| Library / Tipiṭaka / तिपिटक • Tipiṭaka / विमानवत्थु-अट्ठकथा • Vimānavatthu-aṭṭhakathā |
७. पेसवतीविमानवण्णना
7. Pesavatīvimānavaṇṇanā
फलिकरजतहेमजालछन्नन्ति पेसवतीविमानं। तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने। तेन समयेन मगधेसु नालकगामे एकस्मिं गहपतिमहासारकुले पेसवती नाम कुलसुण्हा अहोसि। सा किर कस्सपस्स भगवतो योजनिके कनकथूपे कयिरमाने दारिका हुत्वा मातरा सद्धिं चेतियट्ठानं गन्त्वा मातरं पुच्छि ‘‘किं इमे, अम्म, करोन्ती’’ति? ‘‘चेतियं कातुं सुवण्णिट्ठका करोन्ती’’ति। तं सुत्वा दारिका पसन्नमानसा मातरं आह – ‘‘अम्म, मम गीवाय इदं सोवण्णमयं खुद्दकपिळन्धनं अत्थि, इमाहं चेतियत्थाय देमी’’ति। माता ‘‘साधु देही’’ति वत्वा तं गीवतो ओमुञ्चित्वा सुवण्णकारस्स हत्थे अदासि ‘‘इदं इमाय दारिकाय परिच्चजितं, इमम्पि पक्खिपित्वा इट्ठकं करोही’’ति। सुवण्णकारो तथा अकासि। सा दारिका अपरभागे कालं कत्वा तेनेव पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा सुगतियंयेव अपरापरं संसरन्ती अम्हाकं भगवतो काले नालकगामे निब्बत्ता अनुक्कमेन द्वादसवस्सिका जाता।
Phalikarajatahemajālachannanti pesavatīvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena magadhesu nālakagāme ekasmiṃ gahapatimahāsārakule pesavatī nāma kulasuṇhā ahosi. Sā kira kassapassa bhagavato yojanike kanakathūpe kayiramāne dārikā hutvā mātarā saddhiṃ cetiyaṭṭhānaṃ gantvā mātaraṃ pucchi ‘‘kiṃ ime, amma, karontī’’ti? ‘‘Cetiyaṃ kātuṃ suvaṇṇiṭṭhakā karontī’’ti. Taṃ sutvā dārikā pasannamānasā mātaraṃ āha – ‘‘amma, mama gīvāya idaṃ sovaṇṇamayaṃ khuddakapiḷandhanaṃ atthi, imāhaṃ cetiyatthāya demī’’ti. Mātā ‘‘sādhu dehī’’ti vatvā taṃ gīvato omuñcitvā suvaṇṇakārassa hatthe adāsi ‘‘idaṃ imāya dārikāya pariccajitaṃ, imampi pakkhipitvā iṭṭhakaṃ karohī’’ti. Suvaṇṇakāro tathā akāsi. Sā dārikā aparabhāge kālaṃ katvā teneva puññakammena devaloke nibbattitvā sugatiyaṃyeva aparāparaṃ saṃsarantī amhākaṃ bhagavato kāle nālakagāme nibbattā anukkamena dvādasavassikā jātā.
सा एकदिवसं मातरा पेसितं मूलं गहेत्वा तेलत्थाय अञ्ञतरं आपणं अगमासि। तस्मिञ्च आपणे अञ्ञतरो कुटुम्बियपुत्तो पितरा निदहित्वा ठपितं बहुं हिरञ्ञसुवण्णं मुत्तामणिरतनानि च गहेतुं उद्धरन्तो आपणिको कम्मबलेन कथलपासाणसक्खररूपेन उपट्ठहन्तानि दिस्वा ततो एकदेसं ‘‘पुञ्ञवन्तानं वसेन हिरञ्ञसुवण्णादि भविस्सती’’ति वीमंसितुं रासिं कत्वा ठपेसि। अथ नं सा दारिका दिस्वा ‘‘कस्मा आपणे रतनानि एवं ठपितानि, ननु नाम सम्मदेव पटिसामेतब्बानी’’ति आह। आपणिको तं सुत्वा ‘‘महापुञ्ञा अयं दारिका, इमिस्सा वसेन सब्बमिदं हिरञ्ञादि एव हुत्वा अम्हाकं विनियोगं गमिस्सति, सङ्गण्हिस्सामि न’’न्ति चिन्तेत्वा तस्सा मातु सन्तिकं गन्त्वा ‘‘इमं दारिकं मय्हं पुत्तस्सत्थाय देही’’ति वारेत्वा बहुधनं दत्वा आवाहविवाहं कत्वा तं अत्तनो गेहं आनेसि। अथस्सा सीलाचारं ञत्वा भण्डागारं विवरित्वा ‘‘किं एत्थ पस्ससी’’ति वत्वा ताय ‘‘हिरञ्ञसुवण्णमणिमेव रासिकतं पस्सामी’’ति वुत्ते ‘‘एतानि अम्हाकं कम्मबलेन अन्तरधायन्तानि तव पुञ्ञविसेसेन पुन विसेसानि जातानि, तस्मा इतो पट्ठाय इमस्मिं गेहे सब्बं त्वंयेव विचारेहि , तया दिन्नमेव मयं परिभुञ्जिस्सामा’’ति वत्वा ततो पभुति तं ‘‘पेसवती’’ति वोहरिंसु।
