| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / দীঘনিকায • Dīghanikāya |
৯. পোট্ঠপাদসুত্তং
9. Poṭṭhapādasuttaṃ
পোট্ঠপাদপরিব্বাজকৰত্থু
Poṭṭhapādaparibbājakavatthu
৪০৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে। তেন খো পন সমযেন পোট্ঠপাদো পরিব্বাজকো সমযপ্পৰাদকে তিন্দুকাচীরে একসালকে মল্লিকায আরামে পটিৰসতি মহতিযা পরিব্বাজকপরিসায সদ্ধিং তিংসমত্তেহি পরিব্বাজকসতেহি। অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সাৰত্থিং পিণ্ডায পাৰিসি।
406. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena poṭṭhapādo paribbājako samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasati mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ tiṃsamattehi paribbājakasatehi. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi.
৪০৭. অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘অতিপ্পগো খো তাৰ সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিতুং। যংনূনাহং যেন সমযপ্পৰাদকো তিন্দুকাচীরো একসালকো মল্লিকায আরামো, যেন পোট্ঠপাদো পরিব্বাজকো তেনুপসঙ্কমেয্য’’ন্তি। অথ খো ভগৰা যেন সমযপ্পৰাদকো তিন্দুকাচীরো একসালকো মল্লিকায আরামো তেনুপসঙ্কমি।
407. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘atippago kho tāva sāvatthiyaṃ piṇḍāya carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ yena samayappavādako tindukācīro ekasālako mallikāya ārāmo, yena poṭṭhapādo paribbājako tenupasaṅkameyya’’nti. Atha kho bhagavā yena samayappavādako tindukācīro ekasālako mallikāya ārāmo tenupasaṅkami.
৪০৮. তেন খো পন সমযেন পোট্ঠপাদো পরিব্বাজকো মহতিযা পরিব্বাজকপরিসায সদ্ধিং নিসিন্নো হোতি উন্নাদিনিযা উচ্চাসদ্দমহাসদ্দায অনেকৰিহিতং তিরচ্ছানকথং কথেন্তিযা। সেয্যথিদং – রাজকথং চোরকথং মহামত্তকথং সেনাকথং ভযকথং যুদ্ধকথং অন্নকথং পানকথং ৰত্থকথং সযনকথং মালাকথং গন্ধকথং ঞাতিকথং যানকথং গামকথং নিগমকথং নগরকথং জনপদকথং ইত্থিকথং সূরকথং ৰিসিখাকথং কুম্ভট্ঠানকথং পুব্বপেতকথং নানত্তকথং লোকক্খাযিকং সমুদ্দক্খাযিকং ইতিভৰাভৰকথং ইতি ৰা।
408. Tena kho pana samayena poṭṭhapādo paribbājako mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ nisinno hoti unnādiniyā uccāsaddamahāsaddāya anekavihitaṃ tiracchānakathaṃ kathentiyā. Seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃ gandhakathaṃ ñātikathaṃ yānakathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ nānattakathaṃ lokakkhāyikaṃ samuddakkhāyikaṃ itibhavābhavakathaṃ iti vā.
৪০৯. অদ্দসা খো পোট্ঠপাদো পরিব্বাজকো ভগৰন্তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং; দিস্ৰান সকং পরিসং সণ্ঠপেসি – ‘‘অপ্পসদ্দা ভোন্তো হোন্তু, মা ভোন্তো সদ্দমকত্থ। অযং সমণো গোতমো আগচ্ছতি। অপ্পসদ্দকামো খো সো আযস্মা অপ্পসদ্দস্স ৰণ্ণৰাদী। অপ্পেৰ নাম অপ্পসদ্দং পরিসং ৰিদিত্ৰা উপসঙ্কমিতব্বং মঞ্ঞেয্যা’’তি। এৰং ৰুত্তে তে পরিব্বাজকা তুণ্হী অহেসুং।
409. Addasā kho poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ; disvāna sakaṃ parisaṃ saṇṭhapesi – ‘‘appasaddā bhonto hontu, mā bhonto saddamakattha. Ayaṃ samaṇo gotamo āgacchati. Appasaddakāmo kho so āyasmā appasaddassa vaṇṇavādī. Appeva nāma appasaddaṃ parisaṃ viditvā upasaṅkamitabbaṃ maññeyyā’’ti. Evaṃ vutte te paribbājakā tuṇhī ahesuṃ.
৪১০. অথ খো ভগৰা যেন পোট্ঠপাদো পরিব্বাজকো তেনুপসঙ্কমি। অথ খো পোট্ঠপাদো পরিব্বাজকো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘এতু খো, ভন্তে, ভগৰা। স্ৰাগতং, ভন্তে, ভগৰতো। চিরস্সং খো, ভন্তে, ভগৰা ইমং পরিযাযমকাসি, যদিদং ইধাগমনায। নিসীদতু, ভন্তে, ভগৰা, ইদং আসনং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি।
410. Atha kho bhagavā yena poṭṭhapādo paribbājako tenupasaṅkami. Atha kho poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘etu kho, bhante, bhagavā. Svāgataṃ, bhante, bhagavato. Cirassaṃ kho, bhante, bhagavā imaṃ pariyāyamakāsi, yadidaṃ idhāgamanāya. Nisīdatu, bhante, bhagavā, idaṃ āsanaṃ paññatta’’nti.
নিসীদি ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনে। পোট্ঠপাদোপি খো পরিব্বাজকো অঞ্ঞতরং নীচং আসনং গহেত্ৰা একমন্তং নিসীদি। একমন্তং নিসিন্নং খো পোট্ঠপাদং পরিব্বাজকং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘কায নুত্থ 1, পোট্ঠপাদ, এতরহি কথায সন্নিসিন্না, কা চ পন ৰো অন্তরাকথা ৰিপ্পকতা’’তি?
Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Poṭṭhapādopi kho paribbājako aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho poṭṭhapādaṃ paribbājakaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘kāya nuttha 2, poṭṭhapāda, etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti?
অভিসঞ্ঞানিরোধকথা
Abhisaññānirodhakathā
৪১১. এৰং ৰুত্তে পোট্ঠপাদো পরিব্বাজকো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘তিট্ঠতেসা, ভন্তে, কথা, যায মযং এতরহি কথায সন্নিসিন্না। নেসা, ভন্তে, কথা ভগৰতো দুল্লভা ভৰিস্সতি পচ্ছাপি সৰনায। পুরিমানি, ভন্তে, দিৰসানি পুরিমতরানি, নানাতিত্থিযানং সমণব্রাহ্মণানং কোতূহলসালায সন্নিসিন্নানং সন্নিপতিতানং অভিসঞ্ঞানিরোধে কথা উদপাদি – ‘কথং নু খো, ভো, অভিসঞ্ঞানিরোধো হোতী’তি? তত্রেকচ্চে এৰমাহংসু – ‘অহেতূ অপ্পচ্চযা পুরিসস্স সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তিপি নিরুজ্ঝন্তিপি। যস্মিং সমযে উপ্পজ্জন্তি, সঞ্ঞী তস্মিং সমযে হোতি। যস্মিং সমযে নিরুজ্ঝন্তি, অসঞ্ঞী তস্মিং সমযে হোতী’তি। ইত্থেকে অভিসঞ্ঞানিরোধং পঞ্ঞপেন্তি।
411. Evaṃ vutte poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tiṭṭhatesā, bhante, kathā, yāya mayaṃ etarahi kathāya sannisinnā. Nesā, bhante, kathā bhagavato dullabhā bhavissati pacchāpi savanāya. Purimāni, bhante, divasāni purimatarāni, nānātitthiyānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ kotūhalasālāya sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ abhisaññānirodhe kathā udapādi – ‘kathaṃ nu kho, bho, abhisaññānirodho hotī’ti? Tatrekacce evamāhaṃsu – ‘ahetū appaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipi. Yasmiṃ samaye uppajjanti, saññī tasmiṃ samaye hoti. Yasmiṃ samaye nirujjhanti, asaññī tasmiṃ samaye hotī’ti. Ittheke abhisaññānirodhaṃ paññapenti.
‘‘তমঞ্ঞো এৰমাহ – ‘ন খো পন মেতং 3, ভো, এৰং ভৰিস্সতি। সঞ্ঞা হি, ভো, পুরিসস্স অত্তা। সা চ খো উপেতিপি অপেতিপি। যস্মিং সমযে উপেতি, সঞ্ঞী তস্মিং সমযে হোতি। যস্মিং সমযে অপেতি, অসঞ্ঞী তস্মিং সমযে হোতী’তি। ইত্থেকে অভিসঞ্ঞানিরোধং পঞ্ঞপেন্তি।
‘‘Tamañño evamāha – ‘na kho pana metaṃ 4, bho, evaṃ bhavissati. Saññā hi, bho, purisassa attā. Sā ca kho upetipi apetipi. Yasmiṃ samaye upeti, saññī tasmiṃ samaye hoti. Yasmiṃ samaye apeti, asaññī tasmiṃ samaye hotī’ti. Ittheke abhisaññānirodhaṃ paññapenti.
‘‘তমঞ্ঞো এৰমাহ – ‘ন খো পন মেতং, ভো, এৰং ভৰিস্সতি। সন্তি হি, ভো, সমণব্রাহ্মণা মহিদ্ধিকা মহানুভাৰা। তে ইমস্স পুরিসস্স সঞ্ঞং উপকড্ঢন্তিপি অপকড্ঢন্তিপি। যস্মিং সমযে উপকড্ঢন্তি, সঞ্ঞী তস্মিং সমযে হোতি। যস্মিং সমযে অপকড্ঢন্তি, অসঞ্ঞী তস্মিং সমযে হোতী’তি। ইত্থেকে অভিসঞ্ঞানিরোধং পঞ্ঞপেন্তি।
‘‘Tamañño evamāha – ‘na kho pana metaṃ, bho, evaṃ bhavissati. Santi hi, bho, samaṇabrāhmaṇā mahiddhikā mahānubhāvā. Te imassa purisassa saññaṃ upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipi. Yasmiṃ samaye upakaḍḍhanti, saññī tasmiṃ samaye hoti. Yasmiṃ samaye apakaḍḍhanti, asaññī tasmiṃ samaye hotī’ti. Ittheke abhisaññānirodhaṃ paññapenti.
‘‘তমঞ্ঞো এৰমাহ – ‘ন খো পন মেতং, ভো, এৰং ভৰিস্সতি। সন্তি হি, ভো, দেৰতা মহিদ্ধিকা মহানুভাৰা। তা ইমস্স পুরিসস্স সঞ্ঞং উপকড্ঢন্তিপি অপকড্ঢন্তিপি। যস্মিং সমযে উপকড্ঢন্তি, সঞ্ঞী তস্মিং সমযে হোতি। যস্মিং সমযে অপকড্ঢন্তি, অসঞ্ঞী তস্মিং সমযে হোতী’তি। ইত্থেকে অভিসঞ্ঞানিরোধং পঞ্ঞপেন্তি।
‘‘Tamañño evamāha – ‘na kho pana metaṃ, bho, evaṃ bhavissati. Santi hi, bho, devatā mahiddhikā mahānubhāvā. Tā imassa purisassa saññaṃ upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipi. Yasmiṃ samaye upakaḍḍhanti, saññī tasmiṃ samaye hoti. Yasmiṃ samaye apakaḍḍhanti, asaññī tasmiṃ samaye hotī’ti. Ittheke abhisaññānirodhaṃ paññapenti.
‘‘তস্স ময্হং, ভন্তে, ভগৰন্তংযেৰ আরব্ভ সতি উদপাদি – ‘অহো নূন ভগৰা, অহো নূন সুগতো, যো ইমেসং ধম্মানং সুকুসলো’তি। ভগৰা, ভন্তে, কুসলো, ভগৰা পকতঞ্ঞূ অভিসঞ্ঞানিরোধস্স। কথং নু খো, ভন্তে, অভিসঞ্ঞানিরোধো হোতী’’তি?
