Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / চূল়নিদ্দেস-অট্ঠকথা • Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā

খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেসো

Khaggavisāṇasuttaniddeso

খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা

Khaggavisāṇasuttaniddesavaṇṇanā

১. পঠমৰগ্গৰণ্ণনা

1. Paṭhamavaggavaṇṇanā

১২১. ইতো পরং খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেসৰণ্ণনায ওকাসো অনুপ্পত্তো। তত্থ ‘‘সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ড’’ন্তি ইতো পরং অতিরেকপদমত্তমেৰ ৰণ্ণযিস্সাম। তত্থ সব্বেসূতি অনৰসেসেসু। ভূতেসূতি সত্তেসু। এত্থ ভূতেসূতি কিঞ্চাপি ভূতসদ্দো ‘‘ভূতস্মিং পাচিত্তিয’’ন্তি এৰমাদীসু (পাচি॰ ৬৯) ৰিজ্জমানে, ‘‘ভূতমিদং, সারিপুত্ত, সমনুপস্সসী’’তি এৰমাদীসু খন্ধপঞ্চকে, ‘‘চত্তারো খো, ভিক্খু, মহাভূতা হেতূ’’তি এৰমাদীসু (ম॰ নি॰ ৩.৮৬) চতুব্বিধে পথৰীধাত্ৰাদিরূপে, ‘‘যো চ কালঘসো ভূতো’’তি এৰমাদীসু (জা॰ ১.২.১৯০) খীণাসৰে, ‘‘সব্বেৰ নিক্খিপিস্সন্তি, ভূতা লোকে সমুস্সয’’ন্তি এৰমাদীসু (দী॰ নি॰ ২.২২০) সব্বসত্তে, ‘‘ভূতগামপাতব্যতাযা’’তি এৰমাদীসু (পাচি॰ ৯০) রুক্খাদিকে, ‘‘ভূতং ভূততো পজানাতী’’তি এৰমাদীসু (ম॰ নি॰ ১.৩) চাতুমহারাজিকানং হেট্ঠা সত্তনিকাযং উপাদায ৰত্ততি। ইধ পন অৰিসেসতো পথৰীপব্বতাদীসু জাতা সত্তা ভূতাতি ৰেদিতব্বা। তেসু ভূতেসু। নিধাযাতি নিক্খিপিত্ৰা।

121. Ito paraṃ khaggavisāṇasuttaniddesavaṇṇanāya okāso anuppatto. Tattha ‘‘sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍa’’nti ito paraṃ atirekapadamattameva vaṇṇayissāma. Tattha sabbesūti anavasesesu. Bhūtesūti sattesu. Ettha bhūtesūti kiñcāpi bhūtasaddo ‘‘bhūtasmiṃ pācittiya’’nti evamādīsu (pāci. 69) vijjamāne, ‘‘bhūtamidaṃ, sāriputta, samanupassasī’’ti evamādīsu khandhapañcake, ‘‘cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetū’’ti evamādīsu (ma. ni. 3.86) catubbidhe pathavīdhātvādirūpe, ‘‘yo ca kālaghaso bhūto’’ti evamādīsu (jā. 1.2.190) khīṇāsave, ‘‘sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussaya’’nti evamādīsu (dī. ni. 2.220) sabbasatte, ‘‘bhūtagāmapātabyatāyā’’ti evamādīsu (pāci. 90) rukkhādike, ‘‘bhūtaṃ bhūtato pajānātī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.3) cātumahārājikānaṃ heṭṭhā sattanikāyaṃ upādāya vattati. Idha pana avisesato pathavīpabbatādīsu jātā sattā bhūtāti veditabbā. Tesu bhūtesu. Nidhāyāti nikkhipitvā.

দণ্ডন্তি কাযৰচীমনোদণ্ডং, কাযদুচ্চরিতাদীনমেতং অধিৰচনং। কাযদুচ্চরিতঞ্হি দণ্ডযতীতি দণ্ডো, বাধেতি অনযব্যসনং পাপেতীতি ৰুত্তং হোতি। এৰং ৰচীদুচ্চরিতঞ্চ মনোদুচ্চরিতঞ্চ। পহরণদণ্ডো এৰ ৰা দণ্ডো, তং নিধাযাতিপি ৰুত্তং হোতি। অৰিহেঠযন্তি অৰিহেঠযন্তো। অঞ্ঞতরম্পীতি যং কিঞ্চি একম্পি। তেসম্পীতি তেসং সব্বভূতানং। ন পুত্তমিচ্ছেয্যাতি অত্রজো খেত্তজো দিন্নকো অন্তেৰাসিকোতি ইমেসু চতূসু পুত্তেসু যং কিঞ্চি পুত্তং ন ইচ্ছেয্য। কুতো সহাযন্তি সহাযং পন ইচ্ছেয্যাতি কুতো এৰ এতং।

Daṇḍanti kāyavacīmanodaṇḍaṃ, kāyaduccaritādīnametaṃ adhivacanaṃ. Kāyaduccaritañhi daṇḍayatīti daṇḍo, bādheti anayabyasanaṃ pāpetīti vuttaṃ hoti. Evaṃ vacīduccaritañca manoduccaritañca. Paharaṇadaṇḍo eva vā daṇḍo, taṃ nidhāyātipi vuttaṃ hoti. Aviheṭhayanti aviheṭhayanto. Aññatarampīti yaṃ kiñci ekampi. Tesampīti tesaṃ sabbabhūtānaṃ. Na puttamiccheyyāti atrajo khettajo dinnako antevāsikoti imesu catūsu puttesu yaṃ kiñci puttaṃ na iccheyya. Kuto sahāyanti sahāyaṃ pana iccheyyāti kuto eva etaṃ.

একোতি পব্বজ্জাসঙ্খাতেন একো, অদুতিযট্ঠেন একো, তণ্হাপহানট্ঠেন একো, একন্তৰিগতকিলেসোতি একো, একো পচ্চেকসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি একো। সমণসহস্সস্সপি হি মজ্ঝে ৰত্তমানো গিহিসঞ্ঞোজনস্স ছিন্নত্তা একো, এৰং পব্বজ্জাসঙ্খাতেন একো । একো তিট্ঠতি, একো গচ্ছতি, একো নিসীদতি, একো সেয্যং কপ্পেতি, একো ইরিযতি ৰত্ততীতি একো। এৰং অদুতিযট্ঠেন একো।

Ekoti pabbajjāsaṅkhātena eko, adutiyaṭṭhena eko, taṇhāpahānaṭṭhena eko, ekantavigatakilesoti eko, eko paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko. Samaṇasahassassapi hi majjhe vattamāno gihisaññojanassa chinnattā eko, evaṃ pabbajjāsaṅkhātena eko . Eko tiṭṭhati, eko gacchati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko iriyati vattatīti eko. Evaṃ adutiyaṭṭhena eko.

‘‘তণ্হাদুতিযো পুরিসো, দীঘমদ্ধান সংসরং।

‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhāna saṃsaraṃ;

ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰং, সংসারং নাতিৰত্ততি॥

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati.

‘‘এৰমাদীনৰং ঞত্ৰা, তণ্হং দুক্খস্স সম্ভৰং।

‘‘Evamādīnavaṃ ñatvā, taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ;

ৰীততণ্হো অনাদানো, সতো ভিক্খু পরিব্বজে’’তি॥ (ইতিৰু॰ ১৫, ১০৫; মহানি॰ ১৯১; চূল়নি॰ পারাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১০৭) –

Vītataṇho anādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti. (itivu. 15, 105; mahāni. 191; cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa 107) –

এৰং তণ্হাপহানট্ঠেন একো। সব্বকিলেসাস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মাতি এৰং একন্তৰিগতকিলেসোতি একো। অনাচরিযকো হুত্ৰা সযম্ভূ সামঞ্ঞেৰ পচ্চেকসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি এৰং একো পচ্চেকসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি একো।

Evaṃ taṇhāpahānaṭṭhena eko. Sabbakilesāssa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammāti evaṃ ekantavigatakilesoti eko. Anācariyako hutvā sayambhū sāmaññeva paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti evaṃ eko paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko.

চরেতি যা ইমা অট্ঠ চরিযাযো। সেয্যথিদং – যা পণিধিসম্পন্নানং চতূসু ইরিযাপথেসু ইরিযাপথচরিযা, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারানং অজ্ঝত্তিকাযতনেসু আযতনচরিযা, অপ্পমাদৰিহারীনং চতূসু সতিপট্ঠানেসু সতিচরিযা, অধিচিত্তমনুযুত্তানং চতূসু ঝানেসু সমাধিচরিযা, বুদ্ধিসম্পন্নানং চতূসু অরিযসচ্চেসু ঞাণচরিযা, সম্মা পটিপন্নানং চতূসু অরিযমগ্গেসু মগ্গচরিযা, অধিগতফলানং চতূসু সামঞ্ঞফলেসু পটিপত্তিচরিযা, তিণ্ণং বুদ্ধানং সব্বসত্তেসু লোকত্থচরিযা, তত্থ পদেসতো পচ্চেকবুদ্ধসাৰকানন্তি। যথাহ – ‘‘চরিযাতি অট্ঠ চরিযাযো যা ইরিযাপথচরিযা’’তি (চূল়নি॰ খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২১; পটি॰ ম॰ ১.১৯৭; ৩.২৮) ৰিত্থারো। তাহি চরিযাহি সমন্নাগতো ভৰেয্যাতি অত্থো। অথ ৰা যা ইমা ‘‘অধিমুচ্চন্তো সদ্ধায চরতি, পগ্গণ্হন্তো ৰীরিযেন চরতি, উপট্ঠহন্তো সতিযা চরতি, অৰিক্খিত্তো সমাধিনা চরতি, পজানন্তো পঞ্ঞায চরতি, ৰিজানন্তো ৰিঞ্ঞাণেন চরতি, এৰং পটিপন্নস্স কুসলা ধম্মা আযাপেন্তীতি আযতনচরিযায চরতি, এৰং পটিপন্নো ৰিসেসমধিগচ্ছতীতি ৰিসেসচরিযায চরতী’’তি (চূল়নি॰ খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২১; পটি॰ ম॰ ১.১৯৭; ৩.২৯) এৰং অপরাপি অট্ঠ চরিযা ৰুত্তা। তাহি সমন্নাগতো ভৰেয্যাতি অত্থো। খগ্গৰিসাণকপ্পোতি খগ্গৰিসাণো নাম খগ্গমিগসিঙ্গং।

Careti yā imā aṭṭha cariyāyo. Seyyathidaṃ – yā paṇidhisampannānaṃ catūsu iriyāpathesu iriyāpathacariyā, indriyesu guttadvārānaṃ ajjhattikāyatanesu āyatanacariyā, appamādavihārīnaṃ catūsu satipaṭṭhānesu saticariyā, adhicittamanuyuttānaṃ catūsu jhānesu samādhicariyā, buddhisampannānaṃ catūsu ariyasaccesu ñāṇacariyā, sammā paṭipannānaṃ catūsu ariyamaggesu maggacariyā, adhigataphalānaṃ catūsu sāmaññaphalesu paṭipatticariyā, tiṇṇaṃ buddhānaṃ sabbasattesu lokatthacariyā, tattha padesato paccekabuddhasāvakānanti. Yathāha – ‘‘cariyāti aṭṭha cariyāyo yā iriyāpathacariyā’’ti (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121; paṭi. ma. 1.197; 3.28) vitthāro. Tāhi cariyāhi samannāgato bhaveyyāti attho. Atha vā yā imā ‘‘adhimuccanto saddhāya carati, paggaṇhanto vīriyena carati, upaṭṭhahanto satiyā carati, avikkhitto samādhinā carati, pajānanto paññāya carati, vijānanto viññāṇena carati, evaṃ paṭipannassa kusalā dhammā āyāpentīti āyatanacariyāya carati, evaṃ paṭipanno visesamadhigacchatīti visesacariyāya caratī’’ti (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121; paṭi. ma. 1.197; 3.29) evaṃ aparāpi aṭṭha cariyā vuttā. Tāhi samannāgato bhaveyyāti attho. Khaggavisāṇakappoti khaggavisāṇo nāma khaggamigasiṅgaṃ.

কপ্প -সদ্দো পনাযং অভিসদ্দহনৰোহারকালপঞ্ঞত্তিচ্ছেদৰিকপ্পলেসসমন্তভাৰসদিসাদিঅনেকত্থো। তথা হিস্স ‘‘ওকপ্পনীযমেতং ভোতো গোতমস্স। যথা তং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি এৰমাদীসু (ম॰ নি॰ ১.৩৮৭) অভিসদ্দহনত্থো। ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চহি সমণকপ্পেহি ফলং পরিভুঞ্জিতু’’ন্তি এৰমাদীসু (চূল়ৰ॰ ২৫০) ৰোহারো। ‘‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৰিহরামী’’তি এৰমাদীসু (ম॰ নি॰ ১.৩৮৭) কালো। ‘‘ইচ্চাযস্মা কপ্পো’’তি এৰমাদীসু (সু॰ নি॰ ১০৯৮; চূল়নি॰ কপ্পমাণৰপুচ্ছা ১১৭, কপ্পমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৬১) পঞ্ঞত্তি। ‘‘অলঙ্কতো কপ্পিতকেসমস্সূ’’তি এৰমাদীসু (জা॰ ২.২২.১৩৬৮) ছেদনং। ‘‘কপ্পতি দ্ৰঙ্গুলকপ্পো’’তি এৰমাদীসু (চূল়ৰ॰ ৪৪৬) ৰিকপ্পো। ‘‘অত্থি কপ্পো নিপজ্জিতু’’ন্তি এৰমাদীসু (অ॰ নি॰ ৮.৮০) লেসো। ‘‘কেৰলকপ্পং ৰেল়ুৰনং ওভাসেত্ৰা’’তি এৰমাদীসু (সং॰ নি॰ ১.৯৪) সমন্তভাৰো। ‘‘সত্থুকপ্পেন ৰত কির, ভো, সাৰকেন সদ্ধিং মন্তযমানা ন জানিম্হা’’তি এৰমাদীসু (ম॰ নি॰ ১.২৬০) সদিসো, পটিভাগোতি অত্থো। ইধ পনস্স সদিসো পটিভাগোতি অত্থো ৰেদিতব্বো, খগ্গৰিসাণসদিসোতি ৰুত্তং হোতি। অযং তাৰেত্থ পদতো অত্থৰণ্ণনা।

Kappa -saddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññatticchedavikappalesasamantabhāvasadisādianekattho. Tathā hissa ‘‘okappanīyametaṃ bhoto gotamassa. Yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) abhisaddahanattho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti evamādīsu (cūḷava. 250) vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti evamādīsu (su. ni. 1098; cūḷani. kappamāṇavapucchā 117, kappamāṇavapucchāniddesa 61) paññatti. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’ti evamādīsu (jā. 2.22.1368) chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti evamādīsu (cūḷava. 446) vikappo. ‘‘Atthi kappo nipajjitu’’nti evamādīsu (a. ni. 8.80) leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.94) samantabhāvo. ‘‘Satthukappena vata kira, bho, sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.260) sadiso, paṭibhāgoti attho. Idha panassa sadiso paṭibhāgoti attho veditabbo, khaggavisāṇasadisoti vuttaṃ hoti. Ayaṃ tāvettha padato atthavaṇṇanā.

অধিপ্পাযানুসন্ধিতো পন এৰং ৰেদিতব্বো – য্ৰাযং ৰুত্তপ্পকারো দণ্ডো ভূতেসু পৰত্তিযমানো অহিতো হোতি, তং তেসু অপ্পৰত্তিযমানেসু তপ্পটিপক্খভূতায মেত্তায হিতূপসংহারেন চ সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ডং, নিহিতদণ্ডত্তা এৰ চ যথা অনিহিতদণ্ডা সত্তা ভূতানি দণ্ডেন ৰা সত্থেন ৰা পাণিনা ৰা লেড্ডুনা ৰা ৰিহেঠেন্তি, তথা অৰিহেঠযং, অঞ্ঞতরম্পি তেসং ইমং মেত্তাকম্মট্ঠানমাগম্ম যদেৰ তত্থ ৰেদনাগতং সঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণগতং তঞ্চ তদনুসারেনেৰ তদঞ্ঞঞ্চ সঙ্খারগতং ৰিপস্সিত্ৰা ইমং পচ্চেকবোধিং অধিগতোম্হী’’তি অযং তাৰ অধিপ্পাযো।

Adhippāyānusandhito pana evaṃ veditabbo – yvāyaṃ vuttappakāro daṇḍo bhūtesu pavattiyamāno ahito hoti, taṃ tesu appavattiyamānesu tappaṭipakkhabhūtāya mettāya hitūpasaṃhārena ca sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ, nihitadaṇḍattā eva ca yathā anihitadaṇḍā sattā bhūtāni daṇḍena vā satthena vā pāṇinā vā leḍḍunā vā viheṭhenti, tathā aviheṭhayaṃ, aññatarampi tesaṃ imaṃ mettākammaṭṭhānamāgamma yadeva tattha vedanāgataṃ saññāsaṅkhāraviññāṇagataṃ tañca tadanusāreneva tadaññañca saṅkhāragataṃ vipassitvā imaṃ paccekabodhiṃ adhigatomhī’’ti ayaṃ tāva adhippāyo.

অযং পন অনুসন্ধি – এৰং ৰুত্তে তে অমচ্চা আহংসু – ‘‘ইদানি, ভন্তে, কুহিং গচ্ছথা’’তি? ততো তেন ‘‘পুব্বপচ্চেকসম্বুদ্ধা কত্থ ৰসন্তী’’তি আৰজ্জেত্ৰা ঞত্ৰা ‘‘গন্ধমাদনপব্বতে’’তি ৰুত্তে পুনাহংসু – ‘‘অম্হে দানি, ভন্তে, পজহথ, ন ইচ্ছথা’’তি। অথ পচ্চেকবুদ্ধো আহ – ‘‘ন পুত্তমিচ্ছেয্যা’’তি সব্বং। তত্রাযং অধিপ্পাযো – অহং ইদানি অত্রজাদীসু যং কিঞ্চি পুত্তম্পি ন ইচ্ছেয্যং, কুতো পন তুম্হাদিসং সহাযং। তস্মা তুম্হেসুপি যো মযা সদ্ধিং গন্তুকামো মাদিসো ৰা হোতুং ইচ্ছতি, সো একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো। অথ ৰা তেহি ‘‘অম্হে দানি, ভন্তে, পজহথ, ন ইচ্ছথা’’তি ৰুত্তে সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো ‘‘ন পুত্তমিচ্ছেয্য, কুতো সহায’’ন্তি ৰত্ৰা অত্তনো যথাৰুত্তেনট্ঠেন একচরিযায গুণং দিস্ৰা পমুদিতো পীতিসোমনস্সজাতো ইমং উদানং উদানেসি (সু॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৩৫)।

Ayaṃ pana anusandhi – evaṃ vutte te amaccā āhaṃsu – ‘‘idāni, bhante, kuhiṃ gacchathā’’ti? Tato tena ‘‘pubbapaccekasambuddhā kattha vasantī’’ti āvajjetvā ñatvā ‘‘gandhamādanapabbate’’ti vutte punāhaṃsu – ‘‘amhe dāni, bhante, pajahatha, na icchathā’’ti. Atha paccekabuddho āha – ‘‘na puttamiccheyyā’’ti sabbaṃ. Tatrāyaṃ adhippāyo – ahaṃ idāni atrajādīsu yaṃ kiñci puttampi na iccheyyaṃ, kuto pana tumhādisaṃ sahāyaṃ. Tasmā tumhesupi yo mayā saddhiṃ gantukāmo mādiso vā hotuṃ icchati, so eko care khaggavisāṇakappo. Atha vā tehi ‘‘amhe dāni, bhante, pajahatha, na icchathā’’ti vutte so paccekasambuddho ‘‘na puttamiccheyya, kuto sahāya’’nti vatvā attano yathāvuttenaṭṭhena ekacariyāya guṇaṃ disvā pamudito pītisomanassajāto imaṃ udānaṃ udānesi (su. ni. aṭṭha. 1.35).

তত্থ তসাতি ৰিপাসকিরিযা। থাৰরাতি খীণাসৰা। ভযভেরৰাতি খুদ্দানুখুদ্দকা চিত্তুত্রাসা। নিধাযাতি ছড্ডেত্ৰা। নিদহিত্ৰাতি ঠপেত্ৰা। ওরোপযিত্ৰাতি অধোকরিত্ৰা। সমোরোপযিত্ৰাতি অধোগতং ৰিস্সজ্জেত্ৰা। নিক্খিপিত্ৰাতি ততো অপনেত্ৰা। পটিপ্পস্সম্ভিত্ৰাতি সন্নিসীদাপেত্ৰা।

Tattha tasāti vipāsakiriyā. Thāvarāti khīṇāsavā. Bhayabheravāti khuddānukhuddakā cittutrāsā. Nidhāyāti chaḍḍetvā. Nidahitvāti ṭhapetvā. Oropayitvāti adhokaritvā. Samoropayitvāti adhogataṃ vissajjetvā. Nikkhipitvāti tato apanetvā. Paṭippassambhitvāti sannisīdāpetvā.

আলপনন্তি আদিতো লপনং। সল্লপনন্তি সম্মা লপনং। উল্লপনন্তি উদ্ধং কত্ৰা লপনং। সমুল্লপনন্তি পুনপ্পুনং উদ্ধং কত্ৰা লপনং।

Ālapananti ādito lapanaṃ. Sallapananti sammā lapanaṃ. Ullapananti uddhaṃ katvā lapanaṃ. Samullapananti punappunaṃ uddhaṃ katvā lapanaṃ.

ইরিযাপথচরিযাতি ইরিযাপথানং চরিযা, পৰত্তনন্তি অত্থো। সেসেসুপি এসেৰ নযো। আযতনচরিযা পন আযতনেসু সতিসম্পজঞ্ঞানং চরিযা। পত্তীতি ফলানি। তানি হি পাপুণীযন্তীতি ‘‘পত্তী’’তি ৰুত্তানি। সত্তলোকস্স দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকা অত্থা লোকত্থাতি অযং ৰিসেসো।

Iriyāpathacariyāti iriyāpathānaṃ cariyā, pavattananti attho. Sesesupi eseva nayo. Āyatanacariyā pana āyatanesu satisampajaññānaṃ cariyā. Pattīti phalāni. Tāni hi pāpuṇīyantīti ‘‘pattī’’ti vuttāni. Sattalokassa diṭṭhadhammikasamparāyikā atthā lokatthāti ayaṃ viseso.

ইদানি তাসং চরিযানং ভূমিং দস্সেন্তো ‘‘চতূসু ইরিযাপথেসূ’’তিআদিমাহ । সতিপট্ঠানেসূতি আরম্মণসতিপট্ঠানেসুপি ৰুচ্চমানেসু সতিতো অনঞ্ঞানি, ৰোহারৰসেন পন অঞ্ঞানি ৰিয কত্ৰা ৰুত্তং। অরিযসচ্চেসূতি পুব্বভাগে লোকিযসচ্চঞাণেন ৰিসুং ৰিসুং সচ্চপরিগ্গহৰসেন ৰুত্তং। অরিযমগ্গেসু সামঞ্ঞফলেসূতি চ ৰোহারৰসেনেৰ ৰুত্তং। পদেসতোতি লোকত্থচরিযায একদেসে। নিপ্পদেসতো হি লোকত্থচরিযং বুদ্ধা এৰ করোন্তি। পুন তা এৰ চরিযাযো কারকপুগ্গলৰসেন দস্সেন্তো ‘‘পণিধিসম্পন্নান’’ন্তিআদিমাহ। তত্থ পণিধিসম্পন্না নাম ইরিযাপথানং সন্তত্তা ইরিযাপথাৰ ঠিতিযা সম্পন্না অকম্পিতইরিযাপথা ভিক্খুভাৰানুরূপেন সন্তেন ইরিযাপথেন সম্পন্না।

Idāni tāsaṃ cariyānaṃ bhūmiṃ dassento ‘‘catūsu iriyāpathesū’’tiādimāha . Satipaṭṭhānesūti ārammaṇasatipaṭṭhānesupi vuccamānesu satito anaññāni, vohāravasena pana aññāni viya katvā vuttaṃ. Ariyasaccesūti pubbabhāge lokiyasaccañāṇena visuṃ visuṃ saccapariggahavasena vuttaṃ. Ariyamaggesu sāmaññaphalesūti ca vohāravaseneva vuttaṃ. Padesatoti lokatthacariyāya ekadese. Nippadesato hi lokatthacariyaṃ buddhā eva karonti. Puna tā eva cariyāyo kārakapuggalavasena dassento ‘‘paṇidhisampannāna’’ntiādimāha. Tattha paṇidhisampannā nāma iriyāpathānaṃ santattā iriyāpathāva ṭhitiyā sampannā akampitairiyāpathā bhikkhubhāvānurūpena santena iriyāpathena sampannā.

ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারানন্তি চক্খাদীসু ছসু ইন্দ্রিযেসু অত্তনো অত্তনো ৰিসযে পৰত্তং একেকদ্ৰারৰসেন গুত্তং দ্ৰারং এতেসন্তি গুত্তদ্ৰারা, তেসং গুত্তদ্ৰারানং। দ্ৰারন্তি চেত্থ উপ্পত্তিদ্ৰারৰসেন চক্খাদযো এৰ। অপ্পমাদৰিহারীনন্তি সীলাদীসু অপ্পমাদৰিহারৰতং। অধিচিত্তমনুযুত্তানন্তি ৰিপস্সনায পাদকভাৰেন অধিচিত্তসঙ্খাতং সমাধিং অনুযুত্তানং। বুদ্ধিসম্পন্নানন্তি নামরূপৰৰত্থানং আদিং কত্ৰা যাৰ গোত্রভু, তাৰ পৰত্তেন ঞাণেন সম্পন্নানং । সম্মা পটিপন্নানন্তি চতুমগ্গক্খণে। অধিগতফলানন্তি চতুফলক্খণে। তথাগতানন্তি তথা আগতানং। অরহন্তানন্তি দূরকিলেসানং। সম্মাসম্বুদ্ধানন্তি সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মবুদ্ধানং। ইমেসং পদানং অত্থো হেট্ঠা পকাসিতো এৰ।

Indriyesuguttadvārānanti cakkhādīsu chasu indriyesu attano attano visaye pavattaṃ ekekadvāravasena guttaṃ dvāraṃ etesanti guttadvārā, tesaṃ guttadvārānaṃ. Dvāranti cettha uppattidvāravasena cakkhādayo eva. Appamādavihārīnanti sīlādīsu appamādavihāravataṃ. Adhicittamanuyuttānanti vipassanāya pādakabhāvena adhicittasaṅkhātaṃ samādhiṃ anuyuttānaṃ. Buddhisampannānanti nāmarūpavavatthānaṃ ādiṃ katvā yāva gotrabhu, tāva pavattena ñāṇena sampannānaṃ . Sammā paṭipannānanti catumaggakkhaṇe. Adhigataphalānanti catuphalakkhaṇe. Tathāgatānanti tathā āgatānaṃ. Arahantānanti dūrakilesānaṃ. Sammāsambuddhānanti sammā sāmañca sabbadhammabuddhānaṃ. Imesaṃ padānaṃ attho heṭṭhā pakāsito eva.

পদেসতো পচ্চেকবুদ্ধানন্তি পচ্চেকসম্বুদ্ধানং একদেসতো। সাৰকানন্তি সাৰকানম্পি একদেসতো। অধিমুচ্চন্তোতি অধিমোক্খং করোন্তো। সদ্ধায চরতীতি সদ্ধাৰসেন পৰত্ততি। পগ্গণ্হন্তোতি চতুসম্মপ্পধানৰীরিযেন পদহন্তো। উপট্ঠপেন্তোতি সতিযা আরম্মণং উপট্ঠপেন্তো। অৰিক্খেপং করোন্তোতি সমাধিৰসেন ৰিক্খেপং অকরোন্তো। পজানন্তোতি চতুসচ্চজাননপঞ্ঞায পকারেন জানন্তো। ৰিজানন্তোতি ইন্দ্রিযসম্পযুত্তজৰনপুব্বঙ্গমেন আৰজ্জনৰিঞ্ঞাণেন আরম্মণং ৰিজানন্তো। ৰিঞ্ঞাণচরিযাযাতি আৰজ্জনৰিঞ্ঞাণচরিযাৰসেন। এৰং পটিপন্নস্সাতি সহাৰজ্জনায ইন্দ্রিযচরিযায পটিপন্নস্স। কুসলা ধম্মা আযাপেন্তীতি সমথৰিপস্সনাৰসেন পৰত্তা কুসলা ধম্মা ভুসং যাপেন্তি, পৰত্তন্তীতি অত্থো। আযতনচরিযাযাতি কুসলানং ধম্মানং ভুসং যতনচরিযায, পৰত্তনচরিযাযাতি ৰুত্তং হোতি। ৰিসেসমধিগচ্ছতীতি ৰিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিৰসেন ৰিসেসং অধিগচ্ছতি।

Padesato paccekabuddhānanti paccekasambuddhānaṃ ekadesato. Sāvakānanti sāvakānampi ekadesato. Adhimuccantoti adhimokkhaṃ karonto. Saddhāya caratīti saddhāvasena pavattati. Paggaṇhantoti catusammappadhānavīriyena padahanto. Upaṭṭhapentoti satiyā ārammaṇaṃ upaṭṭhapento. Avikkhepaṃ karontoti samādhivasena vikkhepaṃ akaronto. Pajānantoti catusaccajānanapaññāya pakārena jānanto. Vijānantoti indriyasampayuttajavanapubbaṅgamena āvajjanaviññāṇena ārammaṇaṃ vijānanto. Viññāṇacariyāyāti āvajjanaviññāṇacariyāvasena. Evaṃ paṭipannassāti sahāvajjanāya indriyacariyāya paṭipannassa. Kusalā dhammā āyāpentīti samathavipassanāvasena pavattā kusalā dhammā bhusaṃ yāpenti, pavattantīti attho. Āyatanacariyāyāti kusalānaṃ dhammānaṃ bhusaṃ yatanacariyāya, pavattanacariyāyāti vuttaṃ hoti. Visesamadhigacchatīti vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhivasena visesaṃ adhigacchati.

দস্সনচরিযা চ সম্মাদিট্ঠিযাতিআদীসু সম্মা পস্সতি, সম্মা ৰা তায পস্সন্তি, পসট্ঠা সুন্দরা ৰা দিট্ঠীতি সম্মাদিট্ঠি, তস্সা সম্মাদিট্ঠিযা নিব্বানপচ্চক্খকরণেন দস্সনচরিযা। সম্মা সঙ্কপ্পেতি, সম্মা ৰা তেন সঙ্কপ্পেন্তি, পসট্ঠো সুন্দরো ৰা সঙ্কপ্পোতি সম্মাসঙ্কপ্পো। তস্স আরম্মণে চিত্তস্স অভিনিরোপনচরিযা। সম্মা ৰদতি, সম্মা ৰা তায ৰদন্তি, পসট্ঠা সুন্দরা ৰা ৰাচাতি সম্মাৰাচা, মিচ্ছাৰাচাৰিরতিযা এতং নামং। তস্সা চতুব্বিধৰচীসংৰরপরিগ্গহচরিযা। সম্মা করোতি, সম্মা ৰা তেন করোন্তি, পসট্ঠং সুন্দরং ৰা কম্মন্তি সম্মাকম্মং, সম্মাকম্মমেৰ সম্মাকম্মন্তো, মিচ্ছাকম্মন্তৰিরতিযা এতং নামং। তস্স তিৰিধকাযসংৰরসমুট্ঠানচরিযা। সম্মা আজীৰতি, সম্মা ৰা তেন আজীৰন্তি, পসট্ঠো সুন্দরো ৰা আজীৰোতি সম্মাআজীৰো, মিচ্ছাআজীৰৰিরতিযা এতং নামং। তস্স ৰোদানচরিযা পরিসুদ্ধচরিযা। সম্মা ৰাযমতি, সম্মা ৰা তেন ৰাযমন্তি, পসট্ঠো সুন্দরো ৰা ৰাযামোতি সম্মাৰাযামো, তস্স পগ্গহচরিযা। সম্মা সরতি, সম্মা ৰা তায সরন্তি, পসট্ঠা সুন্দরা ৰা সতীতি সম্মাসতি, তস্সা উপট্ঠানচরিযা। সম্মা সমাধিযতি, সম্মা ৰা তেন সমাধিযন্তি, পসট্ঠো সুন্দরো ৰা সমাধীতি সম্মাসমাধি, তস্স অৰিক্খেপচরিযা।

Dassanacariyā ca sammādiṭṭhiyātiādīsu sammā passati, sammā vā tāya passanti, pasaṭṭhā sundarā vā diṭṭhīti sammādiṭṭhi, tassā sammādiṭṭhiyā nibbānapaccakkhakaraṇena dassanacariyā. Sammā saṅkappeti, sammā vā tena saṅkappenti, pasaṭṭho sundaro vā saṅkappoti sammāsaṅkappo. Tassa ārammaṇe cittassa abhiniropanacariyā. Sammā vadati, sammā vā tāya vadanti, pasaṭṭhā sundarā vā vācāti sammāvācā, micchāvācāviratiyā etaṃ nāmaṃ. Tassā catubbidhavacīsaṃvarapariggahacariyā. Sammā karoti, sammā vā tena karonti, pasaṭṭhaṃ sundaraṃ vā kammanti sammākammaṃ, sammākammameva sammākammanto, micchākammantaviratiyā etaṃ nāmaṃ. Tassa tividhakāyasaṃvarasamuṭṭhānacariyā. Sammā ājīvati, sammā vā tena ājīvanti, pasaṭṭho sundaro vā ājīvoti sammāājīvo, micchāājīvaviratiyā etaṃ nāmaṃ. Tassa vodānacariyā parisuddhacariyā. Sammā vāyamati, sammā vā tena vāyamanti, pasaṭṭho sundaro vā vāyāmoti sammāvāyāmo, tassa paggahacariyā. Sammā sarati, sammā vā tāya saranti, pasaṭṭhā sundarā vā satīti sammāsati, tassā upaṭṭhānacariyā. Sammā samādhiyati, sammā vā tena samādhiyanti, pasaṭṭho sundaro vā samādhīti sammāsamādhi, tassa avikkhepacariyā.

তক্কপ্পোতি তেন কপ্পো, এৰরূপোতি অত্থো। তস্সদিসোতি তেন সদিসো, ‘‘তস্সদিকো’’তি ৰা পাঠো। তপ্পটিভাগোতি তেন পটিভাগো তপ্পটিভাগো, এদিসোতি অত্থো। সাদুরসং অতিক্কন্তং লোণং অতিলোণং। লোণকপ্পোতি লোণসদিসোতি ৰুচ্চতি। অতিতিত্তকন্তি অতিক্কন্ততিত্তকং, পুচিমন্দাদিকপ্পো তিত্তকসদিসোতি ৰুচ্চতি। অতিমধুরন্তি খীরপাযাসাদিকং। হিমকপ্পোতি হিমোদকসদিসো। সত্থুকপ্পোতি সত্থুনা বুদ্ধেন সদিসো। এৰমেৰাতি ওপম্মসম্পটিপাদনং।

Takkappoti tena kappo, evarūpoti attho. Tassadisoti tena sadiso, ‘‘tassadiko’’ti vā pāṭho. Tappaṭibhāgoti tena paṭibhāgo tappaṭibhāgo, edisoti attho. Sādurasaṃ atikkantaṃ loṇaṃ atiloṇaṃ. Loṇakappoti loṇasadisoti vuccati. Atitittakanti atikkantatittakaṃ, pucimandādikappo tittakasadisoti vuccati. Atimadhuranti khīrapāyāsādikaṃ. Himakappoti himodakasadiso. Satthukappoti satthunā buddhena sadiso. Evamevāti opammasampaṭipādanaṃ.

তত্রাযং এতস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স সঙ্খেপেন ৰিপস্সনাআচিক্খনৰিধিং দস্সেত্ৰা গমিস্সাম। তত্থ নামরূপপরিগ্গহং কাতুকামো পচ্চেকবোধিসত্তো রূপারূপঅট্ঠসমাপত্তীসু যং কিঞ্চি ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ৰিতক্কাদীনি ঝানঙ্গানি চ তংসম্পযুত্তে চ ফস্সাদযো ধম্মে লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানৰসেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘সব্বম্পেতং আরম্মণাভিমুখং নমনতো নমনট্ঠেন নাম’’ন্তি ৰৰত্থপেতি। ততো তস্স পচ্চযং পরিযেসন্তো ‘‘হদযৰত্থুং নিস্সায পৰত্ততী’’তি পস্সতি। পুন ৰত্থুস্স পচ্চযভূতানি চ উপাদারূপানি চ পস্সিত্ৰা ‘‘ইদং সব্বং রুপ্পনতো রূপ’’ন্তি পরিগ্গণ্হাতি। পুন তদুভযং ‘‘নমনলক্খণং নামং, রুপ্পনলক্খণং রূপ’’ন্তি এৰং সঙ্খেপতো নামরূপং ৰৰত্থপেতি। সমথযানিকৰসেনেতং ৰুত্তং। ৰিপস্সনাযানিকো পন চতুধাতুৰৰত্থানমুখেন ভূতুপাদাযরূপানি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘সব্বম্পেতং রুপ্পনতো রূপ’’ন্তি পস্সতি। ততো এৰং পরিচ্ছিন্নরূপস্স চক্খাদীনি নিস্সায পৰত্তমানা অরূপধম্মা আপাথমাগচ্ছন্তি। ততো সব্বেপি তে অরূপধম্মে নমনলক্খণেন একতো কত্ৰা ‘‘ইদং নাম’’ন্তি পস্সতি, সো ‘‘ইদং নামং, ইদং রূপ’’ন্তি দ্ৰেধা ৰৰত্থপেতি। এৰং ৰৰত্থপেত্ৰা ‘‘নামরূপতো উদ্ধং অঞ্ঞো সত্তো ৰা পুগ্গলো ৰা দেৰো ৰা ব্রহ্মা ৰা নত্থী’’তি পস্সতি।

Tatrāyaṃ etassa paccekabuddhassa saṅkhepena vipassanāācikkhanavidhiṃ dassetvā gamissāma. Tattha nāmarūpapariggahaṃ kātukāmo paccekabodhisatto rūpārūpaaṭṭhasamāpattīsu yaṃ kiñci jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya vitakkādīni jhānaṅgāni ca taṃsampayutte ca phassādayo dhamme lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena paricchinditvā ‘‘sabbampetaṃ ārammaṇābhimukhaṃ namanato namanaṭṭhena nāma’’nti vavatthapeti. Tato tassa paccayaṃ pariyesanto ‘‘hadayavatthuṃ nissāya pavattatī’’ti passati. Puna vatthussa paccayabhūtāni ca upādārūpāni ca passitvā ‘‘idaṃ sabbaṃ ruppanato rūpa’’nti pariggaṇhāti. Puna tadubhayaṃ ‘‘namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ, ruppanalakkhaṇaṃ rūpa’’nti evaṃ saṅkhepato nāmarūpaṃ vavatthapeti. Samathayānikavasenetaṃ vuttaṃ. Vipassanāyāniko pana catudhātuvavatthānamukhena bhūtupādāyarūpāni paricchinditvā ‘‘sabbampetaṃ ruppanato rūpa’’nti passati. Tato evaṃ paricchinnarūpassa cakkhādīni nissāya pavattamānā arūpadhammā āpāthamāgacchanti. Tato sabbepi te arūpadhamme namanalakkhaṇena ekato katvā ‘‘idaṃ nāma’’nti passati, so ‘‘idaṃ nāmaṃ, idaṃ rūpa’’nti dvedhā vavatthapeti. Evaṃ vavatthapetvā ‘‘nāmarūpato uddhaṃ añño satto vā puggalo vā devo vā brahmā vā natthī’’ti passati.

যথা হি অঙ্গসম্ভারা, হোতি সদ্দো রথো ইতি।

Yathā hi aṅgasambhārā, hoti saddo ratho iti;

এৰং খন্ধেসু সন্তেসু, হোতি ‘‘সত্তো’’তি সম্মুতি॥ (সং॰ নি॰ ১.১৭১; মি॰ প॰ ২.১.১; কথা॰ ২৩৩)।

Evaṃ khandhesu santesu, hoti ‘‘satto’’ti sammuti. (saṃ. ni. 1.171; mi. pa. 2.1.1; kathā. 233);

এৰমেৰ পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু সন্তেসু ‘‘সত্তো পুগ্গলো’’তি ৰোহারমত্তং হোতীতি এৰমাদিনা নযেন নামরূপানং যাথাৰদস্সনসঙ্খাতেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিভূতেন ঞাণেন নামরূপং পরিগ্গহেত্ৰা পুন তস্স পচ্চযম্পি পরিগ্গণ্হন্তো ৰুত্তনযেন নামরূপং পরিগ্গহেত্ৰা ‘‘কো নু খো ইমস্স হেতূ’’তি পরিযেসন্তো অহেতুৰাদৰিসমহেতুৰাদেসু দোসং দিস্ৰা রোগং দিস্ৰা তস্স নিদানং সমুট্ঠানম্পি পরিযেসন্তো ৰেজ্জো ৰিয তস্স হেতুঞ্চ পচ্চযঞ্চ পরিযেসন্তো অৰিজ্জা তণ্হা উপাদানং কম্মন্তি ইমে চত্তারো ধম্মে নামরূপস্স উপ্পাদপচ্চযত্তা ‘‘হেতূ’’তি । আহারং উপত্থম্ভনপচ্চযত্তা ‘‘পচ্চযো’’তি চ পস্সতি। ইমস্স হি কাযস্স অৰিজ্জাদযো তযো ধম্মা মাতা ৰিয দারকস্স উপনিস্সযা হোন্তি, কম্মং পিতা ৰিয পুত্তস্স জনকং, আহারো ধাতি ৰিয দারকস্স সন্ধারকোতি। এৰং রূপকাযস্স পচ্চযপরিগ্গহং কত্ৰা পুন ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা (সং॰ নি॰ ৪.৬০; কথা॰ ৪৬৫) নযেন নামকাযস্সপি পচ্চযং পরিগ্গণ্হাতি, এৰং পরিগ্গণ্হন্তো ‘‘অতীতানাগতাপি ধম্মা এৰমেৰ ৰত্তন্তী’’তি সন্নিট্ঠানং করোতি।

Evameva pañcasu upādānakkhandhesu santesu ‘‘satto puggalo’’ti vohāramattaṃ hotīti evamādinā nayena nāmarūpānaṃ yāthāvadassanasaṅkhātena diṭṭhivisuddhibhūtena ñāṇena nāmarūpaṃ pariggahetvā puna tassa paccayampi pariggaṇhanto vuttanayena nāmarūpaṃ pariggahetvā ‘‘ko nu kho imassa hetū’’ti pariyesanto ahetuvādavisamahetuvādesu dosaṃ disvā rogaṃ disvā tassa nidānaṃ samuṭṭhānampi pariyesanto vejjo viya tassa hetuñca paccayañca pariyesanto avijjā taṇhā upādānaṃ kammanti ime cattāro dhamme nāmarūpassa uppādapaccayattā ‘‘hetū’’ti . Āhāraṃ upatthambhanapaccayattā ‘‘paccayo’’ti ca passati. Imassa hi kāyassa avijjādayo tayo dhammā mātā viya dārakassa upanissayā honti, kammaṃ pitā viya puttassa janakaṃ, āhāro dhāti viya dārakassa sandhārakoti. Evaṃ rūpakāyassa paccayapariggahaṃ katvā puna ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’ntiādinā (saṃ. ni. 4.60; kathā. 465) nayena nāmakāyassapi paccayaṃ pariggaṇhāti, evaṃ pariggaṇhanto ‘‘atītānāgatāpi dhammā evameva vattantī’’ti sanniṭṭhānaṃ karoti.

তস্স যা সা পুব্বন্তং আরব্ভ ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধানং, ন নু খো অহোসিং, কিং নু খো, কথং নু খো, কিং হুত্ৰা কিং অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’’ন্তি পঞ্চৰিধা ৰিচিকিচ্ছা ৰুত্তা।

Tassa yā sā pubbantaṃ ārabbha ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ, na nu kho ahosiṃ, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho, kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’nti pañcavidhā vicikicchā vuttā.

যাপি অপরন্তং আরব্ভ ‘‘ভৰিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধানং, ন নু খো ভৰিস্সামি, কিং নু খো ভৰিস্সামি, কথং নু খো ভৰিস্সামি, কিং হুত্ৰা কিং ভৰিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধান’’ন্তি (ম॰ নি॰ ১.১৮; সং॰ নি॰ ২.২০) পঞ্চৰিধা ৰিচিকিচ্ছা ৰুত্তা।

Yāpi aparantaṃ ārabbha ‘‘bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, na nu kho bhavissāmi, kiṃ nu kho bhavissāmi, kathaṃ nu kho bhavissāmi, kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhāna’’nti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) pañcavidhā vicikicchā vuttā.

যাপি এতরহি ৰা পন পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানং আরব্ভ কথংকথী হোতি ‘‘অহং নু খোস্মি, নো নু খোস্মি, কিং নু খোস্মি, কথং নু খোস্মি, অযং নু খো সত্তো কুতো আগতো, সো কুহিং গামী ভৰিস্সতী’’তি (ম॰ নি॰ ১.১৮; সং॰ নি॰ ২.২০) ছব্বিধা ৰিচিকিচ্ছা ৰুত্তা, সা সব্বাপি পহিয্যতি। এৰং পচ্চযপরিগ্গহণেন তীসু অদ্ধাসু কঙ্খং ৰিতরিত্ৰা ঠিতং ঞাণং ‘‘কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধী’’তিপি ‘‘ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তিপি ‘‘যথাভূতঞাণ’’ন্তিপি ‘‘সম্মাদস্সন’’ন্তিপি ৰুচ্চতি।

Yāpi etarahi vā pana paccuppannaṃ addhānaṃ ārabbha kathaṃkathī hoti ‘‘ahaṃ nu khosmi, no nu khosmi, kiṃ nu khosmi, kathaṃ nu khosmi, ayaṃ nu kho satto kuto āgato, so kuhiṃ gāmī bhavissatī’’ti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) chabbidhā vicikicchā vuttā, sā sabbāpi pahiyyati. Evaṃ paccayapariggahaṇena tīsu addhāsu kaṅkhaṃ vitaritvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ ‘‘kaṅkhāvitaraṇavisuddhī’’tipi ‘‘dhammaṭṭhitiñāṇa’’ntipi ‘‘yathābhūtañāṇa’’ntipi ‘‘sammādassana’’ntipi vuccati.

এত্থ পন তিস্সো হি লোকিযপরিঞ্ঞা ঞাতপরিঞ্ঞা তীরণপরিঞ্ঞা পহানপরিঞ্ঞাতি। তত্থ ‘‘রুপ্পনলক্খণং রূপং, ৰেদযিতলক্খণা ৰেদনা’’তি এৰং তেসং তেসং ধম্মানং পচ্চত্তলক্খণসল্লক্খণৰসেন পৰত্তা পঞ্ঞা ঞাতপরিঞ্ঞা নাম। ‘‘রূপং অনিচ্চং, ৰেদনা অনিচ্চা’’তিআদিনা পন নযেন তেসংযেৰ ধম্মানং সামঞ্ঞলক্খণং আরোপেত্ৰা পৰত্তা লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনাপঞ্ঞা তীরণপরিঞ্ঞা নাম। তেসু এৰ পন ধম্মেসু নিচ্চসঞ্ঞাদিপজহনৰসেন পৰত্তা লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনাৰ পঞ্ঞা পহানপরিঞ্ঞা নাম।

Ettha pana tisso hi lokiyapariññā ñātapariññā tīraṇapariññā pahānapariññāti. Tattha ‘‘ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ, vedayitalakkhaṇā vedanā’’ti evaṃ tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ paccattalakkhaṇasallakkhaṇavasena pavattā paññā ñātapariññā nāma. ‘‘Rūpaṃ aniccaṃ, vedanā aniccā’’tiādinā pana nayena tesaṃyeva dhammānaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ āropetvā pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanāpaññā tīraṇapariññā nāma. Tesu eva pana dhammesu niccasaññādipajahanavasena pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanāva paññā pahānapariññā nāma.