Sā ekadivasaṃ mātarā pesitaṃ mūlaṃ gahetvā telatthāya aññataraṃ āpaṇaṃ agamāsi. Tasmiñca āpaṇe aññataro kuṭumbiyaputto pitarā nidahitvā ṭhapitaṃ bahuṃ hiraññasuvaṇṇaṃ muttāmaṇiratanāni ca gahetuṃ uddharanto āpaṇiko kammabalena kathalapāsāṇasakkhararūpena upaṭṭhahantāni disvā tato ekadesaṃ ‘‘puññavantānaṃ vasena hiraññasuvaṇṇādi bhavissatī’’ti vīmaṃsituṃ rāsiṃ katvā ṭhapesi. Atha naṃ sā dārikā disvā ‘‘kasmā āpaṇe ratanāni evaṃ ṭhapitāni, nanu nāma sammadeva paṭisāmetabbānī’’ti āha. Āpaṇiko taṃ sutvā ‘‘mahāpuññā ayaṃ dārikā, imissā vasena sabbamidaṃ hiraññādi eva hutvā amhākaṃ viniyogaṃ gamissati, saṅgaṇhissāmi na’’nti cintetvā tassā mātu santikaṃ gantvā ‘‘imaṃ dārikaṃ mayhaṃ puttassatthāya dehī’’ti vāretvā bahudhanaṃ datvā āvāhavivāhaṃ katvā taṃ attano gehaṃ ānesi. Athassā sīlācāraṃ ñatvā bhaṇḍāgāraṃ vivaritvā ‘‘kiṃ ettha passasī’’ti vatvā tāya ‘‘hiraññasuvaṇṇamaṇimeva rāsikataṃ passāmī’’ti vutte ‘‘etāni amhākaṃ kammabalena antaradhāyantāni tava puññavisesena puna visesāni jātāni, tasmā ito paṭṭhāya imasmiṃ gehe sabbaṃ tvaṃyeva vicārehi , tayā dinnameva mayaṃ paribhuñjissāmā’’ti vatvā tato pabhuti taṃ ‘‘pesavatī’’ti vohariṃsu.
तेन च समयेन आयस्मा धम्मसेनापति अत्तनो आयुसङ्खारानं परिक्खीणभावं ञत्वा ‘‘मय्हं मातुया रूपसारिब्राह्मणिया पोसावनिकमूलं दत्वा परिनिब्बायिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा भगवन्तं उपसङ्कमित्वा परिनिब्बानं अनुजानापेत्वा सत्थु आणाय महन्तं पाटिहारियं दस्सेत्वा अनेकेहि थुतिसहस्सेहि भगवन्तं थोमेत्वा याव दस्सनविसयातिक्कमा अभिमुखोव अपक्कमित्वा पुन वन्दित्वा भिक्खुसङ्घपरिवुतो विहारा निक्खम्म भिक्खुसङ्घस्स ओवादं दत्वा आयस्मन्तं आनन्दं समस्सासेत्वा चतस्सोपि परिसा निवत्तेत्वा अनुक्कमेन नालकगामं पत्वा मातरं सोतापत्तिफले पतिट्ठापेत्वा पच्चूससमये जातोवरके परिनिब्बायि। परिनिब्बुतस्स चस्स सरीरसक्कारकरणवसेन देवा चेव मनुस्सा च सत्ताहं वीतिनामेसुं, अगरुचन्दनादीहि हत्थसतुब्बेधं चितकमकंसु।
Tena ca samayena āyasmā dhammasenāpati attano āyusaṅkhārānaṃ parikkhīṇabhāvaṃ ñatvā ‘‘mayhaṃ mātuyā rūpasāribrāhmaṇiyā posāvanikamūlaṃ datvā parinibbāyissāmī’’ti cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā parinibbānaṃ anujānāpetvā satthu āṇāya mahantaṃ pāṭihāriyaṃ dassetvā anekehi thutisahassehi bhagavantaṃ thometvā yāva dassanavisayātikkamā abhimukhova apakkamitvā puna vanditvā bhikkhusaṅghaparivuto vihārā nikkhamma bhikkhusaṅghassa ovādaṃ datvā āyasmantaṃ ānandaṃ samassāsetvā catassopi parisā nivattetvā anukkamena nālakagāmaṃ patvā mātaraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā paccūsasamaye jātovarake parinibbāyi. Parinibbutassa cassa sarīrasakkārakaraṇavasena devā ceva manussā ca sattāhaṃ vītināmesuṃ, agarucandanādīhi hatthasatubbedhaṃ citakamakaṃsu.