‘‘Tassa mayhaṃ, bhante, bhagavantaṃyeva ārabbha sati udapādi – ‘aho nūna bhagavā, aho nūna sugato, yo imesaṃ dhammānaṃ sukusalo’ti. Bhagavā, bhante, kusalo, bhagavā pakataññū abhisaññānirodhassa. Kathaṃ nu kho, bhante, abhisaññānirodho hotī’’ti?
সহেতুকসঞ্ঞুপ্পাদনিরোধকথা
Sahetukasaññuppādanirodhakathā
৪১২. ‘‘তত্র , পোট্ঠপাদ, যে তে সমণব্রাহ্মণা এৰমাহংসু – ‘অহেতূ অপ্পচ্চযা পুরিসস্স সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তিপি নিরুজ্ঝন্তিপী’তি, আদিতোৰ তেসং অপরদ্ধং। তং কিস্স হেতু? সহেতূ হি, পোট্ঠপাদ, সপ্পচ্চযা পুরিসস্স সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তিপি নিরুজ্ঝন্তিপি। সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিরুজ্ঝতি’’।
412. ‘‘Tatra , poṭṭhapāda, ye te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘ahetū appaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipī’ti, āditova tesaṃ aparaddhaṃ. Taṃ kissa hetu? Sahetū hi, poṭṭhapāda, sappaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipi. Sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati’’.
৪১৩. ‘‘কা চ সিক্খা’’তি? ভগৰা অৰোচ – ‘‘ইধ, পোট্ঠপাদ, তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অরহং, সম্মাসম্বুদ্ধো…পে॰… (যথা ১৯০-২১২ অনুচ্ছেদেসু, এৰং ৰিত্থারেতব্বং)। এৰং খো, পোট্ঠপাদ, ভিক্খু সীলসম্পন্নো হোতি…পে॰… তস্সিমে পঞ্চনীৰরণে পহীনে অত্তনি সমনুপস্সতো পামোজ্জং জাযতি, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি। সো ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি, ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি, সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি। তস্স যা পুরিমা কামসঞ্ঞা, সা নিরুজ্ঝতি। ৰিৰেকজপীতিসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞা তস্মিং সমযে হোতি, ৰিৰেকজপীতিসুখসুখুম-সচ্চসঞ্ঞীযেৰ তস্মিং সমযে হোতি। এৰম্পি সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিরুজ্ঝতি। অযং সিক্খা’’তি ভগৰা অৰোচ।
413. ‘‘Kā ca sikkhā’’ti? Bhagavā avoca – ‘‘idha, poṭṭhapāda, tathāgato loke uppajjati arahaṃ, sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu, evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, poṭṭhapāda, bhikkhu sīlasampanno hoti…pe… tassime pañcanīvaraṇe pahīne attani samanupassato pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. So vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi, savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā kāmasaññā, sā nirujjhati. Vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, vivekajapītisukhasukhuma-saccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayaṃ sikkhā’’ti bhagavā avoca.
‘‘পুন চপরং, পোট্ঠপাদ, ভিক্খু ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি। তস্স যা পুরিমা ৰিৰেকজপীতিসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞা, সা নিরুজ্ঝতি। সমাধিজপীতিসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞা তস্মিং সমযে হোতি , সমাধিজপীতিসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞীযেৰ তস্মিং সমযে হোতি। এৰম্পি সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিরুজ্ঝতি। অযম্পি সিক্খা’’তি ভগৰা অৰোচ।
‘‘Puna caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Samādhijapītisukhasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti , samādhijapītisukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca.
‘‘পুন চপরং, পোট্ঠপাদ, ভিক্খু পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকো চ ৰিহরতি সতো চ সম্পজানো, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতি, যং তং অরিযা আচিক্খন্তি – ‘‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’’তি, ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি। তস্স যা পুরিমা সমাধিজপীতিসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞা, সা নিরুজ্ঝতি। উপেক্খাসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞা তস্মিং সমযে হোতি, উপেক্খাসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞীযেৰ তস্মিং সমযে হোতি। এৰম্পি সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিরুজ্ঝতি। অযম্পি সিক্খা’’তি ভগৰা অৰোচ।
‘‘Puna caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā samādhijapītisukhasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Upekkhāsukhasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, upekkhāsukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca.
‘‘পুন চপরং, পোট্ঠপাদ, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি। তস্স যা পুরিমা উপেক্খাসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞা, সা নিরুজ্ঝতি। অদুক্খমসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞা তস্মিং সমযে হোতি, অদুক্খমসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞীযেৰ তস্মিং সমযে হোতি। এৰম্পি সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিরুজ্ঝতি। অযম্পি সিক্খা’’তি ভগৰা অৰোচ।
‘‘Puna caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā upekkhāsukhasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Adukkhamasukhasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, adukkhamasukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca.
‘‘পুন চপরং, পোট্ঠপাদ, ভিক্খু সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি। তস্স যা পুরিমা রূপসঞ্ঞা 5, সা নিরুজ্ঝতি। আকাসানঞ্চাযতনসুখুমসচ্চসঞ্ঞা তস্মিং সমযে হোতি, আকাসানঞ্চাযতনসুখুমসচ্চসঞ্ঞীযেৰ তস্মিং সমযে হোতি। এৰম্পি সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিরুজ্ঝতি। অযম্পি সিক্খা’’তি ভগৰা অৰোচ।
‘‘Puna caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā rūpasaññā 6, sā nirujjhati. Ākāsānañcāyatanasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, ākāsānañcāyatanasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca.
‘‘পুন চপরং, পোট্ঠপাদ, ভিক্খু সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি। তস্স যা পুরিমা আকাসানঞ্চাযতনসুখুমসচ্চসঞ্ঞা, সা নিরুজ্ঝতি। ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসুখুমসচ্চসঞ্ঞা তস্মিং সমযে হোতি, ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসুখুমসচ্চসঞ্ঞীযেৰ তস্মিং সমযে হোতি। এৰম্পি সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিরুজ্ঝতি। অযম্পি সিক্খা’’তি ভগৰা অৰোচ।
‘‘Puna caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā ākāsānañcāyatanasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Viññāṇañcāyatanasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, viññāṇañcāyatanasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca.
‘‘পুন চপরং, পোট্ঠপাদ, ভিক্খু সব্বসো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি। তস্স যা পুরিমা ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসুখুমসচ্চসঞ্ঞা, সা নিরুজ্ঝতি। আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসুখুমসচ্চসঞ্ঞা তস্মিং সমযে হোতি, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসুখুমসচ্চসঞ্ঞীযেৰ তস্মিং সমযে হোতি। এৰম্পি সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিরুজ্ঝতি। অযম্পি সিক্খা’’তি ভগৰা অৰোচ।
‘‘Puna caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā viññāṇañcāyatanasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Ākiñcaññāyatanasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, ākiñcaññāyatanasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca.
৪১৪. ‘‘যতো খো, পোট্ঠপাদ, ভিক্খু ইধ সকসঞ্ঞী হোতি, সো ততো অমুত্র ততো অমুত্র অনুপুব্বেন সঞ্ঞগ্গং ফুসতি। তস্স সঞ্ঞগ্গে ঠিতস্স এৰং হোতি – ‘চেতযমানস্স মে পাপিযো, অচেতযমানস্স মে সেয্যো। অহঞ্চেৰ খো পন চেতেয্যং, অভিসঙ্খরেয্যং, ইমা চ মে সঞ্ঞা নিরুজ্ঝেয্যুং, অঞ্ঞা চ ওল়ারিকা সঞ্ঞা উপ্পজ্জেয্যুং; যংনূনাহং ন চেৰ চেতেয্যং ন চ অভিসঙ্খরেয্য’ন্তি। সো ন চেৰ চেতেতি, ন চ অভিসঙ্খরোতি। তস্স অচেতযতো অনভিসঙ্খরোতো তা চেৰ সঞ্ঞা নিরুজ্ঝন্তি, অঞ্ঞা চ ওল়ারিকা সঞ্ঞা ন উপ্পজ্জন্তি। সো নিরোধং ফুসতি। এৰং খো, পোট্ঠপাদ, অনুপুব্বাভিসঞ্ঞানিরোধ-সম্পজান-সমাপত্তি হোতি।
414. ‘‘Yato kho, poṭṭhapāda, bhikkhu idha sakasaññī hoti, so tato amutra tato amutra anupubbena saññaggaṃ phusati. Tassa saññagge ṭhitassa evaṃ hoti – ‘cetayamānassa me pāpiyo, acetayamānassa me seyyo. Ahañceva kho pana ceteyyaṃ, abhisaṅkhareyyaṃ, imā ca me saññā nirujjheyyuṃ, aññā ca oḷārikā saññā uppajjeyyuṃ; yaṃnūnāhaṃ na ceva ceteyyaṃ na ca abhisaṅkhareyya’nti. So na ceva ceteti, na ca abhisaṅkharoti. Tassa acetayato anabhisaṅkharoto tā ceva saññā nirujjhanti, aññā ca oḷārikā saññā na uppajjanti. So nirodhaṃ phusati. Evaṃ kho, poṭṭhapāda, anupubbābhisaññānirodha-sampajāna-samāpatti hoti.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, পোট্ঠপাদ, অপি নু তে ইতো পুব্বে এৰরূপা অনুপুব্বাভিসঞ্ঞানিরোধ-সম্পজান-সমাপত্তি সুতপুব্বা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে। এৰং খো অহং , ভন্তে, ভগৰতো ভাসিতং আজানামি – ‘যতো খো, পোট্ঠপাদ, ভিক্খু ইধ সকসঞ্ঞী হোতি, সো ততো অমুত্র ততো অমুত্র অনুপুব্বেন সঞ্ঞগ্গং ফুসতি, তস্স সঞ্ঞগ্গে ঠিতস্স এৰং হোতি – ‘‘চেতযমানস্স মে পাপিযো, অচেতযমানস্স মে সেয্যো। অহঞ্চেৰ খো পন চেতেয্যং অভিসঙ্খরেয্যং, ইমা চ মে সঞ্ঞা নিরুজ্ঝেয্যুং, অঞ্ঞা চ ওল়ারিকা সঞ্ঞা উপ্পজ্জেয্যুং; যংনূনাহং ন চেৰ চেতেয্যং, ন চ অভিসঙ্খরেয্য’’ন্তি। সো ন চেৰ চেতেতি, ন চাভিসঙ্খরোতি, তস্স অচেতযতো অনভিসঙ্খরোতো তা চেৰ সঞ্ঞা নিরুজ্ঝন্তি, অঞ্ঞা চ ওল়ারিকা সঞ্ঞা ন উপ্পজ্জন্তি । সো নিরোধং ফুসতি। এৰং খো, পোট্ঠপাদ, অনুপুব্বাভিসঞ্ঞানিরোধ-সম্পজান-সমাপত্তি হোতী’’’তি। ‘‘এৰং, পোট্ঠপাদা’’তি।
‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, api nu te ito pubbe evarūpā anupubbābhisaññānirodha-sampajāna-samāpatti sutapubbā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante. Evaṃ kho ahaṃ , bhante, bhagavato bhāsitaṃ ājānāmi – ‘yato kho, poṭṭhapāda, bhikkhu idha sakasaññī hoti, so tato amutra tato amutra anupubbena saññaggaṃ phusati, tassa saññagge ṭhitassa evaṃ hoti – ‘‘cetayamānassa me pāpiyo, acetayamānassa me seyyo. Ahañceva kho pana ceteyyaṃ abhisaṅkhareyyaṃ, imā ca me saññā nirujjheyyuṃ, aññā ca oḷārikā saññā uppajjeyyuṃ; yaṃnūnāhaṃ na ceva ceteyyaṃ, na ca abhisaṅkhareyya’’nti. So na ceva ceteti, na cābhisaṅkharoti, tassa acetayato anabhisaṅkharoto tā ceva saññā nirujjhanti, aññā ca oḷārikā saññā na uppajjanti . So nirodhaṃ phusati. Evaṃ kho, poṭṭhapāda, anupubbābhisaññānirodha-sampajāna-samāpatti hotī’’’ti. ‘‘Evaṃ, poṭṭhapādā’’ti.
