| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / দীঘ নিকায (অট্ঠকথা) • Dīgha nikāya (aṭṭhakathā) |
১০. পাযাসিরাজঞ্ঞসুত্তৰণ্ণনা
10. Pāyāsirājaññasuttavaṇṇanā
৪০৬. এৰং মে সুতন্তি পাযাসিরাজঞ্ঞসুত্তং। তত্রাযমপুব্বপদৰণ্ণনা – আযস্মাতি পিযৰচনমেতং। কুমারকস্সপোতি তস্স নামং। কুমারকালে পব্বজিতত্তা পন ভগৰতা ‘‘কস্সপং পক্কোসথ, ইদং ফলং ৰা খাদনীযং ৰা কস্সপস্স দেথা’’তি ৰুত্তে ‘‘কতরকস্সপস্সা’’তি। ‘‘কুমারকস্সপস্সা’’তি এৰং গহিতনামত্তা ততো পট্ঠায ৰুড্ঢকালেপি ‘‘কুমারকস্সপো’’ ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি। অপিচ রঞ্ঞো পোসাৰনিকপুত্তত্তাপি তং কুমারকস্সপোতি সঞ্জানিংসু।
406.Evaṃme sutanti pāyāsirājaññasuttaṃ. Tatrāyamapubbapadavaṇṇanā – āyasmāti piyavacanametaṃ. Kumārakassapoti tassa nāmaṃ. Kumārakāle pabbajitattā pana bhagavatā ‘‘kassapaṃ pakkosatha, idaṃ phalaṃ vā khādanīyaṃ vā kassapassa dethā’’ti vutte ‘‘katarakassapassā’’ti. ‘‘Kumārakassapassā’’ti evaṃ gahitanāmattā tato paṭṭhāya vuḍḍhakālepi ‘‘kumārakassapo’’ tveva vuccati. Apica rañño posāvanikaputtattāpi taṃ kumārakassapoti sañjāniṃsu.
অযং পনস্স পুব্বযোগতো পট্ঠায আৰিভাৰকথা – থেরো কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে সেট্ঠিপুত্তো অহোসি। অথেকদিৰসং ভগৰন্তং চিত্রকথিং একং অত্তনো সাৰকং এতদগ্গে ঠপেন্তং দিস্ৰা ভগৰতো সত্তাহং দানং দত্ৰা ‘‘অহম্পি ভগৰা অনাগতে একস্স বুদ্ধস্স অযং থেরো ৰিয চিত্রকথী সাৰকো ভৰামী’’তি পত্থনং কত্ৰা পুঞ্ঞানি করোন্তো কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে পব্বজিত্ৰা ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি। তদা কির পরিনিব্বুতস্স ভগৰতো সাসনে ওসক্কন্তে পঞ্চ ভিক্খূ নিস্সেণিং বন্ধিত্ৰা পব্বতং আরুয্হ সমণধম্মং অকংসু। সঙ্ঘত্থেরো ততিযদিৰসে অরহত্তং পত্তো, অনুথেরো চতুত্থদিৰসে অনাগামী অহোসি, ইতরে তযো ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তা দেৰলোকে নিব্বত্তা।
Ayaṃ panassa pubbayogato paṭṭhāya āvibhāvakathā – thero kira padumuttarassa bhagavato kāle seṭṭhiputto ahosi. Athekadivasaṃ bhagavantaṃ citrakathiṃ ekaṃ attano sāvakaṃ etadagge ṭhapentaṃ disvā bhagavato sattāhaṃ dānaṃ datvā ‘‘ahampi bhagavā anāgate ekassa buddhassa ayaṃ thero viya citrakathī sāvako bhavāmī’’ti patthanaṃ katvā puññāni karonto kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Tadā kira parinibbutassa bhagavato sāsane osakkante pañca bhikkhū nisseṇiṃ bandhitvā pabbataṃ āruyha samaṇadhammaṃ akaṃsu. Saṅghatthero tatiyadivase arahattaṃ patto, anuthero catutthadivase anāgāmī ahosi, itare tayo visesaṃ nibbattetuṃ asakkontā devaloke nibbattā.
তেসং একং বুদ্ধন্তরং দেৰেসু চ মনুস্সেসু চ সম্পত্তিং অনুভৰন্তানং একো তক্কসিলাযং রাজকুলে নিব্বত্তিত্ৰা পক্কুসাতি নাম রাজা হুত্ৰা ভগৰন্তং উদ্দিস্স পব্বজিত্ৰা রাজগহং উদ্দিস্স আগচ্ছন্তো কুম্ভকারসালাযং ভগৰতো ধম্মদেসনং সুত্ৰা অনাগামিফলং পত্তো। একো একস্মিং সমুদ্দপট্টনে কুলঘরে নিব্বত্তিত্ৰা নাৰং আরুয্হ ভিন্ননাৰো দারুচীরানি নিৰাসেত্ৰা লাভসম্পত্তিং পত্তো ‘‘অহং অরহা’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা ‘‘ন ত্ৰং অরহা, গচ্ছ, সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছা’’তি অত্থকামায দেৰতায চোদিতো তথা কত্ৰা অরহত্তফলং পত্তো।
Tesaṃ ekaṃ buddhantaraṃ devesu ca manussesu ca sampattiṃ anubhavantānaṃ eko takkasilāyaṃ rājakule nibbattitvā pakkusāti nāma rājā hutvā bhagavantaṃ uddissa pabbajitvā rājagahaṃ uddissa āgacchanto kumbhakārasālāyaṃ bhagavato dhammadesanaṃ sutvā anāgāmiphalaṃ patto. Eko ekasmiṃ samuddapaṭṭane kulaghare nibbattitvā nāvaṃ āruyha bhinnanāvo dārucīrāni nivāsetvā lābhasampattiṃ patto ‘‘ahaṃ arahā’’ti cittaṃ uppādetvā ‘‘na tvaṃ arahā, gaccha, satthāraṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchā’’ti atthakāmāya devatāya codito tathā katvā arahattaphalaṃ patto.