पेसवतीपि थेरस्स परिनिब्बानं सुत्वा ‘‘गन्ता पूजेस्सामी’’ति सुवण्णपुप्फेहि गन्धजातेहि च पूरितानि चङ्कोटकानि गाहापेत्वा गन्तुकामा ससुरं आपुच्छित्वा तेन ‘‘त्वं गरुभारा, तत्थ च महाजनसम्मद्दो, पुप्फगन्धानि पेसेत्वा इधेव होही’’ति वुत्तापि सद्धाजाता ‘‘यदिपि मे तत्थ जीवितन्तरायो सिया, गन्ताव पूजासक्कारं करिस्सामी’’ति तं वचनं अग्गहेत्वा सपरिवारा तत्थ गन्त्वा गन्धपुप्फादीहि पूजेत्वा कतञ्जली अट्ठासि। तस्मिञ्च समये थेरं पूजेतुं आगतानं राजपरिसानं हत्थी मत्तो हुत्वा तं पदेसं उपगञ्छि। तं दिस्वा मरणभयभीतेसु मनुस्सेसु पलायन्तेसु जनसम्मद्देन पतितं पेसवतिं महाजनो अक्कमित्वा मारेसि। सा पूजासक्कारं कत्वा थेरगताय सद्धाय सम्पन्नचित्ता एव कालं कत्वा तावतिंसभवने निब्बत्ति, अच्छरासहस्सञ्चस्सा परिवारो अहोसि।
Pesavatīpi therassa parinibbānaṃ sutvā ‘‘gantā pūjessāmī’’ti suvaṇṇapupphehi gandhajātehi ca pūritāni caṅkoṭakāni gāhāpetvā gantukāmā sasuraṃ āpucchitvā tena ‘‘tvaṃ garubhārā, tattha ca mahājanasammaddo, pupphagandhāni pesetvā idheva hohī’’ti vuttāpi saddhājātā ‘‘yadipi me tattha jīvitantarāyo siyā, gantāva pūjāsakkāraṃ karissāmī’’ti taṃ vacanaṃ aggahetvā saparivārā tattha gantvā gandhapupphādīhi pūjetvā katañjalī aṭṭhāsi. Tasmiñca samaye theraṃ pūjetuṃ āgatānaṃ rājaparisānaṃ hatthī matto hutvā taṃ padesaṃ upagañchi. Taṃ disvā maraṇabhayabhītesu manussesu palāyantesu janasammaddena patitaṃ pesavatiṃ mahājano akkamitvā māresi. Sā pūjāsakkāraṃ katvā theragatāya saddhāya sampannacittā eva kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti, accharāsahassañcassā parivāro ahosi.
सा तावदेव अत्तनो दिब्बसम्पत्तिं ओलोकेत्वा ‘‘कीदिसेन नु खो पुञ्ञेन मया एसा लद्धा’’ति, तस्सा हेतुं उपधारेन्ती थेरं उद्दिस्स कतं पूजासक्कारं दिस्वा, रतनत्तये अभिप्पसन्नमानसा सत्थारं वन्दितुं अच्छरासहस्सपरिवुता सट्ठिसकटभारालङ्कारपटिमण्डितत्तभावा सुमहतिया देविद्धिया चन्दो विय च सूरियो विय च दस दिसा ओभासयमाना सह विमानेन आगन्त्वा विमानतो ओरुय्ह भगवन्तं वन्दित्वा अञ्जलिं पग्गय्ह अट्ठासि। तेन च समयेन आयस्मा वङ्गीसो भगवतो समीपे निसिन्नो भगवन्तं एवमाह ‘‘पटिभाति मं भगवा इमिस्सा देवताय कतकम्मं पुच्छितु’’न्ति। ‘‘पटिभातु तं, वङ्गीसा’’ति भगवा अवोच। अथ आयस्मा वङ्गीसो ताय देवताय कतकम्मं पुच्छितुकामो पठमं तावस्सा विमानं संवण्णेन्तो आह –
Sā tāvadeva attano dibbasampattiṃ oloketvā ‘‘kīdisena nu kho puññena mayā esā laddhā’’ti, tassā hetuṃ upadhārentī theraṃ uddissa kataṃ pūjāsakkāraṃ disvā, ratanattaye abhippasannamānasā satthāraṃ vandituṃ accharāsahassaparivutā saṭṭhisakaṭabhārālaṅkārapaṭimaṇḍitattabhāvā sumahatiyā deviddhiyā cando viya ca sūriyo viya ca dasa disā obhāsayamānā saha vimānena āgantvā vimānato oruyha bhagavantaṃ vanditvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Tena ca samayena āyasmā vaṅgīso bhagavato samīpe nisinno bhagavantaṃ evamāha ‘‘paṭibhāti maṃ bhagavā imissā devatāya katakammaṃ pucchitu’’nti. ‘‘Paṭibhātu taṃ, vaṅgīsā’’ti bhagavā avoca. Atha āyasmā vaṅgīso tāya devatāya katakammaṃ pucchitukāmo paṭhamaṃ tāvassā vimānaṃ saṃvaṇṇento āha –
६४६.