তত্থ সঙ্খারপরিচ্ছেদতো পট্ঠায যাৰ পচ্চযপরিগ্গহা ঞাতপরিঞ্ঞায ভূমি। এতস্মিঞ্হি অন্তরে ধম্মানং পচ্চত্তলক্খণপটিৰেধস্সেৰ আধিপচ্চং হোতি। কলাপসম্মসনতো পট্ঠায যাৰ উদযব্বযানুপস্সনা তীরণপরিঞ্ঞায ভূমি। এতস্মিঞ্হি অন্তরে সামঞ্ঞলক্খণপটিৰেধস্সেৰ আধিপচ্চং হোতি। ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায উপরি পহানপরিঞ্ঞায ভূমি। ততো চ পট্ঠায হি অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি, দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং, অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং, নিব্বিন্দন্তো নন্দিং, ৰিরজ্জন্তো রাগং, নিরোধেন্তো সমুদযং, পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতীতি এৰং নিচ্চসঞ্ঞাদিপহানসাধিকানং সত্তন্নং অনুপস্সনানং আধিপচ্চং। ইতি ইমাসু তীসু পরিঞ্ঞাসু সঙ্খারপরিচ্ছেদস্স চেৰ পচ্চযপরিগ্গহস্স চ সাধিতত্তা ইমিনা যোগিনা ঞাতপরিঞ্ঞাৰ অধিগতা।

Tattha saṅkhāraparicchedato paṭṭhāya yāva paccayapariggahā ñātapariññāya bhūmi. Etasmiñhi antare dhammānaṃ paccattalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti. Kalāpasammasanato paṭṭhāya yāva udayabbayānupassanā tīraṇapariññāya bhūmi. Etasmiñhi antare sāmaññalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti. Bhaṅgānupassanato paṭṭhāya upari pahānapariññāya bhūmi. Tato ca paṭṭhāya hi aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati, dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ, anattato anupassanto attasaññaṃ, nibbindanto nandiṃ, virajjanto rāgaṃ, nirodhento samudayaṃ, paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatīti evaṃ niccasaññādipahānasādhikānaṃ sattannaṃ anupassanānaṃ ādhipaccaṃ. Iti imāsu tīsu pariññāsu saṅkhāraparicchedassa ceva paccayapariggahassa ca sādhitattā iminā yoginā ñātapariññāva adhigatā.

পুন ‘‘যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা…পে॰… যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং রূপং হুত্ৰা অভাৰতো অনিচ্চং, উদযব্বযপটিপীল়িতত্তা দুক্খং, অৰসৰত্তিত্তা অনত্তা। যা কাচি ৰেদনা… সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খারা … যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং ৰিঞ্ঞাণং হুত্ৰা অভাৰতো অনিচ্চং, উদযব্বযপটিপীল়িতত্তা দুক্খং, অৰসৰত্তিত্তা অনত্তা’’তি এৰমাদিনা (সং॰ নি॰ ৩.৪৮; পটি॰ ম॰ ১.৪৮) নযেন কলাপসম্মসনং করোতি। ইদং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘তিলক্খণং আরোপেত্ৰা’’তি।

Puna ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ hutvā abhāvato aniccaṃ, udayabbayapaṭipīḷitattā dukkhaṃ, avasavattittā anattā. Yā kāci vedanā… saññā… ye keci saṅkhārā … yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ hutvā abhāvato aniccaṃ, udayabbayapaṭipīḷitattā dukkhaṃ, avasavattittā anattā’’ti evamādinā (saṃ. ni. 3.48; paṭi. ma. 1.48) nayena kalāpasammasanaṃ karoti. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tilakkhaṇaṃ āropetvā’’ti.

এৰং সঙ্খারে অনিচ্চদুক্খানত্তৰসেন কলাপসম্মসনং কত্ৰা পুন সঙ্খারানং উদযব্বযমেৰ পস্সতি। কথং ? ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা রূপসমুদযো, তণ্হাকম্মআহারসমুদযা রূপসমুদযো’’তি (পটি॰ ম॰ ১.৫০)। এৰং রূপক্খন্ধস্স পচ্চযাযত্ততাদস্সনেন রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি, নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি। এৰং পঞ্চহাকারেহি রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি। ‘‘অৰিজ্জানিরোধা রূপনিরোধো, তণ্হাকম্মআহারনিরোধা রূপনিরোধো’’তি (পটি॰ ম॰ ১.৫০) পচ্চযনিরোধদস্সনেন রূপক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতি, ৰিপরিণামলক্খণং পস্সন্তোপি রূপক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতীতি এৰং পঞ্চহাকারেহি রূপক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতি।

Evaṃ saṅkhāre aniccadukkhānattavasena kalāpasammasanaṃ katvā puna saṅkhārānaṃ udayabbayameva passati. Kathaṃ ? ‘‘Avijjāsamudayā rūpasamudayo, taṇhākammaāhārasamudayā rūpasamudayo’’ti (paṭi. ma. 1.50). Evaṃ rūpakkhandhassa paccayāyattatādassanena rūpakkhandhassa udayaṃ passati, nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passati. Evaṃ pañcahākārehi rūpakkhandhassa udayaṃ passati. ‘‘Avijjānirodhā rūpanirodho, taṇhākammaāhāranirodhā rūpanirodho’’ti (paṭi. ma. 1.50) paccayanirodhadassanena rūpakkhandhassa vayaṃ passati, vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa vayaṃ passatīti evaṃ pañcahākārehi rūpakkhandhassa vayaṃ passati.

তথা ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা ৰেদনাসমুদযো, তণ্হাকম্মফস্সসমুদযা ৰেদনাসমুদযো’’তি (পটি॰ ম॰ ১.৫০) পচ্চযাযত্ততাদস্সনেন ৰেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি, নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি ৰেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি। ‘‘অৰিজ্জানিরোধা ৰেদনানিরোধো, তণ্হাকম্মফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধো’’তি (পটি॰ ম॰ ১.৫০) পচ্চযনিরোধদস্সনেন ৰেদনাক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতি, ৰিপরিণামলক্খণং পস্সন্তোপি ৰেদনাক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতি। এৰং সঞ্ঞাক্খন্ধাদীসুপি।

Tathā ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayo, taṇhākammaphassasamudayā vedanāsamudayo’’ti (paṭi. ma. 1.50) paccayāyattatādassanena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa udayaṃ passati. ‘‘Avijjānirodhā vedanānirodho, taṇhākammaphassanirodhā vedanānirodho’’ti (paṭi. ma. 1.50) paccayanirodhadassanena vedanākkhandhassa vayaṃ passati, vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa vayaṃ passati. Evaṃ saññākkhandhādīsupi.

অযং পন ৰিসেসো – ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স ফস্সট্ঠানে ‘‘নামরূপসমুদযা, নামরূপনিরোধা’’তি যোজেতব্বং। এৰং একেকস্মিং খন্ধে পচ্চযসমুদযৰসেন চ নিব্বত্তিলক্খণৰসেন চ পচ্চযনিরোধৰসেন চ ৰিপরিণামলক্খণৰসেন চ উদযব্বযদস্সনেন চ দস দস কত্ৰা পঞ্ঞাস লক্খণানি ৰুত্তানি। তেসং ৰসেন ‘‘এৰম্পি রূপস্স উদযো, এৰম্পি রূপস্স ৰযো’’তি পচ্চযতো চেৰ খণতো চ ৰিত্থারেন মনসিকারং করোতি।

Ayaṃ pana viseso – viññāṇakkhandhassa phassaṭṭhāne ‘‘nāmarūpasamudayā, nāmarūpanirodhā’’ti yojetabbaṃ. Evaṃ ekekasmiṃ khandhe paccayasamudayavasena ca nibbattilakkhaṇavasena ca paccayanirodhavasena ca vipariṇāmalakkhaṇavasena ca udayabbayadassanena ca dasa dasa katvā paññāsa lakkhaṇāni vuttāni. Tesaṃ vasena ‘‘evampi rūpassa udayo, evampi rūpassa vayo’’ti paccayato ceva khaṇato ca vitthārena manasikāraṃ karoti.

তস্সেৰং করোতো ‘‘ইতি কির ইমে ধম্মা অহুত্ৰা সম্ভোন্তি, হুত্ৰা পটিৰেন্তী’’তি ঞাণং ৰিসদং হোতি। ‘‘এৰং কির ইমে ধম্মা অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না নিরুজ্ঝন্তী’’তি নিচ্চনৰা হুত্ৰা সঙ্খারা উপট্ঠহন্তি। ন কেৰলঞ্চ নিচ্চনৰা, সূরিযুগ্গমনে উস্সাৰবিন্দু ৰিয উদকবুব্বুল়ো ৰিয উদকে দণ্ডরাজি ৰিয আরগ্গে সাসপো ৰিয ৰিজ্জুপ্পাদো ৰিয চ পরিত্তট্ঠাযিনো, মাযামরীচিসুপিনালাতচক্কগন্ধব্বনগরফেণকদলিআদযো ৰিয অসারা নিস্সারা ৰিয হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি। এত্তাৰতা চ পন অনেন ‘‘ৰযধম্মমেৰ উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ ৰযং উপেতী’’তি ইমিনা আকারেন সম্মসনপঞ্ঞায লক্খণানি পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ঠিতং উদযব্বযানুপস্সনং নাম পঠমং তরুণৰিপস্সনাঞাণং অধিগতং হোতি। যস্সাধিগমা ‘‘আরদ্ধৰিপস্সকো’’তি সঙ্খং গচ্ছতি।

Tassevaṃ karoto ‘‘iti kira ime dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’’ti ñāṇaṃ visadaṃ hoti. ‘‘Evaṃ kira ime dhammā anuppannā uppajjanti, uppannā nirujjhantī’’ti niccanavā hutvā saṅkhārā upaṭṭhahanti. Na kevalañca niccanavā, sūriyuggamane ussāvabindu viya udakabubbuḷo viya udake daṇḍarāji viya āragge sāsapo viya vijjuppādo viya ca parittaṭṭhāyino, māyāmarīcisupinālātacakkagandhabbanagarapheṇakadaliādayo viya asārā nissārā viya hutvā upaṭṭhahanti. Ettāvatā ca pana anena ‘‘vayadhammameva uppajjati, uppannañca vayaṃ upetī’’ti iminā ākārena sammasanapaññāya lakkhaṇāni paṭivijjhitvā ṭhitaṃ udayabbayānupassanaṃ nāma paṭhamaṃ taruṇavipassanāñāṇaṃ adhigataṃ hoti. Yassādhigamā ‘‘āraddhavipassako’’ti saṅkhaṃ gacchati.

অথস্স আরদ্ধৰিপস্সকস্স কুলপুত্তস্স ওভাসো ঞাণং পীতি পস্সদ্ধি সুখং অধিমোক্খো পগ্গহো উপট্ঠানং উপেক্খা নিকন্তীতি দস ৰিপস্সনুপক্কিলেসা উপ্পজ্জন্তি। এত্থ ওভাসো নাম ৰিপস্সনক্খণে ঞাণস্স বলৰত্তা লোহিতং সন্নিসীদতি, তেন চ চিত্তোভাসো নিব্বত্ততি। তং দিস্ৰা অকুসলো যোগী ‘‘মগ্গো মে পত্তো’’তি তমেৰ ওভাসং অস্সাদেতি। ঞাণম্পি ৰিপস্সনাঞাণমেৰ। তং সঙ্খারে সম্মসন্তস্স সুদ্ধং পসন্নং হুত্ৰা পৰত্ততি। তং দিস্ৰা পুব্বে ৰিয ‘‘মগ্গো’’তি অস্সাদেতি। পীতিপি ৰিপস্সনাপীতি এৰ। তস্স হি তস্মিং খণে পঞ্চৰিধা পীতি উপ্পজ্জতি। পস্সদ্ধীতি ৰিপস্সনাপস্সদ্ধি। তস্মিং সমযে নেৰ কাযচিত্তানং দরথো, ন গারৰং, ন কক্খল়তা, ন অকম্মঞ্ঞতা, ন গেলঞ্ঞতা, ন ৰঙ্কতা হোতি। সুখম্পি ৰিপস্সনাসুখমেৰ। তস্স কির তস্মিং সমযে সকলসরীরং অভিসন্দযমানং অতিপণীতং সুখং উপ্পজ্জতি।

Athassa āraddhavipassakassa kulaputtassa obhāso ñāṇaṃ pīti passaddhi sukhaṃ adhimokkho paggaho upaṭṭhānaṃ upekkhā nikantīti dasa vipassanupakkilesā uppajjanti. Ettha obhāso nāma vipassanakkhaṇe ñāṇassa balavattā lohitaṃ sannisīdati, tena ca cittobhāso nibbattati. Taṃ disvā akusalo yogī ‘‘maggo me patto’’ti tameva obhāsaṃ assādeti. Ñāṇampi vipassanāñāṇameva. Taṃ saṅkhāre sammasantassa suddhaṃ pasannaṃ hutvā pavattati. Taṃ disvā pubbe viya ‘‘maggo’’ti assādeti. Pītipi vipassanāpīti eva. Tassa hi tasmiṃ khaṇe pañcavidhā pīti uppajjati. Passaddhīti vipassanāpassaddhi. Tasmiṃ samaye neva kāyacittānaṃ daratho, na gāravaṃ, na kakkhaḷatā, na akammaññatā, na gelaññatā, na vaṅkatā hoti. Sukhampi vipassanāsukhameva. Tassa kira tasmiṃ samaye sakalasarīraṃ abhisandayamānaṃ atipaṇītaṃ sukhaṃ uppajjati.

অধিমোক্খো নাম ৰিপস্সনক্খণে পৰত্তা সদ্ধা। তস্মিঞ্হি খণে চিত্তচেতসিকানং অতিৰিয পসাদভূতা বলৰতী সদ্ধা উপ্পজ্জতি। পগ্গহো নাম ৰিপস্সনাসম্পযুত্তং ৰীরিযং। তস্মিঞ্হি খণে অসিথিলং অনচ্চারদ্ধং সুপগ্গহিতং ৰীরিযং উপ্পজ্জতি। উপট্ঠানন্তি ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি। তস্মিঞ্হি খণে সুপট্ঠিতা সতি উপ্পজ্জতি। উপেক্খা দুৰিধা ৰিপস্সনাৰজ্জনৰসেন। তস্মিঞ্হি খণে সব্বসঙ্খারগহণে মজ্ঝত্তভূতং ৰিপস্সনুপেক্খাসঙ্খাতং ঞাণং বলৰন্তং হুত্ৰা উপ্পজ্জতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনুপেক্খা চ। সা চ তং তং ঠানং আৰজ্জন্তস্স সূরা তিখিণা হুত্ৰা ৰহতি। নিকন্তীতি ৰিপস্সনানিকন্তি। ওভাসাদীসু হি আলযং কুরুমানা সুখুমা সন্তাকারা নিকন্তি উপ্পজ্জতি। এত্থ ওভাসাদযো কিলেসৰত্থুতায ‘‘উপক্কিলেসা’’তি ৰুত্তা ন অকুসলত্তা। নিকন্তি পন উপক্কিলেসো চেৰ কিলেসৰত্থু চ।

Adhimokkho nāma vipassanakkhaṇe pavattā saddhā. Tasmiñhi khaṇe cittacetasikānaṃ ativiya pasādabhūtā balavatī saddhā uppajjati. Paggaho nāma vipassanāsampayuttaṃ vīriyaṃ. Tasmiñhi khaṇe asithilaṃ anaccāraddhaṃ supaggahitaṃ vīriyaṃ uppajjati. Upaṭṭhānanti vipassanāsampayuttā sati. Tasmiñhi khaṇe supaṭṭhitā sati uppajjati. Upekkhā duvidhā vipassanāvajjanavasena. Tasmiñhi khaṇe sabbasaṅkhāragahaṇe majjhattabhūtaṃ vipassanupekkhāsaṅkhātaṃ ñāṇaṃ balavantaṃ hutvā uppajjati manodvārāvajjanupekkhā ca. Sā ca taṃ taṃ ṭhānaṃ āvajjantassa sūrā tikhiṇā hutvā vahati. Nikantīti vipassanānikanti. Obhāsādīsu hi ālayaṃ kurumānā sukhumā santākārā nikanti uppajjati. Ettha obhāsādayo kilesavatthutāya ‘‘upakkilesā’’ti vuttā na akusalattā. Nikanti pana upakkileso ceva kilesavatthu ca.

পণ্ডিতো পন ভিক্খু ওভাসাদীসু উপ্পন্নেসু ৰিক্খেপং অগচ্ছন্তো ‘‘ওভাসাদযো ধম্মা ন মগ্গো, উপক্কিলেসৰিমুত্তং পন ৰীথিপটিপন্নং ৰিপস্সনাঞাণং মগ্গো’’তি মগ্গঞ্চ অমগ্গঞ্চ ৰৰত্থপেতি। তস্সেৰং ‘‘অযং মগ্গো, অযং ন মগ্গো’’তি ঞত্ৰা ঠিতং ঞাণং মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধীতি ৰুচ্চতি। ইতো পট্ঠায অট্ঠন্নং ৰিপস্সনাঞাণানং ৰসেন সিখাপত্তৰিপস্সনাঞাণং নৰমঞ্চ সচ্চানুলোমিকং ঞাণন্তি অযং পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি নাম হোতি। উদযব্বযানুপস্সনাঞাণং ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং ভযতুপট্ঠানঞাণং আদীনৰানুপস্সনাঞাণং নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং সঙ্খারুপেক্খাঞাণন্তি ইমানি অট্ঠ ঞাণানি নাম। নৰমং সচ্চানুলোমিকং ঞাণন্তি অনুলোমস্সেতং নামং।

Paṇḍito pana bhikkhu obhāsādīsu uppannesu vikkhepaṃ agacchanto ‘‘obhāsādayo dhammā na maggo, upakkilesavimuttaṃ pana vīthipaṭipannaṃ vipassanāñāṇaṃ maggo’’ti maggañca amaggañca vavatthapeti. Tassevaṃ ‘‘ayaṃ maggo, ayaṃ na maggo’’ti ñatvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhīti vuccati. Ito paṭṭhāya aṭṭhannaṃ vipassanāñāṇānaṃ vasena sikhāpattavipassanāñāṇaṃ navamañca saccānulomikaṃ ñāṇanti ayaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhi nāma hoti. Udayabbayānupassanāñāṇaṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ ādīnavānupassanāñāṇaṃ nibbidānupassanāñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇanti imāni aṭṭha ñāṇāni nāma. Navamaṃ saccānulomikaṃ ñāṇanti anulomassetaṃ nāmaṃ.

তস্মা তং সম্পাদেতুকামেন উপক্কিলেসৰিমুত্তং উদযব্বযঞাণং আদিংকত্ৰা এতেসু ঞাণেসু যোগো করণীযো। উদযব্বযং পস্সন্তস্স হি অনিচ্চলক্খণং যথাভূতং উপট্ঠাতি, উদযব্বযপটিপীল়নং পস্সতো দুক্খলক্খণঞ্চ, ‘‘দুক্খমেৰ হি সম্ভোতি, দুক্খং তিট্ঠতি ৰেতি চা’’তি (সং॰ নি॰ ১.১৭১; কথা॰ ২৩৩) পস্সতো অনত্তলক্খণঞ্চ।

Tasmā taṃ sampādetukāmena upakkilesavimuttaṃ udayabbayañāṇaṃ ādiṃkatvā etesu ñāṇesu yogo karaṇīyo. Udayabbayaṃ passantassa hi aniccalakkhaṇaṃ yathābhūtaṃ upaṭṭhāti, udayabbayapaṭipīḷanaṃ passato dukkhalakkhaṇañca, ‘‘dukkhameva hi sambhoti, dukkhaṃ tiṭṭhati veti cā’’ti (saṃ. ni. 1.171; kathā. 233) passato anattalakkhaṇañca.

এত্থ চ অনিচ্চং অনিচ্চলক্খণং দুক্খং দুক্খলক্খণং অনত্তা অনত্তলক্খণন্তি অযং ৰিভাগো ৰেদিতব্বো। তত্থ অনিচ্চন্তি খন্ধপঞ্চকং। কস্মা? উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তভাৰা, হুত্ৰা অভাৰতো ৰা। অঞ্ঞথত্তং নাম জরা। উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তং অনিচ্চলক্খণং, হুত্ৰা অভাৰসঙ্খাতো ৰা আকারৰিকারো। ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খ’’ন্তি ৰচনতো তদেৰ খন্ধপঞ্চকং দুক্খং। কস্মা? অভিণ্হং পটিপীল়নতো। অভিণ্হং পটিপীল়নাকারো দুক্খলক্খণং। ‘‘যং দুক্খং, তদনত্তা’’তি (সং॰ নি॰ ৩.১৫-১৬) ৰচনতো তদেৰ খন্ধপঞ্চকং অনত্তা। কস্মা? অৰসৰত্তনতো । অৰসৰত্তনাকারো অনত্তলক্খণং। ইমানি তীণিপি লক্খণানি উদযব্বযং পস্সন্তস্সেৰ আরম্মণানি হোন্তি।

Ettha ca aniccaṃ aniccalakkhaṇaṃ dukkhaṃ dukkhalakkhaṇaṃ anattā anattalakkhaṇanti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Tattha aniccanti khandhapañcakaṃ. Kasmā? Uppādavayaññathattabhāvā, hutvā abhāvato vā. Aññathattaṃ nāma jarā. Uppādavayaññathattaṃ aniccalakkhaṇaṃ, hutvā abhāvasaṅkhāto vā ākāravikāro. ‘‘Yadaniccaṃ, taṃ dukkha’’nti vacanato tadeva khandhapañcakaṃ dukkhaṃ. Kasmā? Abhiṇhaṃ paṭipīḷanato. Abhiṇhaṃ paṭipīḷanākāro dukkhalakkhaṇaṃ. ‘‘Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15-16) vacanato tadeva khandhapañcakaṃ anattā. Kasmā? Avasavattanato . Avasavattanākāro anattalakkhaṇaṃ. Imāni tīṇipi lakkhaṇāni udayabbayaṃ passantasseva ārammaṇāni honti.

পুনপি সো রূপারূপধম্মে ‘‘এৰং অনিচ্চা’’তিআদিনা ৰিপস্সতি, তস্স সঙ্খারা লহুং লহুং আপাথং আগচ্ছন্তি, ততো উপ্পাদং ৰা ঠিতিং ৰা পৰত্তং ৰা নিমিত্তং ৰা আরম্মণং অকত্ৰা তেসং খযৰযনিরোধে এৰ সতি সন্তিট্ঠতি, ইদং ভঙ্গঞাণং নাম। ইমস্স উপ্পাদতো পট্ঠায অযং যোগী ‘‘যথা ইমে সঙ্খারা ভিজ্জন্তি নিরুজ্ঝন্তি, এৰং অতীতেপি সঙ্খারগতং ভিজ্জি, অনাগতেপি ভিজ্জিস্সতী’’তি নিরোধমেৰ পস্সন্তো তিট্ঠতি। তস্স ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং আসেৰন্তস্স বহুলীকরোন্তস্স সব্বভৰযোনি গতিট্ঠিতি সত্তাৰাসেসু পভেদকা সঙ্খারা জলিতঅঙ্গারকাসুআদযো ৰিয মহাভযং হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি। এতং ভযতুপট্ঠানঞাণং নাম।

Punapi so rūpārūpadhamme ‘‘evaṃ aniccā’’tiādinā vipassati, tassa saṅkhārā lahuṃ lahuṃ āpāthaṃ āgacchanti, tato uppādaṃ vā ṭhitiṃ vā pavattaṃ vā nimittaṃ vā ārammaṇaṃ akatvā tesaṃ khayavayanirodhe eva sati santiṭṭhati, idaṃ bhaṅgañāṇaṃ nāma. Imassa uppādato paṭṭhāya ayaṃ yogī ‘‘yathā ime saṅkhārā bhijjanti nirujjhanti, evaṃ atītepi saṅkhāragataṃ bhijji, anāgatepi bhijjissatī’’ti nirodhameva passanto tiṭṭhati. Tassa bhaṅgānupassanāñāṇaṃ āsevantassa bahulīkarontassa sabbabhavayoni gatiṭṭhiti sattāvāsesu pabhedakā saṅkhārā jalitaaṅgārakāsuādayo viya mahābhayaṃ hutvā upaṭṭhahanti. Etaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ nāma.

