Only Dharma. Since 1992

Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / ធម្មបទ-អដ្ឋកថា • Dhammapada-aṭṭhakathā

២១. បកិណ្ណកវគ្គោ

21. Pakiṇṇakavaggo

១. អត្តនោបុព្ពកម្មវត្ថុ

1. Attanopubbakammavatthu

មត្តាសុខបរិច្ចាគាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ អារព្ភ កថេសិ។

Mattāsukhapariccāgāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto attano pubbakammaṃ ārabbha kathesi.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ វេសាលី ឥទ្ធា អហោសិ ផីតា ពហុជនា អាកិណ្ណមនុស្សា។ តត្ថ ហិ វារេន វារេន រជ្ជំ ការេន្តានំ ខត្តិយានំយេវ សត្តសតាធិកានិ សត្តសហស្សានិ សត្ត ច ខត្តិយា អហេសុំ។ តេសំ វសនត្ថាយ តត្តកាយេវ បាសាទា តត្តកានេវ កូដាគារានិ ឧយ្យានេ វិហារត្ថាយ តត្តកាយេវ អារាមា ច បោក្ខរណិយោ ច អហេសុំ។ សា អបរេន សមយេន ទុព្ភិក្ខា អហោសិ ទុស្សស្សា។ តត្ថ ឆាតកភយេន បឋមំ ទុគ្គតមនុស្សា កាលមកំសុ។ តេសំ តេសំ តត្ថ តត្ថ ឆឌ្ឌិតានំ កុណបានំ គន្ធេន អមនុស្សា នគរំ បវិសិំសុ។ អមនុស្សូបទ្ទវេន ពហុតរា កាលមកំសុ។ តេសំ កុណបគន្ធបដិក្កូលតាយ សត្តានំ អហិវាតរោគោ ឧប្បជ្ជិ។ ឯវំ ទុព្ភិក្ខភយំ អមនុស្សភយំ រោគភយន្តិ តីណិ ភយានិ ឧប្បជ្ជិំសុ។

Ekasmiñhi samaye vesālī iddhā ahosi phītā bahujanā ākiṇṇamanussā. Tattha hi vārena vārena rajjaṃ kārentānaṃ khattiyānaṃyeva sattasatādhikāni sattasahassāni satta ca khattiyā ahesuṃ. Tesaṃ vasanatthāya tattakāyeva pāsādā tattakāneva kūṭāgārāni uyyāne vihāratthāya tattakāyeva ārāmā ca pokkharaṇiyo ca ahesuṃ. Sā aparena samayena dubbhikkhā ahosi dussassā. Tattha chātakabhayena paṭhamaṃ duggatamanussā kālamakaṃsu. Tesaṃ tesaṃ tattha tattha chaḍḍitānaṃ kuṇapānaṃ gandhena amanussā nagaraṃ pavisiṃsu. Amanussūpaddavena bahutarā kālamakaṃsu. Tesaṃ kuṇapagandhapaṭikkūlatāya sattānaṃ ahivātarogo uppajji. Evaṃ dubbhikkhabhayaṃ amanussabhayaṃ rogabhayanti tīṇi bhayāni uppajjiṃsu.