646.
‘‘फलिकरजतहेमजालछन्नं, विविधचित्रतलमद्दसं सुरम्मं।
‘‘Phalikarajatahemajālachannaṃ, vividhacitratalamaddasaṃ surammaṃ;
ब्यम्हं सुनिम्मितं तोरणूपपन्नं, रुचकुपकिण्णमिदं सुभं विमानं॥
Byamhaṃ sunimmitaṃ toraṇūpapannaṃ, rucakupakiṇṇamidaṃ subhaṃ vimānaṃ.
६४७.
647.
‘‘भाति च दस दिसा नभेव सुरियो, सरदे तमोनुदो सहस्सरंसी।
‘‘Bhāti ca dasa disā nabheva suriyo, sarade tamonudo sahassaraṃsī;
तथा तपति मिदं तव विमानं, जलमिव धूमसिखो निसे नभग्गे॥
Tathā tapati midaṃ tava vimānaṃ, jalamiva dhūmasikho nise nabhagge.
६४८.
648.
‘‘मुसतीव नयनं सतेरताव, आकासे ठपितमिदं मनुञ्ञं।
‘‘Musatīva nayanaṃ sateratāva, ākāse ṭhapitamidaṃ manuññaṃ;
वीणामुरजसम्मताळघुट्ठं, इद्धं इन्दपुरं यथा तवेदं॥
Vīṇāmurajasammatāḷaghuṭṭhaṃ, iddhaṃ indapuraṃ yathā tavedaṃ.
६४९.
649.
‘‘पदुमकुमुदुप्पलकुवलयं , योधिकबन्धुकनोजका च सन्ति।
‘‘Padumakumuduppalakuvalayaṃ , yodhikabandhukanojakā ca santi;
सालकुसुमितपुप्फिता असोका, विविधदुमग्गसुगन्धसेवितमिदं॥
Sālakusumitapupphitā asokā, vividhadumaggasugandhasevitamidaṃ.
६५०.
650.
‘‘सळललबुजभुजकसंयुत्ता, कुसकसुफुल्लितलतावलम्बिनीहि।
‘‘Saḷalalabujabhujakasaṃyuttā, kusakasuphullitalatāvalambinīhi;
मणिजालसदिसा यसस्सिनी, रम्मा पोक्खरणी उपट्ठिता ते॥
Maṇijālasadisā yasassinī, rammā pokkharaṇī upaṭṭhitā te.
६५१.
651.
‘‘उदकरुहा च येत्थि पुप्फजाता, थलजा ये च सन्ति रुक्खजाता।
‘‘Udakaruhā ca yetthi pupphajātā, thalajā ye ca santi rukkhajātā;
मानुसकामानुस्सका च दिब्बा, सब्बे तुय्हं निवेसनम्हि जाता॥
Mānusakāmānussakā ca dibbā, sabbe tuyhaṃ nivesanamhi jātā.
६५२.
652.
‘‘किस्स संयमदमस्सयं विपाको, केनासि कम्मफलेनिधूपपन्ना।
‘‘Kissa saṃyamadamassayaṃ vipāko, kenāsi kammaphalenidhūpapannā;
यथा च ते अधिगतमिदं विमानं, तदनुपदं अवचासिळारपम्हे’’ति॥
Yathā ca te adhigatamidaṃ vimānaṃ, tadanupadaṃ avacāsiḷārapamhe’’ti.
६४६. तत्थ फलिकरजतहेमजालछन्नन्ति फलिकमणीहि रजतहेमजालेहि च छादितं, फलिकमणिमयाहि भित्तीहि रजतहेममयेहि जालेहि च समन्ततो हेट्ठा च उपरि च छादितं, विविधवण्णानं विचित्तसन्निवेसानञ्च तलानं भूमीनं वसेन विविधचित्रतलं अद्दसं पस्सिं। सुरम्मन्ति सुट्ठु रमणीयं। विहरितुकामा वसन्ति एत्थाति ब्यम्हं, भवनं। तोरणूपपन्नन्ति विविधमालाकम्मादिविचित्तेन सत्तरतनमयेन तोरणेन उपेतं। तोरणन्ति वा द्वारकोट्ठकपासादस्स नामं, तेन च अनेकभूमकेन विचित्ताकारेन तं विमानं उपेतं। रुचकुपतिण्णन्ति सुवण्णवालिकाहि ओकिण्णङ्गणं। वालिकसदिसा हि सुवण्णखण्डा रुचा नाम, रुचमेव रुचकन्ति वुत्तं। सुभन्ति सोभति, सुट्ठु भातीति वा सुभं। विमानन्ति विसिट्ठमानं, पमाणतो महन्तन्ति अत्थो।
646. Tattha phalikarajatahemajālachannanti phalikamaṇīhi rajatahemajālehi ca chāditaṃ, phalikamaṇimayāhi bhittīhi rajatahemamayehi jālehi ca samantato heṭṭhā ca upari ca chāditaṃ, vividhavaṇṇānaṃ vicittasannivesānañca talānaṃ bhūmīnaṃ vasena vividhacitratalaṃ addasaṃ passiṃ. Surammanti suṭṭhu ramaṇīyaṃ. Viharitukāmā vasanti etthāti byamhaṃ, bhavanaṃ. Toraṇūpapannanti vividhamālākammādivicittena sattaratanamayena toraṇena upetaṃ. Toraṇanti vā dvārakoṭṭhakapāsādassa nāmaṃ, tena ca anekabhūmakena vicittākārena taṃ vimānaṃ upetaṃ. Rucakupatiṇṇanti suvaṇṇavālikāhi okiṇṇaṅgaṇaṃ. Vālikasadisā hi suvaṇṇakhaṇḍā rucā nāma, rucameva rucakanti vuttaṃ. Subhanti sobhati, suṭṭhu bhātīti vā subhaṃ. Vimānanti visiṭṭhamānaṃ, pamāṇato mahantanti attho.
