតោ ចិតោ ច បបតាយន្តា នទិយា សទ្ធិំ បវត្តន្តា មម អស្សមបទំ សោភយន្តីតិ អត្ថោ។
Pāṭhīnamacchā ca pāvusā macchā ca balajamacchā ca muñjamacchā rohitamacchā ca vaggaḷamacchā ca ete sabbe macchajātikā ito cito ca papatāyantā nadiyā saddhiṃ pavattantā mama assamapadaṃ sobhayantīti attho.
១៤៦.
146.
‘‘ឧភោ កូលេសុ នទិយា, បុប្ផិនោ ផលិនោ ទុមា;
‘‘Ubho kūlesu nadiyā, pupphino phalino dumā;
ឧភតោ អភិលម្ពន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ’’។
Ubhato abhilambantā, sobhayanti mamassamaṃ’’.
តត្ថ ឧភោ កូលេសូតិ តស្សា នទិយា ឧភោសុ បស្សេសុ ធុវបុប្ផិនោ ធុវផលិនោ រុក្ខា ឧភតោ អភិលម្ពន្តា នទិយា ឧភោ តីរេ ហេដ្ឋា ឱនមន្តា មម អស្សមំ សោភយន្តីតិ អត្ថោ។
Tattha ubho kūlesūti tassā nadiyā ubhosu passesu dhuvapupphino dhuvaphalino rukkhā ubhato abhilambantā nadiyā ubho tīre heṭṭhā onamantā mama assamaṃ sobhayantīti attho.
១៤៧.
147.
‘‘អម្ពា សាលា ច តិលកា, បាដលី សិន្ទុវារកា;
‘‘Ambā sālā ca tilakā, pāṭalī sinduvārakā;
ទិព្ពគន្ធា សម្បវន្តិ, បុប្ផិតា មម អស្សមេ’’។
Dibbagandhā sampavanti, pupphitā mama assame’’.
តត្ថ អម្ពាតិ មធុបិណ្ឌិអម្ពា ច សាលរុក្ខា ច តិលករុក្ខា ច បាដលិរុក្ខា ច សិន្ទុវារករុក្ខា ច ឯតេ រុក្ខា និច្ចកាលំ បុប្ផិតា បុប្ផន្តា។ ទិព្ពា គន្ធា ឥវ មម អស្សមេ សុគន្ធា សម្បវន្តិ សមន្តតោ បវាយន្តីតិ អត្ថោ។
Tattha ambāti madhupiṇḍiambā ca sālarukkhā ca tilakarukkhā ca pāṭalirukkhā ca sinduvārakarukkhā ca ete rukkhā niccakālaṃ pupphitā pupphantā. Dibbā gandhā iva mama assame sugandhā sampavanti samantato pavāyantīti attho.
១៤៨.
148.
‘‘ចម្បកា សឡលា នីបា, នាគបុន្នាគកេតកា;
‘‘Campakā saḷalā nīpā, nāgapunnāgaketakā;
ទិព្ពគន្ធា សម្បវន្តិ, បុប្ផិតា មម អស្សមេ’’។
Dibbagandhā sampavanti, pupphitā mama assame’’.
តត្ថ ចម្បករុក្ខា ច សឡលរុក្ខា ច សុវណ្ណវដ្ដលសទិសបុប្ផា នីបរុក្ខា ច នាគរុក្ខា ច បុន្នាគរុក្ខា ច សុគន្ធយន្តា កេតករុក្ខា ច ឯតេ សព្ពេ រុក្ខា ទិព្ពា គន្ធារិវ មម អស្សមេ បុប្ផិតា ផុល្លិតា សម្បវន្តិ សុគន្ធំ សុដ្ឋុ បវាយន្តីតិ អត្ថោ។
Tattha campakarukkhā ca saḷalarukkhā ca suvaṇṇavaṭṭalasadisapupphā nīparukkhā ca nāgarukkhā ca punnāgarukkhā ca sugandhayantā ketakarukkhā ca ete sabbe rukkhā dibbā gandhāriva mama assame pupphitā phullitā sampavanti sugandhaṃ suṭṭhu pavāyantīti attho.
១៤៩.
149.
អសោកា ច‘‘អធិមុត្តា អសោកា ច, ភគិនីមាលា ច បុប្ផិតា;
Asokā ca‘‘adhimuttā asokā ca, bhaginīmālā ca pupphitā;
អង្កោលា ពិម្ពិជាលា ច, បុប្ផិតា មម អស្សមេ’’។
Aṅkolā bimbijālā ca, pupphitā mama assame’’.
តត្ថ បុប្ផិតា អធិមុត្តករុក្ខា ច បុប្ផិតា អសោករុក្ខា ច បុប្ផិតា ភគិនីមាលា ច បុប្ផិតា អង្កោលា ច បុប្ផិតា ពិម្ពិជាលា ច ឯតេ រុក្ខា មម អស្សមេ ផុល្លិតា សោភយន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
Tattha pupphitā adhimuttakarukkhā ca pupphitā asokarukkhā ca pupphitā bhaginīmālā ca pupphitā aṅkolā ca pupphitā bimbijālā ca ete rukkhā mama assame phullitā sobhayantīti sambandho.
១៥០.
150.
‘‘កេតកា កន្ទលិ ចេវ, គោធុកា តិណសូលិកា;
‘‘Ketakā kandali ceva, godhukā tiṇasūlikā;
ទិព្ពគន្ធំ សម្បវន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ’’។
Dibbagandhaṃ sampavantā, sobhayanti mamassamaṃ’’.
តត្ថ កេតកាតិ សុគន្ធកេតកគច្ឆា ច។ កន្ទលិរុក្ខា ច គោធុករុក្ខា ច តិណសូលិកគច្ឆា ច ឯតេ សព្ពេ រុក្ខជាតិកា ទិព្ពគន្ធំ បវាយមានា មម អស្សមំ សកលំ សោភយន្តីតិ អត្ថោ។
Tattha ketakāti sugandhaketakagacchā ca. Kandalirukkhā ca godhukarukkhā ca tiṇasūlikagacchā ca ete sabbe rukkhajātikā dibbagandhaṃ pavāyamānā mama assamaṃ sakalaṃ sobhayantīti attho.
១៥១.
151.
‘‘កណិការា កណ្ណិកា ច, អសនា អជ្ជុនា ពហូ;
‘‘Kaṇikārā kaṇṇikā ca, asanā ajjunā bahū;
ទិព្ពគន្ធំ សម្បវន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ’’។
Dibbagandhaṃ sampavantā, sobhayanti mamassamaṃ’’.
ឯតេ កណិការាទយោ រុក្ខា មម អស្សមំ សកលំ សោភយន្តា ទិព្ពគន្ធំ សម្បវាយន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
Ete kaṇikārādayo rukkhā mama assamaṃ sakalaṃ sobhayantā dibbagandhaṃ sampavāyantīti sambandho.
១៥២.
152.
‘‘បុន្នាគា គិរិបុន្នាគា, កោវិឡារា ច បុប្ផិតា;
‘‘Punnāgā giripunnāgā, koviḷārā ca pupphitā;
ទិព្ពគន្ធំ សម្បវន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ’’។
Dibbagandhaṃ sampavantā, sobhayanti mamassamaṃ’’.
បុន្នាគាទយោ រុក្ខា ទិព្ពគន្ធំ បវាយមានា មម អស្សមំ សោភយន្តីតិ អត្ថោ។
Punnāgādayo rukkhā dibbagandhaṃ pavāyamānā mama assamaṃ sobhayantīti attho.
១៥៣.
153.
‘‘ឧទ្ទាលកា ច កុដជា, កទម្ពា វកុលា ពហូ;
‘‘Uddālakā ca kuṭajā, kadambā vakulā bahū;
ទិព្ពគន្ធំ សម្បវន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ’’។
Dibbagandhaṃ sampavantā, sobhayanti mamassamaṃ’’.
ឧទ្ទាលកាទយោ រុក្ខា ទិព្ពគន្ធំ វាយមានា មម អស្សមំ សោភយន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
Uddālakādayo rukkhā dibbagandhaṃ vāyamānā mama assamaṃ sobhayantīti sambandho.
១៥៤.
154.
‘‘អាឡកា ឥសិមុគ្គា ច, កទលិមាតុលុង្គិយោ;
‘‘Āḷakā isimuggā ca, kadalimātuluṅgiyo;
គន្ធោទកេន សំវឌ្ឍា, ផលានិ ធារយន្តិ តេ’’។
Gandhodakena saṃvaḍḍhā, phalāni dhārayanti te’’.
តត្ថ ឯតេ អាឡកាទយោ គច្ឆា ចន្ទនាទិសុគន្ធគន្ធោទកេន វឌ្ឍិត្វា សុវណ្ណផលានិ ធារេន្តា មម អស្សមំ សោភយន្តីតិ អត្ថោ។
Tattha ete āḷakādayo gacchā candanādisugandhagandhodakena vaḍḍhitvā suvaṇṇaphalāni dhārentā mama assamaṃ sobhayantīti attho.
១៥៥.
155.
‘‘អញ្ញេ បុប្ផន្តិ បទុមា, អញ្ញេ ជាយន្តិ កេសរី;
‘‘Aññe pupphanti padumā, aññe jāyanti kesarī;
អញ្ញេ ឱបុប្ផា បទុមា, បុប្ផិតា តឡាកេ តទា’’។
Aññe opupphā padumā, pupphitā taḷāke tadā’’.
តត្ថ អញ្ញេ បុប្ផន្តិ បទុមាតិ មម អស្សមស្ស អវិទូរេ តឡាកេ អញ្ញេ ឯកច្ចេ បទុមា បុប្ផន្តិ, ឯកច្ចេ កេសរី បទុមា ជាយន្តិ និព្ពត្តន្តិ, ឯកច្ចេ បទុមា ឱបុប្ផា វិគលិតបត្តកេសរាតិ អត្ថោ។
Tattha aññe pupphanti padumāti mama assamassa avidūre taḷāke aññe ekacce padumā pupphanti, ekacce kesarī padumā jāyanti nibbattanti, ekacce padumā opupphā vigalitapattakesarāti attho.
១៥៦.
156.
‘‘គព្ភំ គណ្ហន្តិ បទុមា, និទ្ធាវន្តិ មុឡាលិយោ;
‘‘Gabbhaṃ gaṇhanti padumā, niddhāvanti muḷāliyo;
សិង្ឃាដិបត្តមាកិណ្ណា, សោភន្តិ តឡាកេ តទា’’។
Siṅghāṭipattamākiṇṇā, sobhanti taḷāke tadā’’.
តត្ថ គព្ភំ គណ្ហន្តិ បទុមាតិ តទា តាបសេន ហុត្វា មម វសនសមយេ ឯកច្ចេ បទុមា តឡាកព្ភន្តរេ មកុឡបុប្ផាទយោ គណ្ហន្តិ។ មុឡាលិយោ បទុមមូលា និទ្ធាវន្តិ ឥតោ កទ្ទមព្ភន្តរតោ ហត្ថិទាឋា វិយ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ។ បត្តបុប្ផមាកិណ្ណា គហនីភូតា សិង្ឃាដិយោ សោភយន្តីតិ អត្ថោ។
Tattha gabbhaṃ gaṇhanti padumāti tadā tāpasena hutvā mama vasanasamaye ekacce padumā taḷākabbhantare makuḷapupphādayo gaṇhanti. Muḷāliyo padumamūlā niddhāvanti ito kaddamabbhantarato hatthidāṭhā viya gacchantīti attho. Pattapupphamākiṇṇā gahanībhūtā siṅghāṭiyo sobhayantīti attho.
១៥៧.
157.
‘‘នយិតា អម្ពគន្ធី ច, ឧត្តលី ពន្ធុជីវកា;
‘‘Nayitā ambagandhī ca, uttalī bandhujīvakā;
ទិព្ពគន្ធា សម្បវន្តិ, បុប្ផិតា តឡាកេ តទា’’។
Dibbagandhā sampavanti, pupphitā taḷāke tadā’’.
តទា មម វសនសមយេ តឡាកស្ស សមីបេ នយិតា ច គច្ឆា អម្ពគន្ធី ច គច្ឆា ឧត្តលី នាម គច្ឆា ច ពន្ធុជីវកា ច ឯតេ សព្ពេ គច្ឆា បុប្ផិតា បុប្ផធារិតា សុគន្ធវាហកា តឡាកំ សោភយន្តីតិ អត្ថោ។
Tadā mama vasanasamaye taḷākassa samīpe nayitā ca gacchā ambagandhī ca gacchā uttalī nāma gacchā ca bandhujīvakā ca ete sabbe gacchā pupphitā pupphadhāritā sugandhavāhakā taḷākaṃ sobhayantīti attho.
១៥៨.
158.
‘‘បាឋីនា បាវុសា មច្ឆា, ពលជា មុញ្ជរោហិតា;
‘‘Pāṭhīnā pāvusā macchā, balajā muñjarohitā;
សំគុលា មគ្គុរា ចេវ, វសន្តិ តឡាកេ តទា’’។
Saṃgulā maggurā ceva, vasanti taḷāke tadā’’.
តទា មម វសនសមយេ និព្ភីតា បាឋីនាទយោ មច្ឆា តឡាកេ វសន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
Tadā mama vasanasamaye nibbhītā pāṭhīnādayo macchā taḷāke vasantīti sambandho.
១៥៩.
159.
‘‘កុម្ភីលា សុសុមារា ច, តន្តិគាហា ច រក្ខសា;
‘‘Kumbhīlā susumārā ca, tantigāhā ca rakkhasā;
ឱគុហា អជគរា ច, វសន្តិ តឡាកេ តទា’’។
Oguhā ajagarā ca, vasanti taḷāke tadā’’.
តទា មម វសនសមយេ មម អស្សមសមីបេ តឡាកេ ឯតេ កុម្ភីលាទយោ មច្ឆា និព្ភីតា និរូបទ្ទវា វសន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
Tadā mama vasanasamaye mama assamasamīpe taḷāke ete kumbhīlādayo macchā nibbhītā nirūpaddavā vasantīti sambandho.
១៦០.
160.
‘‘បារេវតា រវិហំសា, ចក្កវាកា នទីចរា;
‘‘Pārevatā ravihaṃsā, cakkavākā nadīcarā;
កោកិលា សុកសាឡិកា, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ’’។
Kokilā sukasāḷikā, upajīvanti taṃ saraṃ’’.
តត្ថ មម អស្សមសមីបេ សរំ និស្សាយ បារេវតាបក្ខី ច រវិហំសាបក្ខី ច នទីចរា ចក្កវាកបក្ខី ច កោកិលាបក្ខី ច សុកបក្ខី ច សាឡិកាបក្ខី ច តំ សរំ ឧបនិស្សាយ ជីវន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
Tattha mama assamasamīpe saraṃ nissāya pārevatāpakkhī ca ravihaṃsāpakkhī ca nadīcarā cakkavākapakkhī ca kokilāpakkhī ca sukapakkhī ca sāḷikāpakkhī ca taṃ saraṃ upanissāya jīvantīti sambandho.
១៦១.
161.
‘‘កុកុត្ថកា កុឡីរកា, វនេ បោក្ខរសាតកា;
‘‘Kukutthakā kuḷīrakā, vane pokkharasātakā;
ទិន្ទិភា សុវបោតា ច, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ’’។
Dindibhā suvapotā ca, upajīvanti taṃ saraṃ’’.
តត្ថ កុកុត្ថកាតិ ឯវំនាមិកា បក្ខី ច។ កុឡីរកាតិ ឯវំនាមិកា បក្ខី ច។ វនេ បោក្ខរសាតកា បក្ខី ច ទិន្ទិភា បក្ខី ច សុវបោតា បក្ខី ច ឯតេ សព្ពេ បក្ខិនោ តំ មម អស្សមសមីបេ សរំ និស្សាយ ជីវន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
Tattha kukutthakāti evaṃnāmikā pakkhī ca. Kuḷīrakāti evaṃnāmikā pakkhī ca. Vane pokkharasātakā pakkhī ca dindibhā pakkhī ca suvapotā pakkhī ca ete sabbe pakkhino taṃ mama assamasamīpe saraṃ nissāya jīvantīti sambandho.
១៦២.
162.
‘‘ហំសា កោញ្ចា មយូរា ច, កោកិលា តម្ពចូឡកា;
‘‘Haṃsā koñcā mayūrā ca, kokilā tambacūḷakā;
បម្មកា ជីវំជីវា ច, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ’’។
Pammakā jīvaṃjīvā ca, upajīvanti taṃ saraṃ’’.
សព្ពេ ឯតេ ហំសាទយោ បក្ខិនោ តំ សរំ ឧបនិស្សាយ ជីវន្តិ ជីវិកំ បាលេន្តីតិ អត្ថោ។
Sabbe ete haṃsādayo pakkhino taṃ saraṃ upanissāya jīvanti jīvikaṃ pālentīti attho.
១៦៣.
163.
‘‘កោសិកា បោដ្ឋសីសា ច, កុររា សេនកា ពហូ;
‘‘Kosikā poṭṭhasīsā ca, kurarā senakā bahū;
មហាកាឡា ច សកុណា, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ’’។
Mahākāḷā ca sakuṇā, upajīvanti taṃ saraṃ’’.
តត្ថ កោសិកា ច បក្ខី បោដ្ឋសីសា ច បក្ខី កុររា ច បក្ខី សេនកា ច បក្ខី មហាកាឡា ច បក្ខី ថលេ ពហូ បក្ខិនោ តំ សរំ តស្ស សរស្ស សមីបេ ជីវន្តិ ជីវិកំ កប្បេន្តីតិ អត្ថោ។
Tattha kosikā ca pakkhī poṭṭhasīsā ca pakkhī kurarā ca pakkhī senakā ca pakkhī mahākāḷā ca pakkhī thale bahū pakkhino taṃ saraṃ tassa sarassa samīpe jīvanti jīvikaṃ kappentīti attho.
១៦៤.
164.
‘‘បសទា ច វរាហា ច, ចមរា គណ្ឌកា ពហូ;
‘‘Pasadā ca varāhā ca, camarā gaṇḍakā bahū;
រោហិច្ចា សុកបោតា ច, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ’’។
Rohiccā sukapotā ca, upajīvanti taṃ saraṃ’’.
តត្ថ បសទាទយោ ឯតេ មិគា តំ សរំ តស្មិំ សរសមីបេ, ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ, ជីវិតំ បរិបាលេន្តា វិហរន្តីតិ អត្ថោ។
Tattha pasadādayo ete migā taṃ saraṃ tasmiṃ sarasamīpe, bhummatthe upayogavacanaṃ, jīvitaṃ paripālentā viharantīti attho.
១៦៥.
165.
‘‘សីហព្យគ្ឃា ច ទីបី ច, អច្ឆកោកតរច្ឆកា;
‘‘Sīhabyagghā ca dīpī ca, acchakokataracchakā;
តិធា បភិន្នមាតង្គា, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ’’។
Tidhā pabhinnamātaṅgā, upajīvanti taṃ saraṃ’’.
ឯតេ សីហាទយោ ចតុប្បទា សរសមីបេ ឧបទ្ទវរហិតា ជីវន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
Ete sīhādayo catuppadā sarasamīpe upaddavarahitā jīvantīti sambandho.
១៦៦.
166.
‘‘កិន្នរា វានរា ចេវ, អថោបិ វនកម្មិកា;
‘‘Kinnarā vānarā ceva, athopi vanakammikā;
ចេតា ច លុទ្ទកា ចេវ, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ’’។
Cetā ca luddakā ceva, upajīvanti taṃ saraṃ’’.
ឯត្ថ ឯតេ ឯវំនាមិកា កិន្នរាទយោ សត្តា តស្មិំ សរសមីបេ វសន្តីតិ អត្ថោ។
Ettha ete evaṃnāmikā kinnarādayo sattā tasmiṃ sarasamīpe vasantīti attho.
១៦៧.
167.
‘‘តិន្ទុកានិ បិយាលានិ, មធុកេកា សុមារិយោ;
‘‘Tindukāni piyālāni, madhukekā sumāriyo;
ធុវំ ផលានិ ធារេន្តិ, អវិទូរេ មមស្សមំ’’។
Dhuvaṃ phalāni dhārenti, avidūre mamassamaṃ’’.
តត្ថ ឯតេ តិន្ទុកាទយោ រុក្ខា ធុវំ ហេមន្តគិម្ហវស្សានសង្ខាតេ កាលត្តយេ មម អស្សមតោ អវិទូរេ ឋានេ មធុរផលានិ ធារេន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
Tattha ete tindukādayo rukkhā dhuvaṃ hemantagimhavassānasaṅkhāte kālattaye mama assamato avidūre ṭhāne madhuraphalāni dhārentīti sambandho.
១៦៨.
168.
‘‘កោសម្ពា សឡលា និម្ពា, សាទុផលសមាយុតា;
‘‘Kosambā saḷalā nimbā, sāduphalasamāyutā;
ធុវំ ផលានិ ធារេន្តិ, អវិទូរេ មមស្សមំ’’។
Dhuvaṃ phalāni dhārenti, avidūre mamassamaṃ’’.
តត្ថ ឯតេ កោសម្ពាទយោ រុក្ខា សារផលា មធុរផលា ឧត្តមផលា សមាយុតា សំ សុដ្ឋុ អាយុតា សមង្គីភូតា និច្ចំ ផលធារិនោ មម អស្សមសមីបេ សោភន្តីតិ អត្ថោ។
Tattha ete kosambādayo rukkhā sāraphalā madhuraphalā uttamaphalā samāyutā saṃ suṭṭhu āyutā samaṅgībhūtā niccaṃ phaladhārino mama assamasamīpe sobhantīti attho.
១៦៩.
169.