একো রাজগহে একিস্সা কুলদারিকায কুচ্ছিম্হি উপ্পন্নো। সা চ পঠমং মাতাপিতরো যাচিত্ৰা পব্বজ্জং অলভমানা কুলঘরং গন্ত্ৰা গব্ভং গণ্হি । গব্ভসণ্ঠিতম্পি অজানন্তি সামিকং আরাধেত্ৰা তেন অনুঞ্ঞাতা ভিক্খুনীসু পব্বজিতা, তস্সা গব্ভনিমিত্তং দিস্ৰা ভিক্খুনিযো দেৰদত্তং পুচ্ছিংসু। সো ‘‘অস্সমণী’’তি আহ। দসবলং পুচ্ছিংসু। সত্থা উপালিত্থেরং সম্পটিচ্ছাপেসি। থেরো সাৰত্থিনগরৰাসীনি কুলানি ৰিসাখঞ্চ উপাসিকং পক্কোসাপেত্ৰা সোধেন্তো ‘‘পুরে লদ্ধো গব্ভো, পব্বজ্জা অরোগা’’তি আহ। সত্থা ‘‘সুৰিনিচ্ছিতং অধিকরণ’’ন্তি থেরস্স সাধুকারমদাসি। সা ভিক্খুনী সুৰণ্ণবিম্বসদিসং পুত্তং ৰিজাযি। তং গহেত্ৰা রাজা পসেনদি কোসলো পোসাপেসি। ‘‘কস্সপো’’তি চস্স নামং কত্ৰা অপরভাগে অলঙ্করিত্ৰা সত্থু সন্তিকং নেত্ৰা পব্বাজেসি। ইতি নং রঞ্ঞো পোসাৰনিকপুত্তত্তাপি ‘‘কুমারকস্সপো’’তি সঞ্জানিংসূতি। তং একদিৰসং অন্ধৰনে সমণধম্মং করোন্তং অত্থকামা দেৰতা পঞ্হে উগ্গহাপেত্ৰা ‘‘ইমে পঞ্হে ভগৰন্তং পুচ্ছা’’তি আহ। থেরো পঞ্হে পুচ্ছিত্ৰা পঞ্হৰিস্সজ্জনাৰসানে অরহত্তং পাপুণি। ভগৰাপি তং চিত্রকথিকানং ভিক্খূনং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি।
Eko rājagahe ekissā kuladārikāya kucchimhi uppanno. Sā ca paṭhamaṃ mātāpitaro yācitvā pabbajjaṃ alabhamānā kulagharaṃ gantvā gabbhaṃ gaṇhi . Gabbhasaṇṭhitampi ajānanti sāmikaṃ ārādhetvā tena anuññātā bhikkhunīsu pabbajitā, tassā gabbhanimittaṃ disvā bhikkhuniyo devadattaṃ pucchiṃsu. So ‘‘assamaṇī’’ti āha. Dasabalaṃ pucchiṃsu. Satthā upālittheraṃ sampaṭicchāpesi. Thero sāvatthinagaravāsīni kulāni visākhañca upāsikaṃ pakkosāpetvā sodhento ‘‘pure laddho gabbho, pabbajjā arogā’’ti āha. Satthā ‘‘suvinicchitaṃ adhikaraṇa’’nti therassa sādhukāramadāsi. Sā bhikkhunī suvaṇṇabimbasadisaṃ puttaṃ vijāyi. Taṃ gahetvā rājā pasenadi kosalo posāpesi. ‘‘Kassapo’’ti cassa nāmaṃ katvā aparabhāge alaṅkaritvā satthu santikaṃ netvā pabbājesi. Iti naṃ rañño posāvanikaputtattāpi ‘‘kumārakassapo’’ti sañjāniṃsūti. Taṃ ekadivasaṃ andhavane samaṇadhammaṃ karontaṃ atthakāmā devatā pañhe uggahāpetvā ‘‘ime pañhe bhagavantaṃ pucchā’’ti āha. Thero pañhe pucchitvā pañhavissajjanāvasāne arahattaṃ pāpuṇi. Bhagavāpi taṃ citrakathikānaṃ bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi.
সেতব্যাতি তস্স নগরস্স নামং। উত্তরেন সেতব্যন্তি সেতব্যতো উত্তরদিসায। রাজঞ্ঞোতি অনভিসিত্তকরাজা। দিট্ঠিগতন্তি দিট্ঠিযেৰ। যথা গূথগতং মুত্তগতন্তি ৰুত্তে ন গূথাদিতো অঞ্ঞং অত্থি, এৰং দিট্ঠিযেৰ দিট্ঠিগতং। ইতিপি নত্থীতি তং তং কারণং অপদিসিত্ৰা এৰম্পি নত্থীতি ৰদতি। পুরা…পে॰… সঞ্ঞাপেতীতি যাৰ ন সঞ্ঞাপেতি।
Setabyāti tassa nagarassa nāmaṃ. Uttarena setabyanti setabyato uttaradisāya. Rājaññoti anabhisittakarājā. Diṭṭhigatanti diṭṭhiyeva. Yathā gūthagataṃ muttagatanti vutte na gūthādito aññaṃ atthi, evaṃ diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ. Itipi natthīti taṃ taṃ kāraṇaṃ apadisitvā evampi natthīti vadati. Purā…pe… saññāpetīti yāva na saññāpeti.