६४७. भातीति जोतति उज्जलति। नभेव सुरियोति आकासे आदिच्चो विय। सरदेति सरदसमये। तमोनुदोति अन्धकारविद्धंसनो। तथा तपति मिदन्ति यथा सरदकाले सहस्सरंसी सूरियो, तथा तपति दिब्बति इदं तव विमानं, म-कारो पदसन्धिकरो। जलमिव धूमसिखोति जलन्तो अग्गि विय। अग्गि हि तस्स अग्गतो धूमो पञ्ञायतीति ‘‘धूमसिखो धूमकेतू’’ति च वुच्चति। निसेति निसति, रत्तियन्ति अत्थो। नभग्गेति नभकोट्ठासे, आकासपदेसेति वुत्तं होति। ‘‘नगग्गे’’ति वा पाठो, पब्बतसिखरेति अत्थो। इदं तव विमानन्ति योजना।
647.Bhātīti jotati ujjalati. Nabheva suriyoti ākāse ādicco viya. Saradeti saradasamaye. Tamonudoti andhakāraviddhaṃsano. Tathā tapati midanti yathā saradakāle sahassaraṃsī sūriyo, tathā tapati dibbati idaṃ tava vimānaṃ, ma-kāro padasandhikaro. Jalamiva dhūmasikhoti jalanto aggi viya. Aggi hi tassa aggato dhūmo paññāyatīti ‘‘dhūmasikho dhūmaketū’’ti ca vuccati. Niseti nisati, rattiyanti attho. Nabhaggeti nabhakoṭṭhāse, ākāsapadeseti vuttaṃ hoti. ‘‘Nagagge’’ti vā pāṭho, pabbatasikhareti attho. Idaṃ tava vimānanti yojanā.
६४८. मुसतीव नयनन्ति अतिविय अत्तनो पभस्सरताय पटिहनन्तं दस्सनकिच्चं कातुं अदेन्तं ओलोकेन्तानं चक्खुं मुसति विय। तेनाह ‘‘सतेरतावा’’ति, विज्जुलता वियाति अत्थो। वीणामुरजसम्मताळघुट्ठन्ति महतीआदिवीणानं भेरिआदिपटहानं हत्थताळकंसताळानञ्च सद्देहि घोसितं एकनिन्नादं। इद्धन्ति देवपुत्तेहि देवधीताहि दिब्बसम्पत्तिया च समिद्धं। इन्दपुरं यथाति सुदस्सननगरं विय।
648.Musatīvanayananti ativiya attano pabhassaratāya paṭihanantaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ adentaṃ olokentānaṃ cakkhuṃ musati viya. Tenāha ‘‘sateratāvā’’ti, vijjulatā viyāti attho. Vīṇāmurajasammatāḷaghuṭṭhanti mahatīādivīṇānaṃ bheriādipaṭahānaṃ hatthatāḷakaṃsatāḷānañca saddehi ghositaṃ ekaninnādaṃ. Iddhanti devaputtehi devadhītāhi dibbasampattiyā ca samiddhaṃ. Indapuraṃ yathāti sudassananagaraṃ viya.