នគរវាសិនោ សន្និបតិត្វា រាជានំ អាហំសុ – ‘‘មហារាជ, ឥមស្មិំ នគរេ តីណិ ភយានិ ឧប្បន្នានិ, ឥតោ បុព្ពេ យាវ សត្តមា រាជបរិវដ្ដា ឯវរូបំ ភយំ នាម ន ឧប្បន្នបុព្ពំ។ អធម្មិករាជូនញ្ហិ កាលេ ឯវរូបំ ភយំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ។ រាជា សន្ថាគារេ សព្ពេសំ សន្និបាតំ ការេត្វា ‘‘សចេ មេ អធម្មិកភាវោ អត្ថិ, តំ វិចិនថា’’តិ អាហ។ វេសាលិវាសិនោ សព្ពំ បវេណិ វិចិនន្តា រញ្ញោ កញ្ចិ ទោសំ អទិស្វា, ‘‘មហារាជ, នត្ថិ តេ ទោសោ’’តិ វត្វា ‘‘កថំ នុ ខោ ឥទំ អម្ហាកំ ភយំ វូបសមំ គច្ឆេយ្យា’’តិ មន្តយិំសុ។ តត្ថ ឯកច្ចេហិ ‘‘ពលិកម្មេន អាយាចនាយ មង្គលកិរិយាយា’’តិ វុត្តេ សព្ពម្បិ តំ វិធិំ កត្វា បដិពាហិតុំ នាសក្ខិំសុ។ អថញ្ញេ ឯវមាហំសុ – ‘‘ឆ សត្ថារោ មហានុភាវា, តេសុ ឥធាគតមត្តេសុ ភយំ វូបសមេយ្យា’’តិ។ អបរេ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ។ សោ ហិ ភគវា សព្ពសត្តហិតាយ ធម្មំ ទេសេតិ, មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ។ តស្មិំ ឥធ អាគតេ ឥមានិ ភយានិ វូបសមេយ្យុ’’ន្តិ អាហំសុ។ តេសំ វចនំ សព្ពេបិ អភិនន្ទិត្វា ‘‘កហំ នុ ខោ សោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតី’’តិ អាហំសុ ។ តទា បន សត្ថា ឧបកដ្ឋាយ វស្សូបនាយិកាយ រញ្ញោ ពិម្ពិសារស្ស បដិញ្ញំ ទត្វា វេឡុវនេ វិហរតិ។ តេន ច សមយេន ពិម្ពិសារសមាគមេ ពិម្ពិសារេន សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលំ បត្តោ មហាលិ នាម លិច្ឆវី តស្សំ បរិសាយំ និសិន្នោ ហោតិ។

Nagaravāsino sannipatitvā rājānaṃ āhaṃsu – ‘‘mahārāja, imasmiṃ nagare tīṇi bhayāni uppannāni, ito pubbe yāva sattamā rājaparivaṭṭā evarūpaṃ bhayaṃ nāma na uppannapubbaṃ. Adhammikarājūnañhi kāle evarūpaṃ bhayaṃ uppajjatī’’ti. Rājā santhāgāre sabbesaṃ sannipātaṃ kāretvā ‘‘sace me adhammikabhāvo atthi, taṃ vicinathā’’ti āha. Vesālivāsino sabbaṃ paveṇi vicinantā rañño kañci dosaṃ adisvā, ‘‘mahārāja, natthi te doso’’ti vatvā ‘‘kathaṃ nu kho idaṃ amhākaṃ bhayaṃ vūpasamaṃ gaccheyyā’’ti mantayiṃsu. Tattha ekaccehi ‘‘balikammena āyācanāya maṅgalakiriyāyā’’ti vutte sabbampi taṃ vidhiṃ katvā paṭibāhituṃ nāsakkhiṃsu. Athaññe evamāhaṃsu – ‘‘cha satthāro mahānubhāvā, tesu idhāgatamattesu bhayaṃ vūpasameyyā’’ti. Apare ‘‘sammāsambuddho loke uppanno. So hi bhagavā sabbasattahitāya dhammaṃ deseti, mahiddhiko mahānubhāvo. Tasmiṃ idha āgate imāni bhayāni vūpasameyyu’’nti āhaṃsu. Tesaṃ vacanaṃ sabbepi abhinanditvā ‘‘kahaṃ nu kho so bhagavā etarahi viharatī’’ti āhaṃsu . Tadā pana satthā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya rañño bimbisārassa paṭiññaṃ datvā veḷuvane viharati. Tena ca samayena bimbisārasamāgame bimbisārena saddhiṃ sotāpattiphalaṃ patto mahāli nāma licchavī tassaṃ parisāyaṃ nisinno hoti.

វេសាលិវាសិនោ មហន្តំ បណ្ណាការំ សជ្ជេត្វា រាជានំ ពិម្ពិសារំ សញ្ញាបេត្វា ‘‘សត្ថារំ ឥធានេថា’’តិ មហាលិញ្ចេវ លិច្ឆវិំ បុរោហិតបុត្តញ្ច បហិណិំសុ។ តេ គន្ត្វា រញ្ញោ បណ្ណាការំ ទត្វា តំ បវត្តិំ និវេទេត្វា, ‘‘មហារាជ, សត្ថារំ អម្ហាកំ នគរំ បេសេថា’’តិ យាចិំសុ។ រាជា ‘‘តុម្ហេវ ជានាថា’’តិ ន សម្បដិច្ឆិ។ តេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា យាចិំសុ – ‘‘ភន្តេ, វេសាលិយំ តីណិ ភយានិ ឧប្បន្នានិ, តានិ តុម្ហេសុ អាគតេសុ វូបសមិស្សន្តិ, ឯថ, ភន្តេ, គច្ឆាមា’’តិ។ សត្ថា តេសំ វចនំ សុត្វា អាវជ្ជេន្តោ ‘‘វេសាលិយំ រតនសុត្តេ (ខុ. បា. ៦.១ អាទយោ; សុ. និ. ២២៤ អាទយោ) វុត្តេ សា រក្ខា ចក្កវាឡានំ កោដិសតសហស្សំ ផរិស្សតិ, សុត្តបរិយោសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ ភវិស្សតិ, តានិ ច ភយានិ វូបសមិស្សន្តី’’តិ ញត្វា តេសំ វចនំ សម្បដិច្ឆិ។

Vesālivāsino mahantaṃ paṇṇākāraṃ sajjetvā rājānaṃ bimbisāraṃ saññāpetvā ‘‘satthāraṃ idhānethā’’ti mahāliñceva licchaviṃ purohitaputtañca pahiṇiṃsu. Te gantvā rañño paṇṇākāraṃ datvā taṃ pavattiṃ nivedetvā, ‘‘mahārāja, satthāraṃ amhākaṃ nagaraṃ pesethā’’ti yāciṃsu. Rājā ‘‘tumheva jānāthā’’ti na sampaṭicchi. Te bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā yāciṃsu – ‘‘bhante, vesāliyaṃ tīṇi bhayāni uppannāni, tāni tumhesu āgatesu vūpasamissanti, etha, bhante, gacchāmā’’ti. Satthā tesaṃ vacanaṃ sutvā āvajjento ‘‘vesāliyaṃ ratanasutte (khu. pā. 6.1 ādayo; su. ni. 224 ādayo) vutte sā rakkhā cakkavāḷānaṃ koṭisatasahassaṃ pharissati, suttapariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo bhavissati, tāni ca bhayāni vūpasamissantī’’ti ñatvā tesaṃ vacanaṃ sampaṭicchi.