চন্দিমসূরিযউপমাৰণ্ণনা
Candimasūriyaupamāvaṇṇanā
৪১১. ইমে ভো, কস্সপ, চন্দিমসূরিযাতি সো কির থেরেন পুচ্ছিতো চিন্তেসি ‘‘অযং সমণো পঠমং চন্দিমসূরিযে উপমং আহরি, চন্দিমসূরিযসদিসো ভৰিস্সতি পঞ্ঞায, অনভিভৰনীযো অঞ্ঞেন, সচে পনাহং ‘চন্দিমসূরিযা ইমস্মিং লোকে’তি ভণিস্সামি, ‘কিং নিস্সিতা এতে, কিত্তকপমাণা, কিত্তকং উচ্চা’তিআদীহি পলিৰেঠেস্সতি। অহং খো পনেতং নিব্বেঠেতুং ন সক্খিস্সামি, ‘পরস্মিং লোকে’ ইচ্চেৰস্স কথেস্সামী’’তি। তস্মা এৰমাহ।
411.Ime bho, kassapa, candimasūriyāti so kira therena pucchito cintesi ‘‘ayaṃ samaṇo paṭhamaṃ candimasūriye upamaṃ āhari, candimasūriyasadiso bhavissati paññāya, anabhibhavanīyo aññena, sace panāhaṃ ‘candimasūriyā imasmiṃ loke’ti bhaṇissāmi, ‘kiṃ nissitā ete, kittakapamāṇā, kittakaṃ uccā’tiādīhi paliveṭhessati. Ahaṃ kho panetaṃ nibbeṭhetuṃ na sakkhissāmi, ‘parasmiṃ loke’ iccevassa kathessāmī’’ti. Tasmā evamāha.
ভগৰা পন ততো পুব্বে ন চিরস্সেৰ সুধাভোজনীযজাতকং কথেসি। তত্থ ‘‘চন্দে চন্দো দেৰপুত্তো, সূরিযে সূরিযো দেৰপুত্তো’’তি আগতং। ভগৰতা চ কথিতং জাতকং ৰা সুত্তন্তং ৰা সকলজম্বুদীপে পত্থটং হোতি, তেন সো ‘‘এত্থ নিৰাসিনো দেৰপুত্তা নত্থী’’তি ন সক্কা ৰত্তুন্তি চিন্তেত্ৰা দেৰা তে ন মনুস্সাতি আহ।
Bhagavā pana tato pubbe na cirasseva sudhābhojanīyajātakaṃ kathesi. Tattha ‘‘cande cando devaputto, sūriye sūriyo devaputto’’ti āgataṃ. Bhagavatā ca kathitaṃ jātakaṃ vā suttantaṃ vā sakalajambudīpe patthaṭaṃ hoti, tena so ‘‘ettha nivāsino devaputtā natthī’’ti na sakkā vattunti cintetvā devā te na manussāti āha.
৪১২. অত্থি পন, রাজঞ্ঞ, পরিযাযোতি অত্থি পন কারণন্তি পুচ্ছতি। আবাধিকাতি ৰিসভাগৰেদনাসঙ্খাতেন আবাধেন সমন্নাগতা। দুক্খিতাতি দুক্খপ্পত্তা। বাল়্হগিলানাতি অধিমত্তগিলানা। সদ্ধাযিকাতি অহং তুম্হে সদ্দহামি, তুম্হে ময্হং সদ্ধাযিকা সদ্ধাযিতব্বৰচনাতি অত্থো। পচ্চযিকাতি অহং তুম্হে পত্তিযামি, তুম্হে ময্হং পচ্চযিকা পত্তিযাযিতব্বাতি অত্থো।
412.Atthi pana, rājañña, pariyāyoti atthi pana kāraṇanti pucchati. Ābādhikāti visabhāgavedanāsaṅkhātena ābādhena samannāgatā. Dukkhitāti dukkhappattā. Bāḷhagilānāti adhimattagilānā. Saddhāyikāti ahaṃ tumhe saddahāmi, tumhe mayhaṃ saddhāyikā saddhāyitabbavacanāti attho. Paccayikāti ahaṃ tumhe pattiyāmi, tumhe mayhaṃ paccayikā pattiyāyitabbāti attho.
চোরাদিউপমাৰণ্ণনা
Corādiupamāvaṇṇanā
৪১৩. উদ্দিসিত্ৰাতি তেসং অত্তানঞ্চ পটিসামিতভণ্ডকঞ্চ দস্সেত্ৰা, সম্পটিচ্ছাপেত্ৰাতি অত্থো। ৰিপ্পলপন্তস্সাতি ‘‘পুত্তো মে, ধীতা মে, ধনং মে’’তি ৰিৰিধং পলপন্তস্স। নিরযপালেসূতি নিরযে কম্মকারণিকসত্তেসু। যে পন ‘‘কম্মমেৰ কম্মকারণং করোতি, নত্থি নিরযপালা’’তি ৰদন্তি। তে ‘‘তমেনং, ভিক্খৰে, নিরযপালা’’তি দেৰদূতসুত্তং পটিবাহন্তি। মনুস্সলোকে রাজকুলেসু কারণিকমনুস্সা ৰিয হি নিরযে নিরযপালা হোন্তি।
413.Uddisitvāti tesaṃ attānañca paṭisāmitabhaṇḍakañca dassetvā, sampaṭicchāpetvāti attho. Vippalapantassāti ‘‘putto me, dhītā me, dhanaṃ me’’ti vividhaṃ palapantassa. Nirayapālesūti niraye kammakāraṇikasattesu. Ye pana ‘‘kammameva kammakāraṇaṃ karoti, natthi nirayapālā’’ti vadanti. Te ‘‘tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā’’ti devadūtasuttaṃ paṭibāhanti. Manussaloke rājakulesu kāraṇikamanussā viya hi niraye nirayapālā honti.
৪১৫. ৰেল়ুপেসিকাহীতি ৰেল়ুৰিলীৰেহি। সুনিম্মজ্জথাতি যথা সুট্ঠু নিম্মজ্জিতং হোতি, এৰং নিম্মজ্জথ, অপনেথাতি অত্থো।
415.Veḷupesikāhīti veḷuvilīvehi. Sunimmajjathāti yathā suṭṭhu nimmajjitaṃ hoti, evaṃ nimmajjatha, apanethāti attho.