६४९. पदुमानि च कुमुदानि च उप्पलानि च कुवलयानि च पदुमकुमुदुप्पलकुवलयन्ति एकत्तवसेन वुत्तं। अत्थीति वचनं परिणामेत्वा योजेतब्बं। तत्थ पदुमग्गहणेन पुण्डरीकम्पि गहितं, कुमुदग्गहणेन सेतरत्तभेदानि सब्बानि कुमुदानि, उप्पलग्गहणेन रत्तउप्पलं सब्बा वा उप्पलजाति, कुवलयग्गहणेन नीलुप्पलमेव गहितन्ति वेदितब्बं। योधिकबन्धुकनोजका च सन्तीति च-कारो निपातमत्तं, योधिकबन्धुजीवकअनोजकरुक्खा च सन्तीति अत्थो। केचि ‘‘अनोजकापि सन्ती’’ति पाठं वत्वा ‘‘अनोजकापीति वुत्तं होती’’ति अत्थं वदन्ति। सालकुसुमितपुप्फिता असोकाति साला कुसुमिता पुप्फिता असोकाति योजेतब्बं । विविधदुमग्गसुगन्धसेवितमिदन्ति नानाविधानं उत्तमरुक्खानं सोभनेहि गन्धेहि सेवितं परिभावितं इदं ते विमानन्ति अत्थो।
649. Padumāni ca kumudāni ca uppalāni ca kuvalayāni ca padumakumuduppalakuvalayanti ekattavasena vuttaṃ. Atthīti vacanaṃ pariṇāmetvā yojetabbaṃ. Tattha padumaggahaṇena puṇḍarīkampi gahitaṃ, kumudaggahaṇena setarattabhedāni sabbāni kumudāni, uppalaggahaṇena rattauppalaṃ sabbā vā uppalajāti, kuvalayaggahaṇena nīluppalameva gahitanti veditabbaṃ. Yodhikabandhukanojakā ca santīti ca-kāro nipātamattaṃ, yodhikabandhujīvakaanojakarukkhā ca santīti attho. Keci ‘‘anojakāpi santī’’ti pāṭhaṃ vatvā ‘‘anojakāpīti vuttaṃ hotī’’ti atthaṃ vadanti. Sālakusumitapupphitā asokāti sālā kusumitā pupphitā asokāti yojetabbaṃ . Vividhadumaggasugandhasevitamidanti nānāvidhānaṃ uttamarukkhānaṃ sobhanehi gandhehi sevitaṃ paribhāvitaṃ idaṃ te vimānanti attho.
६५०. सळललबुजभुजकसंयुत्ताति तीरे ठितेहि सळलेहि लबुजेहि भुजकरुक्खेहि च सहिता। भुजको नाम एको सुगन्धरुक्खो देवलोके च गन्धमादने च अत्थि, अञ्ञत्थ नत्थीति वदन्ति। कुसकसुफुल्लितलतावलम्बिनीहीति कुसकेहि तालनाळिकेरादीहि तिणजातीहि ओलम्बमानाहि सन्तानकवल्लिआदीहि सुट्ठु कुसुमितलताहि च संयुत्ताति योजना। मणिजालसदिसाति मणिजालसदिसजला। ‘‘मणिजलसदिसा’’तिपि पाळि, मणिसदिसजलाति अत्थो। यसस्सिनीति देवताय आलपनं। उपट्ठिता तेति यथावुत्तगुणा रमणीया पोक्खरणी तव विमानसमीपे ठिता।
650.Saḷalalabujabhujakasaṃyuttāti tīre ṭhitehi saḷalehi labujehi bhujakarukkhehi ca sahitā. Bhujako nāma eko sugandharukkho devaloke ca gandhamādane ca atthi, aññattha natthīti vadanti. Kusakasuphullitalatāvalambinīhīti kusakehi tālanāḷikerādīhi tiṇajātīhi olambamānāhi santānakavalliādīhi suṭṭhu kusumitalatāhi ca saṃyuttāti yojanā. Maṇijālasadisāti maṇijālasadisajalā. ‘‘Maṇijalasadisā’’tipi pāḷi, maṇisadisajalāti attho. Yasassinīti devatāya ālapanaṃ. Upaṭṭhitā teti yathāvuttaguṇā ramaṇīyā pokkharaṇī tava vimānasamīpe ṭhitā.
६५१. उदकरुहाति यथावुत्ते पदुमादिके सन्धाय वदति। येत्थीति ये अत्थि। थलजाति योधिकादिका। ये च सन्तीति ये अञ्ञेपि रुक्खजाता पुप्फूपगा च फलूपगा च, तेपि तव विमानसमीपे सन्तियेव।
651.Udakaruhāti yathāvutte padumādike sandhāya vadati. Yetthīti ye atthi. Thalajāti yodhikādikā. Ye ca santīti ye aññepi rukkhajātā pupphūpagā ca phalūpagā ca, tepi tava vimānasamīpe santiyeva.
६५२. किस्स संयमदमस्सयं विपाकोति कायसंयमादीसु कीदिसस्स संयमस्स, इन्द्रियदमनादीसु कीदिसस्स दमस्स अयं विपाको। केनासीति अञ्ञमेव उपपत्तिनिब्बत्तकं, अञ्ञं उपभोगसुखनिब्बत्तकं होतीति ‘‘केनासि कम्मफलेनिधूपपन्ना’’ति वत्वा पुन ‘‘यथा च ते अधिगतमिदं विमान’’न्ति आह। तत्थ कम्मफलेनाति कम्मफलेन विपच्चितुं आरद्धेनाति वचनसेसो, इत्थम्भूतलक्खणे चेतं करणवचनं। तदनुपदं अवचासीति तं कम्मं मया वुत्तपदस्स अनुपदं अनुरूपपदं कत्वा कथेय्यासि। अळारपम्हेति बहलसंहतपखुमे, गोपखुमेति अधिप्पायो।
652.Kissa saṃyamadamassayaṃ vipākoti kāyasaṃyamādīsu kīdisassa saṃyamassa, indriyadamanādīsu kīdisassa damassa ayaṃ vipāko. Kenāsīti aññameva upapattinibbattakaṃ, aññaṃ upabhogasukhanibbattakaṃ hotīti ‘‘kenāsi kammaphalenidhūpapannā’’ti vatvā puna ‘‘yathā ca te adhigatamidaṃ vimāna’’nti āha. Tattha kammaphalenāti kammaphalena vipaccituṃ āraddhenāti vacanaseso, itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Tadanupadaṃ avacāsīti taṃ kammaṃ mayā vuttapadassa anupadaṃ anurūpapadaṃ katvā katheyyāsi. Aḷārapamheti bahalasaṃhatapakhume, gopakhumeti adhippāyo.