৪১৫. ‘‘একঞ্ঞেৰ নু খো, ভন্তে, ভগৰা সঞ্ঞগ্গং পঞ্ঞপেতি, উদাহু পুথূপি সঞ্ঞগ্গে পঞ্ঞপেতী’’তি? ‘‘একম্পি খো অহং, পোট্ঠপাদ, সঞ্ঞগ্গং পঞ্ঞপেমি, পুথূপি সঞ্ঞগ্গে পঞ্ঞপেমী’’তি। ‘‘যথা কথং পন, ভন্তে, ভগৰা একম্পি সঞ্ঞগ্গং পঞ্ঞপেতি, পুথূপি সঞ্ঞগ্গে পঞ্ঞপেতী’’তি? ‘‘যথা যথা খো, পোট্ঠপাদ, নিরোধং ফুসতি, তথা তথাহং সঞ্ঞগ্গং পঞ্ঞপেমি। এৰং খো অহং, পোট্ঠপাদ, একম্পি সঞ্ঞগ্গং পঞ্ঞপেমি, পুথূপি সঞ্ঞগ্গে পঞ্ঞপেমী’’তি।
415. ‘‘Ekaññeva nu kho, bhante, bhagavā saññaggaṃ paññapeti, udāhu puthūpi saññagge paññapetī’’ti? ‘‘Ekampi kho ahaṃ, poṭṭhapāda, saññaggaṃ paññapemi, puthūpi saññagge paññapemī’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana, bhante, bhagavā ekampi saññaggaṃ paññapeti, puthūpi saññagge paññapetī’’ti? ‘‘Yathā yathā kho, poṭṭhapāda, nirodhaṃ phusati, tathā tathāhaṃ saññaggaṃ paññapemi. Evaṃ kho ahaṃ, poṭṭhapāda, ekampi saññaggaṃ paññapemi, puthūpi saññagge paññapemī’’ti.
৪১৬. ‘‘সঞ্ঞা নু খো, ভন্তে, পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা ঞাণং, উদাহু ঞাণং পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা সঞ্ঞা, উদাহু সঞ্ঞা চ ঞাণঞ্চ অপুব্বং অচরিমং উপ্পজ্জন্তী’’তি? ‘‘সঞ্ঞা খো, পোট্ঠপাদ, পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা ঞাণং, সঞ্ঞুপ্পাদা চ পন ঞাণুপ্পাদো হোতি। সো এৰং পজানাতি – ‘ইদপ্পচ্চযা কির মে ঞাণং উদপাদী’তি। ইমিনা খো এতং, পোট্ঠপাদ, পরিযাযেন ৰেদিতব্বং – যথা সঞ্ঞা পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা ঞাণং, সঞ্ঞুপ্পাদা চ পন ঞাণুপ্পাদো হোতী’’তি।
416. ‘‘Saññā nu kho, bhante, paṭhamaṃ uppajjati, pacchā ñāṇaṃ, udāhu ñāṇaṃ paṭhamaṃ uppajjati, pacchā saññā, udāhu saññā ca ñāṇañca apubbaṃ acarimaṃ uppajjantī’’ti? ‘‘Saññā kho, poṭṭhapāda, paṭhamaṃ uppajjati, pacchā ñāṇaṃ, saññuppādā ca pana ñāṇuppādo hoti. So evaṃ pajānāti – ‘idappaccayā kira me ñāṇaṃ udapādī’ti. Iminā kho etaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ – yathā saññā paṭhamaṃ uppajjati, pacchā ñāṇaṃ, saññuppādā ca pana ñāṇuppādo hotī’’ti.
সঞ্ঞাঅত্তকথা
Saññāattakathā
৪১৭. ‘‘সঞ্ঞা নু খো, ভন্তে, পুরিসস্স অত্তা, উদাহু অঞ্ঞা সঞ্ঞা অঞ্ঞো অত্তা’’তি? ‘‘কং পন ত্ৰং, পোট্ঠপাদ, অত্তানং পচ্চেসী’’তি ? ‘‘ওল়ারিকং খো অহং, ভন্তে, অত্তানং পচ্চেমি রূপিং চাতুমহাভূতিকং কবল়ীকারাহারভক্খ’’ন্তি 7। ‘‘ওল়ারিকো চ হি তে, পোট্ঠপাদ, অত্তা অভৰিস্স রূপী চাতুমহাভূতিকো কবল়ীকারাহারভক্খো। এৰং সন্তং খো তে, পোট্ঠপাদ, অঞ্ঞাৰ সঞ্ঞা ভৰিস্সতি অঞ্ঞো অত্তা। তদমিনাপেতং, পোট্ঠপাদ , পরিযাযেন ৰেদিতব্বং যথা অঞ্ঞাৰ সঞ্ঞা ভৰিস্সতি অঞ্ঞো অত্তা। তিট্ঠতেৰ সাযং 8, পোট্ঠপাদ, ওল়ারিকো অত্তা রূপী চাতুমহাভূতিকো কবল়ীকারাহারভক্খো, অথ ইমস্স পুরিসস্স অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি, অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা নিরুজ্ঝন্তি। ইমিনা খো এতং, পোট্ঠপাদ, পরিযাযেন ৰেদিতব্বং যথা অঞ্ঞাৰ সঞ্ঞা ভৰিস্সতি অঞ্ঞো অত্তা’’তি।
417. ‘‘Saññā nu kho, bhante, purisassa attā, udāhu aññā saññā añño attā’’ti? ‘‘Kaṃ pana tvaṃ, poṭṭhapāda, attānaṃ paccesī’’ti ? ‘‘Oḷārikaṃ kho ahaṃ, bhante, attānaṃ paccemi rūpiṃ cātumahābhūtikaṃ kabaḷīkārāhārabhakkha’’nti 9. ‘‘Oḷāriko ca hi te, poṭṭhapāda, attā abhavissa rūpī cātumahābhūtiko kabaḷīkārāhārabhakkho. Evaṃ santaṃ kho te, poṭṭhapāda, aññāva saññā bhavissati añño attā. Tadamināpetaṃ, poṭṭhapāda , pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā. Tiṭṭhateva sāyaṃ 10, poṭṭhapāda, oḷāriko attā rūpī cātumahābhūtiko kabaḷīkārāhārabhakkho, atha imassa purisassa aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhanti. Iminā kho etaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā’’ti.
৪১৮. ‘‘মনোমযং খো অহং, ভন্তে, অত্তানং পচ্চেমি সব্বঙ্গপচ্চঙ্গিং অহীনিন্দ্রিয’’ন্তি। ‘‘মনোমযো চ হি তে, পোট্ঠপাদ, অত্তা অভৰিস্স সব্বঙ্গপচ্চঙ্গী অহীনিন্দ্রিযো, এৰং সন্তম্পি খো তে, পোট্ঠপাদ, অঞ্ঞাৰ সঞ্ঞা ভৰিস্সতি অঞ্ঞো অত্তা। তদমিনাপেতং, পোট্ঠপাদ, পরিযাযেন ৰেদিতব্বং যথা অঞ্ঞাৰ সঞ্ঞা ভৰিস্সতি অঞ্ঞো অত্তা। তিট্ঠতেৰ সাযং, পোট্ঠপাদ, মনোমযো অত্তা সব্বঙ্গপচ্চঙ্গী অহীনিন্দ্রিযো, অথ ইমস্স পুরিসস্স অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি, অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা নিরুজ্ঝন্তি। ইমিনাপি খো এতং, পোট্ঠপাদ, পরিযাযেন ৰেদিতব্বং যথা অঞ্ঞাৰ সঞ্ঞা ভৰিস্সতি অঞ্ঞো অত্তা’’তি।
418. ‘‘Manomayaṃ kho ahaṃ, bhante, attānaṃ paccemi sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriya’’nti. ‘‘Manomayo ca hi te, poṭṭhapāda, attā abhavissa sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo, evaṃ santampi kho te, poṭṭhapāda, aññāva saññā bhavissati añño attā. Tadamināpetaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā. Tiṭṭhateva sāyaṃ, poṭṭhapāda, manomayo attā sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo, atha imassa purisassa aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhanti. Imināpi kho etaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā’’ti.
৪১৯. ‘‘অরূপিং খো অহং, ভন্তে, অত্তানং পচ্চেমি সঞ্ঞাময’’ন্তি। ‘‘অরূপী চ হি তে, পোট্ঠপাদ, অত্তা অভৰিস্স সঞ্ঞামযো, এৰং সন্তম্পি খো তে, পোট্ঠপাদ, অঞ্ঞাৰ সঞ্ঞা ভৰিস্সতি অঞ্ঞো অত্তা। তদমিনাপেতং, পোট্ঠপাদ, পরিযাযেন ৰেদিতব্বং যথা অঞ্ঞাৰ সঞ্ঞা ভৰিস্সতি অঞ্ঞো অত্তা। তিট্ঠতেৰ সাযং, পোট্ঠপাদ, অরূপী অত্তা সঞ্ঞামযো, অথ ইমস্স পুরিসস্স অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি, অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা নিরুজ্ঝন্তি। ইমিনাপি খো এতং, পোট্ঠপাদ, পরিযাযেন ৰেদিতব্বং যথা অঞ্ঞাৰ সঞ্ঞা ভৰিস্সতি অঞ্ঞো অত্তা’’তি।
419. ‘‘Arūpiṃ kho ahaṃ, bhante, attānaṃ paccemi saññāmaya’’nti. ‘‘Arūpī ca hi te, poṭṭhapāda, attā abhavissa saññāmayo, evaṃ santampi kho te, poṭṭhapāda, aññāva saññā bhavissati añño attā. Tadamināpetaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā. Tiṭṭhateva sāyaṃ, poṭṭhapāda, arūpī attā saññāmayo, atha imassa purisassa aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhanti. Imināpi kho etaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā’’ti.
৪২০. ‘‘সক্কা পনেতং, ভন্তে, মযা ঞাতুং – ‘সঞ্ঞা পুরিসস্স অত্তা’তি ৰা ‘অঞ্ঞাৰ সঞ্ঞা অঞ্ঞো অত্তাতি ৰা’তি? ‘‘দুজ্জানং খো এতং 11, পোট্ঠপাদ, তযা অঞ্ঞদিট্ঠিকেন অঞ্ঞখন্তিকেন অঞ্ঞরুচিকেন অঞ্ঞত্রাযোগেন অঞ্ঞত্রাচরিযকেন – ‘সঞ্ঞা পুরিসস্স অত্তা’তি ৰা, ‘অঞ্ঞাৰ সঞ্ঞা অঞ্ঞো অত্তাতি ৰা’’’তি।
420. ‘‘Sakkā panetaṃ, bhante, mayā ñātuṃ – ‘saññā purisassa attā’ti vā ‘aññāva saññā añño attāti vā’ti? ‘‘Dujjānaṃ kho etaṃ 12, poṭṭhapāda, tayā aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena – ‘saññā purisassa attā’ti vā, ‘aññāva saññā añño attāti vā’’’ti.
‘‘সচে তং, ভন্তে, মযা দুজ্জানং অঞ্ঞদিট্ঠিকেন অঞ্ঞখন্তিকেন অঞ্ঞরুচিকেন অঞ্ঞত্রাযোগেন অঞ্ঞত্রাচরিযকেন – ‘সঞ্ঞা পুরিসস্স অত্তা’তি ৰা, ‘অঞ্ঞাৰ সঞ্ঞা অঞ্ঞো অত্তা’তি ৰা; ‘কিং পন, ভন্তে, সস্সতো লোকো, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি? অব্যাকতং খো এতং, পোট্ঠপাদ, মযা – ‘সস্সতো লোকো, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি।
‘‘Sace taṃ, bhante, mayā dujjānaṃ aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena – ‘saññā purisassa attā’ti vā, ‘aññāva saññā añño attā’ti vā; ‘kiṃ pana, bhante, sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’nti? Abyākataṃ kho etaṃ, poṭṭhapāda, mayā – ‘sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’nti.