তস্স তং ভযতুপট্ঠানঞাণং আসেৰন্তস্স সব্বে ভৰাদযো আদিত্তঅঙ্গারং ৰিয সমুস্সিতখগ্গো ৰিয পচ্চত্থিকো অপ্পটিসরণা সাদীনৰা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি। ইদং আদীনৰানুপস্সনাঞাণং নাম। তস্স এৰং সঙ্খারে আদীনৰতো পস্সন্তস্স ভৰাদীসুপি সঙ্খারানং আদীনৰত্তা সঙ্খারেসু উক্কণ্ঠনা অনভিরতি উপ্পজ্জতি, ইদং নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং নাম।

Tassa taṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ āsevantassa sabbe bhavādayo ādittaaṅgāraṃ viya samussitakhaggo viya paccatthiko appaṭisaraṇā sādīnavā hutvā upaṭṭhahanti. Idaṃ ādīnavānupassanāñāṇaṃ nāma. Tassa evaṃ saṅkhāre ādīnavato passantassa bhavādīsupi saṅkhārānaṃ ādīnavattā saṅkhāresu ukkaṇṭhanā anabhirati uppajjati, idaṃ nibbidānupassanāñāṇaṃ nāma.

সব্বসঙ্খারেসু নিব্বিন্দন্তস্স উক্কণ্ঠন্তস্স তস্মা সঙ্খারগতা মুঞ্চিতুকামতা নিস্সরিতুকামতা হোতি। ইদং মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং নাম। পুন তস্মা সঙ্খারগতা মুঞ্চিতুং পন তে এৰ সঙ্খারে পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণেন তিলক্খণং আরোপেত্ৰা তীরণং পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং নাম।

Sabbasaṅkhāresu nibbindantassa ukkaṇṭhantassa tasmā saṅkhāragatā muñcitukāmatā nissaritukāmatā hoti. Idaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ nāma. Puna tasmā saṅkhāragatā muñcituṃ pana te eva saṅkhāre paṭisaṅkhānupassanāñāṇena tilakkhaṇaṃ āropetvā tīraṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ nāma.

সো এৰং তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সঙ্খারে পরিগ্গণ্হন্তো তেসু অনত্তলক্খণস্স সুদিট্ঠত্তা ‘‘অত্তা’’তি ৰা ‘‘অত্তনিয’’ন্তি ৰা অগণ্হন্তো সঙ্খারেসু ভযঞ্চ নন্দিঞ্চ পহায সঙ্খারেসু উদাসীনো হোতি মজ্ঝত্তো, ‘‘অহ’’ন্তি ৰা ‘‘মম’’ন্তি ৰা ন গণ্হাতি, তীসু ভৰেসু উপেক্খকো, ইদং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং নাম।

So evaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre pariggaṇhanto tesu anattalakkhaṇassa sudiṭṭhattā ‘‘attā’’ti vā ‘‘attaniya’’nti vā agaṇhanto saṅkhāresu bhayañca nandiñca pahāya saṅkhāresu udāsīno hoti majjhatto, ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā na gaṇhāti, tīsu bhavesu upekkhako, idaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ nāma.

তং পনেস চে সন্তিপদং নিব্বানং সন্ততো পস্সতি, সব্বসঙ্খারপৰত্তং ৰিস্সজ্জেত্ৰা নিব্বাননিন্নং পক্খন্দং হোতি। নো চে নিব্বানং সন্ততো পস্সতি, পুনপ্পুনং ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি ৰা ‘‘দুক্খ’’ন্তি ৰা ‘‘অনত্তা’’তি ৰা তিৰিধানুপস্সনাৰসেন সঙ্খারারম্মণমেৰ হুত্ৰা পৰত্ততি। এৰং তিট্ঠমানঞ্চ এতং তিৰিধৰিমোক্খমুখভাৰং আপজ্জিত্ৰা তিট্ঠতি। তিস্সো হি অনুপস্সনা ‘‘তীণি ৰিমোক্খমুখানী’’তি ৰুচ্চন্তি। এৰং অনিচ্চতো মনসিকরোন্তো অধিমোক্খবহুলো অনিমিত্তং ৰিমোক্খং পটিলভতি, দুক্খতো মনসিকরোন্তো পস্সদ্ধিবহুলো অপ্পণিহিতং ৰিমোক্খং পটিলভতি, অনত্ততো মনসিকরোন্তো ৰেদবহুলো সুঞ্ঞতং ৰিমোক্খং পটিলভতি।

Taṃ panesa ce santipadaṃ nibbānaṃ santato passati, sabbasaṅkhārapavattaṃ vissajjetvā nibbānaninnaṃ pakkhandaṃ hoti. No ce nibbānaṃ santato passati, punappunaṃ ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vā ‘‘anattā’’ti vā tividhānupassanāvasena saṅkhārārammaṇameva hutvā pavattati. Evaṃ tiṭṭhamānañca etaṃ tividhavimokkhamukhabhāvaṃ āpajjitvā tiṭṭhati. Tisso hi anupassanā ‘‘tīṇi vimokkhamukhānī’’ti vuccanti. Evaṃ aniccato manasikaronto adhimokkhabahulo animittaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati, dukkhato manasikaronto passaddhibahulo appaṇihitaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati, anattato manasikaronto vedabahulo suññataṃ vimokkhaṃ paṭilabhati.

এত্থ চ অনিমিত্তো ৰিমোক্খোতি অনিমিত্তাকারেন নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তো অরিযমগ্গো। সো হি অনিমিত্তায ধাতুযা উপ্পন্নত্তা অনিমিত্তো, কিলেসেহি চ ৰিমুত্তত্তা ৰিমোক্খো। এতেনেৰ নযেন অপ্পণিহিতাকারেন নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তো অপ্পণিহিতো, সুঞ্ঞতাকারেন নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তো সুঞ্ঞতোতি ৰেদিতব্বো।

Ettha ca animitto vimokkhoti animittākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto ariyamaggo. So hi animittāya dhātuyā uppannattā animitto, kilesehi ca vimuttattā vimokkho. Eteneva nayena appaṇihitākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto appaṇihito, suññatākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto suññatoti veditabbo.

এৰং অধিগতসঙ্খারুপেক্খস্স কুলপুত্তস্স ৰিপস্সনা সিখাপ্পত্তা হোতি। ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাতি এতদেৰ। অস্স তং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং আসেৰন্তস্স তিক্খতরা সঙ্খারুপেক্খা উপ্পজ্জতি। তস্স ‘‘ইদানি মগ্গো উপ্পজ্জিস্সতী’’তি সঙ্খারে ‘‘অনিচ্চা’’তি ৰা ‘‘দুক্খা’’তি ৰা ‘‘অনত্তা’’তি ৰা সম্মসিত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরতি, ভৰঙ্গানন্তরং সঙ্খারুপেক্খায কথিতনযেনেৰ অনিচ্চাদিআকারেন মনসিকরিত্ৰা উপ্পজ্জতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনং, তথেৰ মনসিকরোতো পঠমং জৰনচিত্তং উপ্পজ্জতি। যং পরিকম্মন্তি ৰুচ্চতি, তদনন্তরং তদেৰ দুতিযজৰনচিত্তং উপ্পজ্জতি। যং উপচারন্তি ৰুচ্চতি, তদনন্তরম্পি তদেৰ উপ্পজ্জতি ততিযং জৰনচিত্তং। যং অনুলোমন্তি ৰুচ্চতি, ইদং তেসং পাটিএক্কং নাম।

Evaṃ adhigatasaṅkhārupekkhassa kulaputtassa vipassanā sikhāppattā hoti. Vuṭṭhānagāminivipassanāti etadeva. Assa taṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ āsevantassa tikkhatarā saṅkhārupekkhā uppajjati. Tassa ‘‘idāni maggo uppajjissatī’’ti saṅkhāre ‘‘aniccā’’ti vā ‘‘dukkhā’’ti vā ‘‘anattā’’ti vā sammasitvā bhavaṅgaṃ otarati, bhavaṅgānantaraṃ saṅkhārupekkhāya kathitanayeneva aniccādiākārena manasikaritvā uppajjati manodvārāvajjanaṃ, tatheva manasikaroto paṭhamaṃ javanacittaṃ uppajjati. Yaṃ parikammanti vuccati, tadanantaraṃ tadeva dutiyajavanacittaṃ uppajjati. Yaṃ upacāranti vuccati, tadanantarampi tadeva uppajjati tatiyaṃ javanacittaṃ. Yaṃ anulomanti vuccati, idaṃ tesaṃ pāṭiekkaṃ nāma.

অৰিসেসেন পন তিৰিধম্পেতং ‘‘আসেৰন’’ন্তিপি ‘‘পরিকম্ম’’ন্তিপি ‘‘উপচার’’ন্তিপি ‘‘অনুলোম’’ন্তিপি ৰুচ্চতি। ইদং পন অনুলোমঞাণং সঙ্খারারম্মণায ৰুট্ঠানগামিনিযা ৰিপস্সনায পরিযোসানং হোতি, নিপ্পরিযাযেন পন গোত্রভুঞাণমেৰ ৰিপস্সনায পরিযোসানন্তি ৰুচ্চতি। ততো পরং নিব্বানং আরম্মণং কুরুমানং পুথুজ্জনগোত্তং অতিক্কমমানং অরিযগোত্তং ওক্কমমানং নিব্বানারম্মণে পঠমসমন্নাহারভূতং অপুনরাৰট্টকং গোত্রভুঞাণং উপ্পজ্জতি। ইদং পন ঞাণং পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিঞ্চ ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিঞ্চ ন ভজতি। অন্তরা অব্বোহারিকমেৰ হোতি। ৰিপস্সনাসোতে পতিতত্তা ‘‘পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধী’’তি ৰা ‘‘ৰিপস্সনা’’তি ৰা সঙ্খং গচ্ছতি। নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা গোত্রভুঞাণে নিরুদ্ধে তেন দিন্নসঞ্ঞায নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা দিট্ঠিসংযোজনং সীলব্বতপরামাসসংযোজনং ৰিচিকিচ্ছাসংযোজনন্তি তীণি সংযোজনানি ৰিদ্ধংসেন্তো সোতাপত্তিমগ্গো উপ্পজ্জতি, তদনন্তরং তস্সেৰ ৰিপাকভূতানি দ্ৰে তীণি ৰা ফলচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি অনন্তরৰিপাকত্তা লোকুত্তরকুসলানং, ফলপরিযোসানে পনস্স উপ্পন্নভৰঙ্গং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা পচ্চৰেক্খণত্থায মনোদ্ৰারাৰজ্জনং উপ্পজ্জতি। সো হি ‘‘ইমিনা ৰতাহং মগ্গেন আগতো’’তি মগ্গং পচ্চৰেক্খতি। ততো ‘‘মে অযং আনিসংসো লদ্ধো’’তি ফলং পচ্চৰেক্খতি। ততো ‘‘ইমে নাম কিলেসা পহীনা’’তি পহীনকিলেসে পচ্চৰেক্খতি। ততো ‘‘ইমে নাম কিলেসা অৰসিট্ঠা’’তি উপরিমগ্গত্তযৰজ্ঝকিলেসে পচ্চৰেক্খতি। অৰসানে চ ‘‘অযং ধম্মো মযা পটিৰিদ্ধো’’তি অমতং নিব্বানং পচ্চৰেক্খতি। ইতি সোতাপন্নস্স অরিযসাৰকস্স পঞ্চ পচ্চৰেক্খণানি হোন্তি। তথা সকদাগামিঅনাগামিফলাৰসানে। অরহত্তফলাৰসানে অৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণং নাম নত্থি। এৰং সব্বানিপি একূনৰীসতিপচ্চৰেক্খণানি হোন্তি।

Avisesena pana tividhampetaṃ ‘‘āsevana’’ntipi ‘‘parikamma’’ntipi ‘‘upacāra’’ntipi ‘‘anuloma’’ntipi vuccati. Idaṃ pana anulomañāṇaṃ saṅkhārārammaṇāya vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya pariyosānaṃ hoti, nippariyāyena pana gotrabhuñāṇameva vipassanāya pariyosānanti vuccati. Tato paraṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ kurumānaṃ puthujjanagottaṃ atikkamamānaṃ ariyagottaṃ okkamamānaṃ nibbānārammaṇe paṭhamasamannāhārabhūtaṃ apunarāvaṭṭakaṃ gotrabhuñāṇaṃ uppajjati. Idaṃ pana ñāṇaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhiñca ñāṇadassanavisuddhiñca na bhajati. Antarā abbohārikameva hoti. Vipassanāsote patitattā ‘‘paṭipadāñāṇadassanavisuddhī’’ti vā ‘‘vipassanā’’ti vā saṅkhaṃ gacchati. Nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā gotrabhuñāṇe niruddhe tena dinnasaññāya nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā diṭṭhisaṃyojanaṃ sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ vicikicchāsaṃyojananti tīṇi saṃyojanāni viddhaṃsento sotāpattimaggo uppajjati, tadanantaraṃ tasseva vipākabhūtāni dve tīṇi vā phalacittāni uppajjanti anantaravipākattā lokuttarakusalānaṃ, phalapariyosāne panassa uppannabhavaṅgaṃ vicchinditvā paccavekkhaṇatthāya manodvārāvajjanaṃ uppajjati. So hi ‘‘iminā vatāhaṃ maggena āgato’’ti maggaṃ paccavekkhati. Tato ‘‘me ayaṃ ānisaṃso laddho’’ti phalaṃ paccavekkhati. Tato ‘‘ime nāma kilesā pahīnā’’ti pahīnakilese paccavekkhati. Tato ‘‘ime nāma kilesā avasiṭṭhā’’ti uparimaggattayavajjhakilese paccavekkhati. Avasāne ca ‘‘ayaṃ dhammo mayā paṭividdho’’ti amataṃ nibbānaṃ paccavekkhati. Iti sotāpannassa ariyasāvakassa pañca paccavekkhaṇāni honti. Tathā sakadāgāmianāgāmiphalāvasāne. Arahattaphalāvasāne avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ nāma natthi. Evaṃ sabbānipi ekūnavīsatipaccavekkhaṇāni honti.

এৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা সো যোগাৰচরো তস্মিংযেৰ আসনে নিসিন্নো ৰুত্তনযেন ৰিপস্সিত্ৰা কামরাগব্যাপাদানং তনুভাৰং করোন্তো দুতিযমগ্গং পাপুণাতি, তদনন্তরং ৰুত্তনযেনেৰ ফলঞ্চ। ততো ৰুত্তনযেন ৰিপস্সিত্ৰা কামরাগব্যাপাদানং অনৰসেসপ্পহানং করোন্তো ততিযমগ্গং পাপুণাতি, ৰুত্তনযেন ফলঞ্চ। ততো তস্মিংযেৰাসনে ৰুত্তনযেন ৰিপস্সিত্ৰা রূপরাগারূপরাগমানুদ্ধচ্চাৰিজ্জানং অনৰসেসপ্পহানং করোন্তো চতুত্থমগ্গং পাপুণাতি, ৰুত্তনযেন ফলঞ্চ। এত্তাৰতা চেস হোতি অরহা মহাখীণাসৰো পচ্চেকবুদ্ধো। ইতি ইমেসু চতূসু মগ্গেসু ঞাণং ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি নাম।

Evaṃ paccavekkhitvā so yogāvacaro tasmiṃyeva āsane nisinno vuttanayena vipassitvā kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvaṃ karonto dutiyamaggaṃ pāpuṇāti, tadanantaraṃ vuttanayeneva phalañca. Tato vuttanayena vipassitvā kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesappahānaṃ karonto tatiyamaggaṃ pāpuṇāti, vuttanayena phalañca. Tato tasmiṃyevāsane vuttanayena vipassitvā rūparāgārūparāgamānuddhaccāvijjānaṃ anavasesappahānaṃ karonto catutthamaggaṃ pāpuṇāti, vuttanayena phalañca. Ettāvatā cesa hoti arahā mahākhīṇāsavo paccekabuddho. Iti imesu catūsu maggesu ñāṇaṃ ñāṇadassanavisuddhi nāma.

এত্তাৰতা ‘‘সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ডং অৰিহেঠযং অঞ্ঞতরম্পি তেস’’ন্তি এতেন পাতিমোক্খসংৰরাদিসীলস্স ৰুত্তত্তা সীলৰিসুদ্ধি। ‘‘ন পুত্তমিচ্ছেয্য কুতো সহায’’ন্তি এতেন পটিঘানুনযৰিৰজ্জনৰসেন মেত্তাদীনং ৰুত্তত্তা চিত্তৰিসুদ্ধি। ‘‘একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো’’তি ইমিনা পন নামরূপপরিগ্গহাদীনং ৰুত্তত্তা দিট্ঠিৰিসুদ্ধি কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধি মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধীতি সত্ত ৰিসুদ্ধিযো ৰুত্তা হোন্তি। অযমেত্থ মুখমত্তনিদস্সনং, ৰিত্থারং পন ইচ্ছন্তেন ৰিসুদ্ধিমগ্গং (ৰিসুদ্ধি॰ ২.৬৬২, ৬৭৮, ৬৯২, ৭৩৭, ৮০৬ আদযো) ওলোকেত্ৰা গহেতব্বং। এত্তাৰতা চেসো পচ্চেকবুদ্ধো –

Ettāvatā ‘‘sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ aviheṭhayaṃ aññatarampi tesa’’nti etena pātimokkhasaṃvarādisīlassa vuttattā sīlavisuddhi. ‘‘Na puttamiccheyya kuto sahāya’’nti etena paṭighānunayavivajjanavasena mettādīnaṃ vuttattā cittavisuddhi. ‘‘Eko care khaggavisāṇakappo’’ti iminā pana nāmarūpapariggahādīnaṃ vuttattā diṭṭhivisuddhi kaṅkhāvitaraṇavisuddhi maggāmaggañāṇadassanavisuddhi paṭipadāñāṇadassanavisuddhi ñāṇadassanavisuddhīti satta visuddhiyo vuttā honti. Ayamettha mukhamattanidassanaṃ, vitthāraṃ pana icchantena visuddhimaggaṃ (visuddhi. 2.662, 678, 692, 737, 806 ādayo) oloketvā gahetabbaṃ. Ettāvatā ceso paccekabuddho –

‘‘চাতুদ্দিসো অপ্পটিঘো চ হোতি, সন্তুস্সমানো ইতরীতরেন।

‘‘Cātuddiso appaṭigho ca hoti, santussamāno itarītarena;

পরিস্সযানং সহিতা অছম্ভী, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো’’তি॥ (সু॰ নি॰ ৪২; চূল়নি॰ খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২৮) –

Parissayānaṃ sahitā achambhī, eko care khaggavisāṇakappo’’ti. (su. ni. 42; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 128) –

পসংসিযাদিভাৰং আপজ্জিত্ৰা গন্ধমাদনপব্বতং উপসোভযমানো ৰিহাসিন্তি এৰং সব্বত্থ।

Pasaṃsiyādibhāvaṃ āpajjitvā gandhamādanapabbataṃ upasobhayamāno vihāsinti evaṃ sabbattha.

পঠমগাথানিদ্দেসৰণ্ণনা।

Paṭhamagāthāniddesavaṇṇanā.

১২২. দুতিযে সংসগ্গজাতস্সাতি জাতসংসগ্গস্স। তত্থ দস্সনসৰনকাযসমুল্লপনসম্ভোগৰসেন পঞ্চৰিধো সংসগ্গো। তত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞং দিস্ৰা চক্খুৰিঞ্ঞাণৰীথিৰসেন উপ্পন্নরাগো দস্সনসংসগ্গো নাম। তত্থ সীহল়দীপে কাল়দীঘৰাপীগামে পিণ্ডায চরন্তং কল্যাণৰিহারৰাসিং দহরভিক্খুং দিস্ৰা পটিবদ্ধচিত্তা কেনচি উপাযেন তং অলভিত্ৰা কালকতা কুটুম্বিযধীতা তস্সা নিৰাসনচোল়ক্খণ্ডং দিস্ৰা ‘‘এৰরূপায ৰত্থধারিনিযা নাম সদ্ধিং সংৰাসং নালত্থ’’ন্তি হদযং ফালেত্ৰা কালকতো সো এৰ চ দহরো নিদস্সনং।

122. Dutiye saṃsaggajātassāti jātasaṃsaggassa. Tattha dassanasavanakāyasamullapanasambhogavasena pañcavidho saṃsaggo. Tattha aññamaññaṃ disvā cakkhuviññāṇavīthivasena uppannarāgo dassanasaṃsaggo nāma. Tattha sīhaḷadīpe kāḷadīghavāpīgāme piṇḍāya carantaṃ kalyāṇavihāravāsiṃ daharabhikkhuṃ disvā paṭibaddhacittā kenaci upāyena taṃ alabhitvā kālakatā kuṭumbiyadhītā tassā nivāsanacoḷakkhaṇḍaṃ disvā ‘‘evarūpāya vatthadhāriniyā nāma saddhiṃ saṃvāsaṃ nālattha’’nti hadayaṃ phāletvā kālakato so eva ca daharo nidassanaṃ.

পরেহি পন কথিযমানং রূপাদিসম্পত্তিং অত্তনা ৰা হসিতলপিতগীতসদ্দং সুত্ৰা সোতৰিঞ্ঞাণৰীথিৰসেন উপ্পন্নো রাগো সৰনসংসগ্গো নাম। তত্রাপি গিরিগামৰাসীকম্মারধীতায পঞ্চহি কুমারীহি সদ্ধিং পদুমস্সরং গন্ত্ৰা ন্হাযিত্ৰা মালং সীসে আরোপেত্ৰা উচ্চাসদ্দেন গাযন্তিযা আকাসেন গচ্ছন্তো সদ্দং সুত্ৰা কামরাগেন ঝানা পরিহাযিত্ৰা অনযব্যসনং পত্তো পঞ্চগ্গল়লেণৰাসী তিস্সদহরো নিদস্সনং।

Parehi pana kathiyamānaṃ rūpādisampattiṃ attanā vā hasitalapitagītasaddaṃ sutvā sotaviññāṇavīthivasena uppanno rāgo savanasaṃsaggo nāma. Tatrāpi girigāmavāsīkammāradhītāya pañcahi kumārīhi saddhiṃ padumassaraṃ gantvā nhāyitvā mālaṃ sīse āropetvā uccāsaddena gāyantiyā ākāsena gacchanto saddaṃ sutvā kāmarāgena jhānā parihāyitvā anayabyasanaṃ patto pañcaggaḷaleṇavāsī tissadaharo nidassanaṃ.