अथ देवता आह –
Atha devatā āha –
६५३.
653.
‘‘यथा च मे अधिगतमिदं विमानं, कोञ्चमयूरचकोर सङ्घचरितं।
‘‘Yathā ca me adhigatamidaṃ vimānaṃ, koñcamayūracakora saṅghacaritaṃ;
दिब्यपिलवहंसराजचिण्णं, दिजकारण्डवकोकिलाभिनदितं॥
Dibyapilavahaṃsarājaciṇṇaṃ, dijakāraṇḍavakokilābhinaditaṃ.
६५४.
654.
‘‘नानासन्तानकपुप्फरुक्खविविधा , पाटलिजम्बुअसोकरुक्खवन्तं।
‘‘Nānāsantānakapuppharukkhavividhā , pāṭalijambuasokarukkhavantaṃ;
यथा च मे अधिगतमिदं विमानं, तं ते पवेदयामि सुणोहि भन्ते॥
Yathā ca me adhigatamidaṃ vimānaṃ, taṃ te pavedayāmi suṇohi bhante.
६५५.
655.
‘‘मगधवरपुरत्थिमेन, नालकगामो नाम अत्थि भन्ते।
‘‘Magadhavarapuratthimena, nālakagāmo nāma atthi bhante;
तत्थ अहोसिं पुरे सुणिसा, पेसवतीति तत्थ जानिंसु ममं॥
Tattha ahosiṃ pure suṇisā, pesavatīti tattha jāniṃsu mamaṃ.
६५६.
656.
‘‘साहमपचितत्थधम्मकुसलं, देवमनुस्सपूजितं महन्तं।
‘‘Sāhamapacitatthadhammakusalaṃ, devamanussapūjitaṃ mahantaṃ;
उपतिस्सं निब्बुतमप्पमेय्यं, मुदितमना कुसुमेहि अब्भुकिरिं॥
Upatissaṃ nibbutamappameyyaṃ, muditamanā kusumehi abbhukiriṃ.
६५७.
657.
‘‘परमगतिगतञ्च पूजयित्वा, अन्तिमदेहधरं इसिं उळारं।
‘‘Paramagatigatañca pūjayitvā, antimadehadharaṃ isiṃ uḷāraṃ;
पहाय मानुसकं समुस्सयं, तिदसगता इध मावसामि ठान’’न्ति॥
Pahāya mānusakaṃ samussayaṃ, tidasagatā idha māvasāmi ṭhāna’’nti.
६५३. तत्थ कोञ्चमयूरचकोरसङ्घचरितन्ति सारससिखण्डिकुम्भकारकुक्कुटगणेहि तत्थ तत्थ विचरितं। दिब्यपिलवहंसराजचिण्णन्ति उदके पिलवित्वा विचरणतो ‘‘पिलवा’’ति लद्धनामेहि उदकसकुणेहि हंसराजेहि च तहिं तहिं विचरितं। दिजकारण्डवकोकिलाभिनदितन्ति कारण्डवेहि कादम्बेहि कोकिलेहि अञ्ञेहि च दिजेहि अभिनादितं।
653. Tattha koñcamayūracakorasaṅghacaritanti sārasasikhaṇḍikumbhakārakukkuṭagaṇehi tattha tattha vicaritaṃ. Dibyapilavahaṃsarājaciṇṇanti udake pilavitvā vicaraṇato ‘‘pilavā’’ti laddhanāmehi udakasakuṇehi haṃsarājehi ca tahiṃ tahiṃ vicaritaṃ. Dijakāraṇḍavakokilābhinaditanti kāraṇḍavehi kādambehi kokilehi aññehi ca dijehi abhināditaṃ.