‘‘কিং পন, ভন্তে, ‘অসস্সতো লোকো, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’’ন্তি ? ‘‘এতম্পি খো, পোট্ঠপাদ, মযা অব্যাকতং – ‘অসস্সতো লোকো, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’’ন্তি।
‘‘Kiṃ pana, bhante, ‘asassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti ? ‘‘Etampi kho, poṭṭhapāda, mayā abyākataṃ – ‘asassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti.
‘‘কিং পন, ভন্তে, ‘অন্তৰা লোকো…পে॰… ‘অনন্তৰা লোকো … ‘তং জীৰং তং সরীরং… ‘অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীরং… ‘হোতি তথাগতো পরং মরণা… ‘ন হোতি তথাগতো পরং মরণা… ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পরং মরণা… ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’’ন্তি? ‘‘এতম্পি খো, পোট্ঠপাদ, মযা অব্যাকতং – ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’’ন্তি।
‘‘Kiṃ pana, bhante, ‘antavā loko…pe… ‘anantavā loko … ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ… ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ… ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā… ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā… ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti? ‘‘Etampi kho, poṭṭhapāda, mayā abyākataṃ – ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti.
‘‘কস্মা পনেতং, ভন্তে, ভগৰতা অব্যাকত’’ন্তি? ‘‘ন হেতং, পোট্ঠপাদ, অত্থসংহিতং ন ধম্মসংহিতং নাদিব্রহ্মচরিযকং, ন নিব্বিদায ন ৰিরাগায ন নিরোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৰত্ততি, তস্মা এতং মযা অব্যাকত’’ন্তি।
‘‘Kasmā panetaṃ, bhante, bhagavatā abyākata’’nti? ‘‘Na hetaṃ, poṭṭhapāda, atthasaṃhitaṃ na dhammasaṃhitaṃ nādibrahmacariyakaṃ, na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati, tasmā etaṃ mayā abyākata’’nti.
‘‘কিং পন, ভন্তে, ভগৰতা ব্যাকত’’ন্তি? ‘‘ইদং দুক্খন্তি খো, পোট্ঠপাদ, মযা ব্যাকতং। অযং দুক্খসমুদযোতি খো, পোট্ঠপাদ, মযা ব্যাকতং। অযং দুক্খনিরোধোতি খো, পোট্ঠপাদ, মযা ব্যাকতং। অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদাতি খো, পোট্ঠপাদ, মযা ব্যাকত’’ন্তি।
‘‘Kiṃ pana, bhante, bhagavatā byākata’’nti? ‘‘Idaṃ dukkhanti kho, poṭṭhapāda, mayā byākataṃ. Ayaṃ dukkhasamudayoti kho, poṭṭhapāda, mayā byākataṃ. Ayaṃ dukkhanirodhoti kho, poṭṭhapāda, mayā byākataṃ. Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho, poṭṭhapāda, mayā byākata’’nti.
‘‘কস্মা পনেতং, ভন্তে, ভগৰতা ব্যাকত’’ন্তি? ‘‘এতঞ্হি, পোট্ঠপাদ, অত্থসংহিতং, এতং ধম্মসংহিতং, এতং আদিব্রহ্মচরিযকং, এতং নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি; তস্মা এতং মযা ব্যাকত’’ন্তি। ‘‘এৰমেতং, ভগৰা, এৰমেতং, সুগত । যস্সদানি, ভন্তে, ভগৰা কালং মঞ্ঞতী’’তি। অথ খো ভগৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি।
‘‘Kasmā panetaṃ, bhante, bhagavatā byākata’’nti? ‘‘Etañhi, poṭṭhapāda, atthasaṃhitaṃ, etaṃ dhammasaṃhitaṃ, etaṃ ādibrahmacariyakaṃ, etaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati; tasmā etaṃ mayā byākata’’nti. ‘‘Evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata . Yassadāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti. Atha kho bhagavā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.
৪২১. অথ খো তে পরিব্বাজকা অচিরপক্কন্তস্স ভগৰতো পোট্ঠপাদং পরিব্বাজকং সমন্ততো ৰাচা 13 সন্নিতোদকেন সঞ্ঝব্ভরিমকংসু – ‘‘এৰমেৰ পনাযং ভৰং পোট্ঠপাদো যঞ্ঞদেৰ সমণো গোতমো ভাসতি, তং তদেৰস্স অব্ভনুমোদতি – ‘এৰমেতং ভগৰা এৰমেতং, সুগতা’তি। ন খো পন মযং কিঞ্চি 14 সমণস্স গোতমস্স একংসিকং ধম্মং দেসিতং আজানাম – ‘সস্সতো লোকো’তি ৰা, ‘অসস্সতো লোকো’তি ৰা, ‘অন্তৰা লোকো’তি ৰা, ‘অনন্তৰা লোকো’তি ৰা, ‘তং জীৰং তং সরীর’ন্তি ৰা, ‘অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীর’ন্তি ৰা , ‘হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা, ‘ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা, ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা’’তি।
421. Atha kho te paribbājakā acirapakkantassa bhagavato poṭṭhapādaṃ paribbājakaṃ samantato vācā 15 sannitodakena sañjhabbharimakaṃsu – ‘‘evameva panāyaṃ bhavaṃ poṭṭhapādo yaññadeva samaṇo gotamo bhāsati, taṃ tadevassa abbhanumodati – ‘evametaṃ bhagavā evametaṃ, sugatā’ti. Na kho pana mayaṃ kiñci 16 samaṇassa gotamassa ekaṃsikaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāma – ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā, ‘antavā loko’ti vā, ‘anantavā loko’ti vā, ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā, ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā , ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā’’ti.
এৰং ৰুত্তে পোট্ঠপাদো পরিব্বাজকো তে পরিব্বাজকে এতদৰোচ – ‘‘অহম্পি খো, ভো, ন কিঞ্চি সমণস্স গোতমস্স একংসিকং ধম্মং দেসিতং আজানামি – ‘সস্সতো লোকো’তি ৰা, ‘অসস্সতো লোকো’তি ৰা…পে॰… ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা; অপি চ সমণো গোতমো ভূতং তচ্ছং তথং পটিপদং পঞ্ঞপেতি ধম্মট্ঠিততং ধম্মনিযামতং। ভূতং খো পন তচ্ছং তথং পটিপদং পঞ্ঞপেন্তস্স ধম্মট্ঠিততং ধম্মনিযামতং, কথঞ্হি নাম মাদিসো ৰিঞ্ঞূ সমণস্স গোতমস্স সুভাসিতং সুভাসিততো নাব্ভনুমোদেয্যা’’তি?
Evaṃ vutte poṭṭhapādo paribbājako te paribbājake etadavoca – ‘‘ahampi kho, bho, na kiñci samaṇassa gotamassa ekaṃsikaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāmi – ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā; api ca samaṇo gotamo bhūtaṃ tacchaṃ tathaṃ paṭipadaṃ paññapeti dhammaṭṭhitataṃ dhammaniyāmataṃ. Bhūtaṃ kho pana tacchaṃ tathaṃ paṭipadaṃ paññapentassa dhammaṭṭhitataṃ dhammaniyāmataṃ, kathañhi nāma mādiso viññū samaṇassa gotamassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodeyyā’’ti?
চিত্তহত্থিসারিপুত্তপোট্ঠপাদৰত্থু
Cittahatthisāriputtapoṭṭhapādavatthu
৪২২. অথ খো দ্ৰীহতীহস্স অচ্চযেন চিত্তো চ হত্থিসারিপুত্তো পোট্ঠপাদো চ পরিব্বাজকো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি। পোট্ঠপাদো পন পরিব্বাজকো ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি। সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি। একমন্তং নিসিন্নো খো পোট্ঠপাদো পরিব্বাজকো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘তদা মং, ভন্তে, তে পরিব্বাজকা অচিরপক্কন্তস্স ভগৰতো সমন্ততো ৰাচাসন্নিতোদকেন সঞ্ঝব্ভরিমকংসু – ‘এৰমেৰ পনাযং ভৰং পোট্ঠপাদো যঞ্ঞদেৰ সমণো গোতমো ভাসতি, তং তদেৰস্স অব্ভনুমোদতি – ‘এৰমেতং ভগৰা এৰমেতং সুগতা’’তি। ন খো পন মযং কিঞ্চি সমণস্স গোতমস্স একংসিকং ধম্মং দেসিতং আজানাম – ‘‘সস্সতো লোকো’’তি ৰা, ‘‘অসস্সতো লোকো’’তি ৰা, ‘‘অন্তৰা লোকো’’তি ৰা, ‘‘অনন্তৰা লোকো’’তি ৰা, ‘‘তং জীৰং তং সরীর’’ন্তি ৰা, ‘‘অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীর’’ন্তি ৰা, ‘‘হোতি তথাগতো পরং মরণা’’তি ৰা, ‘‘ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’’তি ৰা, ‘‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পরং মরণা’’তি ৰা, ‘‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’’তি ৰা’তি। এৰং ৰুত্তাহং, ভন্তে, তে পরিব্বাজকে এতদৰোচং – ‘অহম্পি খো, ভো, ন কিঞ্চি সমণস্স গোতমস্স একংসিকং ধম্মং দেসিতং আজানামি – ‘‘সস্সতো লোকো’’তি ৰা, ‘‘অসস্সতো লোকো’’তি ৰা…পে॰… ‘‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’’তি ৰা; অপি চ সমণো গোতমো ভূতং তচ্ছং তথং পটিপদং পঞ্ঞপেতি ধম্মট্ঠিততং ধম্মনিযামতং। ভূতং খো পন তচ্ছং তথং পটিপদং পঞ্ঞপেন্তস্স ধম্মট্ঠিততং ধম্মনিযামতং, কথঞ্হি নাম মাদিসো ৰিঞ্ঞূ সমণস্স গোতমস্স সুভাসিতং সুভাসিততো নাব্ভনুমোদেয্যা’’তি?
422. Atha kho dvīhatīhassa accayena citto ca hatthisāriputto poṭṭhapādo ca paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā citto hatthisāriputto bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Poṭṭhapādo pana paribbājako bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tadā maṃ, bhante, te paribbājakā acirapakkantassa bhagavato samantato vācāsannitodakena sañjhabbharimakaṃsu – ‘evameva panāyaṃ bhavaṃ poṭṭhapādo yaññadeva samaṇo gotamo bhāsati, taṃ tadevassa abbhanumodati – ‘evametaṃ bhagavā evametaṃ sugatā’’ti. Na kho pana mayaṃ kiñci samaṇassa gotamassa ekaṃsikaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāma – ‘‘sassato loko’’ti vā, ‘‘asassato loko’’ti vā, ‘‘antavā loko’’ti vā, ‘‘anantavā loko’’ti vā, ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti vā, ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti vā, ‘‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā, ‘‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā, ‘‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā, ‘‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā’ti. Evaṃ vuttāhaṃ, bhante, te paribbājake etadavocaṃ – ‘ahampi kho, bho, na kiñci samaṇassa gotamassa ekaṃsikaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāmi – ‘‘sassato loko’’ti vā, ‘‘asassato loko’’ti vā…pe… ‘‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā; api ca samaṇo gotamo bhūtaṃ tacchaṃ tathaṃ paṭipadaṃ paññapeti dhammaṭṭhitataṃ dhammaniyāmataṃ. Bhūtaṃ kho pana tacchaṃ tathaṃ paṭipadaṃ paññapentassa dhammaṭṭhitataṃ dhammaniyāmataṃ, kathañhi nāma mādiso viññū samaṇassa gotamassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodeyyā’’ti?