অঞ্ঞমঞ্ঞং অঙ্গপরামসনেন উপ্পন্নরাগো কাযসংসগ্গো নাম। ধম্মগাযনদহরভিক্খু চেত্থ নিদস্সনং। মহাৰিহারে কির দহরভিক্খু ধম্মং ভাসতি, তত্থ মহাজনে আগতে রাজাপি অগমাসি সদ্ধিং অন্তেপুরেন। ততো রাজধীতায তস্স রূপঞ্চ সদ্দঞ্চ আগম্ম বলৰরাগো উপ্পন্নো তস্স চ দহরস্সাপি। তং দিস্ৰা রাজা সল্লক্খেত্ৰা সাণিপাকারেন পরিক্খিপাপেসি, তে অঞ্ঞমঞ্ঞং পরামসিত্ৰা আলিঙ্গিসু। পুন সাণিপাকারং অপনেত্ৰা পস্সন্তা দ্ৰেপি কালকতেযেৰ অদ্দসংসূতি।

Aññamaññaṃ aṅgaparāmasanena uppannarāgo kāyasaṃsaggo nāma. Dhammagāyanadaharabhikkhu cettha nidassanaṃ. Mahāvihāre kira daharabhikkhu dhammaṃ bhāsati, tattha mahājane āgate rājāpi agamāsi saddhiṃ antepurena. Tato rājadhītāya tassa rūpañca saddañca āgamma balavarāgo uppanno tassa ca daharassāpi. Taṃ disvā rājā sallakkhetvā sāṇipākārena parikkhipāpesi, te aññamaññaṃ parāmasitvā āliṅgisu. Puna sāṇipākāraṃ apanetvā passantā dvepi kālakateyeva addasaṃsūti.

অঞ্ঞমঞ্ঞং আলপনসমুল্লপনে উপ্পন্নরাগো পন সমুল্লপনসংসগ্গো নাম। ভিক্খুভিক্খুনীহি সদ্ধিং পরিভোগকরণে উপ্পন্নরাগো সম্ভোগসংসগ্গো নাম। দ্ৰীসুপি চ এতেসু মরিচৰট্টিৰিহারে ভিক্খু চ ভিক্খুনী চ নিদস্সনং। মরিচৰট্টিমহাৰিহারমহে কির দুট্ঠগামণি অভযমহারাজা মহাদানং পটিযাদেত্ৰা উভতোসঙ্ঘং পরিৰিসতি। তত্থ উণ্হযাগুযা দিন্নায সঙ্ঘনৰকসামণেরী অনাধারকস্স সত্তৰস্সিকসঙ্ঘনৰকসামণেরস্স দন্তৰলযং দত্ৰা সমুল্লাপং অকাসি, তে উভোপি উপসম্পজ্জিত্ৰা সট্ঠিৰস্সা হুত্ৰা পরতীরং গতা অঞ্ঞমঞ্ঞং সমুল্লাপেন পুব্বসঞ্ঞং পটিলভিত্ৰা তাৰদেৰ জাতসিনেহা সিক্খাপদানি ৰীতিক্কমিত্ৰা পারাজিকা অহেসুন্তি।

Aññamaññaṃ ālapanasamullapane uppannarāgo pana samullapanasaṃsaggo nāma. Bhikkhubhikkhunīhi saddhiṃ paribhogakaraṇe uppannarāgo sambhogasaṃsaggo nāma. Dvīsupi ca etesu maricavaṭṭivihāre bhikkhu ca bhikkhunī ca nidassanaṃ. Maricavaṭṭimahāvihāramahe kira duṭṭhagāmaṇi abhayamahārājā mahādānaṃ paṭiyādetvā ubhatosaṅghaṃ parivisati. Tattha uṇhayāguyā dinnāya saṅghanavakasāmaṇerī anādhārakassa sattavassikasaṅghanavakasāmaṇerassa dantavalayaṃ datvā samullāpaṃ akāsi, te ubhopi upasampajjitvā saṭṭhivassā hutvā paratīraṃ gatā aññamaññaṃ samullāpena pubbasaññaṃ paṭilabhitvā tāvadeva jātasinehā sikkhāpadāni vītikkamitvā pārājikā ahesunti.

এৰং পঞ্চৰিধে সংসগ্গে যেন কেনচি সংসগ্গেন জাতসংসগ্গস্স ভৰন্তি স্নেহা, পুরিমরাগপচ্চযা বলৰরাগো উপ্পজ্জতি। ততো স্নেহন্ৰযং দুক্খমিদং পহোতীতি তমেৰ স্নেহং অনুগচ্ছন্তং সন্দিট্ঠিকসম্পরাযিকসোকপরিদেৰাদিনানপ্পকারকং দুক্খমিদং পহোতি নিব্বত্ততি ভৰতি জাযতি। অপরে পন ‘‘আরম্মণে চিত্তৰোসগ্গো সংসগ্গো’’তি ভণন্তি। ততো স্নেহো স্নেহদুক্খন্তি।

Evaṃ pañcavidhe saṃsagge yena kenaci saṃsaggena jātasaṃsaggassa bhavanti snehā, purimarāgapaccayā balavarāgo uppajjati. Tato snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahotīti tameva snehaṃ anugacchantaṃ sandiṭṭhikasamparāyikasokaparidevādinānappakārakaṃ dukkhamidaṃ pahoti nibbattati bhavati jāyati. Apare pana ‘‘ārammaṇe cittavosaggo saṃsaggo’’ti bhaṇanti. Tato sneho snehadukkhanti.

এৰমত্থপ্পভেদং ইমং অড্ঢগাথং ৰত্ৰা সো পচ্চেকবুদ্ধো আহ – ‘‘স্ৰাহং যমিদং স্নেহন্ৰযং সোকাদিদুক্খং পহোতি, তস্স দুক্খস্স মূলং খনন্তো পচ্চেকসম্বোধিং অধিগতো’’তি। এৰং ৰুত্তে তে অমচ্চা আহংসু – ‘‘অম্হেহি দানি, ভন্তে, কিং কত্তব্ব’’ন্তি? ততো সো আহ – ‘‘তুম্হে ৰা অঞ্ঞে ৰা যো ইমম্হা দুক্খা মুচ্চিতুকামো, সো সব্বোপি আদীনৰং স্নেহজং পেক্খমানো, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পোতি। এত্থ চ যং তং ‘‘স্নেহন্ৰযং দুক্খমিদং পহোতী’’তি ৰুত্তং, তদেৰ সন্ধায ‘‘আদীনৰং স্নেহজং পেক্খমানো’’তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং। অথ ৰা যথাৰুত্তেন সংসগ্গেন সংসগ্গজাতস্স ভৰন্তি স্নেহা, স্নেহন্ৰযং দুক্খমিদং পহোতি, এৰং যথাভূতং আদীনৰং স্নেহজং পেক্খমানো অহং অধিগতোতি এৰম্পি অভিসম্বন্ধিত্ৰা চতুত্থপাদো পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ উদানৰসেন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো। ততো পরং সব্বং পুরিমগাথায ৰুত্তসদিসমেৰাতি (সু॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৩৬)।

Evamatthappabhedaṃ imaṃ aḍḍhagāthaṃ vatvā so paccekabuddho āha – ‘‘svāhaṃ yamidaṃ snehanvayaṃ sokādidukkhaṃ pahoti, tassa dukkhassa mūlaṃ khananto paccekasambodhiṃ adhigato’’ti. Evaṃ vutte te amaccā āhaṃsu – ‘‘amhehi dāni, bhante, kiṃ kattabba’’nti? Tato so āha – ‘‘tumhe vā aññe vā yo imamhā dukkhā muccitukāmo, so sabbopi ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappoti. Ettha ca yaṃ taṃ ‘‘snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahotī’’ti vuttaṃ, tadeva sandhāya ‘‘ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atha vā yathāvuttena saṃsaggena saṃsaggajātassa bhavanti snehā, snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti, evaṃ yathābhūtaṃ ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno ahaṃ adhigatoti evampi abhisambandhitvā catutthapādo pubbe vuttanayeneva udānavasena vuttoti veditabbo. Tato paraṃ sabbaṃ purimagāthāya vuttasadisamevāti (su. ni. aṭṭha. 1.36).

নিদ্দেসে অনুপ্পাদেতীতি রূপস্মিং অনুব্যঞ্জনং দিস্ৰা অল্লীযতি। অনুবন্ধতীতি রূপস্মিং স্নেহৰসেন বন্ধতি। ভৰন্তীতি হোন্তি। জাযন্তীতি উপ্পজ্জন্তি। নিব্বত্তন্তীতি ৰত্তন্তি। পাতুভৰন্তীতি পাকটা হোন্তি। সম্ভৰন্তি সঞ্জাযন্তি অভিনিব্বত্তন্তীতি তীণি উপসগ্গেন ৰড্ঢিতানি। ইতো পরং অট্ঠকৰগ্গে (মহানি॰ ১ আদযো) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং।

Niddese anuppādetīti rūpasmiṃ anubyañjanaṃ disvā allīyati. Anubandhatīti rūpasmiṃ snehavasena bandhati. Bhavantīti honti. Jāyantīti uppajjanti. Nibbattantīti vattanti. Pātubhavantīti pākaṭā honti. Sambhavanti sañjāyanti abhinibbattantīti tīṇi upasaggena vaḍḍhitāni. Ito paraṃ aṭṭhakavagge (mahāni. 1 ādayo) vuttanayeneva veditabbaṃ.

দুতিযগাথানিদ্দেসৰণ্ণনা।

Dutiyagāthāniddesavaṇṇanā.

১২৩. ততিযে মেত্তাযনৰসেন মিত্তা। সুহদভাৰেন সুহজ্জা। কেচি হি একন্তহিতকামতায মিত্তাৰ হোন্তি, ন সুহজ্জা। কেচি গমনাগমনট্ঠাননিসজ্জাসমুল্লাপাদীসু হদযসুখজননেন সুহজ্জাৰ হোন্তি, ন মিত্তা। কেচি তদুভযৰসেন সুহজ্জা চেৰ মিত্তা চ। তে দুৰিধা হোন্তি অগারিযা চ অনগারিযা চ। তত্থ অগারিযা তিৰিধা হোন্তি উপকারা সমানসুখদুক্খা অনুকম্পকাতি। অনগারিযা ৰিসেসেন অত্থক্খাযিনো । এৰং তে চতূহি চতূহি অঙ্গেহি সমন্নাগতা হোন্তি।

123. Tatiye mettāyanavasena mittā. Suhadabhāvena suhajjā. Keci hi ekantahitakāmatāya mittāva honti, na suhajjā. Keci gamanāgamanaṭṭhānanisajjāsamullāpādīsu hadayasukhajananena suhajjāva honti, na mittā. Keci tadubhayavasena suhajjā ceva mittā ca. Te duvidhā honti agāriyā ca anagāriyā ca. Tattha agāriyā tividhā honti upakārā samānasukhadukkhā anukampakāti. Anagāriyā visesena atthakkhāyino . Evaṃ te catūhi catūhi aṅgehi samannāgatā honti.

যথাহ –

Yathāha –

‘‘চতূহি খো, গহপতিপুত্ত, ঠানেহি উপকারো মিত্তো সুহদো ৰেদিতব্বো। পমত্তং রক্খতি, পমত্তস্স সাপতেয্যং রক্খতি, ভীতস্স সরণং হোতি, উপ্পন্নেসু কিচ্চকরণীযেসু তদ্দিগুণং ভোগং অনুপ্পদেতি (দী॰ নি॰ ৩.২৬১)।

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi upakāro mitto suhado veditabbo. Pamattaṃ rakkhati, pamattassa sāpateyyaṃ rakkhati, bhītassa saraṇaṃ hoti, uppannesu kiccakaraṇīyesu taddiguṇaṃ bhogaṃ anuppadeti (dī. ni. 3.261).

তথা –

Tathā –

‘‘চতূহি খো, গহপতিপুত্ত, ঠানেহি সমানসুখদুক্খো মিত্তো সুহদো ৰেদিতব্বো। গুয্হমস্স আচিক্খতি, গুয্হমস্স পরিগূহতি, আপদাসু ন ৰিজহতি, জীৰিতম্পিস্স অত্থায পরিচ্চত্তং হোতি (দী॰ নি॰ ৩.২৬২)।

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi samānasukhadukkho mitto suhado veditabbo. Guyhamassa ācikkhati, guyhamassa parigūhati, āpadāsu na vijahati, jīvitampissa atthāya pariccattaṃ hoti (dī. ni. 3.262).

তথা –

Tathā –

‘‘চতূহি খো, গহপতিপুত্ত, ঠানেহি অনুকম্পকো মিত্তো সুহদো ৰেদিতব্বো। অভৰেনস্স ন নন্দতি, ভৰেনস্স নন্দতি, অৰণ্ণং ভণমানং নিৰারেতি, ৰণ্ণং ভণমানং পসংসতি (দী॰ নি॰ ৩.২৬৪)।

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi anukampako mitto suhado veditabbo. Abhavenassa na nandati, bhavenassa nandati, avaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ nivāreti, vaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ pasaṃsati (dī. ni. 3.264).

তথা –

Tathā –

‘‘চতূহি খো, গহপতিপুত্ত, ঠানেহি অত্থক্খাযী মিত্তো সুহদো ৰেদিতব্বো। পাপা নিৰারেতি, কল্যাণে নিৰেসেতি, অস্সুতং সাৰেতি, সগ্গস্স মগ্গং আচিক্খতী’’তি (দী॰ নি॰ ৩.২৬৩)।

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi atthakkhāyī mitto suhado veditabbo. Pāpā nivāreti, kalyāṇe niveseti, assutaṃ sāveti, saggassa maggaṃ ācikkhatī’’ti (dī. ni. 3.263).

তেসু ইধ অগারিযা অধিপ্পেতা, অত্থতো পন সব্বেপি যুজ্জন্তি। তে মিত্তে সুহজ্জে। অনুকম্পমানোতি অনুদযমানো, তেসং সুখং উপসংহরিতুকামো দুক্খং অপহরিতুকামো।

Tesu idha agāriyā adhippetā, atthato pana sabbepi yujjanti. Te mitte suhajje. Anukampamānoti anudayamāno, tesaṃ sukhaṃ upasaṃharitukāmo dukkhaṃ apaharitukāmo.

হাপেতি অত্থন্তি দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থৰসেন তিৰিধং, তথা অত্তত্থপরত্থউভযত্থৰসেনাপি তিৰিধং অত্থং লদ্ধৰিনাসনেন অলদ্ধানুপ্পাদনেনাতি দ্ৰিধাপি হাপেতি ৰিনাসেতি। পটিবদ্ধচিত্তোতি ‘‘অহং ইমং ৰিনা ন জীৰামি, এসো মে গতি, এসো মে পরাযণ’’ন্তি এৰং অত্তানং নীচে ঠানে ঠপেন্তোপি পটিবদ্ধচিত্তো হোতি। ‘‘ইমে মং ৰিনা ন জীৰন্তি, অহং তেসং গতি, অহং তেসং পরাযণ’’ন্তি এৰং অত্তানং উচ্চে ঠানে ঠপেন্তোপি পটিবদ্ধচিত্তো হোতি। ইধ পন এৰং পটিবদ্ধচিত্তো অধিপ্পেতো।

Hāpetiatthanti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthavasena tividhaṃ, tathā attatthaparatthaubhayatthavasenāpi tividhaṃ atthaṃ laddhavināsanena aladdhānuppādanenāti dvidhāpi hāpeti vināseti. Paṭibaddhacittoti ‘‘ahaṃ imaṃ vinā na jīvāmi, eso me gati, eso me parāyaṇa’’nti evaṃ attānaṃ nīce ṭhāne ṭhapentopi paṭibaddhacitto hoti. ‘‘Ime maṃ vinā na jīvanti, ahaṃ tesaṃ gati, ahaṃ tesaṃ parāyaṇa’’nti evaṃ attānaṃ ucce ṭhāne ṭhapentopi paṭibaddhacitto hoti. Idha pana evaṃ paṭibaddhacitto adhippeto.

এতং ভযন্তি এতং অত্থহাপনভযং, অত্তনো সমাপত্তিহানিং সন্ধায ভণতি। সন্থৰেতি তিৰিধো সন্থৰো তণ্হাদিট্ঠিমিত্তসন্থৰৰসেন। তত্থ অট্ঠসতপ্পভেদাপি তণ্হা তণ্হাসন্থৰো, দ্ৰাসট্ঠিপ্পভেদাপি দিট্ঠি দিট্ঠিসন্থৰো, পটিবদ্ধচিত্ততায মিত্তানুকম্পনা মিত্তসন্থৰো। সো ইধ অধিপ্পেতো । তেন হিস্স সমাপত্তি পরিহীনা। তেনাহ – ‘‘এতং ভযং সন্থৰে পেক্খমানো’’তি। সেসং পুব্বসদিসমেৰাতি ৰেদিতব্বং। নিদ্দেসে ৰত্তব্বং নত্থি (সু॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৩৭; অপ॰ অট্ঠ॰ ১.১.৯৩-৯৪)।

Etaṃ bhayanti etaṃ atthahāpanabhayaṃ, attano samāpattihāniṃ sandhāya bhaṇati. Santhaveti tividho santhavo taṇhādiṭṭhimittasanthavavasena. Tattha aṭṭhasatappabhedāpi taṇhā taṇhāsanthavo, dvāsaṭṭhippabhedāpi diṭṭhi diṭṭhisanthavo, paṭibaddhacittatāya mittānukampanā mittasanthavo. So idha adhippeto . Tena hissa samāpatti parihīnā. Tenāha – ‘‘etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno’’ti. Sesaṃ pubbasadisamevāti veditabbaṃ. Niddese vattabbaṃ natthi (su. ni. aṭṭha. 1.37; apa. aṭṭha. 1.1.93-94).

ততিযগাথানিদ্দেসৰণ্ণনা।

Tatiyagāthāniddesavaṇṇanā.

১২৪. চতুত্থে ৰংসোতি ৰেল়ু। ৰিসালোতি ৰিত্থিণ্ণো। -কারো অৰধারণত্থো, এৰকারো ৰা অযং। সন্ধিৰসেনেত্থ -কারো নট্ঠো। তস্স পরপদেন সম্বন্ধো, তং পচ্ছা যোজেস্সাম। যথাতি পটিভাগে। ৰিসত্তোতি লগ্গো জটিতো সংসিব্বিতো। পুত্তেসু দারেসু চাতি পুত্তধীতুভরিযাসু। যা অপেক্খাতি যা তণ্হা যো স্নেহো । ৰংসক্কল়ীরোৰ অসজ্জমানোতি ৰংসকল়ীরো ৰিয অলগ্গমানো। কিং ৰুত্তং হোতি? যথা ৰংসো ৰিসালো ৰিসত্তো এৰ হোতি, পুত্তেসু চ দারেসু চ যা অপেক্খা, সাপি এৰং তানি ৰত্থূনি সংসিব্বিত্ৰা ঠিতত্তা ৰিসত্তা এৰ। স্ৰাহং তায অপেক্খায অপেক্খৰা ৰিসালো ৰংসো ৰিয ৰিসত্তোতি এৰং অপেক্খায আদীনৰং দিস্ৰা তং অপেক্খং মগ্গঞাণেন ছিন্দন্তো অযং ৰংসকল়ীরোৰ রূপাদীসু ৰা দিট্ঠাদীসু ৰা লাভাদীসু ৰা কামভৰাদীসু ৰা তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন অসজ্জমানো পচ্চেকসম্বোধিং অধিগতোতি। সেসং পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বং। ইমাযপি নিদ্দেসে অতিরেকং নত্থি (সু॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৩৮)।

124. Catutthe vaṃsoti veḷu. Visāloti vitthiṇṇo. Va-kāro avadhāraṇattho, evakāro vā ayaṃ. Sandhivasenettha e-kāro naṭṭho. Tassa parapadena sambandho, taṃ pacchā yojessāma. Yathāti paṭibhāge. Visattoti laggo jaṭito saṃsibbito. Puttesu dāresu cāti puttadhītubhariyāsu. Yā apekkhāti yā taṇhā yo sneho . Vaṃsakkaḷīrova asajjamānoti vaṃsakaḷīro viya alaggamāno. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā vaṃso visālo visatto eva hoti, puttesu ca dāresu ca yā apekkhā, sāpi evaṃ tāni vatthūni saṃsibbitvā ṭhitattā visattā eva. Svāhaṃ tāya apekkhāya apekkhavā visālo vaṃso viya visattoti evaṃ apekkhāya ādīnavaṃ disvā taṃ apekkhaṃ maggañāṇena chindanto ayaṃ vaṃsakaḷīrova rūpādīsu vā diṭṭhādīsu vā lābhādīsu vā kāmabhavādīsu vā taṇhāmānadiṭṭhivasena asajjamāno paccekasambodhiṃ adhigatoti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Imāyapi niddese atirekaṃ natthi (su. ni. aṭṭha. 1.38).

চতুত্থগাথানিদ্দেসৰণ্ণনা।

Catutthagāthāniddesavaṇṇanā.

১২৫. পঞ্চমে মিগোতি সব্বেসং আরঞ্ঞিকচতুপ্পদানং এৰ এতং অধিৰচনং। ইধ পন পসদমিগো অধিপ্পেতো। অরঞ্ঞম্হীতি গামঞ্চ গামূপচারঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসং অরঞ্ঞং, ইধ পন উয্যানং অধিপ্পেতং, তস্মা ‘‘উয্যানম্হী’’তি ৰুত্তং হোতি। যথাতি পটিভাগে। অবদ্ধোতি রজ্জুবন্ধনাদীসু যেন কেনচি অবদ্ধো। এতেন ৰিস্সট্ঠচরিযং দীপেতি। যেনিচ্ছকং গচ্ছতি গোচরাযাতি যেন দিসাভাগেন গন্তুং ইচ্ছতি, তেন গোচরত্থং গচ্ছতি। তস্মা তত্থ যত্তকং ইচ্ছতি গন্তুং, তত্তকং গচ্ছতি। যং ইচ্ছতি খাদিতুং, তং খাদতীতি দীপেতি। ৰিঞ্ঞূ নরোতি পণ্ডিতপুরিসো। সেরিতন্তি সচ্ছন্দৰুত্তিতং অপরাযত্তভাৰং। পেক্খমানোতি পঞ্ঞাচক্খুনা ওলোকযমানো। অথ ৰা ধম্মসেরিতং পুগ্গলসেরিতঞ্চ। লোকুত্তরধম্মা হি কিলেসৰসং অগমনতো সেরিনো তেহি সমন্নাগতা পুগ্গলা চ, তেসং ভাৰনিদ্দেসো সেরিতং পেক্খমানোতি। কিং ৰুত্তং হোতি? মিগো অরঞ্ঞম্হি যথা অবদ্ধো, যেনিচ্ছকং গচ্ছতি গোচরায। কদা নু খো অহম্পি তণ্হাবন্ধনং ছিন্দিত্ৰা এৰং গচ্ছেয্যন্তি ইতি মে তুম্হেহি ইতো চিতো চ পরিৰারেত্ৰা ঠিতেহি বদ্ধস্স যেনিচ্ছকং গন্তুং অলভন্তস্স তস্মিং যেনিচ্ছকগমনাভাৰে আদীনৰং যেনিচ্ছকগমনে আনিসংসং দিস্ৰা অনুক্কমেন সমথৰিপস্সনাপারিপূরিং অগমিং। ততো পচ্চেকবোধিং অধিগতোম্হি। তস্মা অঞ্ঞোপি ৰিঞ্ঞূ নরো সেরিতং পেক্খমানো, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পোতি (সু॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৩৯ আদযো)।

125. Pañcame migoti sabbesaṃ āraññikacatuppadānaṃ eva etaṃ adhivacanaṃ. Idha pana pasadamigo adhippeto. Araññamhīti gāmañca gāmūpacārañca ṭhapetvā avasesaṃ araññaṃ, idha pana uyyānaṃ adhippetaṃ, tasmā ‘‘uyyānamhī’’ti vuttaṃ hoti. Yathāti paṭibhāge. Abaddhoti rajjubandhanādīsu yena kenaci abaddho. Etena vissaṭṭhacariyaṃ dīpeti. Yenicchakaṃ gacchati gocarāyāti yena disābhāgena gantuṃ icchati, tena gocaratthaṃ gacchati. Tasmā tattha yattakaṃ icchati gantuṃ, tattakaṃ gacchati. Yaṃ icchati khādituṃ, taṃ khādatīti dīpeti. Viññū naroti paṇḍitapuriso. Seritanti sacchandavuttitaṃ aparāyattabhāvaṃ. Pekkhamānoti paññācakkhunā olokayamāno. Atha vā dhammaseritaṃ puggalaseritañca. Lokuttaradhammā hi kilesavasaṃ agamanato serino tehi samannāgatā puggalā ca, tesaṃ bhāvaniddeso seritaṃ pekkhamānoti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Migo araññamhi yathā abaddho, yenicchakaṃ gacchati gocarāya. Kadā nu kho ahampi taṇhābandhanaṃ chinditvā evaṃ gaccheyyanti iti me tumhehi ito cito ca parivāretvā ṭhitehi baddhassa yenicchakaṃ gantuṃ alabhantassa tasmiṃ yenicchakagamanābhāve ādīnavaṃ yenicchakagamane ānisaṃsaṃ disvā anukkamena samathavipassanāpāripūriṃ agamiṃ. Tato paccekabodhiṃ adhigatomhi. Tasmā aññopi viññū naro seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappoti (su. ni. aṭṭha. 1.39 ādayo).