অসুচীতি অমনাপো। অসুচিসঙ্খাতোতি অসুচিকোট্ঠাসভূতো অসুচীতি ঞাতো ৰা। দুগ্গন্ধোতি কুণপগন্ধো। জেগুচ্ছোতি জিগুচ্ছিতব্বযুত্তো। পটিকূলোতি দস্সনেনেৰ পটিঘাৰহো। উব্বাধতীতি দিৰসস্স দ্ৰিক্খত্তুং ন্হত্ৰা তিক্খত্তুং ৰত্থানি পরিৰত্তেত্ৰা অলঙ্কতপটিমণ্ডিতানং চক্কৰত্তিআদীনম্পি মনুস্সানং গন্ধো যোজনসতে ঠিতানং দেৰতানং কণ্ঠে আসত্তকুণপং ৰিয বাধতি।
Asucīti amanāpo. Asucisaṅkhātoti asucikoṭṭhāsabhūto asucīti ñāto vā. Duggandhoti kuṇapagandho. Jegucchoti jigucchitabbayutto. Paṭikūloti dassaneneva paṭighāvaho. Ubbādhatīti divasassa dvikkhattuṃ nhatvā tikkhattuṃ vatthāni parivattetvā alaṅkatapaṭimaṇḍitānaṃ cakkavattiādīnampi manussānaṃ gandho yojanasate ṭhitānaṃ devatānaṃ kaṇṭhe āsattakuṇapaṃ viya bādhati.
৪১৬. পুন পাণাতিপাতাদিপঞ্চসীলানি সমাদাযৰত্তেন্তানং ৰসেন ৰদতি। তাৰতিংসানন্তি ইদঞ্চ দূরে নিব্বত্তা তাৰ মা আগচ্ছন্তু, ইমে কস্মা ন এন্তীতি ৰদতি।
416. Puna pāṇātipātādipañcasīlāni samādāyavattentānaṃ vasena vadati. Tāvatiṃsānanti idañca dūre nibbattā tāva mā āgacchantu, ime kasmā na entīti vadati.
৪১৮. জচ্চন্ধূপমো মঞ্ঞে পটিভাসীতি জচ্চন্ধো ৰিয উপট্ঠাসি। অরঞ্ঞৰনপত্থানীতি অরঞ্ঞকঙ্গযুত্ততায অরঞ্ঞানি, মহাৰনসণ্ডতায ৰনপত্থানি। পন্তানীতি দূরানি।
418.Jaccandhūpamomaññe paṭibhāsīti jaccandho viya upaṭṭhāsi. Araññavanapatthānīti araññakaṅgayuttatāya araññāni, mahāvanasaṇḍatāya vanapatthāni. Pantānīti dūrāni.
৪১৯. কল্যাণধম্মেতি তেনেৰ সীলেন সুন্দরধম্মে। দুক্খপটিকূলেতি দুক্খং অপত্থেন্তে। সেয্যো ভৰিস্সতীতি পরলোকে সুগতিসুখং ভৰিস্সতীতি অধিপ্পাযো।
419.Kalyāṇadhammeti teneva sīlena sundaradhamme. Dukkhapaṭikūleti dukkhaṃ apatthente. Seyyo bhavissatīti paraloke sugatisukhaṃ bhavissatīti adhippāyo.
৪২০. উপৰিজঞ্ঞাতি উপগতৰিজাযনকালা, পরিপক্কগব্ভা ন চিরস্সেৰ ৰিজাযিস্সতীতি অত্থো। ওপভোগ্গা ভৰিস্সতীতি পাদপরিচারিকা ভৰিস্সতি। অনযব্যসনন্তি মহাদুক্খং। অযোতি সুখং, ন অযো অনযো, দুক্খং। তদেতং সব্বসো সুখং ব্যসতি ৰিক্খিপতীতি ব্যসনং। ইতি অনযোৰ ব্যসনং অনযব্যসনং, মহাদুক্খন্তি অত্থো। অযোনিসোতি অনুপাযেন। অপক্কং ন পরিপাচেন্তীতি অপরিণতং অখীণং আযুং অন্তরাৰ ন উপচ্ছিন্দন্তি। পরিপাকং আগমেন্তীতি আযুপরিপাককালং আগমেন্তি। ধম্মসেনাপতিনাপেতং ৰুত্তং –
420.Upavijaññāti upagatavijāyanakālā, paripakkagabbhā na cirasseva vijāyissatīti attho. Opabhoggā bhavissatīti pādaparicārikā bhavissati. Anayabyasananti mahādukkhaṃ. Ayoti sukhaṃ, na ayo anayo, dukkhaṃ. Tadetaṃ sabbaso sukhaṃ byasati vikkhipatīti byasanaṃ. Iti anayova byasanaṃ anayabyasanaṃ, mahādukkhanti attho. Ayonisoti anupāyena. Apakkaṃ na paripācentīti apariṇataṃ akhīṇaṃ āyuṃ antarāva na upacchindanti. Paripākaṃ āgamentīti āyuparipākakālaṃ āgamenti. Dhammasenāpatināpetaṃ vuttaṃ –
‘‘নাভিনন্দামি মরণং, নাভিনন্দামি জীৰিতং।
‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ;
কালঞ্চ পটিকঙ্খামি, নিব্বিসং ভতকো যথাতি॥ (থেরগা॰ ১০০১)
Kālañca paṭikaṅkhāmi, nibbisaṃ bhatako yathāti. (theragā. 1001)
৪২১. উব্ভিন্দিত্ৰাতি মত্তিকালেপং ভিন্দিত্ৰা।
421.Ubbhinditvāti mattikālepaṃ bhinditvā.
৪২২. রামণেয্যকন্তি রমণীযভাৰং। ৰেলাসিকাতি খিড্ডাপরাধিকা। কোমারিকাতি তরুণদারিকা। তুয্হং জীৰন্তি সুপিনদস্সনকালে নিক্খমন্তং ৰা পৰিসন্তং ৰা জীৰং অপি নু পস্সন্তি। ইধ চিত্তাচারং ‘‘জীৰ’’ন্তি গহেত্ৰা আহ। সো হি তত্থ জীৰসঞ্ঞীতি।
422.Rāmaṇeyyakanti ramaṇīyabhāvaṃ. Velāsikāti khiḍḍāparādhikā. Komārikāti taruṇadārikā. Tuyhaṃ jīvanti supinadassanakāle nikkhamantaṃ vā pavisantaṃ vā jīvaṃ api nu passanti. Idha cittācāraṃ ‘‘jīva’’nti gahetvā āha. So hi tattha jīvasaññīti.