६५४. नानासन्तानकपुप्फरुक्खविविधाति नानाविधसाखापसाखवन्ता नानापुप्फरुक्खा नानासन्तानकपुप्फरुक्खा , तेहि विविधं चित्ताकारं विचित्तसन्निवेसं नानासन्तानकपुप्फरुक्खविविधा । ‘‘विविध’’न्ति हि वत्तब्बे ‘‘विविधा’’ति वुत्तं। सन्तानकाति हि कामवल्लियो, नानाविधपुप्फरुक्खा च विविधा एत्थ सन्ति , तेहि वा विविधन्ति नानासन्तानकपुप्फरुक्खविविधा। ‘‘नानासन्तानकपुप्फरुक्खविविधं, पाटलिजम्बुअसोकरुक्खवन्त’’न्ति च केचि पठन्ति। तेहि ‘‘पुप्फरुक्खा सन्ती’’ति पदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं। ‘‘पुप्फरुक्खा’’ति वा अविभत्तिकनिद्देसो, पुप्फरक्खन्ति वुत्तं होति।
654.Nānāsantānakapuppharukkhavividhāti nānāvidhasākhāpasākhavantā nānāpuppharukkhā nānāsantānakapuppharukkhā , tehi vividhaṃ cittākāraṃ vicittasannivesaṃ nānāsantānakapuppharukkhavividhā . ‘‘Vividha’’nti hi vattabbe ‘‘vividhā’’ti vuttaṃ. Santānakāti hi kāmavalliyo, nānāvidhapuppharukkhā ca vividhā ettha santi , tehi vā vividhanti nānāsantānakapuppharukkhavividhā. ‘‘Nānāsantānakapuppharukkhavividhaṃ, pāṭalijambuasokarukkhavanta’’nti ca keci paṭhanti. Tehi ‘‘puppharukkhā santī’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. ‘‘Puppharukkhā’’ti vā avibhattikaniddeso, puppharakkhanti vuttaṃ hoti.
६५५. मगधवरपुरत्थिमेनाति मगधवरे पुरत्थिमेन, अभिसम्बोधिट्ठानताय उत्तमे मगधरट्ठे पुरत्थिमदिसाय। तत्थ अहोसिं पुरे सुणिसाति पुब्बे अहं तस्मिं नालकगामे एकस्मिं गहपतिकुले सुणिसा सुण्हा अहोसिं।
655.Magadhavarapuratthimenāti magadhavare puratthimena, abhisambodhiṭṭhānatāya uttame magadharaṭṭhe puratthimadisāya. Tattha ahosiṃ pure suṇisāti pubbe ahaṃ tasmiṃ nālakagāme ekasmiṃ gahapatikule suṇisā suṇhā ahosiṃ.
६५६. साति सयं। अत्थे च धम्मे च कुसलोति अत्थधम्मकुसलो, भगवा। अपचितो अत्थधम्मकुसलो एतेनाति अपचितत्थधम्मकुसलो, धम्मसेनापति, तं। अपचितं वा अपचयो, निब्बानं, तस्मिं अवसिट्ठअत्थधम्मे च कुसलं, अपचिते वा पूजनीये अत्थे धम्मे निरोधे मग्गे च कुसलं। महन्तेहि उळारेहि सीलक्खन्धादीहि समन्नागतत्ता महन्तं। कुसुमेहीति रतनमयेहि इतरेहि च कुसुमेहि।
656.Sāti sayaṃ. Atthe ca dhamme ca kusaloti atthadhammakusalo, bhagavā. Apacito atthadhammakusalo etenāti apacitatthadhammakusalo, dhammasenāpati, taṃ. Apacitaṃ vā apacayo, nibbānaṃ, tasmiṃ avasiṭṭhaatthadhamme ca kusalaṃ, apacite vā pūjanīye atthe dhamme nirodhe magge ca kusalaṃ. Mahantehi uḷārehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā mahantaṃ. Kusumehīti ratanamayehi itarehi ca kusumehi.
६५७. परमगतिगतन्ति अनुपादिसेसनिब्बानं पत्तं। समुस्सयन्ति सरीरं। तिदसगताति तिदसभवनं गता, तावतिंसं देवनिकायं उपपन्ना। इधाति इमस्मिं देवलोके। आवसामि ठानन्ति इमं विमानं अधिवसामि। सेसं वुत्तनयमेव।
657.Paramagatigatanti anupādisesanibbānaṃ pattaṃ. Samussayanti sarīraṃ. Tidasagatāti tidasabhavanaṃ gatā, tāvatiṃsaṃ devanikāyaṃ upapannā. Idhāti imasmiṃ devaloke. Āvasāmi ṭhānanti imaṃ vimānaṃ adhivasāmi. Sesaṃ vuttanayameva.
एवं आयस्मता वङ्गीसेन देवताय च कथितकथामग्गं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा भगवा सम्पत्तपरिसाय वित्थारेन धम्मं देसेसि। सा देसना महाजनस्स सात्थिका अहोसीति।
Evaṃ āyasmatā vaṅgīsena devatāya ca kathitakathāmaggaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā bhagavā sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.
पेसवतीविमानवण्णना निट्ठिता।
Pesavatīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
तिपिटक (मूल) • Tipiṭaka (Mūla) / सुत्तपिटक • Suttapiṭaka / खुद्दकनिकाय • Khuddakanikāya / विमानवत्थुपाळि • Vimānavatthupāḷi / ७. पेसवतीविमानवत्थु • 7. Pesavatīvimānavatthu