পঞ্চমগাথানিদ্দেসৰণ্ণনা।

Pañcamagāthāniddesavaṇṇanā.

১২৬. ছট্ঠে অযং পিণ্ডত্থো – সহাযমজ্ঝে ঠিতস্স দিৰাসেয্যসঙ্খাতে ৰাসে চ মহাউপট্ঠানসঙ্খাতে ঠানে চ উয্যানগমনসঙ্খাতে গমনে চ জনপদচারিকসঙ্খাতায চারিকায চ ‘‘ইদং মে সুণ, ইদং মে দেহী’’তিআদিনা নযেন তথা তথা আমন্তনা হোতি, তস্মা অহং তত্থ তত্থ নিব্বিজ্জিত্ৰা যাযং অরিযজনসেৰিতা অনেকানিসংসা একন্তসুখা, এৰং সন্তেপি লোভাভিভূতেহি সব্বকাপুরিসেহি অনভিজ্ঝিতা অপত্থিতা পব্বজ্জা, তং অনভিজ্ঝিতং পরেসং অৰসৰত্তনেন ভব্বপুগ্গলৰসেনেৰ চ সেরিতং পেক্খমানো ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা অনুক্কমেন পচ্চেকসম্বোধিং অধিগতোতি। সেসং ৰুত্তনযমেৰ (সু॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৩৯-৪২)।

126. Chaṭṭhe ayaṃ piṇḍattho – sahāyamajjhe ṭhitassa divāseyyasaṅkhāte vāse ca mahāupaṭṭhānasaṅkhāte ṭhāne ca uyyānagamanasaṅkhāte gamane ca janapadacārikasaṅkhātāya cārikāya ca ‘‘idaṃ me suṇa, idaṃ me dehī’’tiādinā nayena tathā tathā āmantanā hoti, tasmā ahaṃ tattha tattha nibbijjitvā yāyaṃ ariyajanasevitā anekānisaṃsā ekantasukhā, evaṃ santepi lobhābhibhūtehi sabbakāpurisehi anabhijjhitā apatthitā pabbajjā, taṃ anabhijjhitaṃ paresaṃ avasavattanena bhabbapuggalavaseneva ca seritaṃ pekkhamāno vipassanaṃ ārabhitvā anukkamena paccekasambodhiṃ adhigatoti. Sesaṃ vuttanayameva (su. ni. aṭṭha. 1.39-42).

ছট্ঠগাথানিদ্দেসৰণ্ণনা।

Chaṭṭhagāthāniddesavaṇṇanā.

১২৭. সত্তমে খিড্ডাতি কীল়না। সা দুৰিধা হোতি কাযিকা চ ৰাচসিকা চ। তত্থ কাযিকা নাম হত্থীহিপি কীল়ন্তি, অস্সেহিপি রথেহিপি ধনূহিপি থরূহিপীতি এৰমাদি। ৰাচসিকা নাম গীতং সিলোকভণনং মুখভেরিকন্তি এৰমাদি। রতীতি পঞ্চকামগুণরতি। ৰিপুলন্তি যাৰ অট্ঠিমিঞ্জং আহচ্চ ঠানেন সকলত্তভাৰব্যাপকং। সেসং পাকটমেৰ। অনুসন্ধিযোজনাপি চেত্থ সংসগ্গগাথায ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা (সু॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৪১)।

127. Sattame khiḍḍāti kīḷanā. Sā duvidhā hoti kāyikā ca vācasikā ca. Tattha kāyikā nāma hatthīhipi kīḷanti, assehipi rathehipi dhanūhipi tharūhipīti evamādi. Vācasikā nāma gītaṃ silokabhaṇanaṃ mukhabherikanti evamādi. Ratīti pañcakāmaguṇarati. Vipulanti yāva aṭṭhimiñjaṃ āhacca ṭhānena sakalattabhāvabyāpakaṃ. Sesaṃ pākaṭameva. Anusandhiyojanāpi cettha saṃsaggagāthāya vuttanayeneva veditabbā (su. ni. aṭṭha. 1.41).

সত্তমগাথানিদ্দেসৰণ্ণনা।

Sattamagāthāniddesavaṇṇanā.

১২৮. অট্ঠমে চাতুদ্দিসোতি চতূসু দিসাসু যথাসুখৰিহারী, ‘‘একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতী’’তিআদিনা (দী॰ নি॰ ১.৫৫৬; ৩.৩০৮; অ॰ নি॰ ৪.১২৫; ৰিভ॰ ৬৪৩; চূল়নি॰ খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২৮) ৰা নযেন ব্রহ্মৰিহারভাৰনাফরিতা চতস্সো দিসা অস্স সন্তীতিপি চাতুদ্দিসো। তাসু দিসাসু কত্থচি সত্তে ৰা সঙ্খারে ৰা ভযেন ন পটিহঞ্ঞতীতি অপ্পটিঘোসন্তুস্সমানোতি দ্ৰাদসৰিধস্স সন্তোসস্স ৰসেন সন্তুস্সকো। ইতরীতরেনাতি উচ্চাৰচেন পচ্চযেন। পরিস্সযানং সহিতা অছম্ভীতি এত্থ পরিস্সযন্তি কাযচিত্তানি, পরিহাপেন্তি ৰা তেসং সম্পত্তিং, তানি ৰা পটিচ্চ সযন্তীতি পরিস্সযা, বাহিরানং সীহব্যগ্ঘাদীনং অব্ভন্তরানঞ্চ কামচ্ছন্দাদীনং কাযচিত্তুপদ্দৰানং এতং অধিৰচনং। তে পরিস্সযে অধিৰাসনখন্তিযা চ ৰীরিযাদীহি চ ধম্মেহি সহতীতি পরিস্সযানং সহিতা। থদ্ধভাৰকরভযাভাৰেন অছম্ভী। কিং ৰুত্তং হোতি? যথা তে চত্তারো সমণা, এৰং ইতরীতরেন পচ্চযেন সন্তুস্সমানো এত্থ পটিপত্তিপদট্ঠানে সন্তোসে ঠিতো চতূসু দিসাসু মেত্তাদিভাৰনায চাতুদ্দিসো, সত্তসঙ্খারেসু পটিহননকরভযাভাৰেন অপ্পটিঘো চ হোতি। সো চাতুদ্দিসত্তা ৰুত্তপ্পকারানং পরিস্সযানং সহিতা, অপ্পটিঘত্তা অছম্ভী চ হোতীতি এতং পটিপত্তিগুণং দিস্ৰা যোনিসো পটিপজ্জিত্ৰা পচ্চেকসম্বোধিং অধিগতোম্হীতি।

128. Aṭṭhame cātuddisoti catūsu disāsu yathāsukhavihārī, ‘‘ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (dī. ni. 1.556; 3.308; a. ni. 4.125; vibha. 643; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 128) vā nayena brahmavihārabhāvanāpharitā catasso disā assa santītipi cātuddiso. Tāsu disāsu katthaci satte vā saṅkhāre vā bhayena na paṭihaññatīti appaṭigho. Santussamānoti dvādasavidhassa santosassa vasena santussako. Itarītarenāti uccāvacena paccayena. Parissayānaṃ sahitā achambhīti ettha parissayanti kāyacittāni, parihāpenti vā tesaṃ sampattiṃ, tāni vā paṭicca sayantīti parissayā, bāhirānaṃ sīhabyagghādīnaṃ abbhantarānañca kāmacchandādīnaṃ kāyacittupaddavānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Te parissaye adhivāsanakhantiyā ca vīriyādīhi ca dhammehi sahatīti parissayānaṃ sahitā. Thaddhabhāvakarabhayābhāvena achambhī. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā te cattāro samaṇā, evaṃ itarītarena paccayena santussamāno ettha paṭipattipadaṭṭhāne santose ṭhito catūsu disāsu mettādibhāvanāya cātuddiso, sattasaṅkhāresu paṭihananakarabhayābhāvena appaṭigho ca hoti. So cātuddisattā vuttappakārānaṃ parissayānaṃ sahitā, appaṭighattā achambhī ca hotīti etaṃ paṭipattiguṇaṃ disvā yoniso paṭipajjitvā paccekasambodhiṃ adhigatomhīti.

অথ ৰা তে সমণা ৰিয সন্তুস্সমানো ইতরীতরেন ৰুত্তনযেনেৰ চাতুদ্দিসো হোতীতি ঞত্ৰা এৰং চাতুদ্দিসভাৰং পত্থযন্তো যোনিসো পটিপজ্জিত্ৰা অধিগতোম্হি। তস্মা অঞ্ঞোপি ঈদিসং ঠানং পত্থযমানো চাতুদ্দিসতায পরিস্সযানং সহিতা অপ্পটিঘতায চ অছম্ভী হুত্ৰা একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পোতি (সু॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৪২)।

Atha vā te samaṇā viya santussamāno itarītarena vuttanayeneva cātuddiso hotīti ñatvā evaṃ cātuddisabhāvaṃ patthayanto yoniso paṭipajjitvā adhigatomhi. Tasmā aññopi īdisaṃ ṭhānaṃ patthayamāno cātuddisatāya parissayānaṃ sahitā appaṭighatāya ca achambhī hutvā eko care khaggavisāṇakappoti (su. ni. aṭṭha. 1.42).

নিদ্দেসে মেত্তাতি অত্থতো তাৰ মিজ্জতীতি মেত্তা, সিনেহতীতি অত্থো। মিত্তে ৰা ভৰা, মিত্তস্স ৰা এসা পৰত্তীতিপি মেত্তা। মেত্তাসহগতেনাতি মেত্তায সমন্নাগতেন। চেতসাতি চিত্তেন। একং দিসন্তি একিস্সা দিসায পঠমপরিগ্গহিতং সত্তং উপাদায একং দিসং পরিযাপন্নসত্তফরণৰসেন ৰুত্তং। ফরিত্ৰাতি ফুসিত্ৰা আরম্মণং কত্ৰা। ৰিহরতীতি ব্রহ্মৰিহারাধিট্ঠিতং ইরিযাপথৰিহারং পৰত্তেতি। তথা দুতিযন্তি যথা পুরত্থিমাদীসু দিসাসু যং কিঞ্চি একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি, তথেৰ তদনন্তরং দুতিযং ততিযং চতুত্থঞ্চাতি অত্থো।

Niddese mettāti atthato tāva mijjatīti mettā, sinehatīti attho. Mitte vā bhavā, mittassa vā esā pavattītipi mettā. Mettāsahagatenāti mettāya samannāgatena. Cetasāti cittena. Ekaṃ disanti ekissā disāya paṭhamapariggahitaṃ sattaṃ upādāya ekaṃ disaṃ pariyāpannasattapharaṇavasena vuttaṃ. Pharitvāti phusitvā ārammaṇaṃ katvā. Viharatīti brahmavihārādhiṭṭhitaṃ iriyāpathavihāraṃ pavatteti. Tathā dutiyanti yathā puratthimādīsu disāsu yaṃ kiñci ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tatheva tadanantaraṃ dutiyaṃ tatiyaṃ catutthañcāti attho.

ইতি উদ্ধন্তি এতেনেৰ চ নযেন উপরিমং দিসন্তি ৰুত্তং হোতি। অধো তিরিযন্তি অধোদিসম্পি তিরিযং দিসম্পি এৰমেৰ। তত্থ চ অধোতি হেট্ঠা। তিরিযন্তি অনুদিসা। এৰং সব্বদিসাসু অস্সমণ্ডলে অস্সমিৰ মেত্তাসহগতং চিত্তং সারেতিপি পচ্চাসারেতিপীতি। এত্তাৰতা একমেকং দিসং পরিগ্গহেত্ৰা ওধিসো মেত্তাফরণং দস্সিতং। সব্বধীতিআদি পন অনোধিসো দস্সনত্থং ৰুত্তং। তত্থ সব্বধীতি সব্বত্থ। সব্বত্ততাযাতি সব্বেসু হীনমজ্ঝিমউক্কট্ঠমিত্তসপত্তমজ্ঝত্তানিপ্পভেদেসু অত্ততায, ‘‘অযং পরসত্তো’’তি ৰিভাগং অকত্ৰা অত্তসমতাযাতি ৰুত্তং হোতি।

Iti uddhanti eteneva ca nayena uparimaṃ disanti vuttaṃ hoti. Adho tiriyanti adhodisampi tiriyaṃ disampi evameva. Tattha ca adhoti heṭṭhā. Tiriyanti anudisā. Evaṃ sabbadisāsu assamaṇḍale assamiva mettāsahagataṃ cittaṃ sāretipi paccāsāretipīti. Ettāvatā ekamekaṃ disaṃ pariggahetvā odhiso mettāpharaṇaṃ dassitaṃ. Sabbadhītiādi pana anodhiso dassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha sabbadhīti sabbattha. Sabbattatāyāti sabbesu hīnamajjhimaukkaṭṭhamittasapattamajjhattānippabhedesu attatāya, ‘‘ayaṃ parasatto’’ti vibhāgaṃ akatvā attasamatāyāti vuttaṃ hoti.

অথ ৰা সব্বত্ততাযাতি সব্বেন চিত্তভাৰেন, ঈসকম্পি বহি অৰিক্খিপমানোতি ৰুত্তং হোতি। সব্বাৰন্তন্তি সব্বসত্তৰন্তং, সব্বসত্তযুত্তন্তি অত্থো। লোকন্তি সত্তলোকং। ৰিপুলেনাতি এৰমাদিপরিযাযদস্সনতো পনেত্থ পুন ‘‘মেত্তাসহগতেনা’’তি ৰুত্তং। যস্মা ৰা এত্থ ওধিসো ফরণে ৰিয পুন তথা-সদ্দো ইতি-সদ্দো ৰা ন ৰুত্তো, তস্মা পুন ‘‘মেত্তাসহগতেন চেতসা’’তি ৰুত্তং। নিগমনৰসেন ৰা এতং ৰুত্তং। ৰিপুলেনাতি এত্থ চ ফরণৰসেন ৰিপুলতা দট্ঠব্বা। ভূমিৰসেন পন তং মহগ্গতং। পগুণৰসেন অপ্পমাণসত্তারম্মণৰসেন চ অপ্পমাণং। ব্যাপাদপচ্চত্থিকপ্পহানেন অৰেরং। দোমনস্সপ্পহানেন অব্যাপজ্জং। নিদ্দুক্খন্তি ৰুত্তং হোতি (ৰিসুদ্ধি॰ ১.২৫৪)। করুণা হেট্ঠা ৰুত্তত্থাযেৰ। মোদন্তি তায তংসমঙ্গিনো, সযং ৰা মোদতি, মোদনমত্তমেৰ ৰা সাতি মুদিতা। ‘‘অৰেরা হোন্তূ’’তিআদিব্যাপাদপ্পহানেন মজ্ঝত্তভাৰূপগমনেন চ উপেক্খতীতি উপেক্খা

Atha vā sabbattatāyāti sabbena cittabhāvena, īsakampi bahi avikkhipamānoti vuttaṃ hoti. Sabbāvantanti sabbasattavantaṃ, sabbasattayuttanti attho. Lokanti sattalokaṃ. Vipulenāti evamādipariyāyadassanato panettha puna ‘‘mettāsahagatenā’’ti vuttaṃ. Yasmā vā ettha odhiso pharaṇe viya puna tathā-saddo iti-saddo vā na vutto, tasmā puna ‘‘mettāsahagatena cetasā’’ti vuttaṃ. Nigamanavasena vā etaṃ vuttaṃ. Vipulenāti ettha ca pharaṇavasena vipulatā daṭṭhabbā. Bhūmivasena pana taṃ mahaggataṃ. Paguṇavasena appamāṇasattārammaṇavasena ca appamāṇaṃ. Byāpādapaccatthikappahānena averaṃ. Domanassappahānena abyāpajjaṃ. Niddukkhanti vuttaṃ hoti (visuddhi. 1.254). Karuṇā heṭṭhā vuttatthāyeva. Modanti tāya taṃsamaṅgino, sayaṃ vā modati, modanamattameva vā sāti muditā. ‘‘Averā hontū’’tiādibyāpādappahānena majjhattabhāvūpagamanena ca upekkhatīti upekkhā.

লক্খণাদিতো পনেত্থ হিতাকারপ্পৰত্তিলক্খণা মেত্তা, হিতূপসংহাররসা , আঘাতৰিনযপচ্চুপট্ঠানা, সত্তানং মনাপভাৰদস্সনপদট্ঠানা। ব্যাপাদূপসমো এতিস্সা সম্পত্তি, সিনেহসম্ভৰো ৰিপত্তি। দুক্খাপনযনাকারপ্পৰত্তিলক্খণা করুণা, পরদুক্খাসহনরসা, অৰিহিংসাপচ্চুপট্ঠানা, দুক্খাভিভূতানং অনাথভাৰদস্সনপদট্ঠানা। ৰিহিংসূপসমো তস্সা সম্পত্তি, সোকসম্ভৰো ৰিপত্তি। পমোদলক্খণা মুদিতা, অনিস্সাযনরসা, অরতিৰিঘাতপচ্চুপট্ঠানা, সত্তানং সম্পত্তিদস্সনপদট্ঠানা। অরতিৰূপসমো তস্সা সম্পত্তি, পহানসম্ভৰো ৰিপত্তি। সত্তেসু মজ্ঝত্তাকারপ্পৰত্তিলক্খণা উপেক্খা, সত্তেসু সমভাৰদস্সনরসা, পটিঘানুনযৰূপসমপচ্চুপট্ঠানা , ‘‘কম্মস্সকা সত্তা, তে কস্স রুচিযা সুখিতা ৰা ভৰিস্সন্তি, দুক্খতো ৰা মুচ্চিস্সন্তি, পত্তসম্পত্তিতো ৰা ন পরিহাযিস্সন্তী’’তি এৰং পৰত্তকম্মস্সকতাদস্সনপদট্ঠানা। পটিঘানুনযৰূপসমো তস্সা সম্পত্তি, গেহস্সিতায অঞ্ঞাণুপেক্খায সম্ভৰো ৰিপত্তি।

Lakkhaṇādito panettha hitākārappavattilakkhaṇā mettā, hitūpasaṃhārarasā , āghātavinayapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamo etissā sampatti, sinehasambhavo vipatti. Dukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā karuṇā, paradukkhāsahanarasā, avihiṃsāpaccupaṭṭhānā, dukkhābhibhūtānaṃ anāthabhāvadassanapadaṭṭhānā. Vihiṃsūpasamo tassā sampatti, sokasambhavo vipatti. Pamodalakkhaṇā muditā, anissāyanarasā, arativighātapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ sampattidassanapadaṭṭhānā. Arativūpasamo tassā sampatti, pahānasambhavo vipatti. Sattesu majjhattākārappavattilakkhaṇā upekkhā, sattesu samabhāvadassanarasā, paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā , ‘‘kammassakā sattā, te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissanti, dukkhato vā muccissanti, pattasampattito vā na parihāyissantī’’ti evaṃ pavattakammassakatādassanapadaṭṭhānā. Paṭighānunayavūpasamo tassā sampatti, gehassitāya aññāṇupekkhāya sambhavo vipatti.

তত্থ সন্তুট্ঠো হোতীতি পচ্চযসন্তোসৰসেন সন্তুট্ঠো হোতি। ইতরীতরেন চীৰরেনাতি ন থূলসুখুমলূখপণীতথিরজিণ্ণানং যেন কেনচি চীৰরেন, অথ খো যথালদ্ধানং ইতরীতরেন যেন কেনচি সন্তুট্ঠো হোতীতি অত্থো। চীৰরস্মিঞ্হি তযো সন্তোসা – যথালাভসন্তোসো, যথাবলসন্তোসো, যথাসারুপ্পসন্তোসোতি। পিণ্ডপাতাদীসুপি এসেৰ নযো। ইতি ইমে তযো সন্তোসে সন্ধায ‘‘সন্তুট্ঠো হোতি ইতরীতরেন চীৰরেন। যথালদ্ধাদীসু যেন কেনচি চীৰরেন সন্তুট্ঠো হোতী’’তি ৰুত্তং।

Tattha santuṭṭho hotīti paccayasantosavasena santuṭṭho hoti. Itarītarena cīvarenāti na thūlasukhumalūkhapaṇītathirajiṇṇānaṃ yena kenaci cīvarena, atha kho yathāladdhānaṃ itarītarena yena kenaci santuṭṭho hotīti attho. Cīvarasmiñhi tayo santosā – yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti. Piṇḍapātādīsupi eseva nayo. Iti ime tayo santose sandhāya ‘‘santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena. Yathāladdhādīsu yena kenaci cīvarena santuṭṭho hotī’’ti vuttaṃ.

এত্থ চ চীৰরং জানিতব্বং, চীৰরখেত্তং জানিতব্বং, পংসুকূলং জানিতব্বং, চীৰরসন্তোসো জানিতব্বো, চীৰরপটিসংযুত্তানি ধুতঙ্গানি জানিতব্বানি। তত্থ চীৰরং জানিতব্বন্তি খোমাদীনি ছ চীৰরানি দুকূলাদীনি ছ অনুলোমচীৰরানিপি জানিতব্বানি। ইমানি দ্ৰাদস কপ্পিযচীৰরানি। কুসচীরং ৰাকচীরং ফলকচীরং কেসকম্বলং ৰাল়কম্বলং পোত্থকো চম্মং উলূকপক্খং রুক্খদুস্সং লতাদুস্সং এরকদুস্সং কদলিদুস্সং ৰেল়ুদুস্সন্তি এৰমাদীনি পন অকপ্পিযচীৰরানি।

Ettha ca cīvaraṃ jānitabbaṃ, cīvarakhettaṃ jānitabbaṃ, paṃsukūlaṃ jānitabbaṃ, cīvarasantoso jānitabbo, cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni jānitabbāni. Tattha cīvaraṃ jānitabbanti khomādīni cha cīvarāni dukūlādīni cha anulomacīvarānipi jānitabbāni. Imāni dvādasa kappiyacīvarāni. Kusacīraṃ vākacīraṃ phalakacīraṃ kesakambalaṃ vāḷakambalaṃ potthako cammaṃ ulūkapakkhaṃ rukkhadussaṃ latādussaṃ erakadussaṃ kadalidussaṃ veḷudussanti evamādīni pana akappiyacīvarāni.

চীৰরখেত্তন্তি ‘‘সঙ্ঘতো ৰা গণতো ৰা ঞাতিতো ৰা মিত্ততো ৰা অত্তনো ৰা ধনেন পংসুকূলং ৰা’’তি এৰং উপ্পজ্জনতো ছ খেত্তানি, অট্ঠন্নঞ্চ মাতিকানং ৰসেন অট্ঠ খেত্তানি জানিতব্বানি।

Cīvarakhettanti ‘‘saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vā’’ti evaṃ uppajjanato cha khettāni, aṭṭhannañca mātikānaṃ vasena aṭṭha khettāni jānitabbāni.