৪২৩. জিযাযাতি ধনুজিযায, গীৰং ৰেঠেত্ৰাতি অত্থো। পত্থিন্নতরোতি থদ্ধতরো। ইমিনা কিং দস্সেতি? তুম্হে জীৰকালে সত্তস্স পঞ্চক্খন্ধাতি ৰদন্তি, চৰনকালে পন রূপক্খন্ধমত্তমেৰ অৰসিস্সতি, তযো খন্ধা অপ্পৰত্তা হোন্তি, ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো গচ্ছতি। অৰসিট্ঠেন রূপক্খন্ধেন লহুতরেন ভৰিতব্বং, গরুকতরো চ হোতি। তস্মা নত্থি কোচি কুহিং গন্তাতি ইমমত্থং দস্সেতি।
423.Jiyāyāti dhanujiyāya, gīvaṃ veṭhetvāti attho. Patthinnataroti thaddhataro. Iminā kiṃ dasseti? Tumhe jīvakāle sattassa pañcakkhandhāti vadanti, cavanakāle pana rūpakkhandhamattameva avasissati, tayo khandhā appavattā honti, viññāṇakkhandho gacchati. Avasiṭṭhena rūpakkhandhena lahutarena bhavitabbaṃ, garukataro ca hoti. Tasmā natthi koci kuhiṃ gantāti imamatthaṃ dasseti.
৪২৪. নিব্বুতন্তি ৰূপসন্ততেজং।
424.Nibbutanti vūpasantatejaṃ.
৪২৫. অনুপহচ্চাতি অৰিনাসেত্ৰা। আমতো হোতীতি অদ্ধমতো মরিতুং আরদ্ধো হোতি। ওধুনাথাতি ওরতো করোথ। সন্ধুনাথাতি পরতো করোথ। নিদ্ধুনাথাতি অপরাপরং করোথ। তঞ্চাযতনং ন পটিসংৰেদেতীতি তেন চক্খুনা তং রূপাযতনং ন ৰিভাৰেতি। এস নযো সব্বত্থ।
425.Anupahaccāti avināsetvā. Āmato hotīti addhamato marituṃ āraddho hoti. Odhunāthāti orato karotha. Sandhunāthāti parato karotha. Niddhunāthāti aparāparaṃ karotha. Tañcāyatanaṃ na paṭisaṃvedetīti tena cakkhunā taṃ rūpāyatanaṃ na vibhāveti. Esa nayo sabbattha.
৪২৬. সঙ্খধমোতি সঙ্খধমকো। উপলাপেত্ৰাতি ধমিত্ৰা।
426.Saṅkhadhamoti saṅkhadhamako. Upalāpetvāti dhamitvā.
৪২৮. অগ্গিকোতি অগ্গিপরিচারকো। আপাদেয্যন্তি নিপ্ফাদেয্যং, আযুং ৰা পাপুণাপেয্যং। পোসেয্যন্তি ভোজনাদীহি ভরেয্যং। ৰড্ঢেয্যন্তি ৰড্ঢিং গমেয্যং। অরণীসহিতন্তি অরণীযুগল়ং।
428.Aggikoti aggiparicārako. Āpādeyyanti nipphādeyyaṃ, āyuṃ vā pāpuṇāpeyyaṃ. Poseyyanti bhojanādīhi bhareyyaṃ. Vaḍḍheyyanti vaḍḍhiṃ gameyyaṃ. Araṇīsahitanti araṇīyugaḷaṃ.
৪২৯. তিরোরাজানোপীতি তিরোরট্ঠে অঞ্ঞস্মিম্পি জনপদে রাজানো জানন্তি। অব্যত্তোতি অৰিসদো অছেকো। কোপেনপীতি যে মং এৰং ৰক্খন্তি, তেসু উপ্পজ্জনকেন কোপেনপি এতং দিট্ঠিগতং হরিস্সামি পরিহরিস্সামীতি গহেত্ৰা ৰিচরিস্সামি। মক্খেনাতি তযা ৰুত্তযুত্তকারণমক্খলক্খণেন মক্খেনাপি। পলাসেনাতি তযা সদ্ধিং যুগগ্গাহলক্খণেন পলাসেনাপি।
429.Tirorājānopīti tiroraṭṭhe aññasmimpi janapade rājāno jānanti. Abyattoti avisado acheko. Kopenapīti ye maṃ evaṃ vakkhanti, tesu uppajjanakena kopenapi etaṃ diṭṭhigataṃ harissāmi pariharissāmīti gahetvā vicarissāmi. Makkhenāti tayā vuttayuttakāraṇamakkhalakkhaṇena makkhenāpi. Palāsenāti tayā saddhiṃ yugaggāhalakkhaṇena palāsenāpi.
৪৩০. হরিতকপণ্ণন্তি যং কিঞ্চি হরিতকং, অন্তমসো অল্লতিণপণ্ণম্পি ন হোতীতি অত্থো। সন্নদ্ধকলাপন্তি সন্নদ্ধধনুকলাপং। আসিত্তোদকানি ৰটুমানীতি পরিপুণ্ণসলিলা মগ্গা চ কন্দরা চ। যোগ্গানীতি বলিবদ্দে।
430.Haritakapaṇṇanti yaṃ kiñci haritakaṃ, antamaso allatiṇapaṇṇampi na hotīti attho. Sannaddhakalāpanti sannaddhadhanukalāpaṃ. Āsittodakāni vaṭumānīti paripuṇṇasalilā maggā ca kandarā ca. Yoggānīti balibadde.
বহুনিক্খন্তরোতি বহুনিক্খন্তো চিরনিক্খন্তোতি অত্থো। যথাভতেন ভণ্ডেনাতি যং ৰো তিণকট্ঠোদকভণ্ডকং আরোপিতং, তেন যথাভতেন যথারোপিতেন, যথাগহিতেনাতি অত্থো।
Bahunikkhantaroti bahunikkhanto ciranikkhantoti attho. Yathābhatena bhaṇḍenāti yaṃ vo tiṇakaṭṭhodakabhaṇḍakaṃ āropitaṃ, tena yathābhatena yathāropitena, yathāgahitenāti attho.