‘‘ហរីតកា អាមលកា, អម្ពជម្ពុវិភីតកា;
‘‘Harītakā āmalakā, ambajambuvibhītakā;
កោលា ភល្លាតកា ពិល្លា, ផលានិ ធារយន្តិ តេ’’។
Kolā bhallātakā billā, phalāni dhārayanti te’’.
តេ ហរីតកាទយោ រុក្ខា មម អស្សមសមីបេ ជាតា និច្ចំ ផលានិ ធារយន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
Te harītakādayo rukkhā mama assamasamīpe jātā niccaṃ phalāni dhārayantīti sambandho.
១៧០.
170.
‘‘អាលុវា ច កឡម្ពា ច, ពិឡាលីតក្កឡានិ ច;
‘‘Āluvā ca kaḷambā ca, biḷālītakkaḷāni ca;
ជីវកា សុតកា ចេវ, ពហូកា មម អស្សមេ’’។
Jīvakā sutakā ceva, bahūkā mama assame’’.
ឯតេ អាលុវាទយោ មូលផលា ខុទ្ទា មធុរសា មម អស្សមសមីបេ ពហូ សន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
Ete āluvādayo mūlaphalā khuddā madhurasā mama assamasamīpe bahū santīti sambandho.
១៧១.
171.
‘‘អស្សមស្សាវិទូរម្ហិ, តឡាកាសុំ សុនិម្មិតា;
‘‘Assamassāvidūramhi, taḷākāsuṃ sunimmitā;
អច្ឆោទកា សីតជលា, សុបតិត្ថា មនោរមា’’។
Acchodakā sītajalā, supatitthā manoramā’’.
តត្ថ អស្សមស្សាវិទូរម្ហិ អស្សមស្ស សមីបេ សុនិម្មិតា សុដ្ឋុ អារោហនឱរោហនក្ខមំ កត្វា និម្មិតា អច្ឆោទកា វិប្បសន្នោទកា សីតជលា សីតោទកា សុបតិត្ថា សុន្ទរតិត្ថា មនោរមា សោមនស្សករា តឡាកា អាសុំ អហេសុន្តិ អត្ថោ។
Tattha assamassāvidūramhi assamassa samīpe sunimmitā suṭṭhu ārohanaorohanakkhamaṃ katvā nimmitā acchodakā vippasannodakā sītajalā sītodakā supatitthā sundaratitthā manoramā somanassakarā taḷākā āsuṃ ahesunti attho.
១៧២.
172.
‘‘បទុមុប្បលសញ្ឆន្នា, បុណ្ឌរីកសមាយុតា;
‘‘Padumuppalasañchannā, puṇḍarīkasamāyutā;
មន្ទាលកេហិ សញ្ឆន្នា, ទិព្ពគន្ធោបវាយតិ’’។
Mandālakehi sañchannā, dibbagandhopavāyati’’.
តត្ថ បទុមេហិ ច ឧប្បលេហិ ច សញ្ឆន្នា បរិបុណ្ណា បុណ្ឌរីកេហិ សមាយុតា សមង្គីភូតា មន្ទាលកេហិ ច សញ្ឆន្នា គហនីភូតា តឡាកា ទិព្ពគន្ធានិ ឧបវាយន្តិ សមន្តតោ វាយន្តីតិ អត្ថោ។
Tattha padumehi ca uppalehi ca sañchannā paripuṇṇā puṇḍarīkehi samāyutā samaṅgībhūtā mandālakehi ca sañchannā gahanībhūtā taḷākā dibbagandhāni upavāyanti samantato vāyantīti attho.
១៧៣.
173.
‘‘ឯវំ សព្ពង្គសម្បន្នេ, បុប្ផិតេ ផលិតេ វនេ;
‘‘Evaṃ sabbaṅgasampanne, pupphite phalite vane;
សុកតេ អស្សមេ រម្មេ, វិហរាមិ អហំ តទា’’។
Sukate assame ramme, viharāmi ahaṃ tadā’’.
តត្ថ ឯវំ សព្ពង្គសម្បន្នេតិ អព្ពេហិ នទិកាទិអវយវេហិ សម្បន្នេ បរិបុណ្ណេ បុប្ផផលរុក្ខេហិ គហនីភូតេ វនេ សុកតេ រមណីយេ អស្សមេ អរញ្ញាវាសេ តទា តាបសភូតកាលេ អហំ វិហរាមីតិ អត្ថោ។
Tattha evaṃ sabbaṅgasampanneti abbehi nadikādiavayavehi sampanne paripuṇṇe pupphaphalarukkhehi gahanībhūte vane sukate ramaṇīye assame araññāvāse tadā tāpasabhūtakāle ahaṃ viharāmīti attho.
ឯត្តាវតា អស្សមសម្បត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្តនោ សីលាទិគុណសម្បត្តិំ ទស្សេន្តោ –
Ettāvatā assamasampattiṃ dassetvā idāni attano sīlādiguṇasampattiṃ dassento –
១៧៤.
174.
‘‘សីលវា វតសម្បន្នោ, ឈាយី ឈានរតោ សទា;
‘‘Sīlavā vatasampanno, jhāyī jhānarato sadā;
បញ្ចាភិញ្ញាពលប្បត្តោ, សុរុចិ នាម តាបសោ’’តិ។ – អាហ;
Pañcābhiññābalappatto, suruci nāma tāpaso’’ti. – āha;
តត្ថ សីលវាតិ ឈានសម្បយុត្តចតុបារិសុទ្ធិសីលសទិសេហិ បញ្ចហិ សីលេហិ សម្បុណ្ណោតិ អត្ថោ។ វតសម្បន្នោតិ ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ឃរាវាសំ បញ្ច កាមគុណេ វា ន សេវិស្សាមី’’តិ វតសមាទានេន សម្បន្នោ។ ឈាយីតិ លក្ខណូបនិជ្ឈានអារម្មណូបនិជ្ឈានេហិ ឈាយី ឈាយនសីលោ។ ឈានរតោតិ ឯតេសុ ឈានេសុ រតោ អល្លីនោ សទា សម្បុណ្ណោ។ បញ្ចាភិញ្ញាពលប្បត្តោតិ ឥទ្ធិវិធទិព្ពសោតបរចិត្តវិជាននបុព្ពេនិវាសានុស្សតិទិព្ពចក្ខុសង្ខាតាហិ បញ្ចហិ អភិញ្ញាហិ វិសេសបញ្ញាហិ ពលសម្បន្នោ, បរិបុណ្ណោតិ អត្ថោ។ នាមេន សុរុចិ នាម តាបសោ ហុត្វា វិហរាមីតិ សម្ពន្ធោ។
Tattha sīlavāti jhānasampayuttacatupārisuddhisīlasadisehi pañcahi sīlehi sampuṇṇoti attho. Vatasampannoti ‘‘ito paṭṭhāya gharāvāsaṃ pañca kāmaguṇe vā na sevissāmī’’ti vatasamādānena sampanno. Jhāyīti lakkhaṇūpanijjhānaārammaṇūpanijjhānehi jhāyī jhāyanasīlo. Jhānaratoti etesu jhānesu rato allīno sadā sampuṇṇo. Pañcābhiññābalappattoti iddhividhadibbasotaparacittavijānanapubbenivāsānussatidibbacakkhusaṅkhātāhi pañcahi abhiññāhi visesapaññāhi balasampanno, paripuṇṇoti attho. Nāmena suruci nāma tāpaso hutvā viharāmīti sambandho.
ឯត្តកេន អត្តនោ គុណសម្បត្តិំ ទស្សេត្វា បរិសសម្បត្តិំ ទស្សេន្តោ –
Ettakena attano guṇasampattiṃ dassetvā parisasampattiṃ dassento –
១៧៥.
175.
‘‘ចតុវីសសហស្សានិ, សិស្សា មយ្ហំ ឧបដ្ឋហុំ;
‘‘Catuvīsasahassāni, sissā mayhaṃ upaṭṭhahuṃ;
សព្ពេ មំ ព្រាហ្មណា ឯតេ, ជាតិមន្តោ យសស្សិនោ’’តិ។ – អាទិមាហ;
Sabbe maṃ brāhmaṇā ete, jātimanto yasassino’’ti. – ādimāha;
តត្ថ ឯតេ សព្ពេ ចតុវីសតិសហស្សព្រាហ្មណា មយ្ហំ សិស្សា ជាតិមន្តោ ជាតិសម្បន្នា យសស្សិនោ បរិវារសម្បន្នា មំ ឧបដ្ឋហុន្តិ សម្ពន្ធោ។
Tattha ete sabbe catuvīsatisahassabrāhmaṇā mayhaṃ sissā jātimanto jātisampannā yasassino parivārasampannā maṃ upaṭṭhahunti sambandho.
១៧៦.
176.
‘‘លក្ខណេ ឥតិហាសេ ច, សនិឃណ្ឌុសកេដុភេ;
‘‘Lakkhaṇe itihāse ca, sanighaṇḍusakeṭubhe;
បទកា វេយ្យាករណា, សធម្មេ បារមិំ គតា’’។
Padakā veyyākaraṇā, sadhamme pāramiṃ gatā’’.
តត្ថ លក្ខណេតិ លក្ខណសត្ថេ។ សព្ពលោកិយានំ ឥត្ថិបុរិសានំ ‘‘ឥមេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតា ទុក្ខិតា ភវន្តិ, ឥមេហិ សុខិតា ភវន្តី’’តិ លក្ខណំ ជានាតិ។ តប្បកាសកោ គន្ថោ លក្ខណំ, តស្មិំ លក្ខណេ ច។ ឥតិហាសេតិ ‘‘ឥតិហ អាស ឥតិហ អាសា’’តិ វុត្តវចនបដិទីបកេ គន្ថេ។ លក្ខណេ ច ឥតិហាសេ ច បារមិំ បរិយោសានំ គតាតិ សម្ពន្ធោ។ រុក្ខបព្ពតាទីនំ នាមប្បកាសកគន្ថំ ‘‘និឃណ្ឌូ’’តិ វុច្ចតិ។ កេដូភេតិ កិរិយាកប្បវិកប្បានំ កវីនំ ឧបការកោ គន្ថោ។ និឃណ្ឌុយា សហ វត្តតីតិ សនិឃណ្ឌុ, កេដុភេន សហ វត្តតីតិ សកេដុភំ, តស្មិំ សនិឃណ្ឌុសកេដុភេ វេទត្តយេ បារមិំ គតាតិ សម្ពន្ធោ។ បទកាតិ នាមបទសមាសតទ្ធិតាខ្យាតកិតកាទិបទេសុ ឆេកា ។ វេយ្យាករណានិ ចន្ទបាណិនីយកលាបាទិព្យាករណេ ឆេកា។ សធម្មេ បារមិំ គតាតិ អត្តនោ ធម្មេ ព្រាហ្មណធម្មេ វេទត្តយេ បារមិំ បរិយោសានំ គតា បត្តាតិ អត្ថោ។
Tattha lakkhaṇeti lakkhaṇasatthe. Sabbalokiyānaṃ itthipurisānaṃ ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgatā dukkhitā bhavanti, imehi sukhitā bhavantī’’ti lakkhaṇaṃ jānāti. Tappakāsako gantho lakkhaṇaṃ, tasmiṃ lakkhaṇe ca. Itihāseti ‘‘itiha āsa itiha āsā’’ti vuttavacanapaṭidīpake ganthe. Lakkhaṇe ca itihāse ca pāramiṃ pariyosānaṃ gatāti sambandho. Rukkhapabbatādīnaṃ nāmappakāsakaganthaṃ ‘‘nighaṇḍū’’ti vuccati. Keṭūbheti kiriyākappavikappānaṃ kavīnaṃ upakārako gantho. Nighaṇḍuyā saha vattatīti sanighaṇḍu, keṭubhena saha vattatīti sakeṭubhaṃ, tasmiṃ sanighaṇḍusakeṭubhe vedattaye pāramiṃ gatāti sambandho. Padakāti nāmapadasamāsataddhitākhyātakitakādipadesu chekā . Veyyākaraṇāni candapāṇinīyakalāpādibyākaraṇe chekā. Sadhamme pāramiṃ gatāti attano dhamme brāhmaṇadhamme vedattaye pāramiṃ pariyosānaṃ gatā pattāti attho.
១៧៧.
177.
‘‘ឧប្បាតេសុ និមិត្តេសុ, លក្ខណេសុ ច កោវិទា;
‘‘Uppātesu nimittesu, lakkhaṇesu ca kovidā;
បថព្យា ភូមន្តលិក្ខេ, មម សិស្សា សុសិក្ខិតា’’។
Pathabyā bhūmantalikkhe, mama sissā susikkhitā’’.
តត្ថ ឧក្កាបាតភូមិកម្បាទិកេសុ ឧប្បាតេសុ ច សុភនិមិត្តាសុភនិមិត្តេសុ ច ឥត្ថិលក្ខណបុរិសលក្ខណមហាបុរិសលក្ខណេសុ ច កោវិទា ឆេកា។ បថវិយា ច ភូមិយា ច សកលលោកេ ច អន្តលិក្ខេ អាកាសេ ចាតិ សព្ពត្ថ មម សិស្សា សុសិក្ខិតា។
Tattha ukkāpātabhūmikampādikesu uppātesu ca subhanimittāsubhanimittesu ca itthilakkhaṇapurisalakkhaṇamahāpurisalakkhaṇesu ca kovidā chekā. Pathaviyā ca bhūmiyā ca sakalaloke ca antalikkhe ākāse cāti sabbattha mama sissā susikkhitā.
១៧៨.
178.
‘‘អប្បិច្ឆា និបកា ឯតេ, អប្បាហារា អលោលុបា;
‘‘Appicchā nipakā ete, appāhārā alolupā;
លាភាលាភេន សន្តុដ្ឋា, បរិវារេន្តិ មំ សទា’’។
Lābhālābhena santuṭṭhā, parivārenti maṃ sadā’’.
តត្ថ អប្បិច្ឆាតិ អប្បកេនាបិ យាបេន្តា។ និបកាតិ នេបក្កសង្ខាតាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតា។ អប្បាហារាតិ ឯកាហារា ឯកភត្តិកាតិ អត្ថោ។ អលោលុបាតិ លោលុបតណ្ហាយ អប្បវត្តនកា។ លាភាលាភេនាតិ លាភេន អលាភេន ច សន្តុដ្ឋា សោមនស្សា ឯតេ មម សិស្សា សទា និច្ចកាលំ មំ បរិវារេន្តិ ឧបដ្ឋហន្តីតិ អត្ថោ។
Tattha appicchāti appakenāpi yāpentā. Nipakāti nepakkasaṅkhātāya paññāya samannāgatā. Appāhārāti ekāhārā ekabhattikāti attho. Alolupāti lolupataṇhāya appavattanakā. Lābhālābhenāti lābhena alābhena ca santuṭṭhā somanassā ete mama sissā sadā niccakālaṃ maṃ parivārenti upaṭṭhahantīti attho.
១៧៩.
179.
‘‘ឈាយី ឈានរតា ធីរា, សន្តចិត្តា សមាហិតា;
‘‘Jhāyī jhānaratā dhīrā, santacittā samāhitā;
អាកិញ្ចញ្ញំ បត្ថយន្តា, បរិវារេន្តិ មំ សទា’’។
Ākiñcaññaṃ patthayantā, parivārenti maṃ sadā’’.
តត្ថ ឈាយីតិ លក្ខណូបនិជ្ឈានអារម្មណូបនិជ្ឈានេហិ សមន្នាគតា។ ឈាយនសីលា វា។ ឈានរតាតិ តេសុ ច ឈានេសុ រតា អល្លីនា។ ធីរាតិ ធិតិសម្បន្នា។ សន្តចិត្តាតិ វូបសន្តមនា។ សមាហិតាតិ ឯកគ្គចិត្តា។ អាកិញ្ចញ្ញន្តិ និប្បលិពោធភាវំ។ បត្ថយន្តាតិ ឥច្ឆន្តា។ ឥត្ថម្ភូតា មេ សិស្សា សទា មំ បរិវារេន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
Tattha jhāyīti lakkhaṇūpanijjhānaārammaṇūpanijjhānehi samannāgatā. Jhāyanasīlā vā. Jhānaratāti tesu ca jhānesu ratā allīnā. Dhīrāti dhitisampannā. Santacittāti vūpasantamanā. Samāhitāti ekaggacittā. Ākiñcaññanti nippalibodhabhāvaṃ. Patthayantāti icchantā. Itthambhūtā me sissā sadā maṃ parivārentīti sambandho.
១៨០.
180.
‘‘អភិញ្ញាបារមិប្បត្តា, បេត្តិកេ គោចរេ រតា;
‘‘Abhiññāpāramippattā, pettike gocare ratā;
អន្តលិក្ខចរា ធីរា, បរិវារេន្តិ មំ សទា’’។
Antalikkhacarā dhīrā, parivārenti maṃ sadā’’.
តត្ថ អភិញ្ញាបារមិប្បត្តាតិ បញ្ចសុ អភិញ្ញាសុ បារមិំ បរិយោសានំ បត្តា បូរិតាតិ អត្ថោ។ បេត្តិកេ គោចរេ រតាតិ ពុទ្ធានុញ្ញាតាយ អវិញ្ញត្តិយា លទ្ធេ អាហារេ រតាតិ អត្ថោ។ អន្តលិក្ខចរាតិ អន្តលិក្ខេន អាកាសេន គច្ឆន្តា អាគច្ឆន្តា ចាតិ អត្ថោ។ ធីរាតិ ថិរភូតា សីហព្យគ្ឃាទិបរិស្សយេ អច្ឆម្ភិតសភាវាតិ អត្ថោ។ ឯវំភូតា មម តាបសា សទា មំ បរិវារេន្តីតិ អត្ថោ។
Tattha abhiññāpāramippattāti pañcasu abhiññāsu pāramiṃ pariyosānaṃ pattā pūritāti attho. Pettike gocare ratāti buddhānuññātāya aviññattiyā laddhe āhāre ratāti attho. Antalikkhacarāti antalikkhena ākāsena gacchantā āgacchantā cāti attho. Dhīrāti thirabhūtā sīhabyagghādiparissaye acchambhitasabhāvāti attho. Evaṃbhūtā mama tāpasā sadā maṃ parivārentīti attho.
១៨១.
181.
‘‘សំវុតា ឆសុ ទ្វារេសុ, អនេជា រក្ខិតិន្ទ្រិយា;
‘‘Saṃvutā chasu dvāresu, anejā rakkhitindriyā;
អសំសដ្ឋា ច តេ ធីរា, មម សិស្សា ទុរាសទា’’។
Asaṃsaṭṭhā ca te dhīrā, mama sissā durāsadā’’.
តត្ថ ចក្ខាទីសុ ឆសុ ទ្វារេសុ រូបាទីសុ ឆសុ អារម្មណេសុ សំវុតា បិហិតា បដិច្ឆន្នា, រក្ខិតគោបិតទ្វារាតិ អត្ថោ។ អនេជា និត្តណ្ហា រក្ខិតិន្ទ្រិយា គោបិតចក្ខាទិឥន្ទ្រិយា អសំសដ្ឋា ញាតីហិ គហដ្ឋេហិ អមិស្សីភូតាតិ អត្ថោ។ ទុរាសទាតិ ទុដ្ឋុ អាសទា, អាសាទេតុំ ឃដ្ដេតុំ អសក្កុណេយ្យា អយោគ្គាតិ អត្ថោ។
Tattha cakkhādīsu chasu dvāresu rūpādīsu chasu ārammaṇesu saṃvutā pihitā paṭicchannā, rakkhitagopitadvārāti attho. Anejā nittaṇhā rakkhitindriyā gopitacakkhādiindriyā asaṃsaṭṭhā ñātīhi gahaṭṭhehi amissībhūtāti attho. Durāsadāti duṭṭhu āsadā, āsādetuṃ ghaṭṭetuṃ asakkuṇeyyā ayoggāti attho.
១៨២.
182.
‘‘បល្លង្កេន និសជ្ជាយ, ឋានចង្កមនេន ច;
‘‘Pallaṅkena nisajjāya, ṭhānacaṅkamanena ca;
វីតិនាមេន្តិ តេ រត្តិំ, មម សិស្សា ទុរាសទា’’។
Vītināmenti te rattiṃ, mama sissā durāsadā’’.
តត្ថ មម សិស្សា បល្លង្កេន ឩរុពទ្ធាសនេន សេយ្យំ វិហាយ និសជ្ជាយ ច ឋានេន ច ចង្កមេន ច សកលំ រត្តិំ វិសេសេន អតិនាមេន្តិ អតិក្កាមេន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
Tattha mama sissā pallaṅkena ūrubaddhāsanena seyyaṃ vihāya nisajjāya ca ṭhānena ca caṅkamena ca sakalaṃ rattiṃ visesena atināmenti atikkāmentīti sambandho.
១៨៣.
183.
‘‘រជនីយេ ន រជ្ជន្តិ, ទុស្សនីយេ ន ទុស្សរេ;
‘‘Rajanīye na rajjanti, dussanīye na dussare;
មោហនីយេ ន មុយ្ហន្តិ, មម សិស្សា ទុរាសទា’’។
Mohanīye na muyhanti, mama sissā durāsadā’’.
តេ ឥត្ថម្ភូតា មម សិស្សា តាបសា រជនីយេ រជ្ជិតព្ពេ វត្ថុស្មិំ ន រជ្ជន្តិ រជ្ជំ ន ឧប្បាទេន្តិ។ ទុស្សនីយេ ទុស្សិតព្ពេ ទោសំ ឧប្បាទេតុំ យុត្តេ វត្ថុម្ហិ ន ទុស្សរេ ទោសំ ន ករោន្តិ។ មោហនីយេ មោហិតុំ យុត្តេ វត្ថុម្ហិ ន មុយ្ហន្តិ មោហំ ន ករោន្តិ, បញ្ញាសម្បយុត្តា ភវន្តីតិ អត្ថោ។
Te itthambhūtā mama sissā tāpasā rajanīye rajjitabbe vatthusmiṃ na rajjanti rajjaṃ na uppādenti. Dussanīye dussitabbe dosaṃ uppādetuṃ yutte vatthumhi na dussare dosaṃ na karonti. Mohanīye mohituṃ yutte vatthumhi na muyhanti mohaṃ na karonti, paññāsampayuttā bhavantīti attho.
១៨៤.
184.
‘‘ឥទ្ធិំ វីមំសមានា តេ, វត្តន្តិ និច្ចកាលិកំ;
‘‘Iddhiṃ vīmaṃsamānā te, vattanti niccakālikaṃ;
បថវិំ តេ បកម្បេន្តិ, សារម្ភេន ទុរាសទា’’។
Pathaviṃ te pakampenti, sārambhena durāsadā’’.
តេ មម សិស្សា ‘‘ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ, ពហុធាបិ ហុត្វា ឯកោ ហោតី’’តិអាទិកំ (បដិ. ម. ១.១០២) ឥទ្ធិវិកុព្ពនំ និច្ចកាលិកំ វីមំសមានា វត្តន្តីតិ សម្ពន្ធោ។ តេ មម សិស្សា អាកាសេបិ ឧទកេបិ បថវិំ និម្មិនិត្វា ឥរិយាបថំ បកម្បេន្តីតិ អត្ថោ។ សារម្ភេន យុគគ្គាហេន កលហករណេន ន អាសាទេតព្ពាតិ អត្ថោ។
Te mama sissā ‘‘ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hotī’’tiādikaṃ (paṭi. ma. 1.102) iddhivikubbanaṃ niccakālikaṃ vīmaṃsamānā vattantīti sambandho. Te mama sissā ākāsepi udakepi pathaviṃ nimminitvā iriyāpathaṃ pakampentīti attho. Sārambhena yugaggāhena kalahakaraṇena na āsādetabbāti attho.
១៨៥.
185.
‘‘កីឡមានា ច តេ សិស្សា, កីឡន្តិ ឈានកីឡិតំ;
‘‘Kīḷamānā ca te sissā, kīḷanti jhānakīḷitaṃ;
ជម្ពុតោ ផលមានេន្តិ, មម សិស្សា ទុរាសទា’’។
Jambuto phalamānenti, mama sissā durāsadā’’.
តេ មម សិស្សា កីឡមានា បឋមជ្ឈានាទិកីឡំ កីឡន្តិ លឡន្តិ រមន្តីតិ អត្ថោ។ ជម្ពុតោ ផលមានេន្តីតិ ហិមវន្តម្ហិ សតយោជនុព្ពេធជម្ពុរុក្ខតោ ឃដប្បមាណំ ជម្ពុផលំ ឥទ្ធិយា គន្ត្វា អានេន្តីតិ អត្ថោ។
Te mama sissā kīḷamānā paṭhamajjhānādikīḷaṃ kīḷanti laḷanti ramantīti attho. Jambutophalamānentīti himavantamhi satayojanubbedhajamburukkhato ghaṭappamāṇaṃ jambuphalaṃ iddhiyā gantvā ānentīti attho.
១៨៦.
186.
‘‘អញ្ញេ គច្ឆន្តិ គោយានំ, អញ្ញេ បុព្ពវិទេហកំ;
‘‘Aññe gacchanti goyānaṃ, aññe pubbavidehakaṃ;
អញ្ញេ ច ឧត្តរកុរុំ, ឯសនាយ ទុរាសទា’’។
Aññe ca uttarakuruṃ, esanāya durāsadā’’.
តេសំ មម សិស្សានំ អន្តរេ អញ្ញេ ឯកច្ចេ គោយានំ អបរគោយានំ ទីបំ គច្ឆន្តិ, ឯកច្ចេ បុព្ពវិទេហកំ ទីបំ គច្ឆន្តិ, ឯកច្ចេ ឧត្តរកុរុំ ទីបំ គច្ឆន្តិ, តេ ទុរាសទា ឯតេសុ ឋានេសុ ឯសនាយ គវេសនាយ បច្ចយបរិយេសនាយ គច្ឆន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
Tesaṃ mama sissānaṃ antare aññe ekacce goyānaṃ aparagoyānaṃ dīpaṃ gacchanti, ekacce pubbavidehakaṃ dīpaṃ gacchanti, ekacce uttarakuruṃ dīpaṃ gacchanti, te durāsadā etesu ṭhānesu esanāya gavesanāya paccayapariyesanāya gacchantīti sambandho.
១៨៧.
187.
‘‘បុរតោ បេសេន្តិ ខារិំ, បច្ឆតោ ច វជន្តិ តេ;
‘‘Purato pesenti khāriṃ, pacchato ca vajanti te;
ចតុវីសសហស្សេហិ, ឆាទិតំ ហោតិ អម្ពរំ’’។
Catuvīsasahassehi, chāditaṃ hoti ambaraṃ’’.
តេ មម សិស្សា អាកាសេន គច្ឆមានា ខារិំ តាបសបរិក្ខារភរិតំ កាជំ បុរតោ បេសេន្តិ បឋមំ អភិមុខញ្ច តំ បេសេត្វា សយំ តស្ស បច្ឆតោ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ។ ឯវំ គច្ឆមានេហិ ចតុវីសសហស្សេហិ តាបសេហិ អម្ពរំ អាកាសតលំ ឆាទិតំ បដិច្ឆន្នំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ។
Te mama sissā ākāsena gacchamānā khāriṃ tāpasaparikkhārabharitaṃ kājaṃ purato pesenti paṭhamaṃ abhimukhañca taṃ pesetvā sayaṃ tassa pacchato gacchantīti attho. Evaṃ gacchamānehi catuvīsasahassehi tāpasehi ambaraṃ ākāsatalaṃ chāditaṃ paṭicchannaṃ hotīti sambandho.
១៨៨.
188.
‘‘អគ្គិបាកី អនគ្គី ច, ទន្តោទុក្ខលិកាបិ ច;
‘‘Aggipākī anaggī ca, dantodukkhalikāpi ca;
អស្មេន កោដ្ដិតា កេចិ, បវត្តផលភោជនា’’។
Asmena koṭṭitā keci, pavattaphalabhojanā’’.
តត្ថ កេចិ ឯកច្ចេ មម សិស្សា អគ្គិបាកី ផលាផលបណ្ណាទយោ បចិត្វា ខាទន្តិ, ឯកច្ចេ អនគ្គី អគ្គីហិ អបចិត្វា អាមកមេវ ខាទន្តិ, ឯកច្ចេ ទន្តិកា ទន្តេហិយេវ តចំ ឧប្បាដេត្វា ខាទន្តិ។ ឯកច្ចេ ឧទុក្ខលិកា ឧទុក្ខលេហិ កោដ្ដេត្វា ខាទន្តិ។ ឯកច្ចេ អស្មេន កោដ្ដិតា បាសាណេន កោដ្ដេត្វា ខាទន្តិ។ ឯកច្ចេ សយំបតិតផលាហារាតិ សម្ពន្ធោ។
Tattha keci ekacce mama sissā aggipākī phalāphalapaṇṇādayo pacitvā khādanti, ekacce anaggī aggīhi apacitvā āmakameva khādanti, ekacce dantikā dantehiyeva tacaṃ uppāṭetvā khādanti. Ekacce udukkhalikā udukkhalehi koṭṭetvā khādanti. Ekacce asmena koṭṭitā pāsāṇena koṭṭetvā khādanti. Ekacce sayaṃpatitaphalāhārāti sambandho.
១៨៩.
189.
‘‘ឧទកោរោហណា កេចិ, សាយំ បាតោ សុចីរតា;
‘‘Udakorohaṇā keci, sāyaṃ pāto sucīratā;
តោយាភិសេចនករា, មម សិស្សា ទុរាសទា’’។
Toyābhisecanakarā, mama sissā durāsadā’’.
ទុរាសទា មម សិស្សា កេចិ សុចីរតា សុទ្ធិកាមា សាយំ បាតោ ច ឧទកោរោហណា ឧទកបវេសកាតិ អត្ថោ។ កេចិ តោយាភិសេចនករា ឧទកេន អត្តនិ អភិសិញ្ចនករាតិ អត្ថោ។
Durāsadā mama sissā keci sucīratā suddhikāmā sāyaṃ pāto ca udakorohaṇā udakapavesakāti attho. Keci toyābhisecanakarā udakena attani abhisiñcanakarāti attho.
១៩០.
190.
‘‘បរូឡ្ហកច្ឆនខលោមា , បង្កទន្តា រជស្សិរា;
‘‘Parūḷhakacchanakhalomā , paṅkadantā rajassirā;
គន្ធិតា សីលគន្ធេន, មម សិស្សា ទុរាសទា’’។
Gandhitā sīlagandhena, mama sissā durāsadā’’.
តត្ថ តេ ទុរាសទា មម សិស្សា កច្ឆេសុ ឧភយកច្ឆេសុ ច ហត្ថបាទេសុ ច បរូឡ្ហា សញ្ជាតា, ទីឃនខលោមាតិ អត្ថោ។ ខុរកម្មរហិតត្តា អមណ្ឌិតា អបសាធិតាតិ អធិប្បាយោ។ បង្កទន្តាតិ ឥដ្ឋកចុណ្ណខីរបាសាណចុណ្ណាទីហិ ធវលមកតត្តា មលគ្គហិតទន្តាតិ អត្ថោ។ រជស្សិរាតិ តេលមក្ខនាទិរហិតត្តា ធូលីហិ មក្ខិតសីសាតិ អត្ថោ។ គន្ធិតា សីលគន្ធេនាតិ ឈានសមាធិសមាបត្តីហិ សម្បយុត្តសីលេន សមង្គីភូតត្តា លោកិយសីលគន្ធេន សព្ពត្ថ សុគន្ធីភូតាតិ អត្ថោ។ មម សិស្សា ទុរាសទាតិ ឥមេហិ វុត្តប្បការគុណេហិ សមន្នាគតត្តា អាសាទេតុំ ឃដ្ដេតុំ អសក្កុណេយ្យា មម សិស្សាតិ សម្ពន្ធោ។
Tattha te durāsadā mama sissā kacchesu ubhayakacchesu ca hatthapādesu ca parūḷhā sañjātā, dīghanakhalomāti attho. Khurakammarahitattā amaṇḍitā apasādhitāti adhippāyo. Paṅkadantāti iṭṭhakacuṇṇakhīrapāsāṇacuṇṇādīhi dhavalamakatattā malaggahitadantāti attho. Rajassirāti telamakkhanādirahitattā dhūlīhi makkhitasīsāti attho. Gandhitā sīlagandhenāti jhānasamādhisamāpattīhi sampayuttasīlena samaṅgībhūtattā lokiyasīlagandhena sabbattha sugandhībhūtāti attho. Mama sissā durāsadāti imehi vuttappakāraguṇehi samannāgatattā āsādetuṃ ghaṭṭetuṃ asakkuṇeyyā mama sissāti sambandho.
១៩១.
191.
‘‘បាតោវ សន្និបតិត្វា, ជដិលា ឧគ្គតាបនា;
‘‘Pātova sannipatitvā, jaṭilā uggatāpanā;
លាភាលាភំ បកិត្តេត្វា, គច្ឆន្តិ អម្ពរេ តទា’’។
Lābhālābhaṃ pakittetvā, gacchanti ambare tadā’’.
តត្ថ បាតោវ សន្និបតិត្វាតិ សត្តម្យត្ថេ តោបច្ចយោ, បាតរាសកាលេយេវ មម សន្តិកេ រាសិភូតាតិ អត្ថោ។ ឧគ្គតាបនា បាកដតបា បត្ថដតបា ជដិលា ជដាធារិនោ តាបសា។ លាភាលាភំ បកិត្តេត្វា ខុទ្ទកេ ច មហន្តេ ច លាភេ បាកដេ កត្វា តទា តស្មិំ កាលេ អម្ពរេ អាកាសតលេ គច្ឆន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
Tattha pātova sannipatitvāti sattamyatthe topaccayo, pātarāsakāleyeva mama santike rāsibhūtāti attho. Uggatāpanā pākaṭatapā patthaṭatapā jaṭilā jaṭādhārino tāpasā. Lābhālābhaṃ pakittetvā khuddake ca mahante ca lābhe pākaṭe katvā tadā tasmiṃ kāle ambare ākāsatale gacchantīti sambandho.
១៩២. បុន តេសំយេវ គុណេ បកាសេន្តោ ឯតេសំ បក្កមន្តានន្តិអាទិមាហ។ តត្ថ អាកាសេ វា ថលេ វា បក្កមន្តានំ គច្ឆន្តានំ ឯតេសំ តាបសានំ វាកចីរជនិតោ មហាសទ្ទោ បវត្តតីតិ អត្ថោ។ មុទិតា ហោន្តិ ទេវតាតិ ឯវំ មហាសទ្ទំ បវត្តេត្វា គច្ឆន្តានំ អជិនចម្មសទ្ទេន សន្តុដ្ឋា ‘‘សាធុ សាធុ, អយ្យា’’តិ សោមនស្សជាតា ទេវតា មុទិតា សន្តុដ្ឋា ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
192. Puna tesaṃyeva guṇe pakāsento etesaṃ pakkamantānantiādimāha. Tattha ākāse vā thale vā pakkamantānaṃ gacchantānaṃ etesaṃ tāpasānaṃ vākacīrajanito mahāsaddo pavattatīti attho. Muditā honti devatāti evaṃ mahāsaddaṃ pavattetvā gacchantānaṃ ajinacammasaddena santuṭṭhā ‘‘sādhu sādhu, ayyā’’ti somanassajātā devatā muditā santuṭṭhā hontīti sambandho.
១៩៣. ទិសោទិសន្តិ តេ ឥសយោ អន្តលិក្ខចរា អាកាសចារិនោ ទក្ខិណាទិសានុទិសំ បក្កមន្តិ គច្ឆន្តីតិ សម្ពន្ធោ។ សកេ ពលេនុបត្ថទ្ធាតិ អត្តនោ សរីរពលេន វា ឈានពលេន វា សមន្នាគតា យទិច្ឆកំ យត្ថ យត្ថ គន្តុកាមា, តត្ថ តត្ថេវ គច្ឆន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
193.Disodisanti te isayo antalikkhacarā ākāsacārino dakkhiṇādisānudisaṃ pakkamanti gacchantīti sambandho. Sake balenupatthaddhāti attano sarīrabalena vā jhānabalena vā samannāgatā yadicchakaṃ yattha yattha gantukāmā, tattha tattheva gacchantīti sambandho.
១៩៤. បុន តេសមេវានុភាវំ បកាសេន្តោ បថវីកម្បកា ឯតេតិអាទិមាហ។ តទា ឯតេ សព្ពត្ថ ឥច្ឆាចារា បថវីកម្បកា មេទនីសញ្ចលនជាតិកា នភចារិនោ អាកាសចារិនោ។ ឧគ្គតេជាតិ ឧគ្គតតេជា បត្ថដតេជា ទុប្បសហា បសយ្ហ អភិភវិត្វា បវត្តិតុំ អសក្កុណេយ្យាតិ ទុប្បសហា។ សាគរោវ អខោភិយាតិ អញ្ញេហិ អខោភិយោ អនាលុឡិតោ សាគរោ ឥវ សមុទ្ទោ វិយ អញ្ញេហិ អខោភិយា កម្បេតុំ អសក្កុណេយ្យា ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
194. Puna tesamevānubhāvaṃ pakāsento pathavīkampakā etetiādimāha. Tadā ete sabbattha icchācārā pathavīkampakā medanīsañcalanajātikā nabhacārino ākāsacārino. Uggatejāti uggatatejā patthaṭatejā duppasahā pasayha abhibhavitvā pavattituṃ asakkuṇeyyāti duppasahā. Sāgarova akhobhiyāti aññehi akhobhiyo anāluḷito sāgaro iva samuddo viya aññehi akhobhiyā kampetuṃ asakkuṇeyyā hontīti sambandho.
១៩៥. ឋានចង្កមិនោ កេចីតិ តេសំ មម សិស្សានំ អន្តរេ ឯកច្ចេ ឥសយោ ឋានិរិយាបថចង្កមនិរិយាបថសម្បន្នា, ឯកច្ចេ ឥសយោ នេសជ្ជិកា និសជ្ជិរិយាបថសម្បន្នា, ឯកច្ចេ ឥសយោ បវត្តភោជនា សយំបតិតបណ្ណាហារា ឯវរូបេហិ គុណេហិ យុត្តត្តា ទុរាសទាតិ សម្ពន្ធោ។
195.Ṭhānacaṅkamino kecīti tesaṃ mama sissānaṃ antare ekacce isayo ṭhāniriyāpathacaṅkamaniriyāpathasampannā, ekacce isayo nesajjikā nisajjiriyāpathasampannā, ekacce isayo pavattabhojanā sayaṃpatitapaṇṇāhārā evarūpehi guṇehi yuttattā durāsadāti sambandho.
១៩៦. តេ សព្ពេ ថោមេន្តោ មេត្តាវិហារិនោតិអាទិមាហ។ តត្ថ ‘‘អបរិមាណេសុ ចក្កវាឡេសុ អបរិមាណា សត្តា សុខី ហោន្តូ’’តិអាទិនា សិនេហលក្ខណាយ មេត្តាយ ផរិត្វា វិហរន្តិ, អត្តភាវំ បវត្តេន្តីតិ មេត្តាវិហារិនោ ឯតេ មម សិស្សាតិ អត្ថោ។ សព្ពេ តេ ឥសយោ សព្ពបាណិនំ សព្ពេសំ សត្តានំ ហិតេសី ហិតគវេសកា។ អនត្តុក្កំសកា អត្តានំ ន ឧក្កំសកា អមានិនោ កស្សចិ កញ្ចិ បុគ្គលំ ន វម្ភេន្តិ នីចំ កត្វា ន មញ្ញន្តីតិ អត្ថោ។
196. Te sabbe thomento mettāvihārinotiādimāha. Tattha ‘‘aparimāṇesu cakkavāḷesu aparimāṇā sattā sukhī hontū’’tiādinā sinehalakkhaṇāya mettāya pharitvā viharanti, attabhāvaṃ pavattentīti mettāvihārino ete mama sissāti attho. Sabbe te isayo sabbapāṇinaṃ sabbesaṃ sattānaṃ hitesī hitagavesakā. Anattukkaṃsakā attānaṃ na ukkaṃsakā amānino kassaci kañci puggalaṃ na vambhenti nīcaṃ katvā na maññantīti attho.
១៩៧. តេ មម សិស្សា សីលសមាធិសមាបត្តិគុណយុត្តត្តា សីហរាជា ឥវ អច្ឆម្ភីតា និព្ភយា, គជរាជា ឥវ ហត្ថិរាជា វិយ ថាមវា សរីរពលឈានពលសម្បន្នា ព្យគ្ឃរាជា ឥវ, ទុរាសទា ឃដ្ដេតុមសក្កុណេយ្យា មម សន្តិកេ អាគច្ឆន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
197. Te mama sissā sīlasamādhisamāpattiguṇayuttattā sīharājā iva acchambhītā nibbhayā, gajarājā iva hatthirājā viya thāmavā sarīrabalajhānabalasampannā byaggharājā iva, durāsadā ghaṭṭetumasakkuṇeyyā mama santike āgacchantīti sambandho.
១៩៨. តតោ អត្តនោ អានុភាវស្ស ទស្សនលេសេន បកាសេន្តោ វិជ្ជាធរាតិអាទិមាហ។ តត្ថ មន្តសជ្ឈាយាទិវិជ្ជាធរា ច រុក្ខបព្ពតាទីសុ វសន្តា ភុម្មទេវតា ច ភូមដ្ឋថលដ្ឋា នាគា ច គន្ធព្ពទេវា ច ចណ្ឌា រក្ខសា ច កុម្ភណ្ឌា ទេវា ច ទានវា ទេវា ច ឥច្ឆិតិច្ឆិតនិម្មានសមត្ថា គរុឡា ច តំ សរំ ឧបជីវន្តីតិ សម្ពន្ធោ, តស្មិំ សរេ សរស្ស សមីបេ វសន្តីតិ អត្ថោ។
198. Tato attano ānubhāvassa dassanalesena pakāsento vijjādharātiādimāha. Tattha mantasajjhāyādivijjādharā ca rukkhapabbatādīsu vasantā bhummadevatā ca bhūmaṭṭhathalaṭṭhā nāgā ca gandhabbadevā ca caṇḍā rakkhasā ca kumbhaṇḍā devā ca dānavā devā ca icchiticchitanimmānasamatthā garuḷā ca taṃ saraṃ upajīvantīti sambandho, tasmiṃ sare sarassa samīpe vasantīti attho.
១៩៩. បុនបិ តេសំយេវ អត្តនោ សិស្សតាបសានំ គុណេ វណ្ណេន្តោ តេ ជដា ខារិភរិតាតិអាទិមាហ។ តំ សព្ពំ ឧត្តានត្ថមេវ។ ខារិភារន្តិ ឧទញ្ចនកមណ្ឌលុអាទិកំ តាបសបរិក្ខារំ។
199. Punapi tesaṃyeva attano sissatāpasānaṃ guṇe vaṇṇento te jaṭā khāribharitātiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthameva. Khāribhāranti udañcanakamaṇḍaluādikaṃ tāpasaparikkhāraṃ.
២០៧. បុនបិ អត្តនោ គុណេ បកាសេន្តោ ឧប្បាតេ សុបិនេ ចាបីតិអាទិមាហ។ តត្ថ ព្រាហ្មណសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតត្តា នក្ខត្តបាឋេ ច ឆេកត្តា ‘‘ឥមស្ស រាជកុមារស្ស ឧប្បន្ននក្ខត្តំ សុភំ អសុភ’’ន្តិ ឧប្បាតលក្ខណេ ច សុបិនេ ច បវត្តិំ បុច្ឆិតេន ‘‘ឥទំ សុបិនំ សុភំ, ឥទំ អសុភ’’ន្តិ សុបិននិប្ផត្តិកថនេ ច សព្ពេសំ ឥត្ថិបុរិសានំ ហត្ថបាទលក្ខណកថនេ ច សុដ្ឋុ សិក្ខិតោ សកលជម្ពុទីបេ បវត្តមានំ មន្តបទំ លក្ខណមន្តកោដ្ឋាសំ សព្ពំ អហំ តទា មម តាបសកាលេ ធារេមីតិ សម្ពន្ធោ។
207. Punapi attano guṇe pakāsento uppāte supine cāpītiādimāha. Tattha brāhmaṇasippesu nipphattiṃ gatattā nakkhattapāṭhe ca chekattā ‘‘imassa rājakumārassa uppannanakkhattaṃ subhaṃ asubha’’nti uppātalakkhaṇe ca supine ca pavattiṃ pucchitena ‘‘idaṃ supinaṃ subhaṃ, idaṃ asubha’’nti supinanipphattikathane ca sabbesaṃ itthipurisānaṃ hatthapādalakkhaṇakathane ca suṭṭhu sikkhito sakalajambudīpe pavattamānaṃ mantapadaṃ lakkhaṇamantakoṭṭhāsaṃ sabbaṃ ahaṃ tadā mama tāpasakāle dhāremīti sambandho.
២០៨. អត្តនោ ព្យាករណំ ពុទ្ធគុណបុព្ពង្គមំ បកាសេន្តោ អនោមទស្សីតិអាទិមាហ។ តត្ថ ន ឱមកន្តិ អនោមំ។ មំសចក្ខុទិព្ពចក្ខុសមន្តចក្ខុធម្មចក្ខុពុទ្ធចក្ខូហិ សព្ពសត្តានំ បស្សនំ ទស្សនំ នាម, អនោមំ ទស្សនំ យស្ស ភគវតោ សោ ភគវា អនោមទស្សី។ ភាគ្យវន្តតាទីហិ ការណេហិ ភគវា លោកស្ស ជេដ្ឋសេដ្ឋត្តា លោកជេដ្ឋោ ឧសភោ និសភោ អាសភោតិ តយោ គវជេដ្ឋកា។ តត្ថ គវសតជេដ្ឋកោ ឧសភោ, គវសហស្សជេដ្ឋកោ និសភោ, គវសតសហស្សជេដ្ឋកោ អាសភោ, នរានំ អាសភោ នរាសភោ បដិវិទ្ធសព្ពធម្មោ, សម្ពុទ្ធោ វិវេកកាមោ ឯកីភាវំ ឥច្ឆន្តោ ហិមវន្តំ ហិមាលយបព្ពតំ ឧបាគមីតិ សម្ពន្ធោ។
208. Attano byākaraṇaṃ buddhaguṇapubbaṅgamaṃ pakāsento anomadassītiādimāha. Tattha na omakanti anomaṃ. Maṃsacakkhudibbacakkhusamantacakkhudhammacakkhubuddhacakkhūhi sabbasattānaṃ passanaṃ dassanaṃ nāma, anomaṃ dassanaṃ yassa bhagavato so bhagavā anomadassī. Bhāgyavantatādīhi kāraṇehi bhagavā lokassa jeṭṭhaseṭṭhattā lokajeṭṭho usabho nisabho āsabhoti tayo gavajeṭṭhakā. Tattha gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako nisabho, gavasatasahassajeṭṭhako āsabho, narānaṃ āsabho narāsabho paṭividdhasabbadhammo, sambuddho vivekakāmo ekībhāvaṃ icchanto himavantaṃ himālayapabbataṃ upāgamīti sambandho.
២០៩. អជ្ឈោគាហេត្វា ហិមវន្តន្តិ ហិមវន្តសមីបំ ឱគាហេត្វា បវិសិត្វាតិ អត្ថោ។ សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ។
209.Ajjhogāhetvā himavantanti himavantasamīpaṃ ogāhetvā pavisitvāti attho. Sesaṃ uttānatthameva.
២១០-១. ជលិតំ ជលមានំ ឥន្ទីវរបុប្ផំ ឥវ, ហុតាសនំ ហោមស្ស អាសនំ, អាទិត្តំ អាភាយុតំ អគ្គិក្ខន្ធំ ឥវ, គគនេ អាកាសេ ជោតមានំ វិជ្ជុ ឥវ, សុដ្ឋុ ផុល្លំ សាលរាជំ ឥវ, និសិន្នំ លោកនាយកំ អទ្ទសន្តិ សម្ពន្ធោ។
210-1.Jalitaṃ jalamānaṃ indīvarapupphaṃ iva, hutāsanaṃ homassa āsanaṃ, ādittaṃ ābhāyutaṃ aggikkhandhaṃ iva, gagane ākāse jotamānaṃ vijju iva, suṭṭhu phullaṃ sālarājaṃ iva, nisinnaṃ lokanāyakaṃ addasanti sambandho.
២១៣. ទេវានំ ទេវោ ទេវទេវោ, តំ ទេវទេវំ ទិស្វាន តស្ស លក្ខណំ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណសញ្ជាននការណំ។ ‘‘ពុទ្ធោ នុ ខោ ន វា ពុទ្ធោ’’តិ ឧបធារយិំ វិចារេសិំ។ ចក្ខុមំ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមន្តំ ជិនំ កេន ការណេន បស្សាមីតិ សម្ពន្ធោ។
213. Devānaṃ devo devadevo, taṃ devadevaṃ disvāna tassa lakkhaṇaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasañjānanakāraṇaṃ. ‘‘Buddho nu kho na vā buddho’’ti upadhārayiṃ vicāresiṃ. Cakkhumaṃ pañcahi cakkhūhi cakkhumantaṃ jinaṃ kena kāraṇena passāmīti sambandho.
២១៤. ចរណុត្តមេ ឧត្តមបាទតលេ សហស្សារានិ ចក្កលក្ខណានិ ទិស្សន្តិ, អហំ តស្ស ភគវតោ តានិ លក្ខណានិ ទិស្វា តថាគតេ និដ្ឋំ គច្ឆិំ សន្និដ្ឋានំ អគមាសិ, និស្សន្ទេហោ អាសិន្តិ អត្ថោ។ សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ។
214.Caraṇuttame uttamapādatale sahassārāni cakkalakkhaṇāni dissanti, ahaṃ tassa bhagavato tāni lakkhaṇāni disvā tathāgate niṭṭhaṃ gacchiṃ sanniṭṭhānaṃ agamāsi, nissandeho āsinti attho. Sesaṃ uttānatthameva.
២១៨. សយម្ភូ សយមេវ ភូតា។ អមិតោទយ អមិតានំ អបរិមាណានំ គុណានំ ឧទយ ឧដ្ឋានដ្ឋាន , ឥទំ បទទ្វយំ អាលបនមេវ។ ឥមំ លោកំ ឥមំ សត្តលោកំ សំ សុដ្ឋុ ឧទ្ធរសិ សំសារតោ ឧទ្ធរិត្វា និព្ពានថលំ បាបេសីតិ អត្ថោ។ តេ សព្ពេ សត្តា តវ ទស្សនំ អាគម្ម អាគន្ត្វា កង្ខាសោតំ វិចិកិច្ឆាមហោឃំ តរន្តិ អតិក្កមន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
218.Sayambhū sayameva bhūtā. Amitodaya amitānaṃ aparimāṇānaṃ guṇānaṃ udaya uṭṭhānaṭṭhāna , idaṃ padadvayaṃ ālapanameva. Imaṃ lokaṃ imaṃ sattalokaṃ saṃ suṭṭhu uddharasi saṃsārato uddharitvā nibbānathalaṃ pāpesīti attho. Te sabbe sattā tava dassanaṃ āgamma āgantvā kaṅkhāsotaṃ vicikicchāmahoghaṃ taranti atikkamantīti sambandho.
២១៩. ភគវន្តំ ថោមេន្តោ តាបសោ តុវំ សត្ថាតិអាទិមាហ។ តត្ថ, ភន្តេ, សព្ពញ្ញុ តុវំ សទេវកស្ស លោកស្ស សត្ថា អាចរិយោ ឧត្តមដ្ឋេន ត្វមេវ កេតុ ឧច្ចោ, សកលលោកេ បកាសនដ្ឋេន ត្វមេវ ធជោ, លោកត្តយេ ឧគ្គតត្តា ត្វមេវ យូបោ ឧស្សាបិតថម្ភសទិសោ, បាណិនំ សព្ពសត្តានំ ត្វមេវ បរាយណោ ឧត្តមគមនីយដ្ឋានំ ត្វមេវ បតិដ្ឋា បតិដ្ឋដ្ឋានំ លោកស្ស មោហន្ធការវិធមនតោ ត្វមេវ ទីបោ តេលបទីបោ វិយ, ទ្វិបទុត្តមោ ទ្វិបទានំ ទេវព្រហ្មមនុស្សានំ ឧត្តមោ សេដ្ឋោតិ សម្ពន្ធោ។
219. Bhagavantaṃ thomento tāpaso tuvaṃ satthātiādimāha. Tattha, bhante, sabbaññu tuvaṃ sadevakassa lokassa satthā ācariyo uttamaṭṭhena tvameva ketu ucco, sakalaloke pakāsanaṭṭhena tvameva dhajo, lokattaye uggatattā tvameva yūpo ussāpitathambhasadiso, pāṇinaṃ sabbasattānaṃ tvameva parāyaṇo uttamagamanīyaṭṭhānaṃ tvameva patiṭṭhā patiṭṭhaṭṭhānaṃ lokassa mohandhakāravidhamanato tvameva dīpo telapadīpo viya, dvipaduttamo dvipadānaṃ devabrahmamanussānaṃ uttamo seṭṭhoti sambandho.
២២០. បុន ភគវន្តំយេវ ថោមេន្តោ សក្កា សមុទ្ទេ ឧទកន្តិអាទិមាហ។ តត្ថ ចតុរាសីតិយោជនសហស្សគម្ភីរេ សមុទ្ទេ ឧទកំ អាឡ្ហកេន បមេតុំ មិនិតុំ សក្កា ភវេយ្យ, ភន្តេ, សព្ពញ្ញុ តវ ញាណំ ‘‘ឯត្តកំ បមាណ’’ន្តិ បមេតវេ មិនិតុំ ន ត្វេវ សក្កាតិ អត្ថោ។
220. Puna bhagavantaṃyeva thomento sakkā samudde udakantiādimāha. Tattha caturāsītiyojanasahassagambhīre samudde udakaṃ āḷhakena pametuṃ minituṃ sakkā bhaveyya, bhante, sabbaññu tava ñāṇaṃ ‘‘ettakaṃ pamāṇa’’nti pametave minituṃ na tveva sakkāti attho.
២២១. តុលមណ្ឌលេ តុលបញ្ជរេ ឋបេត្វា បថវិំ មេទនិំ ធារេតុំ សក្កា, ភន្តេ, សព្ពញ្ញុ តវ ញាណំ ធារេតុំ ន តុ ឯវ សក្កាតិ សម្ពន្ធោ។
221.Tulamaṇḍale tulapañjare ṭhapetvā pathaviṃ medaniṃ dhāretuṃ sakkā, bhante, sabbaññu tava ñāṇaṃ dhāretuṃ na tu eva sakkāti sambandho.
២២២. ភន្តេ, សព្ពញ្ញុ អាកាសោ សកលន្តលិក្ខំ រជ្ជុយា វា អង្គុលេន វា មិនិតុំ សក្កា ភវេយ្យ, តវ បន ញាណំ ញាណាកាសំ ន តុ ឯវ បមេតវេ មិនិតុំ សក្កាតិ អត្ថោ។
222. Bhante, sabbaññu ākāso sakalantalikkhaṃ rajjuyā vā aṅgulena vā minituṃ sakkā bhaveyya, tava pana ñāṇaṃ ñāṇākāsaṃ na tu eva pametave minituṃ sakkāti attho.
២២៣. មហាសមុទ្ទេ ឧទកន្តិ ចតុរាសីតិយោជនសហស្សគម្ភីរេ សាគរេ អខិលំ ឧទកញ្ច, ចតុនហុតាធិកទ្វិយោជនសតសហស្សពហលំ អខិលំ បថវិញ្ច ជហេ ជហេយ្យ អតិក្កមេយ្យ សមំ ករេយ្យ ពុទ្ធស្ស ញាណំ ឧបាទាយ គហេត្វា តុលេយ្យ សមំ ករេយ្យ។ ឧបមាតោ ឧបមាវសេន ន យុជ្ជរេ ន យោជេយ្យុំ។ ញាណមេវ អធិកន្តិ អត្ថោ។
223.Mahāsamudde udakanti caturāsītiyojanasahassagambhīre sāgare akhilaṃ udakañca, catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalaṃ akhilaṃ pathaviñca jahe jaheyya atikkameyya samaṃ kareyya buddhassa ñāṇaṃ upādāya gahetvā tuleyya samaṃ kareyya. Upamāto upamāvasena na yujjare na yojeyyuṃ. Ñāṇameva adhikanti attho.
២២៤. ចក្ខុម បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមន្ត, អាលបនមេតំ។ សហ ទេវេហិ បវត្តស្ស លោកស្ស, ភុម្មត្ថេ សាមិវចនំ។ សទេវកេ លោកស្មិំ អន្តរេ យេសំ យត្តកានំ សត្តានំ ចិត្តំ បវត្តតិ។ ឯតេ តត្តកា សចិត្តកា សត្តា តវ ញាណម្ហិ អន្តោជាលគតា ញាណជាលស្មិំ អន្តោ បវិដ្ឋាតិ សម្ពន្ធោ, ញាណជាលេន សព្ពសត្តេ បស្សសីតិ អត្ថោ។
224.Cakkhuma pañcahi cakkhūhi cakkhumanta, ālapanametaṃ. Saha devehi pavattassa lokassa, bhummatthe sāmivacanaṃ. Sadevake lokasmiṃ antare yesaṃ yattakānaṃ sattānaṃ cittaṃ pavattati. Ete tattakā sacittakā sattā tava ñāṇamhi antojālagatā ñāṇajālasmiṃ anto paviṭṭhāti sambandho, ñāṇajālena sabbasatte passasīti attho.
២២៥. ភន្តេ , សព្ពញ្ញុ សព្ពធម្មជាននក, ត្វំ យេន ញាណេន ចតុមគ្គសម្បយុត្តេន សកលំ ឧត្តមំ ពោធិំ និព្ពានំ បត្តោ អធិគតោ អសិ ភវសិ, តេន ញាណេន បរតិត្ថិយេ អញ្ញតិត្ថិយេ មទ្ទសី អភិភវសីតិ សម្ពន្ធោ។
225. Bhante , sabbaññu sabbadhammajānanaka, tvaṃ yena ñāṇena catumaggasampayuttena sakalaṃ uttamaṃ bodhiṃ nibbānaṃ patto adhigato asi bhavasi, tena ñāṇena paratitthiye aññatitthiye maddasī abhibhavasīti sambandho.
២២៦. តេន តាបសេន ថោមិតាការំ បកាសេន្តា ធម្មសង្គាហកា ថេរា ឥមា គាថា ថវិត្វានាតិ អាហំសុ។ តត្ថ ឥមា គាថាតិ ឯត្តកាហិ គាថាហិ ថវិត្វាន ថោមនំ កត្វាន នាមេន សុរុចិ នាម តាបសោ សេសដ្ឋកថាសុ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១៨៩-១៩០; ធ. ប. អដ្ឋ. ១.សារិបុត្តត្ថេរវត្ថុ) បន ‘‘សរទមាណវោ’’តិ អាគតោ។ សោ អដ្ឋកថានយតោ បាឋោយេវ បមាណំ, អថ វា សុន្ទរា រុចិ អជ្ឈាសយោ និព្ពានាលយោ អស្សាតិ សុរុចិ។ សរតិ គច្ឆតិ ឥន្ទ្រិយទមនាយ បវត្តតីតិ សរទោ, ឥតិ ទ្វយម្បិ តស្សេវ នាមំ។ សោ សុរុចិតាបសោ អជិនចម្មំ បត្ថរិត្វាន បថវិយំ និសីទិ, អច្ចាសន្នាទយោ ឆ និសជ្ជទោសេ វជ្ជេត្វា សរទោ និសីទីតិ អត្ថោ។
226. Tena tāpasena thomitākāraṃ pakāsentā dhammasaṅgāhakā therā imā gāthā thavitvānāti āhaṃsu. Tattha imā gāthāti ettakāhi gāthāhi thavitvāna thomanaṃ katvāna nāmena suruci nāma tāpaso sesaṭṭhakathāsu (a. ni. aṭṭha. 1.1.189-190; dha. pa. aṭṭha. 1.sāriputtattheravatthu) pana ‘‘saradamāṇavo’’ti āgato. So aṭṭhakathānayato pāṭhoyeva pamāṇaṃ, atha vā sundarā ruci ajjhāsayo nibbānālayo assāti suruci. Sarati gacchati indriyadamanāya pavattatīti sarado, iti dvayampi tasseva nāmaṃ. So surucitāpaso ajinacammaṃ pattharitvāna pathaviyaṃ nisīdi, accāsannādayo cha nisajjadose vajjetvā sarado nisīdīti attho.
២២៧. តត្ថ និសិន្នោ តាបសោ តស្ស ភគវតោ ញាណមេវ ថោមេន្តោ ចុល្លាសីតិសហស្សានីតិអាទិមាហ ។ តត្ថ ចុល្លាសីតិសហស្សានីតិ ចតុរាសីតិសហស្សានិ, គិរិរាជា មេរុបព្ពតរាជា, មហណ្ណវេ សាគរេ អជ្ឈោគាឡ្ហោ អធិឱគាឡ្ហោ បវិដ្ឋោ, តាវទេវ តត្តកានិ ចតុរាសីតិសហស្សានិ អច្ចុគ្គតោ អតិឧគ្គតោ ឥទានិ បវុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ។
227. Tattha nisinno tāpaso tassa bhagavato ñāṇameva thomento cullāsītisahassānītiādimāha . Tattha cullāsītisahassānīti caturāsītisahassāni, girirājā merupabbatarājā, mahaṇṇave sāgare ajjhogāḷho adhiogāḷho paviṭṭho, tāvadeva tattakāni caturāsītisahassāni accuggato atiuggato idāni pavuccatīti sambandho.
២២៨. តាវ អច្ចុគ្គតោ តថា អតិឧគ្គតោ នេរុ, សោ មហានេរុ អាយតោ ឧច្ចតោ ច វិត្ថារតោ ច ឯវំ មហន្តោ នេរុរាជា កោដិសតសហស្សិយោ សង្ខាណុភេទេន ចុណ្ណិតោ ចុណ្ណវិចុណ្ណំ កតោ អសិ។
228.Tāva accuggato tathā atiuggato neru, so mahāneru āyato uccato ca vitthārato ca evaṃ mahanto nerurājā koṭisatasahassiyo saṅkhāṇubhedena cuṇṇito cuṇṇavicuṇṇaṃ kato asi.
២២៩. ភន្តេ, សព្ពញ្ញុ តវ ញាណំ លក្ខេ ឋបិយមានម្ហិ ញាណេ សតំ វា សហស្សំ វា សតសហស្សំ វា ឯកេកំ ពិន្ទុំ កត្វា ឋបិតេ តទេវ មហានេរុស្ស ចុណ្ណំ ខយំ គច្ឆេយ្យ, តវ ញាណំ បមេតវេ បមាណំ កាតុំ ឯវ ន សក្កាតិ សម្ពន្ធោ។
229. Bhante, sabbaññu tava ñāṇaṃ lakkhe ṭhapiyamānamhi ñāṇe sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā ekekaṃ binduṃ katvā ṭhapite tadeva mahānerussa cuṇṇaṃ khayaṃ gaccheyya, tava ñāṇaṃ pametave pamāṇaṃ kātuṃ eva na sakkāti sambandho.
២៣០. សុខុមច្ឆិកេន សុខុមច្ឆិទ្ទេន ជាលេន យោ សកលមហាសមុទ្ទេ ឧទកំ បរិក្ខិបេ សមន្តតោ បរិក្ខំ ករេយ្យ, ឯវំ បរិក្ខិតេ យេ កេចិ បាណា ឧទកេ ជាតា សព្ពេ តេ អន្តោជាលគតា សិយុំ ភវេយ្យុន្តិ អត្ថោ។
230.Sukhumacchikena sukhumacchiddena jālena yo sakalamahāsamudde udakaṃ parikkhipe samantato parikkhaṃ kareyya, evaṃ parikkhite ye keci pāṇā udake jātā sabbe te antojālagatā siyuṃ bhaveyyunti attho.
២៣១. តមុបមេយ្យំ ទស្សេន្តោ តថេវ ហីតិអាទិមាហ។ តត្ថ យថា ឧទជា បាណា អន្តោជាលគតា ហោន្តិ, តថេវ មហាវីរ មហាពោធិអធិគមាយ វីរិយករ។ យេ កេចិ បុថុ អនេកា តិត្ថិយា មិច្ឆា តិត្ថករា ទិដ្ឋិគហនបក្ខន្ទា ទិដ្ឋិសង្ខាតគហនំ បវិដ្ឋា បរាមាសេន សភាវតោ បរតោ អាមសនលក្ខណាយ ទិដ្ឋិយា មោហិតា បិហិតា សន្តិ។
231. Tamupameyyaṃ dassento tatheva hītiādimāha. Tattha yathā udajā pāṇā antojālagatā honti, tatheva mahāvīra mahābodhiadhigamāya vīriyakara. Ye keci puthu anekā titthiyā micchā titthakarā diṭṭhigahanapakkhandā diṭṭhisaṅkhātagahanaṃ paviṭṭhā parāmāsena sabhāvato parato āmasanalakkhaṇāya diṭṭhiyā mohitā pihitā santi.
២៣២. តវ សុទ្ធេន និក្កិលេសេន ញាណេន អនាវរណទស្សិនា សព្ពធម្មានំ អាវរណរហិតទស្សនសីលេន ឯតេ សព្ពេ តិត្ថិយា អន្តោជាលគតា ញាណជាលស្សន្តោ បវេសិតា វា តថេវាតិ សម្ពន្ធោ។ ញាណំ តេ នាតិវត្តរេតិ តវ ញាណំ តេ តិត្ថិយា នាតិក្កមន្តីតិ អត្ថោ។
232. Tava suddhena nikkilesena ñāṇena anāvaraṇadassinā sabbadhammānaṃ āvaraṇarahitadassanasīlena ete sabbe titthiyā antojālagatā ñāṇajālassanto pavesitā vā tathevāti sambandho. Ñāṇaṃ te nātivattareti tava ñāṇaṃ te titthiyā nātikkamantīti attho.
២៣៣. ឯវំ វុត្តថោមនាវសានេ ភគវតោ អត្តនោ ព្យាករណារព្ភំ ទស្សេតុំ ភគវា តម្ហិ សមយេតិអាទិមាហ។ តត្ថ យស្មិំ សមយេ តាបសោ ភគវន្តំ ថោមេសិ, តស្មិំ ថោមនាយ បរិយោសានកាលេ សង្ខ្យាតិក្កន្តបរិវារតាយ មហាយសោ អនោមទស្សី ភគវា កិលេសមារាទីនំ ជិតត្តា ជិនោ។ សមាធិម្ហា អប្បិតសមាធិតោ វុដ្ឋហិត្វា សកលជម្ពុទីបំ ទិព្ពចក្ខុនា ឱលោកេសីតិ សម្ពន្ធោ។
233. Evaṃ vuttathomanāvasāne bhagavato attano byākaraṇārabbhaṃ dassetuṃ bhagavā tamhi samayetiādimāha. Tattha yasmiṃ samaye tāpaso bhagavantaṃ thomesi, tasmiṃ thomanāya pariyosānakāle saṅkhyātikkantaparivāratāya mahāyaso anomadassī bhagavā kilesamārādīnaṃ jitattā jino. Samādhimhā appitasamādhito vuṭṭhahitvā sakalajambudīpaṃ dibbacakkhunā olokesīti sambandho.
២៣៤-៥. តស្ស អនោមទស្សិស្ស ភគវតោ មុនិនោ មោនសង្ខាតេន ញាណេន សមន្នាគតស្ស និសភោ នាម សាវកោ សន្តចិត្តេហិ វូបសន្តកិលេសមានសេហិ តាទីហិ ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ អកម្បិយសភាវត្តា, តាទិភិ ខីណាសវេហិ សុទ្ធេហិ បរិសុទ្ធកាយកម្មាទិយុត្តេហិ ឆឡភិញ្ញេហិ តាទីហិ អដ្ឋហិ លោកធម្មេហិ អកម្បនសភាវេហិ សតសហស្សេហិ បរិវុតោ ពុទ្ធស្ស ចិត្តំ, អញ្ញាយ ជានិត្វា លោកនាយកំ ឧបេសិ, តាវទេវ សមីបំ អគមាសីតិ សម្ពន្ធោ។
234-5. Tassa anomadassissa bhagavato munino monasaṅkhātena ñāṇena samannāgatassa nisabho nāma sāvako santacittehi vūpasantakilesamānasehi tādīhi iṭṭhāniṭṭhesu akampiyasabhāvattā, tādibhi khīṇāsavehi suddhehi parisuddhakāyakammādiyuttehi chaḷabhiññehi tādīhi aṭṭhahi lokadhammehi akampanasabhāvehi satasahassehi parivuto buddhassa cittaṃ, aññāya jānitvā lokanāyakaṃ upesi, tāvadeva samīpaṃ agamāsīti sambandho.
២៣៦. តេ តថា អាគតា សមានា តត្ថ ភគវតោ សមីបេ។ អន្តលិក្ខេ អាកាសេ ឋិតា ភគវន្តំ បទក្ខិណំ អកំសុ។ តេ សព្ពេ បញ្ជលិកា នមស្សមានា អាកាសតោ ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ ឱតរុំ ឱរោហិំសូតិ សម្ពន្ធោ។
236. Te tathā āgatā samānā tattha bhagavato samīpe. Antalikkhe ākāse ṭhitā bhagavantaṃ padakkhiṇaṃ akaṃsu. Te sabbe pañjalikā namassamānā ākāsato buddhassa santike otaruṃ orohiṃsūti sambandho.
២៣៧. បុន ព្យាករណទានស្ស បុព្ពភាគការណំ បកាសេន្តោ សិតំ បាតុករីតិអាទិមាហ។ តំ សព្ពំ ឧត្តានត្ថមេវ។
237. Puna byākaraṇadānassa pubbabhāgakāraṇaṃ pakāsento sitaṃ pātukarītiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthameva.
២៤១. យោ មំ បុប្ផេនាតិ យោ តាបសោ មយិ ចិត្តំ បសាទេត្វា អនេកបុប្ផេន មំ បូជេសិ, ញាណញ្ច មេ អនុ បុនប្បុនំ ថវិ ថោមេសិ, តមហន្តិ តំ តាបសំ អហំ កិត្តយិស្សាមិ បាកដំ ករិស្សាមិ, មម ភាសតោ ភាសន្តស្ស វចនំ សុណោថ សវនវិសយំ ករោថ មនសិ ករោថ។
241.Yo maṃ pupphenāti yo tāpaso mayi cittaṃ pasādetvā anekapupphena maṃ pūjesi, ñāṇañca me anu punappunaṃ thavi thomesi, tamahanti taṃ tāpasaṃ ahaṃ kittayissāmi pākaṭaṃ karissāmi, mama bhāsato bhāsantassa vacanaṃ suṇotha savanavisayaṃ karotha manasi karotha.
២៥០. បច្ឆិមេ ភវសម្បត្តេតិ ព្យាករណំ ទទមានោ ភគវា អាហ។ តត្ថ បច្ឆិមេ បរិយោសានភូតេ ភវេ សម្បត្តេ សតិ។ មនុស្សត្តំ មនុស្សជាតិំ គមិស្សតិ, មនុស្សលោកេ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ អត្ថោ។ រូបសារធនសារវយសារកុលសារភោគសារបុញ្ញសារាទីហិ សារេហិ សារវន្តតាយ សារី នាម ព្រាហ្មណី កុច្ឆិនា ធារយិស្សតិ។
250.Pacchimebhavasampatteti byākaraṇaṃ dadamāno bhagavā āha. Tattha pacchime pariyosānabhūte bhave sampatte sati. Manussattaṃ manussajātiṃ gamissati, manussaloke uppajjissatīti attho. Rūpasāradhanasāravayasārakulasārabhogasārapuññasārādīhi sārehi sāravantatāya sārī nāma brāhmaṇī kucchinā dhārayissati.
២៥៣. ព្យាករណមូលមារភិ អបរិមេយ្យេ ឥតោ កប្បេតិ។ ឯត្ថ ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ កប្បសតសហស្សញ្ច បារមី បូរិតា, តថាបិ គាថាពន្ធសុខត្ថំ អន្តរកប្បានិ ឧបាទាយ ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។
253. Byākaraṇamūlamārabhi aparimeyye ito kappeti. Ettha dvinnaṃ aggasāvakānaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappasatasahassañca pāramī pūritā, tathāpi gāthābandhasukhatthaṃ antarakappāni upādāya evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ.
២៥៤. ‘‘សារិបុត្តោតិ នាមេន, ហេស្សតិ អគ្គសាវកោ’’តិ ព្យាករណមទាសិ, ព្យាករណំ ទត្វា តំ ថោមេន្តោ សោ ភគវា អយំ ភាគីរថីតិអាទិមាហ។ គង្គា, យមុនា, សរភូ, មហី, អចិរវតីតិ ឥមាសំ បញ្ចន្នំ គង្គានំ អន្តរេ អយំ ភាគីរថី នាម បឋមមហាគង្គា ហិមវន្តា បភាវិតា ហិមវន្តតោ អាគតា អនោតត្តទហតោ បភវា, មហោទធិំ មហាឧទកក្ខន្ធំ អប្បយន្តិ បាបុណន្តិ, មហាសមុទ្ទំ មហាសាគរំ អប្បេតិ ឧបគច្ឆតិ យថា, តថា ឯវ អយំ សារិបុត្តោ សកេ តីសុ វិសារទោ អត្តនោ កុលេ បវត្តមានេសុ តីសុ វេទេសុ វិសារទោ អបក្ខលិតញាណោ បត្ថដញាណោ។ បញ្ញាយ បារមិំ គន្ត្វា អត្តនោ សាវកញាណស្ស បរិយោសានំ គន្ត្វា, បាណិនេ សព្ពសត្តេ តប្បយិស្សតិ សន្តប្បេស្សតិ សុហិត្តភាវំ ករិស្សតីតិ អត្ថោ។
254. ‘‘Sāriputtoti nāmena, hessati aggasāvako’’ti byākaraṇamadāsi, byākaraṇaṃ datvā taṃ thomento so bhagavā ayaṃ bhāgīrathītiādimāha. Gaṅgā, yamunā, sarabhū, mahī, aciravatīti imāsaṃ pañcannaṃ gaṅgānaṃ antare ayaṃ bhāgīrathī nāma paṭhamamahāgaṅgā himavantā pabhāvitā himavantato āgatā anotattadahato pabhavā, mahodadhiṃ mahāudakakkhandhaṃ appayanti pāpuṇanti, mahāsamuddaṃ mahāsāgaraṃ appeti upagacchati yathā, tathā eva ayaṃ sāriputto sake tīsu visārado attano kule pavattamānesu tīsu vedesu visārado apakkhalitañāṇo patthaṭañāṇo. Paññāya pāramiṃ gantvā attano sāvakañāṇassa pariyosānaṃ gantvā, pāṇine sabbasatte tappayissati santappessati suhittabhāvaṃ karissatīti attho.
២៥៧. ហិមវន្តមុបាទាយាតិ ហិមាលយបព្ពតំ អាទិំ កត្វា មហោទធិំ មហាសមុទ្ទំ ឧទកភារំ សាគរំ បរិយោសានំ កត្វា ឯត្ថន្តរេ ឯតេសំ ទ្វិន្នំ បព្ពតសាគរានំ មជ្ឈេ យំ បុលិនំ យត្តកា វាលុករាសិ អត្ថិ, គណនាតោ គណនវសេន អសង្ខិយំ សង្ខ្យាតិក្កន្តំ ។
257.Himavantamupādāyāti himālayapabbataṃ ādiṃ katvā mahodadhiṃ mahāsamuddaṃ udakabhāraṃ sāgaraṃ pariyosānaṃ katvā etthantare etesaṃ dvinnaṃ pabbatasāgarānaṃ majjhe yaṃ pulinaṃ yattakā vālukarāsi atthi, gaṇanāto gaṇanavasena asaṅkhiyaṃ saṅkhyātikkantaṃ .
២៥៨. តម្បិ សក្កា អសេសេនាតិ តំ បុលិនម្បិ និសេសេន សង្ខាតុំ សក្កា សក្កុណេយ្យ ភវេយ្យ, សា គណនា យថា ហោតីតិ សម្ពន្ធោ។ តថា សារិបុត្តស្ស បញ្ញាយ អន្តោ បរិយោសានំ ន ត្វេវ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ។
258.Tampi sakkā asesenāti taṃ pulinampi nisesena saṅkhātuṃ sakkā sakkuṇeyya bhaveyya, sā gaṇanā yathā hotīti sambandho. Tathā sāriputtassa paññāya anto pariyosānaṃ na tveva bhavissatīti attho.
២៥៩. លក្ខេ…បេ.… ភវិស្សតីតិ លក្ខេ ញាណលក្ខេ ញាណស្ស ឯកស្មិំ កលេ ឋបិយមានម្ហិ ឋបិតេ សតិ គង្គាយ វាលុកា ខីយេ បរិក្ខយំ គច្ឆេយ្យាតិ អត្ថោ។
259.Lakkhe…pe…bhavissatīti lakkhe ñāṇalakkhe ñāṇassa ekasmiṃ kale ṭhapiyamānamhi ṭhapite sati gaṅgāya vālukā khīye parikkhayaṃ gaccheyyāti attho.
២៦០. មហាសមុទ្ទេតិ ចតុរាសីតិយោជនសហស្សគម្ភីរេ ចតុមហាសាគរេ ឩមិយោ គាវុតាទិភេទា តរង្គរាសយោ គណនាតោ អសង្ខិយា សង្ខ្យាវិរហិតា យថា ហោន្តិ, តថេវ សារិបុត្តស្ស បញ្ញាយ អន្តោ បរិយោសានំ ន ហេស្សតិ ន ភវិស្សតីតិ សម្ពន្ធោ។
260.Mahāsamuddeti caturāsītiyojanasahassagambhīre catumahāsāgare ūmiyo gāvutādibhedā taraṅgarāsayo gaṇanāto asaṅkhiyā saṅkhyāvirahitā yathā honti, tatheva sāriputtassa paññāya anto pariyosānaṃ na hessati na bhavissatīti sambandho.
២៦១. សោ ឯវំ បញ្ញវា សារិបុត្តោ គោតមគោត្តត្តា គោតមំ សក្យកុលេ ជេដ្ឋកំ សក្យបុង្គវំ សម្ពុទ្ធំ អារាធយិត្វា វត្តបដិបត្តិសីលាចារាទីហិ ចិត្តារាធនំ កត្វា បញ្ញាយ សាវកញាណស្ស បារមិំ បរិយោសានំ គន្ត្វា តស្ស ភគវតោ អគ្គសាវកោ ហេស្សតីតិ សម្ពន្ធោ។
261. So evaṃ paññavā sāriputto gotamagottattā gotamaṃ sakyakule jeṭṭhakaṃ sakyapuṅgavaṃ sambuddhaṃ ārādhayitvā vattapaṭipattisīlācārādīhi cittārādhanaṃ katvā paññāya sāvakañāṇassa pāramiṃ pariyosānaṃ gantvā tassa bhagavato aggasāvako hessatīti sambandho.
២៦២. សោ ឯវំ អគ្គសាវកដ្ឋានំ បត្តោ សក្យបុត្តេន ភគវតា ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ អកម្បិយសភាវេន បវត្តិតំ បាកដំ កតំ ធម្មចក្កំ សទ្ធម្មំ អនុវត្តេស្សតិ អវិនស្សមានំ ធារេស្សតិ។ ធម្មវុដ្ឋិយោ ធម្មទេសនាសង្ខាតា វុដ្ឋិយោ វស្សេន្តោ ទេសេន្តោ បកាសេន្តោ វិវរន្តោ វិភជន្តោ ឧត្តានីករោន្តោ បវត្តិស្សតីតិ អត្ថោ។
262. So evaṃ aggasāvakaṭṭhānaṃ patto sakyaputtena bhagavatā iṭṭhāniṭṭhesu akampiyasabhāvena pavattitaṃ pākaṭaṃ kataṃ dhammacakkaṃ saddhammaṃ anuvattessati avinassamānaṃ dhāressati. Dhammavuṭṭhiyo dhammadesanāsaṅkhātā vuṭṭhiyo vassento desento pakāsento vivaranto vibhajanto uttānīkaronto pavattissatīti attho.
២៦៣. គោតមោ សក្យបុង្គវោ ភគវា ឯតំ សព្ពំ អភិញ្ញាយ វិសេសេន ញាណេន ជានិត្វា ភិក្ខុសង្ឃេ អរិយបុគ្គលមជ្ឈេ និសីទិត្វា អគ្គដ្ឋានេ សកលបញ្ញាទិគុណគណាភិរមេ ឧច្ចដ្ឋានេ ឋបេស្សតីតិ សម្ពន្ធោ។
263. Gotamo sakyapuṅgavo bhagavā etaṃ sabbaṃ abhiññāya visesena ñāṇena jānitvā bhikkhusaṅghe ariyapuggalamajjhe nisīditvā aggaṭṭhāne sakalapaññādiguṇagaṇābhirame uccaṭṭhāne ṭhapessatīti sambandho.
២៦៤. ឯវំ សោ លទ្ធព្យាករណោ សោមនស្សប្បត្តោ បីតិសោមនស្សវសេន ឧទានំ ឧទានេន្តោ អហោ មេ សុកតំ កម្មន្តិអាទិមាហ។ តត្ថ អហោតិ វិម្ហយត្ថេ និបាតោ។ អនោមទស្សិស្ស ភគវតោ សត្ថុនោ គរុនោ សុកតំ សុដ្ឋុ កតំ សទ្ទហិត្វា កតំ កម្មំ បុញ្ញកោដ្ឋាសំ អហោ វិម្ហយំ អចិន្តេយ្យានុភាវន្តិ អត្ថោ។ យស្ស ភគវតោ អហំ ការំ បុញ្ញសម្ភារំ កត្វា សព្ពត្ថ សកលគុណគណេ បារមិំ បរិយោសានំ គតោ បរមំ កោដិំ សម្បត្តោ, សោ ភគវា អហោ វិម្ហយោតិ សម្ពន្ធោ។
264. Evaṃ so laddhabyākaraṇo somanassappatto pītisomanassavasena udānaṃ udānento aho me sukataṃ kammantiādimāha. Tattha ahoti vimhayatthe nipāto. Anomadassissa bhagavato satthuno garuno sukataṃ suṭṭhu kataṃ saddahitvā kataṃ kammaṃ puññakoṭṭhāsaṃ aho vimhayaṃ acinteyyānubhāvanti attho. Yassa bhagavato ahaṃ kāraṃ puññasambhāraṃ katvā sabbattha sakalaguṇagaṇe pāramiṃ pariyosānaṃ gato paramaṃ koṭiṃ sampatto, so bhagavā aho vimhayoti sambandho.
២៦៥. អបរិមេយ្យេតិ សង្ខ្យាតិក្កន្តកាលស្មិំ កតំ កុសលកម្មំ, មេ មយ្ហំ ឥធ ឥមស្មិំ បច្ឆិមត្តភាវេ ផលំ វិបាកំ ទស្សេសិ។ សុមុត្តោ សុដ្ឋុ វិមុត្តោ ឆេកេន ធនុគ្គហេន ខិត្តោ សរវេគោ ឥវ អហំ តេន បុញ្ញផលេន កិលេសេ ឈាបយិំ ឈាបេសិន្តិ អត្ថោ។
265.Aparimeyyeti saṅkhyātikkantakālasmiṃ kataṃ kusalakammaṃ, me mayhaṃ idha imasmiṃ pacchimattabhāve phalaṃ vipākaṃ dassesi. Sumutto suṭṭhu vimutto chekena dhanuggahena khitto saravego iva ahaṃ tena puññaphalena kilese jhāpayiṃ jhāpesinti attho.
២៦៦. អត្តនោ ឯវ វីរិយំ បកាសេន្តោ អសង្ខតន្តិអាទិមាហ។ តត្ថ អសង្ខតន្តិ ន សង្ខតំ, បច្ចយេហិ សមាគម្ម ន កតន្តិ អត្ថោ។ តំ អសង្ខតំ និព្ពានំ កិលេសកាលុស្សិយាភាវេន អចលំ កតសម្ភារានំ បតិដ្ឋដ្ឋេន បទំ គវេសន្តោ បរិយេសន្តោ សព្ពេ តិត្ថិយេ សកលេ តិត្ថករេ ទិដ្ឋុប្បាទកេ បុគ្គលេ វិចិនំ ឧបបរិក្ខន្តោ ឯសាហំ ឯសោ អហំ ភវេ កាមភវាទិកេ ភវេ សំសរិំ បរិព្ភមិន្តិ សម្ពន្ធោ។
266. Attano eva vīriyaṃ pakāsento asaṅkhatantiādimāha. Tattha asaṅkhatanti na saṅkhataṃ, paccayehi samāgamma na katanti attho. Taṃ asaṅkhataṃ nibbānaṃ kilesakālussiyābhāvena acalaṃ katasambhārānaṃ patiṭṭhaṭṭhena padaṃ gavesanto pariyesanto sabbe titthiye sakale titthakare diṭṭhuppādake puggale vicinaṃ upaparikkhanto esāhaṃ eso ahaṃ bhave kāmabhavādike bhave saṃsariṃ paribbhaminti sambandho.
២៦៧-៨. អត្តនោ អធិប្បាយំ បកាសេន្តោ យថាបិ ព្យាធិតោ បោសោតិអាទិមាហ។ តត្ថ ព្យាធិតោតិ ព្យាធិនា បីឡិតោ បោសោ បុរិសោ ឱសធំ បរិយេសេយ្យ យថា, តថា អហំ អសង្ខតំ អមតំ បទំ និព្ពានំ គវេសន្តោ អព្ពោកិណ្ណំ អវិច្ឆិន្នំ និរន្តរំ, បញ្ចសតំ ជាតិបញ្ចសតេសុ អត្តភាវេសុ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិន្តិ សម្ពន្ធោ។
267-8. Attano adhippāyaṃ pakāsento yathāpi byādhito posotiādimāha. Tattha byādhitoti byādhinā pīḷito poso puriso osadhaṃ pariyeseyya yathā, tathā ahaṃ asaṅkhataṃ amataṃ padaṃ nibbānaṃ gavesanto abbokiṇṇaṃ avicchinnaṃ nirantaraṃ, pañcasataṃ jātipañcasatesu attabhāvesu isipabbajjaṃ pabbajinti sambandho.
២៧១. កុតិត្ថេ សញ្ចរិំ អហន្តិ លាមកេ តិត្ថេ គមនមគ្គេ អហំ សញ្ចរិំ។
271.Kutitthe sañcariṃ ahanti lāmake titthe gamanamagge ahaṃ sañcariṃ.
២៧២. សារត្ថិកោ បោសោ សារគវេសី បុរិសោ។ កទលិំ ឆេត្វាន ផាលយេតិ កទលិក្ខន្ធំ ឆេត្វា ទ្វេធា ផាលេយ្យ។ ន តត្ថ សារំ វិន្ទេយ្យាតិ ផាលេត្វា ច បន តត្ថ កទលិក្ខន្ធេ សារំ ន វិន្ទេយ្យ ន លភេយ្យ, សោ បុរិសោ សារេន រិត្តកោ តុច្ឆោតិ សម្ពន្ធោ។
272.Sāratthiko poso sāragavesī puriso. Kadaliṃ chetvāna phālayeti kadalikkhandhaṃ chetvā dvedhā phāleyya. Na tattha sāraṃ vindeyyāti phāletvā ca pana tattha kadalikkhandhe sāraṃ na vindeyya na labheyya, so puriso sārena rittako tucchoti sambandho.
២៧៣. យថា កទលិក្ខន្ធោ សារេន រិត្តោ តុច្ឆោ, តថេវ តថា ឯវ លោកេ តិត្ថិយា នានាទិដ្ឋិគតិកា ពហុជ្ជនា អសង្ខតេន និព្ពានេន រិត្តា តុច្ឆាតិ សម្ពន្ធោ។ សេតិ និបាតមត្តំ។
273. Yathā kadalikkhandho sārena ritto tuccho, tatheva tathā eva loke titthiyā nānādiṭṭhigatikā bahujjanā asaṅkhatena nibbānena rittā tucchāti sambandho. Seti nipātamattaṃ.
២៧៤. បច្ឆិមភវេ បរិយោសានជាតិយំ ព្រហ្មពន្ធុ ព្រាហ្មណកុលេ ជាតោ អហំ អហោសិន្តិ អត្ថោ។ មហាភោគំ ឆឌ្ឌេត្វានាតិ មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ ខេឡបិណ្ឌំ ឥវ ឆឌ្ឌេត្វា, អនគារិយំ កសិវាណិជ្ជាទិកម្មវិរហិតំ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិំ បដិបជ្ជិន្តិ អត្ថោ។
274.Pacchimabhave pariyosānajātiyaṃ brahmabandhu brāhmaṇakule jāto ahaṃ ahosinti attho. Mahābhogaṃ chaḍḍetvānāti mahantaṃ bhogakkhandhaṃ kheḷapiṇḍaṃ iva chaḍḍetvā, anagāriyaṃ kasivāṇijjādikammavirahitaṃ tāpasapabbajjaṃ pabbajiṃ paṭipajjinti attho.
បឋមភាណវារវណ្ណនា សមត្តា។
Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā samattā.
២៧៥-៧. អជ្ឈាយកោ…បេ.… មុនិំ មោនេ សមាហិតន្តិ មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ, តេន មោនេន សមន្នាគតោ មុនិ, តស្មិំ មោនេ សម្មា អាហិតំ ឋបិតំ សមាហិតំ ចិត្តន្តិ អត្ថោ។ អាគុសង្ខាតំ បាបំ ន ករោតីតិ នាគោ, អស្សជិត្ថេរោ, តំ មហានាគំ សុដ្ឋុ ផុល្លំ វិកសិតបទុមំ យថា វិរោចមានន្តិ អត្ថោ។
275-7.Ajjhāyako…pe… muniṃ mone samāhitanti monaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena monena samannāgato muni, tasmiṃ mone sammā āhitaṃ ṭhapitaṃ samāhitaṃ cittanti attho. Āgusaṅkhātaṃ pāpaṃ na karotīti nāgo, assajitthero, taṃ mahānāgaṃ suṭṭhu phullaṃ vikasitapadumaṃ yathā virocamānanti attho.
២៧៨-២៨១. ទិស្វា មេ…បេ.… បុច្ឆិតុំ អមតំ បទន្តិ ឧត្តានត្ថមេវ។
278-281.Disvā me…pe…pucchituṃ amataṃ padanti uttānatthameva.
២៨២. វីថិន្តរេតិ វីថិអន្តរេ អនុប្បត្តំ សម្បត្តំ ឧបគតំ តំ ថេរំ ឧបគន្ត្វាន សមីបំ គន្ត្វា អហំ បុច្ឆិន្តិ សម្ពន្ធោ។
282.Vīthintareti vīthiantare anuppattaṃ sampattaṃ upagataṃ taṃ theraṃ upagantvāna samīpaṃ gantvā ahaṃ pucchinti sambandho.
២៨៤. កីទិសំ តេ មហាវីរាតិ សកលធិតិបុរិសសាសនេ អរហន្តានមន្តរេ បឋមំ ធម្មចក្កបវត្តនេ, អរហត្តប្បត្តមហាវីរ, អនុជាតបរិវារពហុលតាយ មហាយស តេ តវ ពុទ្ធស្ស កីទិសំ សាសនំ ធម្មំ ធម្មទេសនាសង្ខាតំ សាសនន្តិ សម្ពន្ធោ។ សោ ភទ្រមុខ, មេ មយ្ហំ សាធុ ភទ្ទកំ សាសនំ កថយស្សុ កថេហីតិ អត្ថោ។
284.Kīdisaṃ te mahāvīrāti sakaladhitipurisasāsane arahantānamantare paṭhamaṃ dhammacakkapavattane, arahattappattamahāvīra, anujātaparivārabahulatāya mahāyasa te tava buddhassa kīdisaṃ sāsanaṃ dhammaṃ dhammadesanāsaṅkhātaṃ sāsananti sambandho. So bhadramukha, me mayhaṃ sādhu bhaddakaṃ sāsanaṃ kathayassu kathehīti attho.
២៨៥. តតោ កថិតាការំ ទស្សេន្តោ សោ មេ បុដ្ឋោតិអាទិមាហ។ តត្ថ សោតិ អស្សជិត្ថេរោ, មេ មយា បុដ្ឋោ ‘‘សាសនំ កីទិស’’ន្តិ កថិតោ សព្ពំ កថំ កថេសិ។ សព្ពំ សាសនំ សត្ថគម្ភីរតាយ គម្ភីរំ ទេសនាធម្មបដិវេធគម្ភីរតាយ គម្ភីរំ បរមត្ថសច្ចវិភាវិតាទិវសេន និបុណំ បទំ និព្ពានំ តណ្ហាសល្លស្ស ហន្តារំ វិនាសករំ សព្ពស្ស សំសារទុក្ខស្ស អបនុទនំ ខេបនករំ ធម្មន្តិ សម្ពន្ធោ។
285. Tato kathitākāraṃ dassento so me puṭṭhotiādimāha. Tattha soti assajitthero, me mayā puṭṭho ‘‘sāsanaṃ kīdisa’’nti kathito sabbaṃ kathaṃ kathesi. Sabbaṃ sāsanaṃ satthagambhīratāya gambhīraṃ desanādhammapaṭivedhagambhīratāya gambhīraṃ paramatthasaccavibhāvitādivasena nipuṇaṃ padaṃ nibbānaṃ taṇhāsallassa hantāraṃ vināsakaraṃ sabbassa saṃsāradukkhassa apanudanaṃ khepanakaraṃ dhammanti sambandho.
២៨៦. តេន កថិតាការំ ទស្សេន្តោ យេ ធម្មាតិអាទិមាហ។ ហេតុប្បភវា ហេតុតោ ការណតោ ឧប្បន្នា ជាតា ភូតា សញ្ជាតា និព្ពត្តា អភិនិព្ពត្តា, យេ ធម្មា យេ សប្បច្ចយា សភាវធម្មា សន្តិ សំវិជ្ជន្តិ ឧបលភន្តីតិ សម្ពន្ធោ។ តេសំ ធម្មានំ ហេតុំ ការណំ តថាគតោ អាហ កថេសិ។ តេសញ្ច យោ និរោធោតិ តេសំ ហេតុធម្មានំ យោ និរោធោ និរុជ្ឈនសភាវោ, ឯវំវាទី មហាសមណោតិ សីលសមាធិបញ្ញាទិគុណបរិវារមហន្តតាយ សមិតបាបត្តា វិទ្ធំសិតបាបត្តា ច មហាសមណោ ភគវា ឯវំវាទី ហេតុវូបសមនាទិវទនសីលោ កថេតាតិ អត្ថោ។
286. Tena kathitākāraṃ dassento ye dhammātiādimāha. Hetuppabhavā hetuto kāraṇato uppannā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā, ye dhammā ye sappaccayā sabhāvadhammā santi saṃvijjanti upalabhantīti sambandho. Tesaṃ dhammānaṃ hetuṃ kāraṇaṃ tathāgato āha kathesi. Tesañca yo nirodhoti tesaṃ hetudhammānaṃ yo nirodho nirujjhanasabhāvo, evaṃvādī mahāsamaṇoti sīlasamādhipaññādiguṇaparivāramahantatāya samitapāpattā viddhaṃsitapāpattā ca mahāsamaṇo bhagavā evaṃvādī hetuvūpasamanādivadanasīlo kathetāti attho.
២៨៧. តតោ វុត្តធម្មំ សុត្វា អត្តនា បច្ចក្ខកតប្បការំ ទស្សេន្តោ សោហន្តិអាទិមាហ។ តំ ឧត្តានមេវ។
287. Tato vuttadhammaṃ sutvā attanā paccakkhakatappakāraṃ dassento sohantiādimāha. Taṃ uttānameva.
២៨៩. ឯសេវ ធម្មោ យទិតាវទេវាតិ សចេបិ ឥតោ ឧត្តរិំ នត្ថិ, ឯត្តកមេវ ឥទំ សោតាបត្តិផលមេវ បត្តព្ពំ។ តថា ឯសោ ឯវ ធម្មោតិ អត្ថោ។ បច្ចព្យថ បដិវិទ្ធថ តុម្ហេ អសោកំ បទំ និព្ពានំ។ អម្ហេហិ នាម ឥទំ បទំ ពហុកេហិ កប្បនហុតេហិ អទិដ្ឋមេវ អព្ភតីតំ។
289.Eseva dhammo yaditāvadevāti sacepi ito uttariṃ natthi, ettakameva idaṃ sotāpattiphalameva pattabbaṃ. Tathā eso eva dhammoti attho. Paccabyatha paṭividdhatha tumhe asokaṃ padaṃ nibbānaṃ. Amhehi nāma idaṃ padaṃ bahukehi kappanahutehi adiṭṭhameva abbhatītaṃ.
២៩០. យ្វាហំ ធម្មំ គវេសន្តោតិ យោ អហំ ធម្មំ សន្តិបទំ គវេសន្តោ បរិយេសន្តោ កុតិត្ថេ កុច្ឆិតតិត្ថេ និន្ទិតព្ពតិត្ថេ សញ្ចរិំ បរិព្ភមិន្តិ អត្ថោ។ សោ មេ អត្ថោ អនុប្បត្តោតិ សោ បរិយេសិតព្ពោ អត្ថោ មយា អនុប្បត្តោ សម្បត្តោ, ឥទានិ បន មេ មយ្ហំ នប្បមជ្ជិតុំ អប្បមាទេន ភវិតុំ កាលោតិ អត្ថោ។
290.Yvāhaṃdhammaṃ gavesantoti yo ahaṃ dhammaṃ santipadaṃ gavesanto pariyesanto kutitthe kucchitatitthe ninditabbatitthe sañcariṃ paribbhaminti attho. So me attho anuppattoti so pariyesitabbo attho mayā anuppatto sampatto, idāni pana me mayhaṃ nappamajjituṃ appamādena bhavituṃ kāloti attho.
២៩១. អហំ អស្សជិនា ថេរេន តោសិតោ កតសោមនស្សោ, អចលំ និច្ចលំ និព្ពានបទំ, បត្វាន បាបុណិត្វា សហាយកំ កោលិតមាណវំ គវេសន្តោ បរិយេសន្តោ អស្សមបទំ អគមាសិន្តិ អត្ថោ។
291. Ahaṃ assajinā therena tosito katasomanasso, acalaṃ niccalaṃ nibbānapadaṃ, patvāna pāpuṇitvā sahāyakaṃ kolitamāṇavaṃ gavesanto pariyesanto assamapadaṃ agamāsinti attho.
២៩២. ទូរតោវ មមំ ទិស្វាតិ អស្សមបទតោ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ មមំ ទិស្វា សុសិក្ខិតោ មេ មម សហាយោ ឋាននិសជ្ជាទិឥរិយាបថេហិ សម្បន្នោ សមង្គីភូតោ ឥទំ ឧបរិ វុច្ចមានវចនំ អព្រវិ កថេសីតិ អត្ថោ។
292.Dūratova mamaṃ disvāti assamapadato dūratova āgacchantaṃ mamaṃ disvā susikkhito me mama sahāyo ṭhānanisajjādiiriyāpathehi sampanno samaṅgībhūto idaṃ upari vuccamānavacanaṃ abravi kathesīti attho.
២៩៣. ភោ សហាយ, បសន្នមុខនេត្តាសិ បសន្នេហិ សោភនេហិ ទទ្ទល្លមានេហិ មុខនេត្តេហិ សមន្នាគតោ អសិ។ មុនិភាវោ ឥវ តេ ទិស្សតិ បញ្ញាយតិ។ ឥត្ថម្ភូតោ ត្វំ អមតាធិគតោ អមតំ និព្ពានំ អធិគតោ អសិ, កច្ចិ អច្ចុតំ និព្ពានបទំ អធិគតោ អធិគច្ឆីតិ បុច្ឆាមីតិ អត្ថោ។
293. Bho sahāya, pasannamukhanettāsi pasannehi sobhanehi daddallamānehi mukhanettehi samannāgato asi. Munibhāvo iva te dissati paññāyati. Itthambhūto tvaṃ amatādhigato amataṃ nibbānaṃ adhigato asi, kacci accutaṃ nibbānapadaṃ adhigato adhigacchīti pucchāmīti attho.
២៩៤. សុភានុរូបោ អាយាសីតិ សុភស្ស បសន្នវណ្ណស្ស អនុរូបោ ហុត្វា អាយាសិ អាគច្ឆសិ។ អានេញ្ជការិតោ វិយាតិ តោមរាទីហិ ការិតោ អានេញ្ជោ ហត្ថី វិយ ទន្តោវ តីហិ មាសេហិ សុសិក្ខិតោ ឥវ ពាហិតបាបត្តា, ព្រាហ្មណ ទន្តទមថោ សិក្ខិតសិក្ខោ និព្ពានបទេ ឧបសន្តោ អសីតិ បុច្ឆិ។
294.Subhānurūpoāyāsīti subhassa pasannavaṇṇassa anurūpo hutvā āyāsi āgacchasi. Āneñjakārito viyāti tomarādīhi kārito āneñjo hatthī viya dantova tīhi māsehi susikkhito iva bāhitapāpattā, brāhmaṇa dantadamatho sikkhitasikkho nibbānapade upasanto asīti pucchi.
២៩៥. តេន បុដ្ឋោ អមតំ មយាតិអាទិមាហ។ តំ ឧត្តានត្ថមេវ។
295. Tena puṭṭho amataṃ mayātiādimāha. Taṃ uttānatthameva.
២៩៩. អបរិយោសិតសង្កប្បោតិ ‘‘អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស អគ្គសាវកោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថិតបត្ថនាយ កោដិំ អប្បត្តសង្កប្បោតិ អត្ថោ។ កុតិត្ថេ អគន្តព្ពមគ្គេ អហំ សញ្ចរិំ បរិព្ភមិំ។ ភន្តេ គោតម, លោកជេដ្ឋ តវ ទស្សនំ អាគម្ម បត្វា, មម សង្កប្បោ មយ្ហំ បត្ថនា បូរិតោ អរហត្តមគ្គាធិគមេន សាវកបារមីញាណស្ស បាបុណនេន បរិបុណ្ណោតិ អធិប្បាយោ។
299.Apariyositasaṅkappoti ‘‘anāgate ekassa buddhassa aggasāvako bhaveyya’’nti patthitapatthanāya koṭiṃ appattasaṅkappoti attho. Kutitthe agantabbamagge ahaṃ sañcariṃ paribbhamiṃ. Bhante gotama, lokajeṭṭha tava dassanaṃ āgamma patvā, mama saṅkappo mayhaṃ patthanā pūrito arahattamaggādhigamena sāvakapāramīñāṇassa pāpuṇanena paripuṇṇoti adhippāyo.
៣០០. បថវិយំ បតិដ្ឋាយាតិ បថវិយំ និព្ពត្តា សមយេ ហេមន្តកាលេ បុប្ផន្តិ វិកសន្តិ, ទិព្ពគន្ធា សុគន្ធា សុដ្ឋុ បវន្តិ បវាយន្តិ, សព្ពបាណិនំ សព្ពេ ទេវមនុស្សេ តោសេន្តិ សោមនស្សយុត្តេ ករោន្តិ យថា។
300.Pathaviyaṃpatiṭṭhāyāti pathaviyaṃ nibbattā samaye hemantakāle pupphanti vikasanti, dibbagandhā sugandhā suṭṭhu pavanti pavāyanti, sabbapāṇinaṃ sabbe devamanusse tosenti somanassayutte karonti yathā.
៣០១. តថេវាហំ មហាវីរាតិ មហាវីរិយវន្តសក្យកុលបសុតមហាបរិវារ តេ តវ សាសនេ បតិដ្ឋាយ អហំ បតិដ្ឋហិត្វា បុប្ផិតុំ អរហត្តមគ្គញាណេន វិកសិតុំ សមយំ កាលំ ឯសាមិ គវេសាមិ តថេវាតិ សម្ពន្ធោ។
301.Tathevāhaṃ mahāvīrāti mahāvīriyavantasakyakulapasutamahāparivāra te tava sāsane patiṭṭhāya ahaṃ patiṭṭhahitvā pupphituṃ arahattamaggañāṇena vikasituṃ samayaṃ kālaṃ esāmi gavesāmi tathevāti sambandho.
៣០២. វិមុត្តិបុប្ផន្តិ សព្ពកិលេសេហិ វិមុច្ចនតោ វិមោចនតោ វា វិមុត្តិ អរហត្តផលវិមុត្តិសង្ខាតំ បុប្ផំ ឯសន្តោ គវេសេន្តោ, តញ្ច ខោ ភវសំសារមោចនំ កាមភវាទិភវេសុ សំសរណំ គមនំ ភវសំសារំ, តតោ មោចនំ ភវសំសារមោចនំ។ វិមុត្តិបុប្ផលាភេនាតិ វិមុច្ចនំ វិមុច្ចន្តិ វា កតសម្ភារា ឯតាយាតិ វិមុត្តិ, អគ្គផលំ។ បុប្ផន្តិ វិកសន្តិ វេនេយ្យា ឯតេនាតិ បុប្ផំ។ វិមុត្តិ ឯវ បុប្ផំ វិមុត្តិបុប្ផំ។ លភនំ លាភោ, វិមុត្តិបុប្ផស្ស លាភោ វិមុត្តិបុប្ផលាភោ។ តេន វិមុត្តិបុប្ផលាភេន អធិគមនេន សព្ពបាណិនំ សព្ពសត្តេ តោសេមិ សោមនស្សំ បាបេមីតិ អត្ថោ។
302.Vimuttipupphanti sabbakilesehi vimuccanato vimocanato vā vimutti arahattaphalavimuttisaṅkhātaṃ pupphaṃ esanto gavesento, tañca kho bhavasaṃsāramocanaṃ kāmabhavādibhavesu saṃsaraṇaṃ gamanaṃ bhavasaṃsāraṃ, tato mocanaṃ bhavasaṃsāramocanaṃ. Vimuttipupphalābhenāti vimuccanaṃ vimuccanti vā katasambhārā etāyāti vimutti, aggaphalaṃ. Pupphanti vikasanti veneyyā etenāti pupphaṃ. Vimutti eva pupphaṃ vimuttipupphaṃ. Labhanaṃ lābho, vimuttipupphassa lābho vimuttipupphalābho. Tena vimuttipupphalābhena adhigamanena sabbapāṇinaṃ sabbasatte tosemi somanassaṃ pāpemīti attho.
៣០៣. ‘‘យាវតា ពុទ្ធខេត្តម្ហី’’តិអាទីសុ ចក្ខុម បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមន្ត យត្តកេ ឋានេ រតនសុត្តាទីនំ បរិត្តានំ អាណា អានុភាវោ បវត្តតិ, តត្តកេ សតសហស្សកោដិចក្កវាឡសង្ខាតេ ពុទ្ធខេត្តេ ឋបេត្វាន មហាមុនិំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ វជ្ជេត្វា អវសេសេសុ សត្តេសុ អញ្ញោ កោចិ តវ បុត្តស្ស តុយ្ហំ បុត្តេន មយា បញ្ញាយ សទិសោ សមោ នត្ថីតិ សម្ពន្ធោ។ សេសំ ឧត្តានមេវ។
303.‘‘Yāvatābuddhakhettamhī’’tiādīsu cakkhuma pañcahi cakkhūhi cakkhumanta yattake ṭhāne ratanasuttādīnaṃ parittānaṃ āṇā ānubhāvo pavattati, tattake satasahassakoṭicakkavāḷasaṅkhāte buddhakhette ṭhapetvāna mahāmuniṃ sammāsambuddhaṃ vajjetvā avasesesu sattesu añño koci tava puttassa tuyhaṃ puttena mayā paññāya sadiso samo natthīti sambandho. Sesaṃ uttānameva.
៣០៨. បដិបន្នាតិ ចតុមគ្គសមង្គិនោ ច ផលដ្ឋា អរហត្តផលេ ឋិតា ច សេខា ផលសមង្គិនោ ហេដ្ឋិមេហិ តីហិ ផលេហិ សមន្នាគតា ច ឯតេ អដ្ឋ អរិយភិក្ខូ, ឧត្តមត្ថំ និព្ពានំ អាសីសកា គវេសកា, តំ បញ្ញវន្តំ បរិវារេន្តិ សទា សព្ពកាលំ សេវន្តិ ភជន្តិ បយិរុបាសន្តីតិ អត្ថោ។
308.Paṭipannāti catumaggasamaṅgino ca phalaṭṭhā arahattaphale ṭhitā ca sekhā phalasamaṅgino heṭṭhimehi tīhi phalehi samannāgatā ca ete aṭṭha ariyabhikkhū, uttamatthaṃ nibbānaṃ āsīsakā gavesakā, taṃ paññavantaṃ parivārenti sadā sabbakālaṃ sevanti bhajanti payirupāsantīti attho.
៣១០. កាយវេទនាចិត្តធម្មានុបស្សនាសង្ខាតានំ ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ កុសលា ឆេកា សតិសម្ពោជ្ឈង្គាទីនំ សត្តន្នំ សម្ពោជ្ឈង្គានំ ភាវនាយវឌ្ឍនាយ រតា អល្លីនា។
310. Kāyavedanācittadhammānupassanāsaṅkhātānaṃ catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ kusalā chekā satisambojjhaṅgādīnaṃ sattannaṃ sambojjhaṅgānaṃ bhāvanāyavaḍḍhanāya ratā allīnā.
៣១៤
314
. ឧឡុរាជាវ តារករាជា ឥវ ច សោភសិ។
.Uḷurājāva tārakarājā iva ca sobhasi.
៣១៥. រុក្ខបព្ពតរតនសត្តាទយោ ធារេតីតិ ធរណី, ធរណិយំ រុហា សញ្ជាតា វឌ្ឍិតា ចាតិ ធរណីរុហា រុក្ខា។ បថវិយំ បតិដ្ឋាយ រុហន្តិ វឌ្ឍន្តិ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ អាបជ្ជន្តិ។ វេបុល្លតំ វិបុលភាវំ បរិបូរភាវំ បាបុណន្តិ, តេ រុក្ខា កមេន ផលំ ទស្សយន្តិ ផលធារិនោ ហោន្តិ។
315. Rukkhapabbataratanasattādayo dhāretīti dharaṇī, dharaṇiyaṃ ruhā sañjātā vaḍḍhitā cāti dharaṇīruhā rukkhā. Pathaviyaṃ patiṭṭhāya ruhanti vaḍḍhanti vuddhiṃ virūḷhiṃ āpajjanti. Vepullataṃ vipulabhāvaṃ paripūrabhāvaṃ pāpuṇanti, te rukkhā kamena phalaṃ dassayanti phaladhārino honti.
៣១៧-៩. បុនបិ ភគវន្តមេវ ថោមេន្តោ សិន្ធុ សរស្សតីតិអាទិមាហ។ តត្ថ សិន្ធុវាទិ នាម គង្គា ច សរស្សតី នាម គង្គា ច នន្ទិយគង្គា ច ចន្ទភាគាគង្គា ច គង្គា នាម គង្គា ច យមុនា នាម គង្គា ច សរភូ នាម គង្គា ច មហី នាម គង្គា ច។ សន្ទមានានំ គច្ឆន្តីនំ ឯតាសំ គង្គានំ សាគរោវ សមុទ្ទោ ឯវ សម្បដិច្ឆតិ បដិគ្គណ្ហាតិ ធារេតិ។ តទា ឯតា សព្ពគង្គា បុរិមំ នាមំ សិន្ធុវាទិគង្គាត្យាទិកំ បុរិមំ នាមបញ្ញត្តិវោហារំ ជហន្តិ ឆឌ្ឌេន្តិ សាគរោតេវ សាគរោ ឥតិ ឯវ ញាយតិ បាកដា ភវតិ យថា។ តថេវ តថា ឯវ ឥមេ ចតុព្ពណ្ណា ខត្តិយព្រាហ្មណវេស្សសុទ្ទសង្ខាតា ចត្តារោ កុលា តវន្តិកេ តវ អន្តិកេ សមីបេ បព្ពជិត្វា បត្តកាសាយចីវរធារិនោ បរិចរន្តា បុរិមំ នាមំ ខត្តិយាទិនាមធេយ្យំ បញ្ញត្តិវោហារំ ជហន្តិ ចជន្តិ, ពុទ្ធបុត្តាតិ ពុទ្ធស្ស ឱរសាតិ ញាយរេ បាកដា ភវេយ្យុំ។
317-9. Punapi bhagavantameva thomento sindhu sarassatītiādimāha. Tattha sindhuvādi nāma gaṅgā ca sarassatī nāma gaṅgā ca nandiyagaṅgā ca candabhāgāgaṅgā ca gaṅgā nāma gaṅgā ca yamunā nāma gaṅgā ca sarabhū nāma gaṅgā ca mahī nāma gaṅgā ca. Sandamānānaṃ gacchantīnaṃ etāsaṃ gaṅgānaṃ sāgarova samuddo eva sampaṭicchati paṭiggaṇhāti dhāreti. Tadā etā sabbagaṅgā purimaṃ nāmaṃ sindhuvādigaṅgātyādikaṃ purimaṃ nāmapaññattivohāraṃ jahanti chaḍḍenti sāgaroteva sāgaro iti eva ñāyati pākaṭā bhavati yathā. Tatheva tathā eva imecatubbaṇṇā khattiyabrāhmaṇavessasuddasaṅkhātā cattāro kulā tavantike tava antike samīpe pabbajitvā pattakāsāyacīvaradhārino paricarantā purimaṃ nāmaṃ khattiyādināmadheyyaṃ paññattivohāraṃ jahanti cajanti, buddhaputtāti buddhassa orasāti ñāyare pākaṭā bhaveyyuṃ.
៣២០-៤. ចន្ទោ ចន្ទមណ្ឌលោ អព្ភា មហិកា រជោ ធុមោ រាហូតិ បញ្ចហិ ឧបក្កិលេសេហិ វិរហិតត្តា វិមលោ វិគតមលោ និម្មលោ, អាកាសធាតុយា អាកាសគព្ភេ គច្ឆំ គច្ឆន្តោ, សព្ពេ តារកសមូហេ អាភាយ មទ្ទមានោ លោកេ អតិរោចតិ ទទ្ទល្លតិ យថា។ តថេវ តថា ឯវ ត្វំ…បេ.…។
320-4.Cando candamaṇḍalo abbhā mahikā rajo dhumo rāhūti pañcahi upakkilesehi virahitattā vimalo vigatamalo nimmalo, ākāsadhātuyā ākāsagabbhe gacchaṃ gacchanto, sabbe tārakasamūhe ābhāya maddamāno loke atirocati daddallati yathā. Tatheva tathā eva tvaṃ…pe….
៣២៥-៧. ឧទកេ ជាតា ឧទកេ សំវឌ្ឍា កុមុទា មន្ទាលកា ច ពហូ សង្ខាតិក្កន្តា, តោយេន ឧទកេន កទ្ទមកលលេន ច ឧបលិម្បន្តិ អល្លីយន្តិ យថា, តថេវ ពហុកា សត្តា អបរិមាណា សត្តា លោកេ ជាតា សំវឌ្ឍា រាគេន ច ទោសេន ច អដ្ដិតា ពន្ធិតា វិរូហរេ វិរុហន្តិ។ កទ្ទមេ កុមុទំ យថា វិរុហតិ សញ្ជាយតិ។ កេសរីតិ បទុមំ។
325-7.Udake jātā udake saṃvaḍḍhā kumudā mandālakā ca bahū saṅkhātikkantā, toyena udakena kaddamakalalena ca upalimpanti allīyanti yathā, tatheva bahukā sattā aparimāṇā sattā loke jātā saṃvaḍḍhā rāgena ca dosena ca aṭṭitā bandhitā virūhare viruhanti. Kaddame kumudaṃ yathā viruhati sañjāyati. Kesarīti padumaṃ.
៣២៩-៣០. រម្មកេ មាសេតិ កត្តិកមាសេ ‘‘កោមុទិយា ចាតុមាសិនិយា’’តិ វុត្តត្តា។ វារិជា បទុមបុប្ផាទយោ ពហូ បុប្ផា បុប្ផន្តិ វិកសន្តិ, តំ មាសំ តំ កត្តិកមាសំ នាតិវត្តន្តិ វារិជាតិ សម្ពន្ធោ។ សមយោ បុប្ផនាយ សោតិ សោ កត្តិកមាសោ បុប្ផនាយ វិកសនាយ សមយោ កាលោតិ អត្ថោ។ យថា បុប្ផន្តិ តថេវ ត្វំ, សក្យបុត្ត, បុប្ផិតោ វិកសិតោ អសិ។ បុប្ផិតោ តេ វិមុត្តិយាតិ តេ តុយ្ហំ សិស្សា កតសម្ភារា ភិក្ខូ វិមុត្តិយា អរហត្តផលញាណេន បុប្ផិតោ វិកសិតោ។ យថា វារិជំ បទុមំ បុប្ផនសមយំ នាតិក្កមតិ, តថា តេ សាសនំ ឱវាទានុសាសនិំ នាតិវត្តន្តិ នាតិក្កមន្តីតិ អត្ថោ។
329-30.Rammake māseti kattikamāse ‘‘komudiyā cātumāsiniyā’’ti vuttattā. Vārijā padumapupphādayo bahū pupphā pupphanti vikasanti, taṃ māsaṃ taṃ kattikamāsaṃ nātivattanti vārijāti sambandho. Samayo pupphanāya soti so kattikamāso pupphanāya vikasanāya samayo kāloti attho. Yathā pupphanti tatheva tvaṃ, sakyaputta, pupphito vikasito asi. Pupphito te vimuttiyāti te tuyhaṃ sissā katasambhārā bhikkhū vimuttiyā arahattaphalañāṇena pupphito vikasito. Yathā vārijaṃ padumaṃ pupphanasamayaṃ nātikkamati, tathā te sāsanaṃ ovādānusāsaniṃ nātivattanti nātikkamantīti attho.
៣៣៣-៤. យថាបិ សេលោ ហិមវាតិ ហិមវា នាម សេលមយបព្ពតោ។ សព្ពបាណិនំ សព្ពេសំ ព្យាធិតានំ សត្តានំ ឱសធោ ឱសធវន្តោ សព្ពនាគានំ សព្ពអសុរានំ សព្ពទេវានញ្ច អាលយោ អគារភូតោ យថា, តថេវ ត្វំ, មហាវីរ, សព្ពបាណិនំ ជរាព្យាធិមរណាទីហិ បមោចនតោ ឱសធោ វិយ។ យថា សោ ហិមវា នាគាទីនំ អាលយោ, តថា តេវិជ្ជាយ ច ឆឡភិញ្ញាយ ច ឥទ្ធិយា ច បារមិំ បរិយោសានំ គតា បត្តា តុវំ និស្សាយ វសន្តីតិ សម្ពន្ធោ។ ហេដ្ឋា វា ឧបរិ វា ឧបមាឧបមេយ្យវសេន គាថានំ សម្ពន្ធនយា សុវិញ្ញេយ្យាវ។
333-4.Yathāpi selo himavāti himavā nāma selamayapabbato. Sabbapāṇinaṃ sabbesaṃ byādhitānaṃ sattānaṃ osadho osadhavanto sabbanāgānaṃ sabbaasurānaṃ sabbadevānañca ālayo agārabhūto yathā, tatheva tvaṃ, mahāvīra, sabbapāṇinaṃ jarābyādhimaraṇādīhi pamocanato osadho viya. Yathā so himavā nāgādīnaṃ ālayo, tathā tevijjāya ca chaḷabhiññāya ca iddhiyā ca pāramiṃ pariyosānaṃ gatā pattā tuvaṃ nissāya vasantīti sambandho. Heṭṭhā vā upari vā upamāupameyyavasena gāthānaṃ sambandhanayā suviññeyyāva.
៣៤២. អាសយានុសយំ ញត្វាតិ ឯត្ថ អាសយោតិ អជ្ឈាសយោ ចរិយា, អនុសយោតិ ថាមគតកិលេសោ។ ‘‘អយំ រាគចរិតោ, អយំ ទោសចរិតោ, អយំ មោហចរិតោ’’តិអាទិនា អាសយញ្ច អនុសយំ កិលេសបវត្តិញ្ច ជានិត្វាតិ អត្ថោ។ ឥន្ទ្រិយានំ ពលាពលន្តិ សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនំ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ តិក្ខិន្ទ្រិយោ មុទិន្ទ្រិយោ ស្វាការោ ទ្វាការោ សុវិញ្ញាបយោ ទុវិញ្ញាបយោតិ ឯវំ ពលាពលំ ជានិត្វា។ ភព្ពាភព្ពេ វិទិត្វានាតិ ‘‘មយា ទេសិតំ ធម្មំ បដិវិជ្ឈិតុំ អយំ បុគ្គលោ ភព្ពោ សមត្ថោ, អយំ បុគ្គលោ អភព្ពោ’’តិ វិទិត្វា បច្ចក្ខំ កត្វា, ភន្តេ, សព្ពញ្ញុ ត្វំ ចាតុទ្ទីបិកមហាមេឃោ វិយ ធម្មទេសនាសីហនាទេន អភីតនាទេន គជ្ជសិ សកលំ ចក្កវាឡំ ឯកនិន្នាទំ ករោសិ។
342.Āsayānusayaṃ ñatvāti ettha āsayoti ajjhāsayo cariyā, anusayoti thāmagatakileso. ‘‘Ayaṃ rāgacarito, ayaṃ dosacarito, ayaṃ mohacarito’’tiādinā āsayañca anusayaṃ kilesapavattiñca jānitvāti attho. Indriyānaṃ balābalanti saddhindriyādīnaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ tikkhindriyo mudindriyo svākāro dvākāro suviññāpayo duviññāpayoti evaṃ balābalaṃ jānitvā. Bhabbābhabbe viditvānāti ‘‘mayā desitaṃ dhammaṃ paṭivijjhituṃ ayaṃ puggalo bhabbo samattho, ayaṃ puggalo abhabbo’’ti viditvā paccakkhaṃ katvā, bhante, sabbaññu tvaṃ cātuddīpikamahāmegho viya dhammadesanāsīhanādena abhītanādena gajjasi sakalaṃ cakkavāḷaṃ ekaninnādaṃ karosi.
៣៤៣-៤. ចក្កវាឡបរិយន្តាតិ សមន្តា ចក្កវាឡគព្ភំ បូរេត្វា បរិសា និសិន្នា ភវេយ្យ។ តេ ឯវំ និសិន្នា នានាទិដ្ឋី អនេកទស្សនគាហិនោ វិវទមានា ទ្វេឡ្ហកជាតា វិវទន្តិ, តំ តេសំ វិមតិច្ឆេទនាយ ទុពុទ្ធិឆិន្ទនត្ថាយ សព្ពេសំ សត្តានំ ចិត្តមញ្ញាយ ចិត្តាចារំ ញត្វា ឱបម្មកុសលោ ឧបមាឧបមេយ្យេសុ ទក្ខោ ត្វំ, មុនិ, ឯកំ បញ្ហំ កថេន្តោវ ឯកេនេវ បញ្ហកថនេន សកលចក្កវាឡគព្ភេ និសិន្នានំ បាណីនំ វិមតិំ សំសយំ ឆិន្ទសិ និក្កង្ខំ ករោតីតិ អត្ថោ។
343-4.Cakkavāḷapariyantāti samantā cakkavāḷagabbhaṃ pūretvā parisā nisinnā bhaveyya. Te evaṃ nisinnā nānādiṭṭhī anekadassanagāhino vivadamānā dveḷhakajātā vivadanti, taṃ tesaṃ vimaticchedanāya dubuddhichindanatthāya sabbesaṃ sattānaṃ cittamaññāya cittācāraṃ ñatvā opammakusalo upamāupameyyesu dakkho tvaṃ, muni, ekaṃ pañhaṃ kathentova ekeneva pañhakathanena sakalacakkavāḷagabbhe nisinnānaṃ pāṇīnaṃ vimatiṃ saṃsayaṃ chindasi nikkaṅkhaṃ karotīti attho.
៣៤៥. ឧបទិសសទិសេហេវាតិ ឯត្ថ ឧទកស្ស ឧបរិ ទិស្សន្តិ បាកដា ហោន្តីតិ ឧបទិសា, សេវាលា។ ឧបទិសេហិ សទិសា ឧបទិសសទិសា, មនុស្សា។ យថា ហិ ឧបទិសា សេវាលា ឧទកំ អទិស្សមានំ កត្វា តស្សុបរិ បត្ថរិត្វា ឋិតា ហោន្តិ, តថា វសុធា បថវី តេហិ ឧបទិសសទិសេហិ ឯវ មនុស្សេហិ និរន្តរំ បត្ថរិត្វា ឋិតេហិ បូរិតា ភវេយ្យ។ តេ សព្ពេវ បថវិំ បូរេត្វា ឋិតា មនុស្សា បញ្ជលិកា សិរសិ អញ្ជលិំ បគ្គហិតា កិត្តយុំ លោកនាយកំ លោកនាយកស្ស ពុទ្ធស្ស គុណំ កថេយ្យុំ។
345.Upadisasadisehevāti ettha udakassa upari dissanti pākaṭā hontīti upadisā, sevālā. Upadisehi sadisā upadisasadisā, manussā. Yathā hi upadisā sevālā udakaṃ adissamānaṃ katvā tassupari pattharitvā ṭhitā honti, tathā vasudhā pathavī tehi upadisasadisehi eva manussehi nirantaraṃ pattharitvā ṭhitehi pūritā bhaveyya. Te sabbeva pathaviṃ pūretvā ṭhitā manussā pañjalikā sirasi añjaliṃ paggahitā kittayuṃ lokanāyakaṃ lokanāyakassa buddhassa guṇaṃ katheyyuṃ.
៣៤៦. តេ សព្ពេ ទេវមនុស្សា កប្បំ វា សកលំ កប្បំ កិត្តយន្តា គុណំ កថេន្តាបិ នានាវណ្ណេហិ នានប្បការេហិ គុណេហិ កិត្តយុំ។ តថាបិ តេ សព្ពេ បរិមេតុំ គុណបមាណំ កថេតុំ ន បប្បេយ្យុំ ន សម្បាបុណេយ្យុំ ន សក្កុណេយ្យុំ។ អប្បមេយ្យោ តថាគតោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អបរិមេយ្យោ គុណាតិរេកោ។ ឯតេន គុណមហន្តតំ ទីបេតិ។
346.Te sabbe devamanussā kappaṃ vā sakalaṃ kappaṃ kittayantā guṇaṃ kathentāpi nānāvaṇṇehi nānappakārehi guṇehi kittayuṃ. Tathāpi te sabbe parimetuṃ guṇapamāṇaṃ kathetuṃ na pappeyyuṃ na sampāpuṇeyyuṃ na sakkuṇeyyuṃ. Appameyyo tathāgato sammāsambuddho aparimeyyo guṇātireko. Etena guṇamahantataṃ dīpeti.
៣៤៧. សកេន ថាមេន អត្តនោ ពលេន ហេដ្ឋា ឧបមាឧបមេយ្យវសេន ជិនោ ជិតកិលេសោ ពុទ្ធោ មយា កិត្តិតោ ថោមិតោ យថា អហោសិ, ឯវមេវ សព្ពេ ទេវមនុស្សា កប្បកោដីបិ កប្បកោដិសតេបិ កិត្តេន្តា បកិត្តយុំ កថេយ្យុន្តិ អត្ថោ។
347.Sakena thāmena attano balena heṭṭhā upamāupameyyavasena jino jitakileso buddho mayā kittito thomito yathā ahosi, evameva sabbe devamanussā kappakoṭīpi kappakoṭisatepi kittentā pakittayuṃ katheyyunti attho.
៣៤៨. បុនបិ គុណានំ អប្បមាណតំ ទីបេតុំ សចេ ហិ កោចិ ទេវោ វាតិអាទិមាហ។ បូរិតំ បរិកឌ្ឍេយ្យាតិ មហាសមុទ្ទេ បូរិតឧទកំ សមន្តតោ អាកឌ្ឍេយ្យ។ សោ បុគ្គលោ វិឃាតំ ទុក្ខមេវ លភេយ្យ បាបុណេយ្យាតិ អត្ថោ។
348. Punapi guṇānaṃ appamāṇataṃ dīpetuṃ sace hi koci devo vātiādimāha. Pūritaṃ parikaḍḍheyyāti mahāsamudde pūritaudakaṃ samantato ākaḍḍheyya. So puggalo vighātaṃ dukkhameva labheyya pāpuṇeyyāti attho.
៣៥០. វត្តេមិ ជិនសាសនន្តិ ជិនេន ភាសិតំ សកលំ បិដកត្តយំ វត្តេមិ បវត្តេមិ រក្ខាមីតិ អត្ថោ។ ធម្មសេនាបតីតិ ធម្មេន បញ្ញាយ ភគវតោ ចតុបរិសសង្ខាតាយ បរិសាយ បតិ បធានោតិ ធម្មសេនាបតិ។ សក្យបុត្តស្ស ភគវតោ សាសនេ អជ្ជ ឥមស្មិំ វត្តមានកាលេ ចក្កវត្តិរញ្ញោ ជេដ្ឋបុត្តោ វិយ សកលំ ពុទ្ធសាសនំ បាលេមីតិ អត្ថោ។
350.Vattemi jinasāsananti jinena bhāsitaṃ sakalaṃ piṭakattayaṃ vattemi pavattemi rakkhāmīti attho. Dhammasenāpatīti dhammena paññāya bhagavato catuparisasaṅkhātāya parisāya pati padhānoti dhammasenāpati. Sakyaputtassa bhagavato sāsane ajja imasmiṃ vattamānakāle cakkavattirañño jeṭṭhaputto viya sakalaṃ buddhasāsanaṃ pālemīti attho.
៣៥២-៣. អត្តនោ សំសារបរិព្ភមំ ទស្សេន្តោ យោ កោចិ មនុជោ ភារន្តិអាទិមាហ។ យោ កោចិ មនុជោ មានុសោ ភារំ សីសភារំ មត្ថកេ សីសេ ឋបេត្វា ធារេយ្យ វហេយ្យ, សទា សព្ពកាលំ សោ មនុជោ តេន ភារេន ទុក្ខិតោ បីឡិតោ អតិភូតោ អស្ស ភវេយ្យ។ ភារោ ភរិតភារោ ភរិតោ អតីវ ភារិតោ។ តថា តេន បការេន អហំ រាគគ្គិទោសគ្គិមោហគ្គិសង្ខាតេហិ តីហិ អគ្គីហិ ឌយ្ហមានោ, គិរិំ ឧទ្ធរិតោ យថា មហាមេរុបព្ពតំ ឧទ្ធរិត្វា ឧក្ខិបិត្វា សីសេ ឋបិតោ ភវភារេន ភវសំសារុប្បត្តិភារេន, ភរិតោ ទុក្ខិតោ ភវេសុ សំសរិំ បរិព្ភមិន្តិ សម្ពន្ធោ។
352-3. Attano saṃsāraparibbhamaṃ dassento yo koci manujo bhārantiādimāha. Yo koci manujo mānuso bhāraṃ sīsabhāraṃ matthake sīse ṭhapetvā dhāreyya vaheyya, sadā sabbakālaṃ so manujo tena bhārena dukkhito pīḷito atibhūto assa bhaveyya. Bhāro bharitabhāro bharito atīva bhārito. Tathā tena pakārena ahaṃ rāgaggidosaggimohaggisaṅkhātehi tīhi aggīhi ḍayhamāno, giriṃ uddharito yathā mahāmerupabbataṃ uddharitvā ukkhipitvā sīse ṭhapito bhavabhārena bhavasaṃsāruppattibhārena, bharito dukkhito bhavesu saṃsariṃ paribbhaminti sambandho.
៣៥៤. ឱរោបិតោ ច មេ ភារោតិ ឥទានិ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ សោ ភវភារោ មយា ឱរោបិតោ និក្ខិត្តោ។ ភវា ឧគ្ឃាដិតា មយាតិ សព្ពេ នវ ភវា មយា វិទ្ធំសិតា។ សក្យបុត្តស្ស ភគវតោ សាសនេ យំ ករណីយំ កត្តព្ពំ មគ្គបដិបាដិយា កិលេសវិទ្ធំសនកម្មំ អត្ថិ, តំ សព្ពំ មយា កតន្តិ អត្ថោ។
354.Oropitoca me bhāroti idāni pabbajitakālato paṭṭhāya so bhavabhāro mayā oropito nikkhitto. Bhavā ugghāṭitā mayāti sabbe nava bhavā mayā viddhaṃsitā. Sakyaputtassa bhagavato sāsane yaṃ karaṇīyaṃ kattabbaṃ maggapaṭipāṭiyā kilesaviddhaṃsanakammaṃ atthi, taṃ sabbaṃ mayā katanti attho.
៣៥៥. បុន អត្តនោ វិសេសំ ទស្សេន្តោ យាវតា ពុទ្ធខេត្តម្ហីតិអាទិមាហ។ តត្ថ យាវតា យត្តកេ ទសសហស្សចក្កវាឡសង្ខាតេ ពុទ្ធខេត្តេ សក្យបុង្គវំ សក្យកុលជេដ្ឋកំ ភគវន្តំ ឋបេត្វា អវសេសសត្តេសុ កោចិបិ បញ្ញាយ មេ មយា សមោ នត្ថីតិ ទីបេតិ។ តេនាហ – ‘‘អហំ អគ្គោម្ហិ បញ្ញាយ, សទិសោ មេ ន វិជ្ជតី’’តិ។
355. Puna attano visesaṃ dassento yāvatā buddhakhettamhītiādimāha. Tattha yāvatā yattake dasasahassacakkavāḷasaṅkhāte buddhakhette sakyapuṅgavaṃ sakyakulajeṭṭhakaṃ bhagavantaṃ ṭhapetvā avasesasattesu kocipi paññāya me mayā samo natthīti dīpeti. Tenāha – ‘‘ahaṃ aggomhi paññāya, sadiso me na vijjatī’’ti.
៣៥៦. បុន អត្តនោ អានុភាវំ បកាសេន្តោ សមាធិម្ហីត្យាទិមាហ។ តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ។
356. Puna attano ānubhāvaṃ pakāsento samādhimhītyādimāha. Taṃ suviññeyyameva.
៣៦០. ឈានវិមោក្ខានខិប្បបដិលាភីតិ បឋមជ្ឈានាទីនំ ឈានានំ លោកតោ វិមុច្ចនតោ ‘‘វិមោក្ខ’’ន្តិ សង្ខំ គតានំ អដ្ឋន្នំ លោកុត្តរវិមោក្ខានញ្ច ខិប្បលាភី សីឃំ បាបុណាតីតិ អត្ថោ។
360.Jhānavimokkhānakhippapaṭilābhīti paṭhamajjhānādīnaṃ jhānānaṃ lokato vimuccanato ‘‘vimokkha’’nti saṅkhaṃ gatānaṃ aṭṭhannaṃ lokuttaravimokkhānañca khippalābhī sīghaṃ pāpuṇātīti attho.
៣៦២. ឯវំ មហានុភាវស្សាបិ អត្តនោ សព្រហ្មចារីសុ គារវពហុមានតំ បកាសេន្តោ ឧទ្ធតវិសោវាតិអាទិមាហ។ តត្ថ ឧទ្ធតវិសោ ឧប្បាដិតឃោរវិសោ សប្បោ ឥវ ឆិន្នវិសាណោវ ឆិន្ទិតសិង្គោ ឧសភោ ឥវ អហំ ឥទានិ និក្ខិត្តមានទប្បោវ ឆឌ្ឌិតគោត្តមទាទិមានទប្បោវ គណំ សង្ឃស្ស សន្តិកំ គរុគារវេន អាទរពហុមានេន ឧបេមិ ឧបគច្ឆាមិ។
362. Evaṃ mahānubhāvassāpi attano sabrahmacārīsu gāravabahumānataṃ pakāsento uddhatavisovātiādimāha. Tattha uddhataviso uppāṭitaghoraviso sappo iva chinnavisāṇova chinditasiṅgo usabho iva ahaṃ idāni nikkhittamānadappova chaḍḍitagottamadādimānadappova gaṇaṃ saṅghassa santikaṃ garugāravena ādarabahumānena upemi upagacchāmi.
៣៦៣. ឥទានិ អត្តនោ បញ្ញាយ មហត្តតំ បកាសេន្តោ យទិរូបិនីតិអាទិមាហ។ ឯវរូបា មេ មហតី បញ្ញា អរូបិនី សមានា យទិ រូបិនី ភវេយ្យ, តទា មេ មម បញ្ញា វសុបតីនំ បថវិស្សរានំ រាជូនំ សមេយ្យ សមា ភវេយ្យាតិ អធិប្បាយោ។ ឯវំ អត្តនោ បញ្ញាយ មហត្តភាវំ ទស្សេត្វា តតោ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន បុព្ពេ កម្មំ សរិត្វា អនោមទស្សិស្សាតិអាទិមាហ។ តត្ថ អនោមទស្សិស្ស ភគវតោ មយា កតាយ ញាណថោមនាយ ផលំ ឯតំ មម បញ្ញាមហត្តន្តិ អត្ថោ។
363. Idāni attano paññāya mahattataṃ pakāsento yadirūpinītiādimāha. Evarūpā me mahatī paññā arūpinī samānā yadi rūpinī bhaveyya, tadā me mama paññā vasupatīnaṃ pathavissarānaṃ rājūnaṃ sameyya samā bhaveyyāti adhippāyo. Evaṃ attano paññāya mahattabhāvaṃ dassetvā tato pubbenivāsānussatiñāṇena pubbe kammaṃ saritvā anomadassissātiādimāha. Tattha anomadassissa bhagavato mayā katāya ñāṇathomanāya phalaṃ etaṃ mama paññāmahattanti attho.
៣៦៤. បវត្តិតំ ធម្មចក្កន្តិ ឯត្ថ ចក្ក-សទ្ទោ បនាយំ ‘‘ចតុចក្កយាន’’ន្តិអាទីសុ វាហនេ វត្តតិ។ ‘‘បវត្តិតេ ច បន ភគវតា ធម្មចក្កេ’’តិអាទីសុ (មហាវ. ១៧; សំ. និ. ៥.១០៨១) ទេសនាយំ។ ‘‘ចក្កំ វត្តយ សព្ពបាណិន’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ១.៧.១៤៩) ទានមយបុញ្ញកិរិយាយំ។ ‘‘ចក្កំ វត្តេតិ អហោរត្ត’’ន្តិអាទីសុ ឥរិយាបថេ។ ‘‘ឥច្ឆាហតស្ស បោសស្ស, ចក្កំ ភមតិ មត្ថកេ’’តិអាទីសុ (ជា. ១.១.១០៤; ១.៥.១០៣) ខុរចក្កេ ‘‘រាជា ចក្កវត្តី ចក្កានុភាវេន វត្តនកោ’’តិអាទីសុ (ឥតិវុ. ២២; ទី. និ. ១.២៥៨) រតនចក្កេ។ ឥធ បនាយំ ទេសនាយំ។ តាទិនា តាទិគុណសមន្នាគតេន សក្យបុត្តេន គោតមសម្ពុទ្ធេន បវត្តិតំ ទេសិតំ បិដកត្តយសង្ខាតំ ធម្មចក្កំ អហំ សម្មា អវិបរីតេន អនុវត្តេមិ អនុគន្ត្វា វត្តេមិ, ទេសេមិ ទេសនំ ករោមិ។ ឥទំ អនុវត្តនំ ទេសិតស្ស អនុគន្ត្វា បច្ឆា ទេសនំ បុរិមពុទ្ធានំ កតាយ ញាណថោមនាយ ផលន្តិ សម្ពន្ធោ។
364.Pavattitaṃdhammacakkanti ettha cakka-saddo panāyaṃ ‘‘catucakkayāna’’ntiādīsu vāhane vattati. ‘‘Pavattite ca pana bhagavatā dhammacakke’’tiādīsu (mahāva. 17; saṃ. ni. 5.1081) desanāyaṃ. ‘‘Cakkaṃ vattaya sabbapāṇina’’ntiādīsu (jā. 1.7.149) dānamayapuññakiriyāyaṃ. ‘‘Cakkaṃ vatteti ahoratta’’ntiādīsu iriyāpathe. ‘‘Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’tiādīsu (jā. 1.1.104; 1.5.103) khuracakke ‘‘rājā cakkavattī cakkānubhāvena vattanako’’tiādīsu (itivu. 22; dī. ni. 1.258) ratanacakke. Idha panāyaṃ desanāyaṃ. Tādinā tādiguṇasamannāgatena sakyaputtena gotamasambuddhena pavattitaṃ desitaṃ piṭakattayasaṅkhātaṃ dhammacakkaṃ ahaṃ sammā aviparītena anuvattemi anugantvā vattemi, desemi desanaṃ karomi. Idaṃ anuvattanaṃ desitassa anugantvā pacchā desanaṃ purimabuddhānaṃ katāya ñāṇathomanāya phalanti sambandho.
៣៦៥. តតោ សប្បុរិសូបនិស្សយយោនិសោមនសិការាទិបុញ្ញផលំ ទស្សេន្តោ មា មេ កទាចិ បាបិច្ឆោតិអាទិមាហ។ តត្ថ បាបិច្ឆោ លាមកាយ ឥច្ឆាយ សមន្នាគតោ បាបចារី បុគ្គលោ ច ឋាននិសជ្ជាទីសុ វត្តបដិវត្តករណេ កុសីតោ ច ឈានសមាធិមគ្គភាវនាទីសុ ហីនវីរិយោ ច គន្ថធុរវិបស្សនាធុរវិរហិតត្តា អប្បស្សុតោ ច អាចរិយុបជ្ឈាយាទីសុ អាចារវិរហិតត្តា អនាចារោ ច បុគ្គលោ កទាចិ កាលេ កត្ថចិ ឋានេ មេ មយា សហ សមេតោ សមាគតោ មា អហុ មា ភវតូតិ សម្ពន្ធោ។
365. Tato sappurisūpanissayayonisomanasikārādipuññaphalaṃ dassento mā me kadāci pāpicchotiādimāha. Tattha pāpiccho lāmakāya icchāya samannāgato pāpacārī puggalo ca ṭhānanisajjādīsu vattapaṭivattakaraṇe kusīto ca jhānasamādhimaggabhāvanādīsu hīnavīriyo ca ganthadhuravipassanādhuravirahitattā appassuto ca ācariyupajjhāyādīsu ācāravirahitattā anācāro ca puggalo kadāci kāle katthaci ṭhāne me mayā saha sameto samāgato mā ahu mā bhavatūti sambandho.
៣៦៦. ពហុស្សុតោតិ បរិយត្តិបដិវេធវសេន ទុវិធោ ពហុស្សុតោ ច បុគ្គលោ។ មេធាវីតិ មេធាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតោ ច។ សីលេសុ សុសមាហិតោតិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលមគ្គសម្បយុត្តសីលអដ្ឋង្គុបោសថសីលាទីសុ សុដ្ឋុ អាហិតោ ឋបិតចិត្តោ ច។ ចេតោសមថានុយុត្តោតិ ចិត្តស្ស ឯកីភាវមនុយុត្តោ ច បុគ្គលោ។ អបិ មុទ្ធនិ តិដ្ឋតុ ឯវរូបោ បុគ្គលោ មយ្ហំ មុទ្ធនិ សិរសិ អបិ តិដ្ឋតូតិ អត្ថោ។
366.Bahussutoti pariyattipaṭivedhavasena duvidho bahussuto ca puggalo. Medhāvīti medhāya paññāya samannāgato ca. Sīlesu susamāhitoti catupārisuddhisīlamaggasampayuttasīlaaṭṭhaṅguposathasīlādīsu suṭṭhu āhito ṭhapitacitto ca. Cetosamathānuyuttoti cittassa ekībhāvamanuyutto ca puggalo. Api muddhani tiṭṭhatu evarūpo puggalo mayhaṃ muddhani sirasi api tiṭṭhatūti attho.
៣៦៧. អត្តនោ លទ្ធផលានិសំសំ វត្វា តត្ថញ្ញេ និយោជេន្តោ តំ វោ វទាមិ ភទ្ទន្តេតិអាទិមាហ។ តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ។
367. Attano laddhaphalānisaṃsaṃ vatvā tatthaññe niyojento taṃ vo vadāmi bhaddantetiādimāha. Taṃ suviññeyyameva.
៣៦៨-៩. យមហន្តិ យំ អស្សជិត្ថេរំ អហំ បឋមំ អាទិម្ហិ ទិស្វា សោតាបត្តិមគ្គបដិលាភេន សក្កាយទិដ្ឋាទីនំ កិលេសានំ បហីនត្តា វិមលោ មលរហិតោ អហុំ អហោសិ, សោ អស្សជិត្ថេរោ មេ មយ្ហំ អាចរិយោ លោកុត្តរធម្មសិក្ខាបកោ អហុំ។ អហំ តស្ស សវនាយ អនុសាសនេន អជ្ជ ធម្មសេនាបតិ អហុំ។ សព្ពត្ថ សព្ពេសុ គុណេសុ បារមិំ បត្តោ បរិយោសានំ បត្តោ អនាសវោ និក្កិលេសោ វិហរាមិ។
368-9.Yamahanti yaṃ assajittheraṃ ahaṃ paṭhamaṃ ādimhi disvā sotāpattimaggapaṭilābhena sakkāyadiṭṭhādīnaṃ kilesānaṃ pahīnattā vimalo malarahito ahuṃ ahosi, so assajitthero me mayhaṃ ācariyo lokuttaradhammasikkhāpako ahuṃ. Ahaṃ tassa savanāya anusāsanena ajja dhammasenāpati ahuṃ. Sabbattha sabbesu guṇesu pāramiṃ patto pariyosānaṃ patto anāsavo nikkileso viharāmi.
៣៧០. អត្តនោ អាចរិយេ សគារវំ ទស្សេន្តោ យោ មេ អាចរិយោតិអាទិមាហ។ យោ អស្សជិ នាម ថេរោ សត្ថុ សាវកោ មេ មយ្ហំ អាចរិយោ អាសិ អហោសិ, សោ ថេរោ យស្សំ ទិសាយំ យស្មិំ ទិសាភាគេ វសតិ, អហំ តំ ទិសាភាគំ ឧស្សីសម្ហិ សីសុបរិភាគេ ករោមីតិ សម្ពន្ធោ។
370. Attano ācariye sagāravaṃ dassento yo me ācariyotiādimāha. Yo assaji nāma thero satthu sāvako me mayhaṃ ācariyo āsi ahosi, so thero yassaṃ disāyaṃ yasmiṃ disābhāge vasati, ahaṃ taṃ disābhāgaṃ ussīsamhi sīsuparibhāge karomīti sambandho.
៣៧១. តតោ អត្តនោ ឋានន្តរប្បត្តភាវំ ទស្សេន្តោ មម កម្មន្តិអាទិមាហ។ គោតមោ ភគវា សក្យបុង្គវោ សក្យកុលកេតុ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន មម បុព្ពេ កតកម្មំ សរិត្វាន ញត្វា ភិក្ខុសង្ឃមជ្ឈេ និសិន្នោ អគ្គដ្ឋានេ អគ្គសាវកដ្ឋានេ មំ ឋបេសីតិ សម្ពន្ធោ។
371. Tato attano ṭhānantarappattabhāvaṃ dassento mama kammantiādimāha. Gotamo bhagavā sakyapuṅgavo sakyakulaketu sabbaññutaññāṇena mama pubbe katakammaṃ saritvāna ñatvā bhikkhusaṅghamajjhe nisinno aggaṭṭhāne aggasāvakaṭṭhāne maṃ ṭhapesīti sambandho.
៣៧៤. អត្ថបដិសម្ភិទា, ធម្មបដិសម្ភិទា, និរុត្តិបដិសម្ភិទា, បដិភានបដិសម្ភិទាតិ ឥមា ចតស្សោ បដិសម្ភិទា ច, តាសំ ភេទោ បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.៧៦; វិភ. ៧១៨) វុត្តោយេវ។ ចតុមគ្គចតុផលវសេន វា រូបារូបឈានវសេន វា អដ្ឋ វិមោក្ខា សំសារវិមុច្ចនធម្មា ច ឥទ្ធិវិធាទយោ ឆ អភិញ្ញាយោ ច សច្ឆិកតា បច្ចក្ខំ កតា។ កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនន្តិ ពុទ្ធស្ស អនុសិដ្ឋិ ឱវាទសង្ខាតំ សាសនំ កតំ អរហត្តមគ្គញាណេន និប្ផាទិតន្តិ អត្ថោ។
374. Atthapaṭisambhidā, dhammapaṭisambhidā, niruttipaṭisambhidā, paṭibhānapaṭisambhidāti imā catasso paṭisambhidā ca, tāsaṃ bhedo paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.76; vibha. 718) vuttoyeva. Catumaggacatuphalavasena vā rūpārūpajhānavasena vā aṭṭha vimokkhā saṃsāravimuccanadhammā ca iddhividhādayo cha abhiññāyo ca sacchikatā paccakkhaṃ katā. Kataṃ buddhassa sāsananti buddhassa anusiṭṭhi ovādasaṅkhātaṃ sāsanaṃ kataṃ arahattamaggañāṇena nipphāditanti attho.
ឥត្ថំ សុទន្តិ ឯត្ថ ឥត្ថន្តិ និទស្សនត្ថេ និបាតោ, ឥមិនា បការេនាតិ អត្ថោ។ តេន សកលសារិបុត្តាបទានំ និទស្សេតិ។ សុទន្តិ បទបូរណេ និបាតោ។ អាយស្មាតិ គរុគារវាធិវចនំ។ សារិបុត្តោតិ មាតុ នាមវសេន កតនាមធេយ្យោ ថេរោ។ ឥមា គាថាយោតិ ឥមា សកលា សារិបុត្តត្ថេរាបទានគាថាយោ អភាសិ កថេសិ។ ឥតិសទ្ទោ បរិសមាបនត្ថេ និបាតោ, សកលំ សារិបុត្តាបទានំ និដ្ឋិតន្តិ អត្ថោ។
Itthaṃ sudanti ettha itthanti nidassanatthe nipāto, iminā pakārenāti attho. Tena sakalasāriputtāpadānaṃ nidasseti. Sudanti padapūraṇe nipāto. Āyasmāti garugāravādhivacanaṃ. Sāriputtoti mātu nāmavasena katanāmadheyyo thero. Imā gāthāyoti imā sakalā sāriputtattherāpadānagāthāyo abhāsi kathesi. Itisaddo parisamāpanatthe nipāto, sakalaṃ sāriputtāpadānaṃ niṭṭhitanti attho.
សារិបុត្តត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា។
Sāriputtattheraapadānavaṇṇanā samattā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / អបទានបាឡិ • Apadānapāḷi / ៣-១. សារិបុត្តត្ថេរអបទានំ • 3-1. Sāriputtattheraapadānaṃ