পংসুকূলন্তি সোসানিকং পাপণিকং রথিযং সঙ্কারকূটং সোত্থিযং সিনানং তিত্থং গতপচ্চাগতং অগ্গিডড্ঢং গোখাযিতং উপচিকাখাযিতং উন্দূরখাযিতং অন্তচ্ছিন্নং দসচ্ছিন্নং ধজাহটং থূপং সমণচীৰরং সামুদ্দিযং আভিসেকিযং পন্থিকং ৰাতাহটং ইদ্ধিমযং দেৰদত্তিযন্তি তেৰীসতি পংসুকূলানি ৰেদিতব্বানি। এত্থ চ সোত্থিযন্তি গব্ভমলহরণং। গতপচ্চাগতন্তি মতকসরীরং পারুপিত্ৰা সুসানং নেত্ৰা আনীতচীৰরং। ধজাহটন্তি ধজং উস্সাপেত্ৰা ততো আনীতং। থূপন্তি ৰম্মিকে পূজিতচীৰরং। সামুদ্দিযন্তি সমুদ্দৰীচীহি থলং পাপিতং। পন্থিকন্তি পন্থং গচ্ছন্তেহি চোরভযেন পাসাণেহি কোট্টেত্ৰা পারুতচীৰরং। ইদ্ধিমযন্তি এহিভিক্খুচীৰরং। সেসং পাকটমেৰ।

Paṃsukūlanti sosānikaṃ pāpaṇikaṃ rathiyaṃ saṅkārakūṭaṃ sotthiyaṃ sinānaṃ titthaṃ gatapaccāgataṃ aggiḍaḍḍhaṃ gokhāyitaṃ upacikākhāyitaṃ undūrakhāyitaṃ antacchinnaṃ dasacchinnaṃ dhajāhaṭaṃ thūpaṃ samaṇacīvaraṃ sāmuddiyaṃ ābhisekiyaṃ panthikaṃ vātāhaṭaṃ iddhimayaṃ devadattiyanti tevīsati paṃsukūlāni veditabbāni. Ettha ca sotthiyanti gabbhamalaharaṇaṃ. Gatapaccāgatanti matakasarīraṃ pārupitvā susānaṃ netvā ānītacīvaraṃ. Dhajāhaṭanti dhajaṃ ussāpetvā tato ānītaṃ. Thūpanti vammike pūjitacīvaraṃ. Sāmuddiyanti samuddavīcīhi thalaṃ pāpitaṃ. Panthikanti panthaṃ gacchantehi corabhayena pāsāṇehi koṭṭetvā pārutacīvaraṃ. Iddhimayanti ehibhikkhucīvaraṃ. Sesaṃ pākaṭameva.

চীৰরসন্তোসোতি ৰীসতি চীৰরসন্তোসা – চীৰরে ৰিতক্কসন্তোসো গমনসন্তোসো পরিযেসনসন্তোসো পটিলাভসন্তোসো মত্তপটিগ্গহণসন্তোসো লোলুপ্পৰিৰজ্জনসন্তোসো যথালাভসন্তোসো যথাবলসন্তোসো যথাসারুপ্পসন্তোসো উদকসন্তোসো ধোৰনসন্তোসো করণসন্তোসো পরিমাণসন্তোসো সুত্তসন্তোসো সিব্বনসন্তোসো রজনসন্তোসো কপ্পসন্তোসো পরিভোগসন্তোসো সন্নিধিপরিৰজ্জনসন্তোসো ৰিস্সজ্জনসন্তোসোতি। তত্থ সাদকভিক্খুনো তেমাসং নিবদ্ধৰাসং ৰসিত্ৰা একমাসমত্তং ৰিতক্কিতুং ৰট্টতি। সো হি পৰারেত্ৰা চীৰরমাসে চীৰরং করোতি। পংসুকূলিকো অদ্ধমাসেনেৰ করোতি। ইদং মাসদ্ধমাসমত্তং ৰিতক্কনং ৰিতক্কসন্তোসো। চীৰরত্থায গচ্ছন্তস্স পন ‘‘কত্থ লভিস্সামী’’তি অচিন্তেত্ৰা কম্মট্ঠানসীসেনেৰ গমনং গমনসন্তোসো নাম। পরিযেসন্তস্স পন যেন ৰা তেন ৰা সদ্ধিং অপরিযেসিত্ৰা লজ্জিং পেসলভিক্খুং গহেত্ৰা পরিযেসনং পরিযেসনসন্তোসো নাম। এৰং পরিযেসন্তস্স আহরিযমানং চীৰরং দূরতোৰ দিস্ৰা ‘‘এতং মনাপং ভৰিস্সতি, এতং অমনাপ’’ন্তি এৰং অৰিতক্কেত্ৰা থূলসুখুমাদীসু যথালদ্ধেনেৰ সন্তুস্সনং পটিলাভসন্তোসো নাম। এৰং লদ্ধং গণ্হন্তস্সাপি ‘‘এত্তকং দুপট্টস্স ভৰিস্সতি, এত্তকং একপট্টস্সা’’তি অত্তনো পহোনকমত্তেনেৰ সন্তুস্সনং মত্তপটিগ্গহণসন্তোসো নাম। চীৰরং পরিযেসন্তস্স পন ‘‘অসুকস্স ঘরদ্ৰারে মনাপং লভিস্সামী’’তি অচিন্তেত্ৰা দ্ৰারপটিপাটিযা চরণং লোলুপ্পৰিৰজ্জনসন্তোসো নাম।

Cīvarasantosoti vīsati cīvarasantosā – cīvare vitakkasantoso gamanasantoso pariyesanasantoso paṭilābhasantoso mattapaṭiggahaṇasantoso loluppavivajjanasantoso yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantoso udakasantoso dhovanasantoso karaṇasantoso parimāṇasantoso suttasantoso sibbanasantoso rajanasantoso kappasantoso paribhogasantoso sannidhiparivajjanasantoso vissajjanasantosoti. Tattha sādakabhikkhuno temāsaṃ nibaddhavāsaṃ vasitvā ekamāsamattaṃ vitakkituṃ vaṭṭati. So hi pavāretvā cīvaramāse cīvaraṃ karoti. Paṃsukūliko addhamāseneva karoti. Idaṃ māsaddhamāsamattaṃ vitakkanaṃ vitakkasantoso. Cīvaratthāya gacchantassa pana ‘‘kattha labhissāmī’’ti acintetvā kammaṭṭhānasīseneva gamanaṃ gamanasantoso nāma. Pariyesantassa pana yena vā tena vā saddhiṃ apariyesitvā lajjiṃ pesalabhikkhuṃ gahetvā pariyesanaṃ pariyesanasantoso nāma. Evaṃ pariyesantassa āhariyamānaṃ cīvaraṃ dūratova disvā ‘‘etaṃ manāpaṃ bhavissati, etaṃ amanāpa’’nti evaṃ avitakketvā thūlasukhumādīsu yathāladdheneva santussanaṃ paṭilābhasantoso nāma. Evaṃ laddhaṃ gaṇhantassāpi ‘‘ettakaṃ dupaṭṭassa bhavissati, ettakaṃ ekapaṭṭassā’’ti attano pahonakamatteneva santussanaṃ mattapaṭiggahaṇasantoso nāma. Cīvaraṃ pariyesantassa pana ‘‘asukassa gharadvāre manāpaṃ labhissāmī’’ti acintetvā dvārapaṭipāṭiyā caraṇaṃ loluppavivajjanasantoso nāma.

লূখপণীতেসু যেন কেনচি যাপেতুং সক্কোন্তস্স যথালদ্ধেনেৰ যাপনং যথালাভসন্তোসো নাম। অত্তনো থামং জানিত্ৰা যেন যাপেতুং সক্কোতি, তেন যাপনং যথাবলসন্তোসো নাম। মনাপং অঞ্ঞস্স দত্ৰা অত্তনা যেন কেনচি যাপনং যথাসারুপ্পসন্তোসো নাম। ‘‘কত্থ উদকং মনাপং, কত্থ অমনাপ’’ন্তি অৰিচারেত্ৰা যেন কেনচি ধোৰনুপগেন উদকেন ধোৰনং উদকসন্তোসো নাম। তথা পণ্ডুমত্তিকগেরুকপূতিপণ্ণরসকিলিট্ঠানি পন উদকানি ৰজ্জেতুং ৰট্টতি। ধোৰন্তস্স পন মুগ্গরাদীহি অপহরিত্ৰা হত্থেহি মদ্দিত্ৰা ধোৰনং ধোৰনসন্তোসো নাম। তথা অসুজ্ঝন্তং পণ্ণানি পক্খিপিত্ৰা তাপিতউদকেনাপি ধোৰিতুং ৰট্টতি। এৰং ধোৰিত্ৰা করোন্তস্স ‘‘ইদং থূলং, ইদং সুখুম’’ন্তি অকোপেত্ৰা পহোনকনীহারেনেৰ করণং করণসন্তোসো নাম। তিমণ্ডলপটিচ্ছাদনমত্তস্সেৰ করণং পরিমাণসন্তোসো নাম। চীৰরকরণত্থায পন ‘‘মনাপং সুত্তং পরিযেসিস্সামী’’তি অৰিচারেত্ৰা রথিকাদীসু ৰা দেৰট্ঠানে ৰা আহরিত্ৰা পাদমূলে ৰা ঠপিতং যং কিঞ্চিদেৰ সুত্তং গহেত্ৰা করণং সুত্তসন্তোসো নাম।

Lūkhapaṇītesu yena kenaci yāpetuṃ sakkontassa yathāladdheneva yāpanaṃ yathālābhasantoso nāma. Attano thāmaṃ jānitvā yena yāpetuṃ sakkoti, tena yāpanaṃ yathābalasantoso nāma. Manāpaṃ aññassa datvā attanā yena kenaci yāpanaṃ yathāsāruppasantoso nāma. ‘‘Kattha udakaṃ manāpaṃ, kattha amanāpa’’nti avicāretvā yena kenaci dhovanupagena udakena dhovanaṃ udakasantoso nāma. Tathā paṇḍumattikagerukapūtipaṇṇarasakiliṭṭhāni pana udakāni vajjetuṃ vaṭṭati. Dhovantassa pana muggarādīhi apaharitvā hatthehi madditvā dhovanaṃ dhovanasantoso nāma. Tathā asujjhantaṃ paṇṇāni pakkhipitvā tāpitaudakenāpi dhovituṃ vaṭṭati. Evaṃ dhovitvā karontassa ‘‘idaṃ thūlaṃ, idaṃ sukhuma’’nti akopetvā pahonakanīhāreneva karaṇaṃ karaṇasantoso nāma. Timaṇḍalapaṭicchādanamattasseva karaṇaṃ parimāṇasantoso nāma. Cīvarakaraṇatthāya pana ‘‘manāpaṃ suttaṃ pariyesissāmī’’ti avicāretvā rathikādīsu vā devaṭṭhāne vā āharitvā pādamūle vā ṭhapitaṃ yaṃ kiñcideva suttaṃ gahetvā karaṇaṃ suttasantoso nāma.

কুসিবন্ধনকালে পন অঙ্গুলিমত্তে সত্তৰারে ন ৰিজ্ঝিতব্বং। এৰং করোন্তস্স হি যো ভিক্খু সহাযো ন হোতি, তস্স ৰত্তভেদোপি নত্থি। তিৰঙ্গুলমত্তে পন সত্তৰারে ৰিজ্ঝিতব্বং। এৰং করোন্তস্স মগ্গপটিপন্নেনাপি সহাযেন ভৰিতব্বং। যো ন হোতি, তস্স ৰত্তভেদো। অযং সিব্বনসন্তোসো নাম। রজন্তেন পন কাল়কচ্ছকাদীনি পরিযেসন্তেন ন রজিতব্বং, সোমৰক্কলাদীসু যং লভতি, তেন রজিতব্বং। অলভন্তেন পন মনুস্সেহি অরঞ্ঞে ৰাকং গহেত্ৰা ছড্ডিতরজনং ৰা ভিক্খূহি পচিত্ৰা ছড্ডিতকসটং ৰা গহেত্ৰা রজিতব্বং। অযং রজনসন্তোসো নাম। নীলকদ্দমকাল়সামেসু যং কিঞ্চি গহেত্ৰা হত্থিপিট্ঠে নিসিন্নস্স পঞ্ঞাযমানকপ্পকরণং কপ্পসন্তোসো নাম।

Kusibandhanakāle pana aṅgulimatte sattavāre na vijjhitabbaṃ. Evaṃ karontassa hi yo bhikkhu sahāyo na hoti, tassa vattabhedopi natthi. Tivaṅgulamatte pana sattavāre vijjhitabbaṃ. Evaṃ karontassa maggapaṭipannenāpi sahāyena bhavitabbaṃ. Yo na hoti, tassa vattabhedo. Ayaṃ sibbanasantoso nāma. Rajantena pana kāḷakacchakādīni pariyesantena na rajitabbaṃ, somavakkalādīsu yaṃ labhati, tena rajitabbaṃ. Alabhantena pana manussehi araññe vākaṃ gahetvā chaḍḍitarajanaṃ vā bhikkhūhi pacitvā chaḍḍitakasaṭaṃ vā gahetvā rajitabbaṃ. Ayaṃ rajanasantoso nāma. Nīlakaddamakāḷasāmesu yaṃ kiñci gahetvā hatthipiṭṭhe nisinnassa paññāyamānakappakaraṇaṃ kappasantoso nāma.

হিরিকোপীনপটিচ্ছাদনমত্তৰসেন পরিভুঞ্জনং পরিভোগসন্তোসো নাম। দুস্সং পন লভিত্ৰা সুত্তং ৰা সূচিং ৰা কারকং ৰা অলভন্তেন ঠপেতুং ৰট্টতি, লভন্তেন ন ৰট্টতি। কতম্পি চে অন্তেৰাসিকাদীনং দাতুকামো হোতি, তে চ অসন্নিহিতা, যাৰ আগমনা ঠপেতুং ৰট্টতি, আগতমত্তেসু তেসু দাতব্বং। দাতুং অসক্কোন্তেন অধিট্ঠাতব্বং। অঞ্ঞস্মিং চীৰরে সতি পচ্চত্থরণম্পি অধিট্ঠাতুং ৰট্টতি। অনধিট্ঠিতমেৰ হি সন্নিধি হোতি। অধিট্ঠিতং ন হোতীতি মহাসীৰত্থেরো আহ। অযং সন্নিধিপরিৰজ্জনসন্তোসো নাম। ৰিস্সজ্জেন্তেন পন মুখং ওলোকেত্ৰা ন দাতব্বং, সারণীযধম্মে ঠত্ৰাৰ ৰিস্সজ্জেতব্বন্তি অযং ৰিস্সজ্জনসন্তোসো নাম।

Hirikopīnapaṭicchādanamattavasena paribhuñjanaṃ paribhogasantoso nāma. Dussaṃ pana labhitvā suttaṃ vā sūciṃ vā kārakaṃ vā alabhantena ṭhapetuṃ vaṭṭati, labhantena na vaṭṭati. Katampi ce antevāsikādīnaṃ dātukāmo hoti, te ca asannihitā, yāva āgamanā ṭhapetuṃ vaṭṭati, āgatamattesu tesu dātabbaṃ. Dātuṃ asakkontena adhiṭṭhātabbaṃ. Aññasmiṃ cīvare sati paccattharaṇampi adhiṭṭhātuṃ vaṭṭati. Anadhiṭṭhitameva hi sannidhi hoti. Adhiṭṭhitaṃ na hotīti mahāsīvatthero āha. Ayaṃ sannidhiparivajjanasantoso nāma. Vissajjentena pana mukhaṃ oloketvā na dātabbaṃ, sāraṇīyadhamme ṭhatvāva vissajjetabbanti ayaṃ vissajjanasantoso nāma.

চীৰরপটিসংযুত্তানি ধুতঙ্গানি নাম পংসুকূলিকঙ্গঞ্চেৰ তেচীৰরিকঙ্গঞ্চ। ইতি চীৰরসন্তোসমহাঅরিযৰংসং পূরযমানো পচ্চেকসম্বুদ্ধো ইমানি দ্ৰে ধুতঙ্গানি গোপেতি, ইমানি গোপেন্তো চীৰরসন্তোসমহাঅরিযৰংসৰসেন সন্তুট্ঠো হোতি।

Cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni nāma paṃsukūlikaṅgañceva tecīvarikaṅgañca. Iti cīvarasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno paccekasambuddho imāni dve dhutaṅgāni gopeti, imāni gopento cīvarasantosamahāariyavaṃsavasena santuṭṭho hoti.

ৰণ্ণৰাদীতি একো সন্তুট্ঠো হোতি, সন্তোসস্স ৰণ্ণং ন কথেতি। একো ন সন্তুট্ঠো হোতি, সন্তোসস্স ৰণ্ণং কথেতি । একো নেৰ সন্তুট্ঠো হোতি, ন সন্তোসস্স ৰণ্ণং কথেতি। একো সন্তুট্ঠো চ হোতি, সন্তোসস্স চ ৰণ্ণং কথেতি। তথারূপো সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো তং দস্সেতুং ‘‘ইতরীতরচীৰরসন্তুট্ঠিযা চ ৰণ্ণৰাদী’’তি ৰুত্তং।

Vaṇṇavādīti eko santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ na katheti. Eko na santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ katheti . Eko neva santuṭṭho hoti, na santosassa vaṇṇaṃ katheti. Eko santuṭṭho ca hoti, santosassa ca vaṇṇaṃ katheti. Tathārūpo so paccekasambuddho taṃ dassetuṃ ‘‘itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’’ti vuttaṃ.

অনেসনন্তি দূতেয্যপহিণগমনানুযোগপ্পভেদং নানপ্পকারং অনেসনং। অপ্পতিরূপন্তি অযুত্তং। অলদ্ধা চাতি অলভিত্ৰা। যথা একচ্চো ‘‘কথং নু খো চীৰরং লভিস্সামী’’তি পুঞ্ঞৰন্তেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং একতো হুত্ৰা কোহঞ্ঞং করোন্তো উত্তসতি পরিতস্সতি, পচ্চেকসম্বুদ্ধো এৰং অলদ্ধা চ চীৰরং ন পরিতস্সতি। লদ্ধা চাতি ধম্মেন সমেন লভিত্ৰা। অধিগতোতি ৰিগতলোভগিদ্ধো। অমুচ্ছিতোতি অধিমত্ততণ্হায মুচ্ছনং অনাপন্নো। অনজ্ঝাপন্নোতি তণ্হায অনোত্থটো অপরিযোনদ্ধো। আদীনৰদস্সাৰীতি অনেসনাপত্তিযঞ্চ গধিতপরিভোগে চ আদীনৰং পস্সমানো। নিস্সরণপঞ্ঞোতি ‘‘যাৰদেৰ সীতস্স পটিঘাতাযা’’তি (ম॰ নি॰ ১.২৩; অ॰ নি॰ ৬.৫৮) ৰুত্তং নিস্সরণমেৰ পজানন্তো।

Anesananti dūteyyapahiṇagamanānuyogappabhedaṃ nānappakāraṃ anesanaṃ. Appatirūpanti ayuttaṃ. Aladdhā cāti alabhitvā. Yathā ekacco ‘‘kathaṃ nu kho cīvaraṃ labhissāmī’’ti puññavantehi bhikkhūhi saddhiṃ ekato hutvā kohaññaṃ karonto uttasati paritassati, paccekasambuddho evaṃ aladdhā ca cīvaraṃ na paritassati. Laddhāti dhammena samena labhitvā. Adhigatoti vigatalobhagiddho. Amucchitoti adhimattataṇhāya mucchanaṃ anāpanno. Anajjhāpannoti taṇhāya anotthaṭo apariyonaddho. Ādīnavadassāvīti anesanāpattiyañca gadhitaparibhoge ca ādīnavaṃ passamāno. Nissaraṇapaññoti ‘‘yāvadeva sītassa paṭighātāyā’’ti (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58) vuttaṃ nissaraṇameva pajānanto.

ইতরীতরচীৰরসন্তুট্ঠিযাতি যেন কেনচি চীৰরেন সন্তুট্ঠিযা। নেৰত্তানুক্কংসেতীতি যথা পনিধেকচ্চো ‘‘অহং পংসুকূলিকো, মযা উপসম্পদমাল়েযেৰ পংসুকূলিকঙ্গং গহিতং, কো মযা সদিসো অত্থী’’তি অত্তুক্কংসনং করোতি। এৰং সো অত্তুক্কংসনং ন করোতি। ন পরং ৰম্ভেতীতি ‘‘ইমে পনঞ্ঞে ভিক্খূ ন পংসুকূলিকাতি ৰা পংসুকূলিকমত্তম্পি এতেসং নত্থী’’তি ৰা এৰং পরং ন ৰম্ভেতি। যো হি তত্থ দক্খোতি যো তস্মিং চীৰরসন্তোসে ৰণ্ণৰাদী। তাসু ৰা দক্খো ছেকো ব্যত্তো। অনলসোতি সাতচ্চকিরিযায আলসিযৰিরহিতো। সম্পজানো পতিস্সতোতি সম্পজানপঞ্ঞায চেৰ সতিযা চ যুত্তো। অরিযৰংসে ঠিতোতি অরিযৰংসে পতিট্ঠিতো।

Itarītaracīvarasantuṭṭhiyāti yena kenaci cīvarena santuṭṭhiyā. Nevattānukkaṃsetīti yathā panidhekacco ‘‘ahaṃ paṃsukūliko, mayā upasampadamāḷeyeva paṃsukūlikaṅgaṃ gahitaṃ, ko mayā sadiso atthī’’ti attukkaṃsanaṃ karoti. Evaṃ so attukkaṃsanaṃ na karoti. Na paraṃ vambhetīti ‘‘ime panaññe bhikkhū na paṃsukūlikāti vā paṃsukūlikamattampi etesaṃ natthī’’ti vā evaṃ paraṃ na vambheti. Yo hi tattha dakkhoti yo tasmiṃ cīvarasantose vaṇṇavādī. Tāsu vā dakkho cheko byatto. Analasoti sātaccakiriyāya ālasiyavirahito. Sampajāno patissatoti sampajānapaññāya ceva satiyā ca yutto. Ariyavaṃse ṭhitoti ariyavaṃse patiṭṭhito.

ইতরীতরেন পিণ্ডপাতেনাতি যেন কেনচি পিণ্ডপাতেন। এত্থপি পিণ্ডপাতো জানিতব্বো, পিণ্ডপাতখেত্তং জানিতব্বং, পিণ্ডপাতসন্তোসো জানিতব্বো, পিণ্ডপাতপটিসংযুত্তং ধুতঙ্গং জানিতব্বং। তত্থ পিণ্ডপাতোতি ওদনো কুম্মাসো সত্তু মচ্ছো মংসং খীরং দধি সপ্পি নৰনীতং তেলং মধু ফাণিতং যাগু খাদনীযং সাযনীযং লেহনীযন্তি সোল়স পিণ্ডপাতা।

Itarītarena piṇḍapātenāti yena kenaci piṇḍapātena. Etthapi piṇḍapāto jānitabbo, piṇḍapātakhettaṃ jānitabbaṃ, piṇḍapātasantoso jānitabbo, piṇḍapātapaṭisaṃyuttaṃ dhutaṅgaṃ jānitabbaṃ. Tattha piṇḍapātoti odano kummāso sattu maccho maṃsaṃ khīraṃ dadhi sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ yāgu khādanīyaṃ sāyanīyaṃ lehanīyanti soḷasa piṇḍapātā.

পিণ্ডপাতখেত্তন্তি সঙ্ঘভত্তং উদ্দেসভত্তং নিমন্তনং সলাকভত্তং পক্খিকং উপোসথিকং পাটিপদিকং আগন্তুকভত্তং গমিকভত্তং গিলানভত্তং গিলানুপট্ঠাকভত্তং ধুরভত্তং কুটিভত্তং ৰারভত্তং ৰিহারভত্তন্তি পন্নরস পিণ্ডপাতখেত্তানি।

Piṇḍapātakhettanti saṅghabhattaṃ uddesabhattaṃ nimantanaṃ salākabhattaṃ pakkhikaṃ uposathikaṃ pāṭipadikaṃ āgantukabhattaṃ gamikabhattaṃ gilānabhattaṃ gilānupaṭṭhākabhattaṃ dhurabhattaṃ kuṭibhattaṃ vārabhattaṃ vihārabhattanti pannarasa piṇḍapātakhettāni.