অপ্পসারানীতি অপ্পগ্ঘানি। পণিযানীতি ভণ্ডানি।
Appasārānīti appagghāni. Paṇiyānīti bhaṇḍāni.
গূথভারিকাদিউপমাৰণ্ণনা
Gūthabhārikādiupamāvaṇṇanā
৪৩২. মম চ সূকরভত্তন্তি মম চ সূকরানং ইদং ভত্তং। উগ্ঘরন্তন্তি উপরি ঘরন্তং। পগ্ঘরন্তন্তি হেট্ঠা পরিস্সৰন্তং। তুম্হে খ্ৰেত্থ ভণেতি তুম্হে খো এত্থ ভণে। অযমেৰ ৰা পাঠো। তথা হি পন মে সূকরভত্তন্তি তথা হি পন মে অযং গূথো সূকরানং ভত্তং।
432.Mamaca sūkarabhattanti mama ca sūkarānaṃ idaṃ bhattaṃ. Uggharantanti upari gharantaṃ. Paggharantanti heṭṭhā parissavantaṃ. Tumhe khvettha bhaṇeti tumhe kho ettha bhaṇe. Ayameva vā pāṭho. Tathā hi pana me sūkarabhattanti tathā hi pana me ayaṃ gūtho sūkarānaṃ bhattaṃ.
৪৩৪. আগতাগতং কলিং গিলতীতি আগতাগতং পরাজযগুল়ং গিলতি। পজ্জোহিস্সামীতি পজ্জোহনং করিস্সামি, বলিকম্মং করিস্সামীতি অত্থো। অক্খেহি দিব্বিস্সামাতি গুল়েহি কীল়িস্সাম। লিত্তং পরমেন তেজসাতি পরমতেজেন ৰিসেন লিত্তং।
434.Āgatāgataṃ kaliṃ gilatīti āgatāgataṃ parājayaguḷaṃ gilati. Pajjohissāmīti pajjohanaṃ karissāmi, balikammaṃ karissāmīti attho. Akkhehi dibbissāmāti guḷehi kīḷissāma. Littaṃ paramena tejasāti paramatejena visena littaṃ.
৪৩৬. গামপট্টন্তি ৰুট্ঠিতগামপদেসো ৰুচ্চতি। ‘‘গামপদ’’ন্তিপি পাঠো, অযমেৰত্থো। সাণভারন্তি সাণৰাকভারং। সুসন্নদ্ধোতি সুবদ্ধো। ত্ৰং পজানাহীতি ত্ৰং জান। সচে গণ্হিতুকামোসি, গণ্হাহীতি ৰুত্তং হোতি।
436.Gāmapaṭṭanti vuṭṭhitagāmapadeso vuccati. ‘‘Gāmapada’’ntipi pāṭho, ayamevattho. Sāṇabhāranti sāṇavākabhāraṃ. Susannaddhoti subaddho. Tvaṃ pajānāhīti tvaṃ jāna. Sace gaṇhitukāmosi, gaṇhāhīti vuttaṃ hoti.
খোমন্তি খোমৰাকং। অযন্তি কাল়লোহং। লোহন্তি তম্বলোহং। সজ্ঝন্তি রজতং। সুৰণ্ণন্তি সুৰণ্ণমাসকং। অভিনন্দিংসূতি তুস্সিংসু।
Khomanti khomavākaṃ. Ayanti kāḷalohaṃ. Lohanti tambalohaṃ. Sajjhanti rajataṃ. Suvaṇṇanti suvaṇṇamāsakaṃ. Abhinandiṃsūti tussiṃsu.
৪৩৭. অত্তমনোতি সকমনো তুট্ঠচিত্তো। অভিরদ্ধোতি অভিপ্পসন্নো। পঞ্হাপটিভানানীতি পঞ্হুপট্ঠানানি। পচ্চনীকং কত্তব্বন্তি পচ্চনীকং পটিৰিরুদ্ধং ৰিয কত্তব্বং অমঞ্ঞিস্সং, পটিলোমগাহং গহেত্ৰা অট্ঠাসিন্তি অত্থো।
437.Attamanoti sakamano tuṭṭhacitto. Abhiraddhoti abhippasanno. Pañhāpaṭibhānānīti pañhupaṭṭhānāni. Paccanīkaṃ kattabbanti paccanīkaṃ paṭiviruddhaṃ viya kattabbaṃ amaññissaṃ, paṭilomagāhaṃ gahetvā aṭṭhāsinti attho.
৪৩৮. সঙ্ঘাতং আপজ্জন্তীতি সঙ্ঘাতং ৰিনাসং মরণং আপজ্জন্তি। ন মহপ্ফলোতি ৰিপাকফলেন ন মহপ্ফলো হোতি। ন মহানিসংসোতি গুণানিসংসেন মহানিসংসো ন হোতি। ন মহাজুতিকোতি আনুভাৰজুতিযা মহাজুতিকো ন হোতি। ন মহাৰিপ্ফারোতি ৰিপাকৰিপ্ফারতায মহাৰিপ্ফারো ন হোতি। বীজনঙ্গলন্তি বীজঞ্চ নঙ্গলঞ্চ। দুক্খেত্তেতি দুট্ঠুখেত্তে নিস্সারখেত্তে। দুব্ভূমেতি ৰিসমভূমিভাগে। পতিট্ঠাপেয্যাতি ঠপেয্য। খণ্ডানীতি ছিন্নভিন্নানি। পূতীনীতি নিস্সারানি। ৰাতাতপহতানীতি ৰাতেন চ আতপেন চ হতানি পরিযাদিন্নতেজানি। অসারাদানীতি তণ্ডুলসারাদানরহিতানি পলালানি। অসুখসযিতানীতি যানি সুক্খাপেত্ৰা কোট্ঠে আকিরিত্ৰা ঠপিতানি, তানি সুখসযিতানি নাম। এতানি পন ন তাদিসানি। অনুপ্পৰেচ্ছেয্যাতি অনুপৰেসেয্য, ন সম্মা ৰস্সেয্য, অন্ৰদ্ধমাসং অনুদসাহং অনুপঞ্চাহং ন ৰস্সেয্যাতি অত্থো। অপি নু তানীতি অপি নু এৰং খেত্তবীজৰুট্ঠিদোসে সতি তানি বীজানি অঙ্কুরমূলপত্তাদীহি উদ্ধং ৰুদ্ধিং হেট্ঠা ৰিরূল়্হিং সমন্ততো চ ৰেপুল্লং আপজ্জেয্যুন্তি । এৰরূপো খো রাজঞ্ঞ যঞ্ঞোতি এৰরূপং রাজঞ্ঞ দানং পরূপঘাতেন উপ্পাদিতপচ্চযতোপি দাযকতোপি পরিগ্গাহকতোপি অৰিসুদ্ধত্তা ন মহপ্ফলং হোতি।
438.Saṅghātaṃ āpajjantīti saṅghātaṃ vināsaṃ maraṇaṃ āpajjanti. Na mahapphaloti vipākaphalena na mahapphalo hoti. Na mahānisaṃsoti guṇānisaṃsena mahānisaṃso na hoti. Na mahājutikoti ānubhāvajutiyā mahājutiko na hoti. Na mahāvipphāroti vipākavipphāratāya mahāvipphāro na hoti. Bījanaṅgalanti bījañca naṅgalañca. Dukkhetteti duṭṭhukhette nissārakhette. Dubbhūmeti visamabhūmibhāge. Patiṭṭhāpeyyāti ṭhapeyya. Khaṇḍānīti chinnabhinnāni. Pūtīnīti nissārāni. Vātātapahatānīti vātena ca ātapena ca hatāni pariyādinnatejāni. Asārādānīti taṇḍulasārādānarahitāni palālāni. Asukhasayitānīti yāni sukkhāpetvā koṭṭhe ākiritvā ṭhapitāni, tāni sukhasayitāni nāma. Etāni pana na tādisāni. Anuppaveccheyyāti anupaveseyya, na sammā vasseyya, anvaddhamāsaṃ anudasāhaṃ anupañcāhaṃ na vasseyyāti attho. Api nu tānīti api nu evaṃ khettabījavuṭṭhidose sati tāni bījāni aṅkuramūlapattādīhi uddhaṃ vuddhiṃ heṭṭhā virūḷhiṃ samantato ca vepullaṃ āpajjeyyunti . Evarūpo kho rājañña yaññoti evarūpaṃ rājañña dānaṃ parūpaghātena uppāditapaccayatopi dāyakatopi pariggāhakatopi avisuddhattā na mahapphalaṃ hoti.
এৰরূপো খো রাজঞ্ঞ যঞ্ঞোতি এৰরূপং রাজঞ্ঞদানং অপরূপঘাতেন উপ্পন্নপচ্চযতোপি অপরূপঘাতিতায সীলৰন্তদাযকতোপি সম্মাদিট্ঠিআদিগুণসম্পন্নপটিগ্গাহকতোপি মহপ্ফলং হোতি। সচে পন গুণাতিরেকং নিরোধা ৰুট্ঠিতং পটিগ্গাহকং লভতি, চেতনা চ ৰিপুলা হোতি, দিট্ঠেৰ ধম্মে ৰিপাকং দেতীতি।
Evarūpo kho rājañña yaññoti evarūpaṃ rājaññadānaṃ aparūpaghātena uppannapaccayatopi aparūpaghātitāya sīlavantadāyakatopi sammādiṭṭhiādiguṇasampannapaṭiggāhakatopi mahapphalaṃ hoti. Sace pana guṇātirekaṃ nirodhā vuṭṭhitaṃ paṭiggāhakaṃ labhati, cetanā ca vipulā hoti, diṭṭheva dhamme vipākaṃ detīti.
৪৩৯. ইমং পন থেরস্স ধম্মকথং সুত্ৰা পাযাসিরাজঞ্ঞো থেরং নিমন্তেত্ৰা সত্তাহং থেরস্স মহাদানং দত্ৰা ততো পট্ঠায মহাজনস্স দানং পট্ঠপেসি। তং সন্ধায অথ খো পাযাসি রাজঞ্ঞোতিআদি ৰুত্তং। তত্থ কণাজকন্তি সকুণ্ডকং উত্তণ্ডুলভত্তং। বিলঙ্গদুতিযন্তি কঞ্জিকদুতিযং। ধোরকানি চ ৰত্থানীতি থূলানি চ ৰত্থানি। গুল়ৰালকানীতি গুল়দসানি, পুঞ্জপুঞ্জৰসেন ঠিতমহন্তদসানীতি অত্থো। এৰং অনুদ্দিসতীতি এৰং উপদিসতি। পাদাপীতি পাদেনপি।
439. Imaṃ pana therassa dhammakathaṃ sutvā pāyāsirājañño theraṃ nimantetvā sattāhaṃ therassa mahādānaṃ datvā tato paṭṭhāya mahājanassa dānaṃ paṭṭhapesi. Taṃ sandhāya atha kho pāyāsi rājaññotiādi vuttaṃ. Tattha kaṇājakanti sakuṇḍakaṃ uttaṇḍulabhattaṃ. Bilaṅgadutiyanti kañjikadutiyaṃ. Dhorakāni ca vatthānīti thūlāni ca vatthāni. Guḷavālakānīti guḷadasāni, puñjapuñjavasena ṭhitamahantadasānīti attho. Evaṃ anuddisatīti evaṃ upadisati. Pādāpīti pādenapi.
৪৪০. অসক্কচ্চন্তি সদ্ধাৰিরহিতং অস্সদ্ধদানং। অসহত্থাতি ন সহত্থেন। অচিত্তীকতন্তি চিত্তীকারৰিরহিতং, ন চিত্তীকারম্পি পচ্চুপট্ঠাপেত্ৰা ন পণীতচিত্তং কত্ৰা অদাসি। অপৰিদ্ধন্তি ছড্ডিতং ৰিপ্পতিতং। সুঞ্ঞং সেরীসকন্তি সেরীসকং নাম একং তুচ্ছং রজতৰিমানং উপগতো। তস্স কির দ্ৰারে মহাসিরীসরুক্খো, তেন তং ‘‘সেরীসক’’ন্তি ৰুচ্চতি।
440.Asakkaccanti saddhāvirahitaṃ assaddhadānaṃ. Asahatthāti na sahatthena. Acittīkatanti cittīkāravirahitaṃ, na cittīkārampi paccupaṭṭhāpetvā na paṇītacittaṃ katvā adāsi. Apaviddhanti chaḍḍitaṃ vippatitaṃ. Suññaṃ serīsakanti serīsakaṃ nāma ekaṃ tucchaṃ rajatavimānaṃ upagato. Tassa kira dvāre mahāsirīsarukkho, tena taṃ ‘‘serīsaka’’nti vuccati.
৪৪১. আযস্মা গৰংপতীতি থেরো কির পুব্বে মনুস্সকালে গোপালদারকানং জেট্ঠকো হুত্ৰা মহতো সিরীসস্স মূলং সোধেত্ৰা ৰালিকং ওকিরিত্ৰা একং পিণ্ডপাতিকত্থেরং রুক্খমূলে নিসীদাপেত্ৰা অত্তনা লদ্ধং আহারং দত্ৰা ততো চুতো তস্সানুভাৰেন তস্মিং রজতৰিমানে নিব্বত্তি। সিরীসরুক্খো ৰিমানদ্ৰারে অট্ঠাসি। সো পঞ্ঞাসায ৰস্সেহি ফলতি, ততো পঞ্ঞাস ৰস্সানি গতানীতি দেৰপুত্তো সংৰেগং আপজ্জতি। সো অপরেন সমযেন অম্হাকং ভগৰতো কালে মনুস্সেসু নিব্বত্তিত্ৰা সত্থু ধম্মকথং সুত্ৰা অরহত্তং পত্তো। পুব্বাচিণ্ণৰসেন পন দিৰাৰিহারত্থায তদেৰ ৰিমানং অভিণ্হং গচ্ছতি, তং কিরস্স উতুসুখং হোতি। তং সন্ধায ‘‘তেন খো পন সমযেন আযস্মা গৰংপতী’’তিআদি ৰুত্তং।
441.Āyasmāgavaṃpatīti thero kira pubbe manussakāle gopāladārakānaṃ jeṭṭhako hutvā mahato sirīsassa mūlaṃ sodhetvā vālikaṃ okiritvā ekaṃ piṇḍapātikattheraṃ rukkhamūle nisīdāpetvā attanā laddhaṃ āhāraṃ datvā tato cuto tassānubhāvena tasmiṃ rajatavimāne nibbatti. Sirīsarukkho vimānadvāre aṭṭhāsi. So paññāsāya vassehi phalati, tato paññāsa vassāni gatānīti devaputto saṃvegaṃ āpajjati. So aparena samayena amhākaṃ bhagavato kāle manussesu nibbattitvā satthu dhammakathaṃ sutvā arahattaṃ patto. Pubbāciṇṇavasena pana divāvihāratthāya tadeva vimānaṃ abhiṇhaṃ gacchati, taṃ kirassa utusukhaṃ hoti. Taṃ sandhāya ‘‘tena kho pana samayena āyasmā gavaṃpatī’’tiādi vuttaṃ.
সো সক্কচ্চং দানং দত্ৰাতি সো পরস্স সন্তকম্পি দানং সক্কচ্চং দত্ৰা। এৰমারোচেসীতি ‘‘সক্কচ্চং দানং দেথা’’তিআদিনা নযেন আরোচেসি। তঞ্চ পন থেরস্স আরোচনং সুত্ৰা মহাজনো সক্কচ্চং দানং দত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তো। পাযাসিস্স পন রাজঞ্ঞস্স পরিচারকা সক্কচ্চং দানং দত্ৰাপি নিকন্তিৰসেন গন্ত্ৰা তস্সেৰ সন্তিকে নিব্বত্তা। তং কির দিসাচারিকৰিমানং ৰট্টনিঅটৰিযং অহোসি। পাযাসিদেৰপুত্তো চ একদিৰসং ৰাণিজকানং দস্সেত্ৰা অত্তনো কতকম্মং কথেসীতি।
Sosakkaccaṃ dānaṃ datvāti so parassa santakampi dānaṃ sakkaccaṃ datvā. Evamārocesīti ‘‘sakkaccaṃ dānaṃ dethā’’tiādinā nayena ārocesi. Tañca pana therassa ārocanaṃ sutvā mahājano sakkaccaṃ dānaṃ datvā devaloke nibbatto. Pāyāsissa pana rājaññassa paricārakā sakkaccaṃ dānaṃ datvāpi nikantivasena gantvā tasseva santike nibbattā. Taṃ kira disācārikavimānaṃ vaṭṭaniaṭaviyaṃ ahosi. Pāyāsidevaputto ca ekadivasaṃ vāṇijakānaṃ dassetvā attano katakammaṃ kathesīti.
ইতি সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথাযং
Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ
পাযাসিরাজঞ্ঞসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Pāyāsirājaññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
নিট্ঠিতা চ মহাৰগ্গস্সত্থৰণ্ণনা।
Niṭṭhitā ca mahāvaggassatthavaṇṇanā.
মহাৰগ্গট্ঠকথা নিট্ঠিতা।
Mahāvaggaṭṭhakathā niṭṭhitā.
Related texts:
তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / দীঘনিকায • Dīghanikāya / ১০. পাযাসিসুত্তং • 10. Pāyāsisuttaṃ
টীকা • Tīkā / সুত্তপিটক (টীকা) • Suttapiṭaka (ṭīkā) / দীঘনিকায (টীকা) • Dīghanikāya (ṭīkā) / ১০. পাযাসিরাজঞ্ঞসুত্তৰণ্ণনা • 10. Pāyāsirājaññasuttavaṇṇanā