৪২৩. ‘‘সব্বেৰ খো এতে, পোট্ঠপাদ, পরিব্বাজকা অন্ধা অচক্খুকা; ত্ৰংযেৰ নেসং একো চক্খুমা। একংসিকাপি হি খো, পোট্ঠপাদ, মযা ধম্মা দেসিতা পঞ্ঞত্তা; অনেকংসিকাপি হি খো , পোট্ঠপাদ, মযা ধম্মা দেসিতা পঞ্ঞত্তা।
423. ‘‘Sabbeva kho ete, poṭṭhapāda, paribbājakā andhā acakkhukā; tvaṃyeva nesaṃ eko cakkhumā. Ekaṃsikāpi hi kho, poṭṭhapāda, mayā dhammā desitā paññattā; anekaṃsikāpi hi kho , poṭṭhapāda, mayā dhammā desitā paññattā.
‘‘কতমে চ তে, পোট্ঠপাদ, মযা অনেকংসিকা ধম্মা দেসিতা পঞ্ঞত্তা? ‘সস্সতো লোকো’তি 17 খো, পোট্ঠপাদ, মযা অনেকংসিকো ধম্মো দেসিতো পঞ্ঞত্তো; ‘অসস্সতো লোকো’তি 18 খো, পোট্ঠপাদ, মযা অনেকংসিকো ধম্মো দেসিতো পঞ্ঞত্তো; ‘অন্তৰা লোকো’তি 19 খো পোট্ঠপাদ…পে॰… ‘অনন্তৰা লোকো’তি 20 খো পোট্ঠপাদ… ‘তং জীৰং তং সরীর’ন্তি খো পোট্ঠপাদ… ‘অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীর’ন্তি খো পোট্ঠপাদ… ‘হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি খো পোট্ঠপাদ… ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি খো পোট্ঠপাদ… ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি খো পোট্ঠপাদ… ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি খো, পোট্ঠপাদ, মযা অনেকংসিকো ধম্মো দেসিতো পঞ্ঞত্তো।
‘‘Katame ca te, poṭṭhapāda, mayā anekaṃsikā dhammā desitā paññattā? ‘Sassato loko’ti 21 kho, poṭṭhapāda, mayā anekaṃsiko dhammo desito paññatto; ‘asassato loko’ti 22 kho, poṭṭhapāda, mayā anekaṃsiko dhammo desito paññatto; ‘antavā loko’ti 23 kho poṭṭhapāda…pe… ‘anantavā loko’ti 24 kho poṭṭhapāda… ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti kho poṭṭhapāda… ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti kho poṭṭhapāda… ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho poṭṭhapāda… na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho poṭṭhapāda… ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho poṭṭhapāda… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho, poṭṭhapāda, mayā anekaṃsiko dhammo desito paññatto.
‘‘কস্মা চ তে, পোট্ঠপাদ, মযা অনেকংসিকা ধম্মা দেসিতা পঞ্ঞত্তা? ন হেতে, পোট্ঠপাদ, অত্থসংহিতা ন ধম্মসংহিতা ন আদিব্রহ্মচরিযকা ন নিব্বিদায ন ৰিরাগায ন নিরোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৰত্তন্তি। তস্মা তে মযা অনেকংসিকা ধম্মা দেসিতা পঞ্ঞত্তা’’।
‘‘Kasmā ca te, poṭṭhapāda, mayā anekaṃsikā dhammā desitā paññattā? Na hete, poṭṭhapāda, atthasaṃhitā na dhammasaṃhitā na ādibrahmacariyakā na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattanti. Tasmā te mayā anekaṃsikā dhammā desitā paññattā’’.
একংসিকধম্মো
Ekaṃsikadhammo
৪২৪. ‘‘কতমে চ তে, পোট্ঠপাদ, মযা একংসিকা ধম্মা দেসিতা পঞ্ঞত্তা ? ইদং দুক্খন্তি খো, পোট্ঠপাদ, মযা একংসিকো ধম্মো দেসিতো পঞ্ঞত্তো। অযং দুক্খসমুদযোতি খো, পোট্ঠপাদ, মযা একংসিকো ধম্মো দেসিতো পঞ্ঞত্তো। অযং দুক্খনিরোধোতি খো, পোট্ঠপাদ, মযা একংসিকো ধম্মো দেসিতো পঞ্ঞত্তো। অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদাতি খো, পোট্ঠপাদ, মযা একংসিকো ধম্মো দেসিতো পঞ্ঞত্তো।
424. ‘‘Katame ca te, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsikā dhammā desitā paññattā ? Idaṃ dukkhanti kho, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsiko dhammo desito paññatto. Ayaṃ dukkhasamudayoti kho, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsiko dhammo desito paññatto. Ayaṃ dukkhanirodhoti kho, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsiko dhammo desito paññatto. Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsiko dhammo desito paññatto.
‘‘কস্মা চ তে, পোট্ঠপাদ, মযা একংসিকা ধম্মা দেসিতা পঞ্ঞত্তা? এতে, পোট্ঠপাদ, অত্থসংহিতা , এতে ধম্মসংহিতা, এতে আদিব্রহ্মচরিযকা এতে নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তি। তস্মা তে মযা একংসিকা ধম্মা দেসিতা পঞ্ঞত্তা।
‘‘Kasmā ca te, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsikā dhammā desitā paññattā? Ete, poṭṭhapāda, atthasaṃhitā , ete dhammasaṃhitā, ete ādibrahmacariyakā ete nibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattanti. Tasmā te mayā ekaṃsikā dhammā desitā paññattā.
৪২৫. ‘‘সন্তি, পোট্ঠপাদ, একে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’তি। ত্যাহং উপসঙ্কমিত্ৰা এৰং ৰদামি – ‘সচ্চং কির তুম্হে আযস্মন্তো এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’তি? তে চে মে এৰং পুট্ঠা ‘আমা’তি পটিজানন্তি। ত্যাহং এৰং ৰদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো একন্তসুখং লোকং জানং পস্সং ৰিহরথা’তি? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৰদন্তি।
425. ‘‘Santi, poṭṭhapāda, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti? Te ce me evaṃ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharathā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.
‘‘ত্যাহং এৰং ৰদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো একং ৰা রত্তিং একং ৰা দিৰসং উপড্ঢং ৰা রত্তিং উপড্ঢং ৰা দিৰসং একন্তসুখিং অত্তানং সঞ্জানাথা’তি 25? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৰদন্তি। ত্যাহং এৰং ৰদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো জানাথ – ‘‘অযং মগ্গো অযং পটিপদা একন্তসুখস্স লোকস্স সচ্ছিকিরিযাযা’’’তি? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৰদন্তি।
‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekaṃ vā rattiṃ ekaṃ vā divasaṃ upaḍḍhaṃ vā rattiṃ upaḍḍhaṃ vā divasaṃ ekantasukhiṃ attānaṃ sañjānāthā’ti 26? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto jānātha – ‘‘ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’’’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.
‘‘ত্যাহং এৰং ৰদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো যা তা দেৰতা একন্তসুখং লোকং উপপন্না, তাসং ভাসমানানং সদ্দং সুণাথ – ‘‘সুপ্পটিপন্নাত্থ, মারিসা, উজুপ্পটিপন্নাত্থ, মারিসা, একন্তসুখস্স লোকস্স সচ্ছিকিরিযায; মযম্পি হি, মারিসা, এৰংপটিপন্না একন্তসুখং লোকং উপপন্না’তি ? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৰদন্তি।
‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto yā tā devatā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā, tāsaṃ bhāsamānānaṃ saddaṃ suṇātha – ‘‘suppaṭipannāttha, mārisā, ujuppaṭipannāttha, mārisā, ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāya; mayampi hi, mārisā, evaṃpaṭipannā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā’ti ? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, পোট্ঠপাদ, ননু এৰং সন্তে তেসং সমণব্রাহ্মণানং অপ্পাটিহীরকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভন্তে, এৰং সন্তে তেসং সমণব্রাহ্মণানং অপ্পাটিহীরকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি।
‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.
৪২৬. ‘‘সেয্যথাপি, পোট্ঠপাদ, পুরিসো এৰং ৰদেয্য – ‘অহং যা ইমস্মিং জনপদে জনপদকল্যাণী, তং ইচ্ছামি তং কামেমী’তি। তমেনং এৰং ৰদেয্যুং – ‘অম্ভো পুরিস, যং ত্ৰং জনপদকল্যাণিং ইচ্ছসি কামেসি, জানাসি তং জনপদকল্যাণিং খত্তিযী ৰা ব্রাহ্মণী ৰা ৰেস্সী ৰা সুদ্দী ৰা’তি? ইতি পুট্ঠো ‘নো’তি ৰদেয্য। তমেনং এৰং ৰদেয্যুং – ‘অম্ভো পুরিস , যং ত্ৰং জনপদকল্যাণিং ইচ্ছসি কামেসি, জানাসি তং জনপদকল্যাণিং এৰংনামা এৰংগোত্তাতি ৰা, দীঘা ৰা রস্সা ৰা মজ্ঝিমা ৰা কাল়ী ৰা সামা ৰা মঙ্গুরচ্ছৰী ৰাতি, অমুকস্মিং গামে ৰা নিগমে ৰা নগরে ৰা’তি? ইতি পুট্ঠো ‘নো’তি ৰদেয্য। তমেনং এৰং ৰদেয্যুং – ‘অম্ভো পুরিস, যং ত্ৰং ন জানাসি ন পস্সসি, তং ত্ৰং ইচ্ছসি কামেসী’তি? ইতি পুট্ঠো ‘আমা’তি ৰদেয্য।
426. ‘‘Seyyathāpi, poṭṭhapāda, puriso evaṃ vadeyya – ‘ahaṃ yā imasmiṃ janapade janapadakalyāṇī, taṃ icchāmi taṃ kāmemī’ti. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ janapadakalyāṇiṃ icchasi kāmesi, jānāsi taṃ janapadakalyāṇiṃ khattiyī vā brāhmaṇī vā vessī vā suddī vā’ti? Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa , yaṃ tvaṃ janapadakalyāṇiṃ icchasi kāmesi, jānāsi taṃ janapadakalyāṇiṃ evaṃnāmā evaṃgottāti vā, dīghā vā rassā vā majjhimā vā kāḷī vā sāmā vā maṅguracchavī vāti, amukasmiṃ gāme vā nigame vā nagare vā’ti? Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ na jānāsi na passasi, taṃ tvaṃ icchasi kāmesī’ti? Iti puṭṭho ‘āmā’ti vadeyya.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি , পোট্ঠপাদ, ননু এৰং সন্তে তস্স পুরিসস্স অপ্পাটিহীরকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভন্তে, এৰং সন্তে তস্স পুরিসস্স অপ্পাটিহীরকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি।
‘‘Taṃ kiṃ maññasi , poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.
‘‘এৰমেৰ খো, পোট্ঠপাদ, যে তে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’তি। ত্যাহং উপসঙ্কমিত্ৰা এৰং ৰদামি – ‘সচ্চং কির তুম্হে আযস্মন্তো এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’’’তি? তে চে মে এৰং পুট্ঠা ‘আমা’তি পটিজানন্তি। ত্যাহং এৰং ৰদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো একন্তসুখং লোকং জানং পস্সং ৰিহরথা’তি? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৰদন্তি।
‘‘Evameva kho, poṭṭhapāda, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti? Te ce me evaṃ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharathā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.
‘‘ত্যাহং এৰং ৰদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো একং ৰা রত্তিং একং ৰা দিৰসং উপড্ঢং ৰা রত্তিং উপড্ঢং ৰা দিৰসং একন্তসুখিং অত্তানং সঞ্জানাথা’তি? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৰদন্তি। ত্যাহং এৰং ৰদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো জানাথ – ‘‘অযং মগ্গো অযং পটিপদা একন্তসুখস্স লোকস্স সচ্ছিকিরিযাযা’তি? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৰদন্তি।
‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekaṃ vā rattiṃ ekaṃ vā divasaṃ upaḍḍhaṃ vā rattiṃ upaḍḍhaṃ vā divasaṃ ekantasukhiṃ attānaṃ sañjānāthā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto jānātha – ‘‘ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.