পিণ্ডপাতসন্তোসোতি পিণ্ডপাতে ৰিতক্কসন্তোসো গমনসন্তোসো পরিযেসনসন্তোসো পটিলাভসন্তোসো পটিগ্গহণসন্তোসো মত্তপটিগ্গহণসন্তোসো লোলুপ্পৰিৰজ্জনসন্তোসো যথালাভসন্তোসো যথাবলসন্তোসো যথাসারুপ্পসন্তোসো উপকারসন্তোসো পরিমাণসন্তোসো পরিভোগসন্তোসো সন্নিধিপরিৰজ্জনসন্তোসো ৰিস্সজ্জনসন্তোসোতি পন্নরস সন্তোসা। তত্থ সাদকো ভিক্খু মুখং ধোৰিত্ৰা ৰিতক্কেতি। পিণ্ডপাতিকেন পন গণেন সদ্ধিং চরতা সাযং থেরুপট্ঠানকালে ‘‘স্ৰে কত্থ পিণ্ডায চরিস্সামা’’তি ‘‘অসুকগামে, ভন্তে’’তি এত্তকং চিন্তেত্ৰা ততো পট্ঠায ন ৰিতক্কেতব্বং। একচারিকেন ৰিতক্কমাল়কে ঠত্ৰা ৰিতক্কেতব্বং। ততো পট্ঠায ৰিতক্কেন্তো পন অরিযৰংসা চুতো হোতি পরিবাহিরো। অযং ৰিতক্কসন্তোসো নাম। পিণ্ডায পৰিসন্তেন পন ‘‘কুহিং লভিস্সামী’’তি অচিন্তেত্ৰা কম্মট্ঠানসীসেন গন্তব্বং। অযং গমনসন্তোসো নাম। পরিযেসন্তেন যং ৰা তং ৰা অগ্গহেত্ৰা লজ্জিং পেসলমেৰ গহেত্ৰা পরিযেসিতব্বং। অযং পরিযেসনসন্তোসো নাম। দূরতোৰ আহরিযমানং দিস্ৰা ‘‘এতং মনাপং, এতং অমনাপ’’ন্তি চিত্তং ন উপ্পাদেতব্বং। অযং পটিলাভসন্তোসো নাম। ‘‘ইদং মনাপং গণ্হিস্সামি, ইদং অমনাপং ন গণ্হিস্সামী’’তি অচিন্তেত্ৰা যং কিঞ্চি যাপনমত্তং গহেতব্বমেৰ। অযং পটিগ্গহণসন্তোসো নাম।

Piṇḍapātasantosoti piṇḍapāte vitakkasantoso gamanasantoso pariyesanasantoso paṭilābhasantoso paṭiggahaṇasantoso mattapaṭiggahaṇasantoso loluppavivajjanasantoso yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantoso upakārasantoso parimāṇasantoso paribhogasantoso sannidhiparivajjanasantoso vissajjanasantosoti pannarasa santosā. Tattha sādako bhikkhu mukhaṃ dhovitvā vitakketi. Piṇḍapātikena pana gaṇena saddhiṃ caratā sāyaṃ therupaṭṭhānakāle ‘‘sve kattha piṇḍāya carissāmā’’ti ‘‘asukagāme, bhante’’ti ettakaṃ cintetvā tato paṭṭhāya na vitakketabbaṃ. Ekacārikena vitakkamāḷake ṭhatvā vitakketabbaṃ. Tato paṭṭhāya vitakkento pana ariyavaṃsā cuto hoti paribāhiro. Ayaṃ vitakkasantoso nāma. Piṇḍāya pavisantena pana ‘‘kuhiṃ labhissāmī’’ti acintetvā kammaṭṭhānasīsena gantabbaṃ. Ayaṃ gamanasantoso nāma. Pariyesantena yaṃ vā taṃ vā aggahetvā lajjiṃ pesalameva gahetvā pariyesitabbaṃ. Ayaṃ pariyesanasantoso nāma. Dūratova āhariyamānaṃ disvā ‘‘etaṃ manāpaṃ, etaṃ amanāpa’’nti cittaṃ na uppādetabbaṃ. Ayaṃ paṭilābhasantoso nāma. ‘‘Idaṃ manāpaṃ gaṇhissāmi, idaṃ amanāpaṃ na gaṇhissāmī’’ti acintetvā yaṃ kiñci yāpanamattaṃ gahetabbameva. Ayaṃ paṭiggahaṇasantoso nāma.

এত্থ পন দেয্যধম্মো বহু, দাযকো অপ্পং দাতুকামো, অপ্পং গহেতব্বং। দেয্যধম্মো বহু, দাযকোপি বহুদাতুকামো, পমাণেনেৰ গহেতব্বং। দেয্যধম্মোপি ন বহু, দাযকোপি অপ্পং দাতুকামো, অপ্পং গহেতব্বং। দেয্যধম্মো ন বহু, দাযকো পন বহুদাতুকামো, পমাণেন গহেতব্বং। পটিগ্গহণস্মিঞ্হি মত্তং অজানন্তো মনুস্সানং পসাদং মক্খেতি, সদ্ধাদেয্যং ৰিনিপাতেতি, সাসনং ন করোতি। ৰিজাতমাতুযাপিস্স চিত্তং গহেতুং ন সক্কোতি। ইতি মত্তং জানিত্ৰাৰ পটিগ্গহেতব্বন্তি অযং মত্তপটিগ্গহণসন্তোসো নাম। অড্ঢকুলানিযেৰ অগন্ত্ৰা দ্ৰারপটিপাটিযা গন্তব্বং। অযং লোলুপ্পৰিৰজ্জনসন্তোসো নাম। যথালাভসন্তোসাদযো চীৰরে ৰুত্তনযা এৰ।

Ettha pana deyyadhammo bahu, dāyako appaṃ dātukāmo, appaṃ gahetabbaṃ. Deyyadhammo bahu, dāyakopi bahudātukāmo, pamāṇeneva gahetabbaṃ. Deyyadhammopi na bahu, dāyakopi appaṃ dātukāmo, appaṃ gahetabbaṃ. Deyyadhammo na bahu, dāyako pana bahudātukāmo, pamāṇena gahetabbaṃ. Paṭiggahaṇasmiñhi mattaṃ ajānanto manussānaṃ pasādaṃ makkheti, saddhādeyyaṃ vinipāteti, sāsanaṃ na karoti. Vijātamātuyāpissa cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Iti mattaṃ jānitvāva paṭiggahetabbanti ayaṃ mattapaṭiggahaṇasantoso nāma. Aḍḍhakulāniyeva agantvā dvārapaṭipāṭiyā gantabbaṃ. Ayaṃ loluppavivajjanasantoso nāma. Yathālābhasantosādayo cīvare vuttanayā eva.

পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জিত্ৰা ‘‘সমণধম্মং অনুপালেস্সামী’’তি এৰং উপকারং ঞত্ৰা পরিভুঞ্জনং উপকারসন্তোসো নাম। পত্তং পূরেত্ৰা আনীতং ন পটিগ্গহেতব্বং। অনুপসম্পন্নে সতি তেন গাহাপেতব্বং, অসতি আহরাপেত্ৰা পটিগ্গহণপরিমাণমত্তং গহেতব্বং। অযং পরিমাণসন্তোসো নাম। জিঘচ্ছায পটিৰিনোদনং ‘‘ন ইদমেত্থ নিস্সরণ’’ন্তি এৰং পরিভুঞ্জনং পরিভোগসন্তোসো নাম। নিদহিত্ৰা ন পরিভুঞ্জিতব্বং। অযং সন্নিধিপরিৰজ্জনসন্তোসো নাম। মুখং অনোলোকেত্ৰা সারণীযধম্মে ঠিতেন ৰিস্সজ্জেতব্বং। অযং ৰিস্সজ্জনসন্তোসো নাম।

Piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā ‘‘samaṇadhammaṃ anupālessāmī’’ti evaṃ upakāraṃ ñatvā paribhuñjanaṃ upakārasantoso nāma. Pattaṃ pūretvā ānītaṃ na paṭiggahetabbaṃ. Anupasampanne sati tena gāhāpetabbaṃ, asati āharāpetvā paṭiggahaṇaparimāṇamattaṃ gahetabbaṃ. Ayaṃ parimāṇasantoso nāma. Jighacchāya paṭivinodanaṃ ‘‘na idamettha nissaraṇa’’nti evaṃ paribhuñjanaṃ paribhogasantoso nāma. Nidahitvā na paribhuñjitabbaṃ. Ayaṃ sannidhiparivajjanasantoso nāma. Mukhaṃ anoloketvā sāraṇīyadhamme ṭhitena vissajjetabbaṃ. Ayaṃ vissajjanasantoso nāma.

পিণ্ডপাতপটিসংযুত্তানি পন পঞ্চ ধুতঙ্গানি পিণ্ডপাতিকঙ্গং সপদানচারিকঙ্গং একাসনিকঙ্গং পত্তপিণ্ডিকঙ্গং খলুপচ্ছাভত্তিকঙ্গন্তি। ইতি পিণ্ডপাতসন্তোসমহাঅরিযৰংসং পূরযমানো পচ্চেকসম্বুদ্ধো ইমানি পঞ্চ ধুতঙ্গানি গোপেতি, ইমানি গোপেন্তো পিণ্ডপাতসন্তোসমহাঅরিযৰংসৰসেন সন্তুট্ঠো হোতি। ৰণ্ণৰাদীতিআদীনি ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি।

Piṇḍapātapaṭisaṃyuttāni pana pañca dhutaṅgāni piṇḍapātikaṅgaṃ sapadānacārikaṅgaṃ ekāsanikaṅgaṃ pattapiṇḍikaṅgaṃ khalupacchābhattikaṅganti. Iti piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno paccekasambuddho imāni pañca dhutaṅgāni gopeti, imāni gopento piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsavasena santuṭṭho hoti. Vaṇṇavādītiādīni vuttanayeneva veditabbāni.

সেনাসনানীতি ইধ সেনাসনং জানিতব্বং, সেনাসনখেত্তং জানিতব্বং, সেনাসনসন্তোসো জানিতব্বো, সেনাসনপটিসংযুত্তধুতঙ্গং জানিতব্বং। তত্থ সেনাসনন্তি মঞ্চো পীঠং ভিসি বিম্বোহনং ৰিহারো অড্ঢযোগো পাসাদো হম্মিযং গুহা লেণং অট্টো মাল়ো ৰেল়ুগুম্বো রুক্খমূলং যত্থ ৰা পন ভিক্খূ পটিক্কমন্তীতি ইমানি পন্নরস সেনাসনানি।

Senāsanānīti idha senāsanaṃ jānitabbaṃ, senāsanakhettaṃ jānitabbaṃ, senāsanasantoso jānitabbo, senāsanapaṭisaṃyuttadhutaṅgaṃ jānitabbaṃ. Tattha senāsananti mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohanaṃ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā leṇaṃ aṭṭo māḷo veḷugumbo rukkhamūlaṃ yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantīti imāni pannarasa senāsanāni.

সেনাসনখেত্তন্তি সঙ্ঘতো ৰা গণতো ৰা ঞাতিতো ৰা মিত্ততো ৰা অত্তনো ৰা ধনেন পংসুকূলং ৰাতি ছ খেত্তানি।

Senāsanakhettanti saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vāti cha khettāni.

সেনাসনসন্তোসোতি সেনাসনে ৰিতক্কসন্তোসাদযো পন্নরস সন্তোসা। তে পিণ্ডপাতে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা। সেনাসনপটিসংযুত্তানি পন পঞ্চ ধুতঙ্গানি আরঞ্ঞিকঙ্গং রুক্খমূলিকঙ্গং অব্ভোকাসিকঙ্গং সোসানিকঙ্গং যথাসন্থতিকঙ্গন্তি। ইতি সেনাসনসন্তোসং মহাঅরিযৰংসং পূরযমানো পচ্চেকসম্বুদ্ধো ইমানি পঞ্চ ধুতঙ্গানি গোপেতি, ইমানি গোপেন্তো সেনাসনসন্তোসমহাঅরিযৰংসৰসেন সন্তুট্ঠো হোতি।

Senāsanasantosoti senāsane vitakkasantosādayo pannarasa santosā. Te piṇḍapāte vuttanayeneva veditabbā. Senāsanapaṭisaṃyuttāni pana pañca dhutaṅgāni āraññikaṅgaṃ rukkhamūlikaṅgaṃ abbhokāsikaṅgaṃ sosānikaṅgaṃ yathāsanthatikaṅganti. Iti senāsanasantosaṃ mahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno paccekasambuddho imāni pañca dhutaṅgāni gopeti, imāni gopento senāsanasantosamahāariyavaṃsavasena santuṭṭho hoti.

ইতি আযস্মা ধম্মসেনাপতি সারিপুত্তত্থেরো পথৰিং পত্থরমানো ৰিয সাগরকুচ্ছিং পূরযমানো ৰিয আকাসং ৰিত্থারযমানো ৰিয চ পঠমং চীৰরসন্তোসং অরিযৰংসং কথেত্ৰা চন্দং উট্ঠাপেন্তো ৰিয সূরিযং উল্লঙ্ঘেন্তো ৰিয চ দুতিযপিণ্ডপাতসন্তোসং কথেত্ৰা সিনেরুং উক্খিপেন্তো ৰিয ততিযং সেনাসনসন্তোসং অরিযৰংসং কথেত্ৰা ইদানি গিলানপচ্চযসন্তোসং অরিযৰংসং কথেতুং ‘‘সন্তুট্ঠো হোতি ইতরীতরেন গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেনা’’তিআদিমাহ। তং পিণ্ডপাতগতিকমেৰ। তত্থ যথালাভযথাবলযথাসারুপ্পসন্তোসেনেৰ সন্তুস্সিতব্বং। ভাৰনারামঅরিযৰংসো পন ইধ অনাগতো, নেসজ্জিকঙ্গং ভাৰনারামঅরিযৰংসং ভজতি (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ৩.৩০৯; অ॰ নি॰ অট্ঠ॰ ২.৪.২৮)। ৰুত্তম্পি চেতং –

Iti āyasmā dhammasenāpati sāriputtatthero pathaviṃ pattharamāno viya sāgarakucchiṃ pūrayamāno viya ākāsaṃ vitthārayamāno viya ca paṭhamaṃ cīvarasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvā candaṃ uṭṭhāpento viya sūriyaṃ ullaṅghento viya ca dutiyapiṇḍapātasantosaṃ kathetvā sineruṃ ukkhipento viya tatiyaṃ senāsanasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvā idāni gilānapaccayasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetuṃ ‘‘santuṭṭho hoti itarītarena gilānapaccayabhesajjaparikkhārenā’’tiādimāha. Taṃ piṇḍapātagatikameva. Tattha yathālābhayathābalayathāsāruppasantoseneva santussitabbaṃ. Bhāvanārāmaariyavaṃso pana idha anāgato, nesajjikaṅgaṃ bhāvanārāmaariyavaṃsaṃ bhajati (dī. ni. aṭṭha. 3.309; a. ni. aṭṭha. 2.4.28). Vuttampi cetaṃ –

‘‘পঞ্চ সেনাসনে ৰুত্তা, পঞ্চ আহারনিস্সিতা।

‘‘Pañca senāsane vuttā, pañca āhāranissitā;

একো ৰীরিযসংযুত্তো, দ্ৰে চ চীৰরনিস্সিতা’’তি॥ (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ৩.৩০৯; অ॰ নি॰ অট্ঠ॰ ২.৪.২৮)।

Eko vīriyasaṃyutto, dve ca cīvaranissitā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 3.309; a. ni. aṭṭha. 2.4.28);

পোরাণে অগ্গঞ্ঞে অরিযৰংসে ঠিতোতি এত্থ পোরাণেতি ন অধুনুপ্পত্তিকে। অগ্গঞ্ঞেতি অগ্গেহি জানিতব্বে। অরিযৰংসেতি অরিযানং ৰংসে। যথা হি খত্তিযৰংসো ব্রাহ্মণৰংসো ৰেস্সৰংসো সুদ্দৰংসো সমণৰংসো কুলৰংসো রাজৰংসো, এৰমযম্পি অট্ঠমো অরিযৰংসো, অরিযতন্তি অরিযপৰেণি নাম হোতি। সো খো পনাযং ৰংসো ইমেসং ৰংসানং মূলগন্ধাদীনং কালানুসারিগন্ধাদযো ৰিয অগ্গমক্খাযতি। কে পন তে অরিযা, যেসং এসো ৰংসোতি? অরিযা ৰুচ্চন্তি বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ তথাগতসাৰকা চ, এতেসং অরিযানং ৰংসোতি অরিযৰংসো। ইতো পুব্বে হি সতসহস্সকপ্পাধিকানং চতুন্নং অসঙ্খ্যেয্যানং মত্থকে তণ্হঙ্করো মেধঙ্করো সরণঙ্করো দীপঙ্করোতি চত্তারো বুদ্ধা উপ্পন্না, তে অরিযা, তেসং অরিযানং ৰংসোতি অরিযৰংসো। তেসং বুদ্ধানং পরিনিব্বানতো অপরভাগে অসঙ্খ্যেয্যং অতিক্কমিত্ৰা কোণ্ডঞ্ঞো নাম বুদ্ধো উপ্পন্নো…পে॰… ইমস্মিং কপ্পে ককুসন্ধো কোণাগমনো কস্সপো অম্হাকং ভগৰা গোতমোতি চত্তারো বুদ্ধা উপ্পন্না, তেসং অরিযানং ৰংসোতি অরিযৰংসো। অপি চ অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং সব্ববুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৰকানং অরিযানং ৰংসোতি অরিযৰংসো, তস্মিং অরিযৰংসে (অ॰ নি॰ অট্ঠ॰ ২.৪.২৮)। ঠিতোতি পতিট্ঠিতো। সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং।

Porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhitoti ettha porāṇeti na adhunuppattike. Aggaññeti aggehi jānitabbe. Ariyavaṃseti ariyānaṃ vaṃse. Yathā hi khattiyavaṃso brāhmaṇavaṃso vessavaṃso suddavaṃso samaṇavaṃso kulavaṃso rājavaṃso, evamayampi aṭṭhamo ariyavaṃso, ariyatanti ariyapaveṇi nāma hoti. So kho panāyaṃ vaṃso imesaṃ vaṃsānaṃ mūlagandhādīnaṃ kālānusārigandhādayo viya aggamakkhāyati. Ke pana te ariyā, yesaṃ eso vaṃsoti? Ariyā vuccanti buddhā ca paccekabuddhā ca tathāgatasāvakā ca, etesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso. Ito pubbe hi satasahassakappādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake taṇhaṅkaro medhaṅkaro saraṇaṅkaro dīpaṅkaroti cattāro buddhā uppannā, te ariyā, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso. Tesaṃ buddhānaṃ parinibbānato aparabhāge asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā koṇḍañño nāma buddho uppanno…pe… imasmiṃ kappe kakusandho koṇāgamano kassapo amhākaṃ bhagavā gotamoti cattāro buddhā uppannā, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso. Api ca atītānāgatapaccuppannānaṃ sabbabuddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso, tasmiṃ ariyavaṃse (a. ni. aṭṭha. 2.4.28). Ṭhitoti patiṭṭhito. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

অট্ঠমগাথানিদ্দেসৰণ্ণনা।

Aṭṭhamagāthāniddesavaṇṇanā.

১২৯. নৰমে অযং যোজনা – দুস্সঙ্গহা পব্বজিতাপি একে, যে অসন্তোসাভিভূতা, তথাৰিধা এৰ চ অথো গহট্ঠা ঘরমাৰসন্তা। এতমহং দুস্সঙ্গহভাৰং জিগুচ্ছন্তো ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা পচ্চেকবোধিং অধিগতোম্হীতি। সেসং পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বং।

129. Navame ayaṃ yojanā – dussaṅgahā pabbajitāpi eke, ye asantosābhibhūtā, tathāvidhā eva ca atho gahaṭṭhā gharamāvasantā. Etamahaṃ dussaṅgahabhāvaṃ jigucchanto vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

নিদ্দেসে অনস্সৰাতি ৰচনং অস্সৰনকা। অৰচনকরাতি দুব্বচা। পটিলোমৰুত্তিনোতি পচ্চনীকং কথনসীলা, পটিমল্লা হুত্ৰা পৰত্তন্তীতি অত্থো। অঞ্ঞেনেৰ মুখং করোন্তীতি ওৰাদদাযকে দিস্ৰা মুখং পরিৰত্তেত্ৰা অঞ্ঞং দিসাভাগং ওলোকেন্তি। অব্যাৰটো হুত্ৰাতি অৰাৰটো হুত্ৰা। অনপেক্খো হুত্ৰাতি অনল্লীনো হুত্ৰা।

Niddese anassavāti vacanaṃ assavanakā. Avacanakarāti dubbacā. Paṭilomavuttinoti paccanīkaṃ kathanasīlā, paṭimallā hutvā pavattantīti attho. Aññeneva mukhaṃ karontīti ovādadāyake disvā mukhaṃ parivattetvā aññaṃ disābhāgaṃ olokenti. Abyāvaṭo hutvāti avāvaṭo hutvā. Anapekkho hutvāti anallīno hutvā.

নৰমগাথানিদ্দেসৰণ্ণনা।

Navamagāthāniddesavaṇṇanā.

১৩০. দসমে ওরোপযিত্ৰাতি অপনেত্ৰা। গিহিব্যঞ্জনানীতি কেসমস্সুওদাতৰত্থালঙ্কারমালাগন্ধৰিলেপনইত্থিপুত্তদাসিদাসাদীনি। এতানি গিহিভাৰং ব্যঞ্জযন্তি, তস্মা ‘‘গিহিব্যঞ্জনানী’’তি ৰুচ্চন্তি। সঞ্ছিন্নপত্তোতি পতিতপত্তো। ছেত্ৰানাতি মগ্গঞাণেন ছিন্দিত্ৰা। ৰীরোতি মগ্গৰীরিযসমন্নাগতো। গিহিবন্ধনানীতি কামবন্ধনানি। কামা হি গিহীনং বন্ধনানি। অযং তাৰ পদত্থো।

130. Dasame oropayitvāti apanetvā. Gihibyañjanānīti kesamassuodātavatthālaṅkāramālāgandhavilepanaitthiputtadāsidāsādīni. Etāni gihibhāvaṃ byañjayanti, tasmā ‘‘gihibyañjanānī’’ti vuccanti. Sañchinnapattoti patitapatto. Chetvānāti maggañāṇena chinditvā. Vīroti maggavīriyasamannāgato. Gihibandhanānīti kāmabandhanāni. Kāmā hi gihīnaṃ bandhanāni. Ayaṃ tāva padattho.

অযং পন অধিপ্পাযো – ‘‘অহো ৰতাহম্পি ওরোপযিত্ৰা গিহিব্যঞ্জনানি সঞ্ছিন্নপত্তো যথা কোৰিল়ারো ভৰেয্য’’ন্তি এৰঞ্হি চিন্তযমানো ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা পচ্চেকবোধিং অধিগতোম্হীতি (সু॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৪৪)। সেসং পুরিমনযেনেৰ জানিতব্বং।

Ayaṃ pana adhippāyo – ‘‘aho vatāhampi oropayitvā gihibyañjanāni sañchinnapatto yathā koviḷāro bhaveyya’’nti evañhi cintayamāno vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti (su. ni. aṭṭha. 1.44). Sesaṃ purimanayeneva jānitabbaṃ.

নিদ্দেসে সারাসনঞ্চাতি সারং আসনং। ছিন্নানীতি গল়িতানি। সঞ্ছিন্নানীতি নিপণ্ণানি। পতিতানীতি ৰণ্টতো মুত্তানি। পরিপতিতানীতি ভূমিযং পতিতানি।

Niddese sārāsanañcāti sāraṃ āsanaṃ. Chinnānīti gaḷitāni. Sañchinnānīti nipaṇṇāni. Patitānīti vaṇṭato muttāni. Paripatitānīti bhūmiyaṃ patitāni.

দসমগাথানিদ্দেসৰণ্ণনা।

Dasamagāthāniddesavaṇṇanā.

পঠমৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.







Related texts:



তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / খুদ্দকনিকায • Khuddakanikāya / চূল়নিদ্দেসপাল়ি • Cūḷaniddesapāḷi / পঠমৰগ্গো • Paṭhamavaggo


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact