| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā |
សាជីវបទភាជនីយវណ្ណនា
Sājīvapadabhājanīyavaṇṇanā
‘‘មហាពោធិសត្តា និយតា’’តិ វុត្តំ អនុគណ្ឋិបទេ។ យត្ថ ‘‘អនុគណ្ឋិបទេ’’តិ, តត្ថ ‘‘វជិរពុទ្ធិត្ថេរស្សា’’តិ គហេតព្ពំ។ សាវកពោធិបច្ចេកពោធិសម្មាសម្ពោធីតិ វា តីសុ ពោធីសុ សម្មាសម្ពោធិយំ សត្តា ពោធិសត្តា មហាពោធិសត្តា នាម។ បាតិមោក្ខសីលពហុកត្តា, ភិក្ខុសីលត្តា, កិលេសបិទហនវសេន វត្តនតោ, ឧត្តមេន ភគវតា បញ្ញត្តត្តា ច អធិកំ, ពុទ្ធុប្បាទេយេវ បវត្តនតោ ឧត្តមន្តិ អញ្ញតរស្មិំ គណ្ឋិបទេ។ កិញ្ចាបិ បច្ចេកពុទ្ធាបិ ធម្មតាវសេន បាតិមោក្ខសំវរសីលេន សមន្នាគតាវ ហោន្តិ, តថាបិ ‘‘ពុទ្ធុប្បាទេយេវ បវត្តតី’’តិ និយមិតំ តេន បរិយាយេនាតិ។ តេនាហ ‘‘ន ហិ តំ បញ្ញត្តិំ ឧទ្ធរិត្វា’’តិអាទិ។ បាតិមោក្ខសំវរតោបិ ច មគ្គផលសម្បយុត្តមេវ សីលំ អធិសីលំ, តំ បន ឥធ អនធិប្បេតំ។ ន ហិ តំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសេន សង្គហិតន្តិ។ សមន្តភទ្រកំ ការណវចនំ សព្ពសិក្ខាបទានំ សាធារណលក្ខណត្តា ឥមិស្សា អនុបញ្ញត្តិយា អរិយបុគ្គលា ច ឯកច្ចំ អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តីតិ សាធិតមេតំ, តស្មា ‘‘ន ហិ តំ សមាបន្នោ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវតី’’តិ អដ្ឋកថាវចនំ អសមត្ថំ វិយ ទិស្សតីតិ? នាសមត្ថំ, សមត្ថមេវ យស្មិំ យស្មិំ សិក្ខាបទេ សាសា វិចារណា, តស្ស តស្សេវ វសេន អដ្ឋកថាយ បវត្តិតោ។ តថា ហិ កង្ខាវិតរណិយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ឧទកុក្ខេបសីមាធិការេ ‘‘តិមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេត្វា អន្តរវាសកំ អនុក្ខិបិត្វា ឧត្តរន្តិយា ភិក្ខុនិយា’’តិ វុត្តំ ភិក្ខុនិវិភង្គេ អាគតត្តា។ ឯសេវ នយោ អញ្ញេបិ ឯវរូបេសុ។ កិមត្ថន្តិ ចេ តំ? បាឡិក្កមានុវត្តនេន បាឡិក្កមទស្សនត្ថំ។ តត្រិទំ សមាសតោ អធិប្បាយទីបនំ – បទសោធម្មសិក្ខាបទស្ស តិកបរិច្ឆេទេ ឧបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញី, អនាបត្តិ, អកដានុធម្មសិក្ខាបទវសេន ឧបសម្បន្នេ ឧក្ខិត្តកេ សិយា អាបត្តិ, តថា សហសេយ្យសិក្ខាបទេតិ ឯវមាទិ។ អត្ថោ បនេត្ថ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ។
‘‘Mahābodhisattā niyatā’’ti vuttaṃ anugaṇṭhipade. Yattha ‘‘anugaṇṭhipade’’ti, tattha ‘‘vajirabuddhittherassā’’ti gahetabbaṃ. Sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhīti vā tīsu bodhīsu sammāsambodhiyaṃ sattā bodhisattā mahābodhisattā nāma. Pātimokkhasīlabahukattā, bhikkhusīlattā, kilesapidahanavasena vattanato, uttamena bhagavatā paññattattā ca adhikaṃ, buddhuppādeyeva pavattanato uttamanti aññatarasmiṃ gaṇṭhipade. Kiñcāpi paccekabuddhāpi dhammatāvasena pātimokkhasaṃvarasīlena samannāgatāva honti, tathāpi ‘‘buddhuppādeyeva pavattatī’’ti niyamitaṃ tena pariyāyenāti. Tenāha ‘‘na hi taṃ paññattiṃ uddharitvā’’tiādi. Pātimokkhasaṃvaratopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīlaṃ, taṃ pana idha anadhippetaṃ. Na hi taṃ pātimokkhuddesena saṅgahitanti. Samantabhadrakaṃ kāraṇavacanaṃ sabbasikkhāpadānaṃ sādhāraṇalakkhaṇattā imissā anupaññattiyā ariyapuggalā ca ekaccaṃ āpattiṃ āpajjantīti sādhitametaṃ, tasmā ‘‘na hi taṃ samāpanno methunaṃ dhammaṃ paṭisevatī’’ti aṭṭhakathāvacanaṃ asamatthaṃ viya dissatīti? Nāsamatthaṃ, samatthameva yasmiṃ yasmiṃ sikkhāpade sāsā vicāraṇā, tassa tasseva vasena aṭṭhakathāya pavattito. Tathā hi kaṅkhāvitaraṇiyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) udakukkhepasīmādhikāre ‘‘timaṇḍalaṃ paṭicchādetvā antaravāsakaṃ anukkhipitvā uttarantiyā bhikkhuniyā’’ti vuttaṃ bhikkhunivibhaṅge āgatattā. Eseva nayo aññepi evarūpesu. Kimatthanti ce taṃ? Pāḷikkamānuvattanena pāḷikkamadassanatthaṃ. Tatridaṃ samāsato adhippāyadīpanaṃ – padasodhammasikkhāpadassa tikaparicchede upasampanne upasampannasaññī, anāpatti, akaṭānudhammasikkhāpadavasena upasampanne ukkhittake siyā āpatti, tathā sahaseyyasikkhāpadeti evamādi. Attho panettha parato āvi bhavissati.
យំ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តតោបិ ច មគ្គផលចិត្តមេវ អធិចិត្តំ, តំ បន ឥធ អនធិប្បេត’’ន្តិ ច, ‘‘តតោបិ ច មគ្គផលបញ្ញាវ អធិបញ្ញា, សា បន ឥធ អនធិប្បេតា។ ន ហិ តំសមាបន្នោ ភិក្ខុ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវតី’’តិ។ ‘‘តត្រ យាយំ អធិសីលសិក្ខា, អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតា សិក្ខា’’តិ ឥមាយ បាឡិយា វិរុជ្ឈតិ។ អយញ្ហិ បាឡិ អធិសីលសិក្ខាវ ឥធ អធិប្បេតា, ន ឥតរាតិ ទីបេតិ។ អដ្ឋកថាវចនំ តាសម្បិ តិណ្ណំ លោកិយានំ អធិប្បេតតំ ទីបេតិ។ អយំ បនេត្ថ អដ្ឋកថាធិប្បាយោ – តិស្សោបិ លោកិយា សិក្ខា ឥមស្មិំ បឋមបារាជិកេ សម្ភវន្តិ, កាលេនាបិ អធិចិត្តបញ្ញាលាភី ភិក្ខុ តថារូបំ អសប្បាយំ បច្ចយំ បដិច្ច តតោ តតោ អធិចិត្តតោ, អធិបញ្ញាតោ ច អាវត្តិត្វា សីលភេទំ បាបុណេយ្យាតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ, ន លោកុត្តរចិត្តបញ្ញាលាភី, អយំ នយោ ឥតរេសុបិ សព្ពេសុ អទិន្នាទានាទីសុ សចិត្តកេសុ លព្ភតិ, អចិត្តកេសុ បន ឥតរោបិ។ តថាបិ កេវលំ វិនយបិដកស្ស, បាតិមោក្ខសីលស្ស ច សង្គាហកត្តា ‘‘សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយា’’តិ ឥមស្មិំ ឧត្តរបទេ បច្ចក្ខានារហា អធិសីលសិក្ខាវ លោកិយាតិ ទស្សនត្ថំ បាឡិយំ ‘‘តត្រ យាយំ អធិសីលសិក្ខា, អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតា សិក្ខា’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។
Yaṃ vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tatopi ca maggaphalacittameva adhicittaṃ, taṃ pana idha anadhippeta’’nti ca, ‘‘tatopi ca maggaphalapaññāva adhipaññā, sā pana idha anadhippetā. Na hi taṃsamāpanno bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevatī’’ti. ‘‘Tatra yāyaṃ adhisīlasikkhā, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā’’ti imāya pāḷiyā virujjhati. Ayañhi pāḷi adhisīlasikkhāva idha adhippetā, na itarāti dīpeti. Aṭṭhakathāvacanaṃ tāsampi tiṇṇaṃ lokiyānaṃ adhippetataṃ dīpeti. Ayaṃ panettha aṭṭhakathādhippāyo – tissopi lokiyā sikkhā imasmiṃ paṭhamapārājike sambhavanti, kālenāpi adhicittapaññālābhī bhikkhu tathārūpaṃ asappāyaṃ paccayaṃ paṭicca tato tato adhicittato, adhipaññāto ca āvattitvā sīlabhedaṃ pāpuṇeyyāti ṭhānametaṃ vijjati, na lokuttaracittapaññālābhī, ayaṃ nayo itaresupi sabbesu adinnādānādīsu sacittakesu labbhati, acittakesu pana itaropi. Tathāpi kevalaṃ vinayapiṭakassa, pātimokkhasīlassa ca saṅgāhakattā ‘‘sikkhaṃ appaccakkhāyā’’ti imasmiṃ uttarapade paccakkhānārahā adhisīlasikkhāva lokiyāti dassanatthaṃ pāḷiyaṃ ‘‘tatra yāyaṃ adhisīlasikkhā, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā’’ti vuttanti veditabbaṃ.
ឯត្ថ សិក្ខាតិ កាយវចីទុច្ចរិតតោ វិរតី ច ចេតនា ច, អញ្ញត្រ ចេតនាយេវ វេទិតព្ពា។ សិក្ខាបទន្តិ សឧទ្ទេសសិក្ខាបទំ, ឯកច្ចំ អនុទ្ទេសសិក្ខាបទញ្ច លព្ភតិ។ ចិត្តស្ស អធិករណំ កត្វាតិ តស្មិំ សិក្ខតីតិ អធិករណត្ថេ ភុម្មន្តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ។ យថាសិក្ខាបទន្តិ បច្ចវេក្ខណវសេន វុត្តំ។ សីលបច្ចវេក្ខណាបិ ហិ សីលមេវ, តស្មា សុប្បដិច្ឆន្នាទិចារិត្តេសុ វិរតិវិប្បយុត្តចេតនំ បវត្តេន្តោបិ សិក្ខំ បរិបូរេន្តោត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ។ ‘‘សម្បជានមុសាវាទេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ២) វុត្តមរិយាទំ អវីតិក្កមន្តោ ‘‘តស្មិញ្ច សិក្ខាបទេ សិក្ខតី’’តិ វុច្ចតិ។ អញ្ញតរស្មិំ បន គណ្ឋិបទេ វុត្តំ ‘‘សិក្ខាតិ តំ សិក្ខាបទំ សិក្ខនភាវេន បវត្តចិត្តុប្បាទោ។ សាជីវន្តិ បញ្ញត្តិ។ តទត្ថទស្សនត្ថំ បុព្ពេ មេថុនសំវរស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ។ យស្មា សិក្ខាយ គុណសម្មតាយ បុញ្ញសម្មតាយ តន្តិយា អភាវតោ លោកស្ស ទុព្ពល្យាវិកម្មំ តត្ថ ន សម្ភវតិ។ បត្ថនីយា ហិ សា, តស្មា ‘‘យញ្ច សាជីវំ សមាបន្នោ, តត្ថ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា’’តិ វុត្តំ។ អាណាយ ហិ ទុព្ពល្យំ សម្ភវតីតិ អាយស្មា ឧបតិស្សោ។
Ettha sikkhāti kāyavacīduccaritato viratī ca cetanā ca, aññatra cetanāyeva veditabbā. Sikkhāpadanti sauddesasikkhāpadaṃ, ekaccaṃ anuddesasikkhāpadañca labbhati. Cittassa adhikaraṇaṃ katvāti tasmiṃ sikkhatīti adhikaraṇatthe bhummanti dassanatthaṃ vuttaṃ. Yathāsikkhāpadanti paccavekkhaṇavasena vuttaṃ. Sīlapaccavekkhaṇāpi hi sīlameva, tasmā suppaṭicchannādicārittesu virativippayuttacetanaṃ pavattentopi sikkhaṃ paripūrentotveva saṅkhyaṃ gacchati. ‘‘Sampajānamusāvāde pācittiya’’nti (pāci. 2) vuttamariyādaṃ avītikkamanto ‘‘tasmiñca sikkhāpade sikkhatī’’ti vuccati. Aññatarasmiṃ pana gaṇṭhipade vuttaṃ ‘‘sikkhāti taṃ sikkhāpadaṃ sikkhanabhāvena pavattacittuppādo. Sājīvanti paññatti. Tadatthadassanatthaṃ pubbe methunasaṃvarassetaṃ adhivacana’’nti. Yasmā sikkhāya guṇasammatāya puññasammatāya tantiyā abhāvato lokassa dubbalyāvikammaṃ tattha na sambhavati. Patthanīyā hi sā, tasmā ‘‘yañca sājīvaṃ samāpanno, tattha dubbalyaṃ anāvikatvā’’ti vuttaṃ. Āṇāya hi dubbalyaṃ sambhavatīti āyasmā upatisso.