‘‘ত্যাহং এৰং ৰদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো যা তা দেৰতা একন্তসুখং লোকং উপপন্না, তাসং ভাসমানানং সদ্দং সুণাথ – ‘‘সুপ্পটিপন্নাত্থ, মারিসা, উজুপ্পটিপন্নাত্থ, মারিসা, একন্তসুখস্স লোকস্স সচ্ছিকিরিযায; মযম্পি হি, মারিসা, এৰংপটিপন্না একন্তসুখং লোকং উপপন্না’’’তি? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৰদন্তি।
‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto yā tā devatā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā, tāsaṃ bhāsamānānaṃ saddaṃ suṇātha – ‘‘suppaṭipannāttha, mārisā, ujuppaṭipannāttha, mārisā, ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāya; mayampi hi, mārisā, evaṃpaṭipannā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā’’’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, পোট্ঠপাদ, ননু এৰং সন্তে তেসং সমণব্রাহ্মণানং অপ্পাটিহীরকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভন্তে, এৰং সন্তে তেসং সমণব্রাহ্মণানং অপ্পাটিহীরকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি।
‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.
৪২৭. ‘‘সেয্যথাপি, পোট্ঠপাদ, পুরিসো চাতুমহাপথে নিস্সেণিং করেয্য পাসাদস্স আরোহণায। তমেনং এৰং ৰদেয্যুং – ‘অম্ভো পুরিস, যস্স ত্ৰং 27 পাসাদস্স আরোহণায নিস্সেণিং করোসি, জানাসি তং পাসাদং পুরত্থিমায ৰা দিসায দক্খিণায ৰা দিসায পচ্ছিমায ৰা দিসায উত্তরায ৰা দিসায উচ্চো ৰা নীচো ৰা মজ্ঝিমো ৰা’তি? ইতি পুট্ঠো ‘নো’তি ৰদেয্য। তমেনং এৰং ৰদেয্যুং – ‘অম্ভো পুরিস, যং ত্ৰং ন জানাসি ন পস্সসি, তস্স ত্ৰং পাসাদস্স আরোহণায নিস্সেণিং করোসী’তি? ইতি পুট্ঠো ‘আমা’তি ৰদেয্য।
427. ‘‘Seyyathāpi, poṭṭhapāda, puriso cātumahāpathe nisseṇiṃ kareyya pāsādassa ārohaṇāya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yassa tvaṃ 28 pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṃ karosi, jānāsi taṃ pāsādaṃ puratthimāya vā disāya dakkhiṇāya vā disāya pacchimāya vā disāya uttarāya vā disāya ucco vā nīco vā majjhimo vā’ti? Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ na jānāsi na passasi, tassa tvaṃ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṃ karosī’ti? Iti puṭṭho ‘āmā’ti vadeyya.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, পোট্ঠপাদ, ননু এৰং সন্তে তস্স পুরিসস্স অপ্পাটিহীরকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভন্তে, এৰং সন্তে তস্স পুরিসস্স অপ্পাটিহীরকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি।
‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.
‘‘এৰমেৰ খো, পোট্ঠপাদ, যে তে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’তি। ত্যাহং উপসঙ্কমিত্ৰা এৰং ৰদামি – ‘সচ্চং কির তুম্হে আযস্মন্তো এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’তি ? তে চে মে এৰং পুট্ঠা ‘আমা’তি পটিজানন্তি। ত্যাহং এৰং ৰদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো একন্তসুখং লোকং জানং পস্সং ৰিহরথা’তি? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৰদন্তি।
‘‘Evameva kho, poṭṭhapāda, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti ? Te ce me evaṃ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharathā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.
‘‘ত্যাহং এৰং ৰদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো একং ৰা রত্তিং একং ৰা দিৰসং উপড্ঢং ৰা রত্তিং উপড্ঢং ৰা দিৰসং একন্তসুখিং অত্তানং সঞ্জানাথা’তি? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৰদন্তি। ত্যাহং এৰং ৰদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো জানাথ অযং মগ্গো অযং পটিপদা একন্তসুখস্স লোকস্স সচ্ছিকিরিযাযা’তি? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৰদন্তি।
‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekaṃ vā rattiṃ ekaṃ vā divasaṃ upaḍḍhaṃ vā rattiṃ upaḍḍhaṃ vā divasaṃ ekantasukhiṃ attānaṃ sañjānāthā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto jānātha ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.
‘‘ত্যাহং এৰং ৰদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো যা তা দেৰতা একন্তসুখং লোকং উপপন্না’ তাসং দেৰতানং ভাসমানানং সদ্দং সুণাথ- ‘‘সুপ্পটিপন্নাত্থ, মারিসা, উজুপ্পটিপন্নাত্থ , মারিসা, একন্তসুখস্স লোকস্স সচ্ছিকিরিযায; মযম্পি হি, মারিসা, এৰং পটিপন্না একন্তসুখং লোকং উপপন্না’তি? ইতি পুট্ঠা ‘‘নো’’তি ৰদন্তি।
‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto yā tā devatā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā’ tāsaṃ devatānaṃ bhāsamānānaṃ saddaṃ suṇātha- ‘‘suppaṭipannāttha, mārisā, ujuppaṭipannāttha , mārisā, ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāya; mayampi hi, mārisā, evaṃ paṭipannā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā’ti? Iti puṭṭhā ‘‘no’’ti vadanti.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, পোট্ঠপাদ, ননু এৰং সন্তে তেসং সমণব্রাহ্মণানং অপ্পাটিহীরকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভন্তে, এৰং সন্তে তেসং সমণব্রাহ্মণানং অপ্পাটিহীরকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি।
‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.
তযো অত্তপটিলাভা
Tayo attapaṭilābhā
৪২৮. ‘‘তযো খো মে, পোট্ঠপাদ, অত্তপটিলাভা – ওল়ারিকো অত্তপটিলাভো, মনোমযো অত্তপটিলাভো, অরূপো অত্তপটিলাভো। কতমো চ, পোট্ঠপাদ, ওল়ারিকো অত্তপটিলাভো? রূপী চাতুমহাভূতিকো কবল়ীকারাহারভক্খো 29, অযং ওল়ারিকো অত্তপটিলাভো। কতমো মনোমযো অত্তপটিলাভো? রূপী মনোমযো সব্বঙ্গপচ্চঙ্গী অহীনিন্দ্রিযো, অযং মনোমযো অত্তপটিলাভো। কতমো অরূপো অত্তপটিলাভো? অরূপী সঞ্ঞামযো, অযং অরূপো অত্তপটিলাভো।
428. ‘‘Tayo kho me, poṭṭhapāda, attapaṭilābhā – oḷāriko attapaṭilābho, manomayo attapaṭilābho, arūpo attapaṭilābho. Katamo ca, poṭṭhapāda, oḷāriko attapaṭilābho? Rūpī cātumahābhūtiko kabaḷīkārāhārabhakkho 30, ayaṃ oḷāriko attapaṭilābho. Katamo manomayo attapaṭilābho? Rūpī manomayo sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo, ayaṃ manomayo attapaṭilābho. Katamo arūpo attapaṭilābho? Arūpī saññāmayo, ayaṃ arūpo attapaṭilābho.
৪২৯. ‘‘ওল়ারিকস্সপি খো অহং, পোট্ঠপাদ, অত্তপটিলাভস্স পহানায ধম্মং দেসেমি – যথাপটিপন্নানং ৰো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৰোদানিযা ধম্মা অভিৰড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপারিপূরিং ৰেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সথাতি। সিযা খো পন তে, পোট্ঠপাদ, এৰমস্স – সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৰোদানিযা ধম্মা অভিৰড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপারিপূরিং ৰেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সতি, দুক্খো চ খো ৰিহারোতি, ন খো পনেতং, পোট্ঠপাদ, এৰং দট্ঠব্বং। সংকিলেসিকা চেৰ ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৰোদানিযা চ ধম্মা অভিৰড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপারিপূরিং ৰেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সতি, পামুজ্জং চেৰ ভৰিস্সতি পীতি চ পস্সদ্ধি চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ সুখো চ ৰিহারো।
429. ‘‘Oḷārikassapi kho ahaṃ, poṭṭhapāda, attapaṭilābhassa pahānāya dhammaṃ desemi – yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathāti. Siyā kho pana te, poṭṭhapāda, evamassa – saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, dukkho ca kho vihāroti, na kho panetaṃ, poṭṭhapāda, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Saṃkilesikā ceva dhammā pahīyissanti, vodāniyā ca dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, pāmujjaṃ ceva bhavissati pīti ca passaddhi ca sati ca sampajaññañca sukho ca vihāro.
৪৩০. ‘‘মনোমযস্সপি খো অহং, পোট্ঠপাদ, অত্তপটিলাভস্স পহানায ধম্মং দেসেমি যথাপটিপন্নানং ৰো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৰোদানিযা ধম্মা অভিৰড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপারিপূরিং ৰেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সথাতি । সিযা খো পন তে, পোট্ঠপাদ, এৰমস্স – ‘সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৰোদানিযা ধম্মা অভিৰড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপারিপূরিং ৰেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সতি, দুক্খো চ খো ৰিহারো’তি, ন খো পনেতং, পোট্ঠপাদ, এৰং দট্ঠব্বং। সংকিলেসিকা চেৰ ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৰোদানিযা চ ধম্মা অভিৰড্ঢিস্সন্তি , পঞ্ঞাপারিপূরিং ৰেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সতি, পামুজ্জং চেৰ ভৰিস্সতি পীতি চ পস্সদ্ধি চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ সুখো চ ৰিহারো।
430. ‘‘Manomayassapi kho ahaṃ, poṭṭhapāda, attapaṭilābhassa pahānāya dhammaṃ desemi yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathāti . Siyā kho pana te, poṭṭhapāda, evamassa – ‘saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, dukkho ca kho vihāro’ti, na kho panetaṃ, poṭṭhapāda, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Saṃkilesikā ceva dhammā pahīyissanti, vodāniyā ca dhammā abhivaḍḍhissanti , paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, pāmujjaṃ ceva bhavissati pīti ca passaddhi ca sati ca sampajaññañca sukho ca vihāro.
৪৩১. ‘‘অরূপস্সপি খো অহং, পোট্ঠপাদ, অত্তপটিলাভস্স পহানায ধম্মং দেসেমি যথাপটিপন্নানং ৰো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৰোদানিযা ধম্মা অভিৰড্ঢিস্সন্তি , পঞ্ঞাপারিপূরিং ৰেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সথাতি। সিযা খো পন তে, পোট্ঠপাদ, এৰমস্স – ‘সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৰোদানিযা ধম্মা অভিৰড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপারিপূরিং ৰেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সতি, দুক্খো চ খো ৰিহারো’তি, ন খো পনেতং , পোট্ঠপাদ, এৰং দট্ঠব্বং। সংকিলেসিকা চেৰ ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৰোদানিযা চ ধম্মা অভিৰড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপারিপূরিং ৰেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সতি, পামুজ্জং চেৰ ভৰিস্সতি পীতি চ পস্সদ্ধি চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ সুখো চ ৰিহারো।
431. ‘‘Arūpassapi kho ahaṃ, poṭṭhapāda, attapaṭilābhassa pahānāya dhammaṃ desemi yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti , paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathāti. Siyā kho pana te, poṭṭhapāda, evamassa – ‘saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, dukkho ca kho vihāro’ti, na kho panetaṃ , poṭṭhapāda, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Saṃkilesikā ceva dhammā pahīyissanti, vodāniyā ca dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, pāmujjaṃ ceva bhavissati pīti ca passaddhi ca sati ca sampajaññañca sukho ca vihāro.
৪৩২. ‘‘পরে চে, পোট্ঠপাদ, অম্হে এৰং পুচ্ছেয্যুং – ‘কতমো পন সো, আৰুসো , ওল়ারিকো অত্তপটিলাভো, যস্স তুম্হে পহানায ধম্মং দেসেথ, যথাপটিপন্নানং ৰো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৰোদানিযা ধম্মা অভিৰড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপারিপূরিং ৰেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সথা’তি, তেসং মযং এৰং পুট্ঠা এৰং ব্যাকরেয্যাম – ‘অযং ৰা সো, আৰুসো, ওল়ারিকো অত্তপটিলাভো, যস্স মযং পহানায ধম্মং দেসেম, যথাপটিপন্নানং ৰো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৰোদানিযা ধম্মা অভিৰড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপারিপূরিং ৰেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সথা’তি।
432. ‘‘Pare ce, poṭṭhapāda, amhe evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamo pana so, āvuso , oḷāriko attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṃ desetha, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti, tesaṃ mayaṃ evaṃ puṭṭhā evaṃ byākareyyāma – ‘ayaṃ vā so, āvuso, oḷāriko attapaṭilābho, yassa mayaṃ pahānāya dhammaṃ desema, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.
৪৩৩. ‘‘পরে চে, পোট্ঠপাদ, অম্হে এৰং পুচ্ছেয্যুং – ‘কতমো পন সো, আৰুসো, মনোমযো অত্তপটিলাভো, যস্স তুম্হে পহানায ধম্মং দেসেথ, যথাপটিপন্নানং ৰো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৰোদানিযা ধম্মা অভিৰড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপারিপূরিং ৰেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সথা’তি? তেসং মযং এৰং পুট্ঠা এৰং ব্যাকরেয্যাম – ‘অযং ৰা সো, আৰুসো, মনোমযো অত্তপটিলাভো যস্স মযং পহানায ধম্মং দেসেম, যথাপটিপন্নানং ৰো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৰোদানিযা ধম্মা অভিৰড্ঢিস্সন্তি , পঞ্ঞাপারিপূরিং ৰেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সথা’তি।
433. ‘‘Pare ce, poṭṭhapāda, amhe evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamo pana so, āvuso, manomayo attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṃ desetha, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti? Tesaṃ mayaṃ evaṃ puṭṭhā evaṃ byākareyyāma – ‘ayaṃ vā so, āvuso, manomayo attapaṭilābho yassa mayaṃ pahānāya dhammaṃ desema, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti , paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.
৪৩৪. ‘‘পরে চে, পোট্ঠপাদ, অম্হে এৰং পুচ্ছেয্যুং – ‘কতমো পন সো, আৰুসো, অরূপো অত্তপটিলাভো, যস্স তুম্হে পহানায ধম্মং দেসেথ , যথাপটিপন্নানং ৰো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৰোদানিযা ধম্মা অভিৰড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপারিপূরিং ৰেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সথা’তি, তেসং মযং এৰং পুট্ঠা এৰং ব্যাকরেয্যাম – ‘অযং ৰা সো, আৰুসো, অরূপো অত্তপটিলাভো যস্স মযং পহানায ধম্মং দেসেম, যথাপটিপন্নানং ৰো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৰোদানিযা ধম্মা অভিৰড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপারিপূরিং ৰেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সথা’তি।
434. ‘‘Pare ce, poṭṭhapāda, amhe evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamo pana so, āvuso, arūpo attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṃ desetha , yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti, tesaṃ mayaṃ evaṃ puṭṭhā evaṃ byākareyyāma – ‘ayaṃ vā so, āvuso, arūpo attapaṭilābho yassa mayaṃ pahānāya dhammaṃ desema, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, পোট্ঠপাদ, ননু এৰং সন্তে সপ্পাটিহীরকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভন্তে, এৰং সন্তে সপ্পাটিহীরকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি।
‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.
৪৩৫. ‘‘সেয্যথাপি, পোট্ঠপাদ, পুরিসো নিস্সেণিং করেয্য পাসাদস্স আরোহণায তস্সেৰ পাসাদস্স হেট্ঠা। তমেনং এৰং ৰদেয্যুং – ‘অম্ভো পুরিস, যস্স ত্ৰং পাসাদস্স আরোহণায নিস্সেণিং করোসি, জানাসি তং পাসাদং, পুরত্থিমায ৰা দিসায দক্খিণায ৰা দিসায পচ্ছিমায ৰা দিসায উত্তরায ৰা দিসায উচ্চো ৰা নীচো ৰা মজ্ঝিমো ৰা’তি? সো এৰং ৰদেয্য – ‘অযং ৰা সো, আৰুসো, পাসাদো, যস্সাহং আরোহণায নিস্সেণিং করোমি, তস্সেৰ পাসাদস্স হেট্ঠা’তি।
435. ‘‘Seyyathāpi, poṭṭhapāda, puriso nisseṇiṃ kareyya pāsādassa ārohaṇāya tasseva pāsādassa heṭṭhā. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yassa tvaṃ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṃ karosi, jānāsi taṃ pāsādaṃ, puratthimāya vā disāya dakkhiṇāya vā disāya pacchimāya vā disāya uttarāya vā disāya ucco vā nīco vā majjhimo vā’ti? So evaṃ vadeyya – ‘ayaṃ vā so, āvuso, pāsādo, yassāhaṃ ārohaṇāya nisseṇiṃ karomi, tasseva pāsādassa heṭṭhā’ti.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, পোট্ঠপাদ, ননু এৰং সন্তে তস্স পুরিসস্স সপ্পাটিহীরকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভন্তে, এৰং সন্তে তস্স পুরিসস্স সপ্পাটিহীরকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি।
‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante tassa purisassa sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tassa purisassa sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.
৪৩৬. ‘‘এৰমেৰ খো, পোট্ঠপাদ, পরে চে অম্হে এৰং পুচ্ছেয্যুং – ‘কতমো পন সো, আৰুসো, ওল়ারিকো অত্তপটিলাভো…পে॰… কতমো পন সো, আৰুসো, মনোমযো অত্তপটিলাভো…পে॰… কতমো পন সো, আৰুসো, অরূপো অত্তপটিলাভো, যস্স তুম্হে পহানায ধম্মং দেসেথ, যথাপটিপন্নানং ৰো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৰোদানিযা ধম্মা অভিৰড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপারিপূরিং ৰেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সথা’তি, তেসং মযং এৰং পুট্ঠা এৰং ব্যাকরেয্যাম – ‘অযং ৰা সো, আৰুসো, অরূপো অত্তপটিলাভো, যস্স মযং পহানায ধম্মং দেসেম, যথাপটিপন্নানং ৰো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৰোদানিযা ধম্মা অভিৰড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপারিপূরিং ৰেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সথা’তি।
436. ‘‘Evameva kho, poṭṭhapāda, pare ce amhe evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamo pana so, āvuso, oḷāriko attapaṭilābho…pe… katamo pana so, āvuso, manomayo attapaṭilābho…pe… katamo pana so, āvuso, arūpo attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṃ desetha, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti, tesaṃ mayaṃ evaṃ puṭṭhā evaṃ byākareyyāma – ‘ayaṃ vā so, āvuso, arūpo attapaṭilābho, yassa mayaṃ pahānāya dhammaṃ desema, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, পোট্ঠপাদ, ননু এৰং সন্তে সপ্পাটিহীরকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভন্তে, এৰং সন্তে সপ্পাটিহীরকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি।
‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.
৪৩৭. এৰং ৰুত্তে চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘যস্মিং, ভন্তে, সমযে ওল়ারিকো অত্তপটিলাভো হোতি, মোঘস্স তস্মিং সমযে মনোমযো অত্তপটিলাভো হোতি, মোঘো অরূপো অত্তপটিলাভো হোতি; ওল়ারিকো ৰাস্স অত্তপটিলাভো তস্মিং সমযে সচ্চো হোতি। যস্মিং, ভন্তে, সমযে মনোমযো অত্তপটিলাভো হোতি, মোঘস্স তস্মিং সমযে ওল়ারিকো অত্তপটিলাভো হোতি, মোঘো অরূপো অত্তপটিলাভো হোতি; মনোমযো ৰাস্স অত্তপটিলাভো তস্মিং সমযে সচ্চো হোতি। যস্মিং, ভন্তে, সমযে অরূপো অত্তপটিলাভো হোতি, মোঘস্স তস্মিং সমযে ওল়ারিকো অত্তপটিলাভো হোতি, মোঘো মনোমযো অত্তপটিলাভো হোতি; অরূপো ৰাস্স অত্তপটিলাভো তস্মিং সমযে সচ্চো হোতী’’তি।
437. Evaṃ vutte citto hatthisāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yasmiṃ, bhante, samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, moghassa tasmiṃ samaye manomayo attapaṭilābho hoti, mogho arūpo attapaṭilābho hoti; oḷāriko vāssa attapaṭilābho tasmiṃ samaye sacco hoti. Yasmiṃ, bhante, samaye manomayo attapaṭilābho hoti, moghassa tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, mogho arūpo attapaṭilābho hoti; manomayo vāssa attapaṭilābho tasmiṃ samaye sacco hoti. Yasmiṃ, bhante, samaye arūpo attapaṭilābho hoti, moghassa tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, mogho manomayo attapaṭilābho hoti; arūpo vāssa attapaṭilābho tasmiṃ samaye sacco hotī’’ti.
‘‘যস্মিং, চিত্ত, সমযে ওল়ারিকো অত্তপটিলাভো হোতি, নেৰ তস্মিং সমযে মনোমযো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি, ন অরূপো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি ; ওল়ারিকো অত্তপটিলাভোত্ৰেৰ তস্মিং সমযে সঙ্খং গচ্ছতি। যস্মিং, চিত্ত, সমযে মনোমযো অত্তপটিলাভো হোতি, নেৰ তস্মিং সমযে ওল়ারিকো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি, ন অরূপো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি; মনোমযো অত্তপটিলাভোত্ৰেৰ তস্মিং সমযে সঙ্খং গচ্ছতি। যস্মিং, চিত্ত, সমযে অরূপো অত্তপটিলাভো হোতি, নেৰ তস্মিং সমযে ওল়ারিকো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি, ন মনোমযো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি; অরূপো অত্তপটিলাভোত্ৰেৰ তস্মিং সমযে সঙ্খং গচ্ছতি।
‘‘Yasmiṃ, citta, samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na arūpo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati ; oḷāriko attapaṭilābhotveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Yasmiṃ, citta, samaye manomayo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na arūpo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati; manomayo attapaṭilābhotveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Yasmiṃ, citta, samaye arūpo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati; arūpo attapaṭilābhotveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati.
৪৩৮. ‘‘সচে তং, চিত্ত, এৰং পুচ্ছেয্যুং – ‘অহোসি ত্ৰং অতীতমদ্ধানং, ন ত্ৰং নাহোসি; ভৰিস্সসি ত্ৰং অনাগতমদ্ধানং, ন ত্ৰং ন ভৰিস্সসি; অত্থি ত্ৰং এতরহি, ন ত্ৰং নত্থী’তি, এৰং পুট্ঠো ত্ৰং, চিত্ত, কিন্তি ব্যাকরেয্যাসী’’তি?
438. ‘‘Sace taṃ, citta, evaṃ puccheyyuṃ – ‘ahosi tvaṃ atītamaddhānaṃ, na tvaṃ nāhosi; bhavissasi tvaṃ anāgatamaddhānaṃ, na tvaṃ na bhavissasi; atthi tvaṃ etarahi, na tvaṃ natthī’ti, evaṃ puṭṭho tvaṃ, citta, kinti byākareyyāsī’’ti?
‘‘সচে মং, ভন্তে, এৰং পুচ্ছেয্যুং – ‘অহোসি ত্ৰং অতীতমদ্ধানং, ন ত্ৰং ন অহোসি; ভৰিস্সসি ত্ৰং অনাগতমদ্ধানং, ন ত্ৰং ন ভৰিস্সসি; অত্থি ত্ৰং এতরহি, ন ত্ৰং নত্থী’তি। এৰং পুট্ঠো অহং, ভন্তে, এৰং ব্যাকরেয্যং – ‘অহোসাহং অতীতমদ্ধানং, নাহং ন অহোসিং; ভৰিস্সামহং অনাগতমদ্ধানং, নাহং ন ভৰিস্সামি; অত্থাহং এতরহি, নাহং নত্থী’তি। এৰং পুট্ঠো অহং, ভন্তে, এৰং ব্যাকরেয্য’’ন্তি।
‘‘Sace maṃ, bhante, evaṃ puccheyyuṃ – ‘ahosi tvaṃ atītamaddhānaṃ, na tvaṃ na ahosi; bhavissasi tvaṃ anāgatamaddhānaṃ, na tvaṃ na bhavissasi; atthi tvaṃ etarahi, na tvaṃ natthī’ti. Evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, evaṃ byākareyyaṃ – ‘ahosāhaṃ atītamaddhānaṃ, nāhaṃ na ahosiṃ; bhavissāmahaṃ anāgatamaddhānaṃ, nāhaṃ na bhavissāmi; atthāhaṃ etarahi, nāhaṃ natthī’ti. Evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, evaṃ byākareyya’’nti.
‘‘সচে পন তং, চিত্ত, এৰং পুচ্ছেয্যুং – ‘যো তে অহোসি অতীতো অত্তপটিলাভো, সোৰ 31 তে অত্তপটিলাভো সচ্চো, মোঘো অনাগতো, মোঘো পচ্চুপ্পন্নো? যো 32 তে ভৰিস্সতি অনাগতো অত্তপটিলাভো, সোৰ তে অত্তপটিলাভো সচ্চো, মোঘো অতীতো, মোঘো পচ্চুপ্পন্নো? যো 33 তে এতরহি পচ্চুপ্পন্নো অত্তপটিলাভো, সোৰ 34 তে অত্তপটিলাভো সচ্চো, মোঘো অতীতো, মোঘো অনাগতো’তি। এৰং পুট্ঠো ত্ৰং, চিত্ত, কিন্তি ব্যাকরেয্যাসী’’তি?
‘‘Sace pana taṃ, citta, evaṃ puccheyyuṃ – ‘yo te ahosi atīto attapaṭilābho, sova 35 te attapaṭilābho sacco, mogho anāgato, mogho paccuppanno? Yo 36 te bhavissati anāgato attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho paccuppanno? Yo 37 te etarahi paccuppanno attapaṭilābho, sova 38 te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho anāgato’ti. Evaṃ puṭṭho tvaṃ, citta, kinti byākareyyāsī’’ti?
‘‘সচে পন মং, ভন্তে, এৰং পুচ্ছেয্যুং – ‘যো তে অহোসি অতীতো অত্তপটিলাভো, সোৰ তে অত্তপটিলাভো সচ্চো, মোঘো অনাগতো, মোঘো পচ্চুপ্পন্নো। যো তে ভৰিস্সতি অনাগতো অত্তপটিলাভো, সোৰ তে অত্তপটিলাভো সচ্চো, মোঘো অতীতো, মোঘো পচ্চুপ্পন্নো। যো তে এতরহি পচ্চুপ্পন্নো অত্তপটিলাভো, সোৰ তে অত্তপটিলাভো সচ্চো, মোঘো অতীতো, মোঘো অনাগতো’তি। এৰং পুট্ঠো অহং, ভন্তে, এৰং ব্যাকরেয্যং – ‘যো মে অহোসি অতীতো অত্তপটিলাভো, সোৰ মে অত্তপটিলাভো তস্মিং সমযে সচ্চো অহোসি, মোঘো অনাগতো, মোঘো পচ্চুপ্পন্নো। যো মে ভৰিস্সতি অনাগতো অত্তপটিলাভো, সোৰ মে অত্তপটিলাভো তস্মিং সমযে সচ্চো ভৰিস্সতি, মোঘো অতীতো, মোঘো পচ্চুপ্পন্নো। যো মে এতরহি পচ্চুপ্পন্নো অত্তপটিলাভো, সোৰ মে অত্তপটিলাভো সচ্চো, মোঘো অতীতো, মোঘো অনাগতো’তি। এৰং পুট্ঠো অহং, ভন্তে, এৰং ব্যাকরেয্য’’ন্তি।
‘‘Sace pana maṃ, bhante, evaṃ puccheyyuṃ – ‘yo te ahosi atīto attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho anāgato, mogho paccuppanno. Yo te bhavissati anāgato attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho paccuppanno. Yo te etarahi paccuppanno attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho anāgato’ti. Evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, evaṃ byākareyyaṃ – ‘yo me ahosi atīto attapaṭilābho, sova me attapaṭilābho tasmiṃ samaye sacco ahosi, mogho anāgato, mogho paccuppanno. Yo me bhavissati anāgato attapaṭilābho, sova me attapaṭilābho tasmiṃ samaye sacco bhavissati, mogho atīto, mogho paccuppanno. Yo me etarahi paccuppanno attapaṭilābho, sova me attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho anāgato’ti. Evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, evaṃ byākareyya’’nti.
৪৩৯. ‘‘এৰমেৰ খো, চিত্ত, যস্মিং সমযে ওল়ারিকো অত্তপটিলাভো হোতি, নেৰ তস্মিং সমযে মনোমযো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি, ন অরূপো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি। ওল়ারিকো অত্তপটিলাভো ত্ৰেৰ তস্মিং সমযে সঙ্খং গচ্ছতি। যস্মিং, চিত্ত, সমযে মনোমযো অত্তপটিলাভো হোতি…পে॰… যস্মিং, চিত্ত, সমযে অরূপো অত্তপটিলাভো হোতি, নেৰ তস্মিং সমযে ওল়ারিকো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি, ন মনোমযো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি; অরূপো অত্তপটিলাভো ত্ৰেৰ তস্মিং সমযে সঙ্খং গচ্ছতি।
439. ‘‘Evameva kho, citta, yasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na arūpo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati. Oḷāriko attapaṭilābho tveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Yasmiṃ, citta, samaye manomayo attapaṭilābho hoti…pe… yasmiṃ, citta, samaye arūpo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati; arūpo attapaṭilābho tveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati.
৪৪০. ‘‘সেয্যথাপি, চিত্ত, গৰা খীরং, খীরম্হা দধি, দধিম্হা নৰনীতং, নৰনীতম্হা সপ্পি, সপ্পিম্হা সপ্পিমণ্ডো। যস্মিং সমযে খীরং হোতি, নেৰ তস্মিং সমযে দধীতি সঙ্খং গচ্ছতি, ন নৰনীতন্তি সঙ্খং গচ্ছতি, ন সপ্পীতি সঙ্খং গচ্ছতি, ন সপ্পিমণ্ডোতি সঙ্খং গচ্ছতি; খীরং ত্ৰেৰ তস্মিং সমযে সঙ্খং গচ্ছতি। যস্মিং সমযে দধি হোতি…পে॰… নৰনীতং হোতি… সপ্পি হোতি… সপ্পিমণ্ডো হোতি, নেৰ তস্মিং সমযে খীরন্তি সঙ্খং গচ্ছতি, ন দধীতি সঙ্খং গচ্ছতি, ন নৰনীতন্তি সঙ্খং গচ্ছতি, ন সপ্পীতি সঙ্খং গচ্ছতি; সপ্পিমণ্ডো ত্ৰেৰ তস্মিং সমযে সঙ্খং গচ্ছতি। এৰমেৰ খো, চিত্ত, যস্মিং সমযে ওল়ারিকো অত্তপটিলাভো হোতি…পে॰… যস্মিং, চিত্ত, সমযে মনোমযো অত্তপটিলাভো হোতি…পে॰… যস্মিং, চিত্ত, সমযে অরূপো অত্তপটিলাভো হোতি, নেৰ তস্মিং সমযে ওল়ারিকো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি, ন মনোমযো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি; অরূপো অত্তপটিলাভো ত্ৰেৰ তস্মিং সমযে সঙ্খং গচ্ছতি। ইমা খো চিত্ত, লোকসমঞ্ঞা লোকনিরুত্তিযো লোকৰোহারা লোকপঞ্ঞত্তিযো , যাহি তথাগতো ৰোহরতি অপরামস’’ন্তি।
440. ‘‘Seyyathāpi, citta, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo. Yasmiṃ samaye khīraṃ hoti, neva tasmiṃ samaye dadhīti saṅkhaṃ gacchati, na navanītanti saṅkhaṃ gacchati, na sappīti saṅkhaṃ gacchati, na sappimaṇḍoti saṅkhaṃ gacchati; khīraṃ tveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Yasmiṃ samaye dadhi hoti…pe… navanītaṃ hoti… sappi hoti… sappimaṇḍo hoti, neva tasmiṃ samaye khīranti saṅkhaṃ gacchati, na dadhīti saṅkhaṃ gacchati, na navanītanti saṅkhaṃ gacchati, na sappīti saṅkhaṃ gacchati; sappimaṇḍo tveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Evameva kho, citta, yasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti…pe… yasmiṃ, citta, samaye manomayo attapaṭilābho hoti…pe… yasmiṃ, citta, samaye arūpo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati; arūpo attapaṭilābho tveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Imā kho citta, lokasamaññā lokaniruttiyo lokavohārā lokapaññattiyo , yāhi tathāgato voharati aparāmasa’’nti.
৪৪১. এৰং ৰুত্তে, পোট্ঠপাদো পরিব্বাজকো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে! অভিক্কন্তং, ভন্তে, সেয্যথাপি, ভন্তে, নিক্কুজ্জিতং ৰা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰরেয্য, মূল়্হস্স ৰা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকারে ৰা তেলপজ্জোতং ধারেয্য – ‘চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তী’তি। এৰমেৰং ভগৰতা অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো। এসাহং, ভন্তে, ভগৰন্তং সরণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ। উপাসকং মং ভগৰা ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি।
441. Evaṃ vutte, poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante! Abhikkantaṃ, bhante, seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti. Evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.
চিত্তহত্থিসারিপুত্তউপসম্পদা
Cittahatthisāriputtaupasampadā
৪৪২. চিত্তো পন হত্থিসারিপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে; অভিক্কন্তং, ভন্তে! সেয্যথাপি, ভন্তে, নিক্কুজ্জিতং ৰা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰরেয্য, মূল়্হস্স ৰা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকারে ৰা তেলপজ্জোতং ধারেয্য – ‘চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তী’তি। এৰমেৰং ভগৰতা অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো। এসাহং, ভন্তে, ভগৰন্তং সরণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ। লভেয্যাহং, ভন্তে, ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যং উপসম্পদ’’ন্তি।
442. Citto pana hatthisāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante; abhikkantaṃ, bhante! Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti. Evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti.
৪৪৩. অলত্থ খো চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, অলত্থ উপসম্পদং। অচিরূপসম্পন্নো খো পনাযস্মা চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরন্তো ন চিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি, তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসি। ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি – অব্ভঞ্ঞাসি। অঞ্ঞতরো খো পনাযস্মা চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো অরহতং অহোসীতি।
443. Alattha kho citto hatthisāriputto bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno kho panāyasmā citto hatthisāriputto eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto na cirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti – abbhaññāsi. Aññataro kho panāyasmā citto hatthisāriputto arahataṃ ahosīti.
পোট্ঠপাদসুত্তং নিট্ঠিতং নৰমং।
Poṭṭhapādasuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ.
Footnotes:
Related texts:
অট্ঠকথা • Aṭṭhakathā / সুত্তপিটক (অট্ঠকথা) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / দীঘ নিকায (অট্ঠকথা) • Dīgha nikāya (aṭṭhakathā) / ৯. পোট্ঠপাদসুত্তৰণ্ণনা • 9. Poṭṭhapādasuttavaṇṇanā
টীকা • Tīkā / সুত্তপিটক (টীকা) • Suttapiṭaka (ṭīkā) / দীঘনিকায (টীকা) • Dīghanikāya (ṭīkā) / ৯. পোট্ঠপাদসুত্তৰণ্ণনা • 9. Poṭṭhapādasuttavaṇṇanā