រាជា ពិម្ពិសារោ ‘‘សត្ថារា កិរ វេសាលិគមនំ សម្បដិច្ឆិត’’ន្តិ សុត្វា នគរេ ឃោសនំ ការេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, វេសាលិគមនំ សម្បដិច្ឆិត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, អាគមេថ, តាវ មគ្គំ បដិយាទេស្សាមី’’តិ វត្វា រាជគហស្ស ច គង្គាយ ច អន្តរេ បញ្ចយោជនភូមិំ សមំ ការេត្វា យោជនេ យោជនេ វិហារំ បតិដ្ឋាបេត្វា សត្ថុ គមនកាលំ អារោចេសិ។ សត្ថា បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ មគ្គំ បដិបជ្ជិ។ រាជា យោជនន្តរេ ជណ្ណុមត្តេន ឱធិនា បញ្ចវណ្ណានិ បុប្ផានិ ឱកិរាបេត្វា ធជបដាកកទលីអាទីនិ ឧស្សាបេត្វា ភគវតោ ឆត្តាតិឆត្តំ កត្វា ទ្វេ សេតច្ឆត្តានិ ឯកមេកស្ស ភិក្ខុនោ ឯកមេកំ សេតច្ឆត្តំ ឧបរិ ធារេត្វា សបរិវារោ បុប្ផគន្ធាទីហិ បូជំ ករោន្តោ សត្ថារំ ឯកេកស្មិំ វិហារេ វសាបេត្វា មហាទានាទីនិ ទត្វា បញ្ចហិ ទិវសេហិ គង្គាតីរំ បាបេត្វា តត្ថ នាវំ អលង្ករោន្តោ វេសាលិកានំ សាសនំ បេសេសិ – ‘‘មគ្គំ បដិយាទេត្វា សត្ថុ បច្ចុគ្គមនំ ករោន្តូ’’តិ។ តេ ‘‘ទិគុណំ បូជំ ករិស្សាមា’’តិ វេសាលិយា ច គង្គាយ ច អន្តរេ តិយោជនភូមិំ សមំ ការេត្វា ភគវតោ ចតូហិ សេតច្ឆត្តេហិ ឯកមេកស្ស ភិក្ខុនោ ទ្វីហិ ទ្វីហិ សេតច្ឆត្តេហិ ឆត្តាតិឆត្តានិ សជ្ជេត្វា បូជំ កុរុមានា អាគន្ត្វា គង្គាតីរេ អដ្ឋំសុ។ ពិម្ពិសារោ ទ្វេ នាវា សង្ឃាដេត្វា មណ្ឌបំ ការេត្វា បុប្ផទាមាទីហិ អលង្ការាបេត្វា សព្ពរតនមយំ ពុទ្ធាសនំ បញ្ញាបេសិ។ ភគវា តស្មិំ និសីទិ។ ភិក្ខូបិ នាវំ អភិរុហិត្វា ភគវន្តំ បរិវារេត្វា និសីទិំសុ។ រាជា អនុគច្ឆន្តោ គលប្បមាណំ ឧទកំ ឱតរិត្វា ‘‘យាវ, ភន្តេ, ភគវា អាគច្ឆតិ, តាវាហំ ឥធេវ គង្គាតីរេ វសិស្សាមី’’តិ វត្វា នាវំ ឧយ្យោជេត្វា និវត្តិ។ សត្ថា យោជនមត្តំ អទ្ធានំ គង្គាយ គន្ត្វា វេសាលិកានំ សីមំ បាបុណិ។

Rājā bimbisāro ‘‘satthārā kira vesāligamanaṃ sampaṭicchita’’nti sutvā nagare ghosanaṃ kāretvā satthāraṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ, bhante, vesāligamanaṃ sampaṭicchita’’nti pucchitvā ‘‘āma, mahārājā’’ti vutte ‘‘tena hi, bhante, āgametha, tāva maggaṃ paṭiyādessāmī’’ti vatvā rājagahassa ca gaṅgāya ca antare pañcayojanabhūmiṃ samaṃ kāretvā yojane yojane vihāraṃ patiṭṭhāpetvā satthu gamanakālaṃ ārocesi. Satthā pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ maggaṃ paṭipajji. Rājā yojanantare jaṇṇumattena odhinā pañcavaṇṇāni pupphāni okirāpetvā dhajapaṭākakadalīādīni ussāpetvā bhagavato chattātichattaṃ katvā dve setacchattāni ekamekassa bhikkhuno ekamekaṃ setacchattaṃ upari dhāretvā saparivāro pupphagandhādīhi pūjaṃ karonto satthāraṃ ekekasmiṃ vihāre vasāpetvā mahādānādīni datvā pañcahi divasehi gaṅgātīraṃ pāpetvā tattha nāvaṃ alaṅkaronto vesālikānaṃ sāsanaṃ pesesi – ‘‘maggaṃ paṭiyādetvā satthu paccuggamanaṃ karontū’’ti. Te ‘‘diguṇaṃ pūjaṃ karissāmā’’ti vesāliyā ca gaṅgāya ca antare tiyojanabhūmiṃ samaṃ kāretvā bhagavato catūhi setacchattehi ekamekassa bhikkhuno dvīhi dvīhi setacchattehi chattātichattāni sajjetvā pūjaṃ kurumānā āgantvā gaṅgātīre aṭṭhaṃsu. Bimbisāro dve nāvā saṅghāṭetvā maṇḍapaṃ kāretvā pupphadāmādīhi alaṅkārāpetvā sabbaratanamayaṃ buddhāsanaṃ paññāpesi. Bhagavā tasmiṃ nisīdi. Bhikkhūpi nāvaṃ abhiruhitvā bhagavantaṃ parivāretvā nisīdiṃsu. Rājā anugacchanto galappamāṇaṃ udakaṃ otaritvā ‘‘yāva, bhante, bhagavā āgacchati, tāvāhaṃ idheva gaṅgātīre vasissāmī’’ti vatvā nāvaṃ uyyojetvā nivatti. Satthā yojanamattaṃ addhānaṃ gaṅgāya gantvā vesālikānaṃ sīmaṃ pāpuṇi.

លិច្ឆវីរាជានោ សត្ថារំ បច្ចុគ្គន្ត្វា គលប្បមាណំ ឧទកំ ឱតរិត្វា នាវំ តីរំ ឧបនេត្វា សត្ថារំ នាវាតោ ឱតារយិំសុ។ សត្ថារា ឱតរិត្វា តីរេ អក្កន្តមត្តេយេវ មហាមេឃោ ឧដ្ឋហិត្វា បោក្ខរវស្សំ វស្សិ។ សព្ពត្ថ ជណ្ណុប្បមាណឩរុប្បមាណកដិប្បមាណាទីនិ ឧទកានិ សន្ទន្តានិ សព្ពកុណបានិ គង្គំ បវេសយិំសុ, បរិសុទ្ធោ ភូមិភាគោ អហោសិ។ លិច្ឆវីរាជានោ សត្ថារំ យោជនេ យោជនេ វសាបេត្វា មហាទានំ ទត្វា ទិគុណំ បូជំ ករោន្តា តីហិ ទិវសេហិ វេសាលិំ នយិំសុ។ សក្កោ ទេវរាជា ទេវគណបរិវុតោ អាគមាសិ, មហេសក្ខានំ ទេវានំ សន្និបាតេន អមនុស្សា យេភុយ្យេន បលាយិំសុ។ សត្ថា សាយំ នគរទ្វារេ ឋត្វា អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឥមំ, អានន្ទ, រតនសុត្តំ ឧគ្គណ្ហិត្វា លិច្ឆវីកុមារេហិ សទ្ធិំ វិចរន្តោ វេសាលិយា តិណ្ណំ បាការានំ អន្តរេ បរិត្តំ ករោហី’’តិ។

Licchavīrājāno satthāraṃ paccuggantvā galappamāṇaṃ udakaṃ otaritvā nāvaṃ tīraṃ upanetvā satthāraṃ nāvāto otārayiṃsu. Satthārā otaritvā tīre akkantamatteyeva mahāmegho uṭṭhahitvā pokkharavassaṃ vassi. Sabbattha jaṇṇuppamāṇaūruppamāṇakaṭippamāṇādīni udakāni sandantāni sabbakuṇapāni gaṅgaṃ pavesayiṃsu, parisuddho bhūmibhāgo ahosi. Licchavīrājāno satthāraṃ yojane yojane vasāpetvā mahādānaṃ datvā diguṇaṃ pūjaṃ karontā tīhi divasehi vesāliṃ nayiṃsu. Sakko devarājā devagaṇaparivuto āgamāsi, mahesakkhānaṃ devānaṃ sannipātena amanussā yebhuyyena palāyiṃsu. Satthā sāyaṃ nagaradvāre ṭhatvā ānandattheraṃ āmantesi – ‘‘imaṃ, ānanda, ratanasuttaṃ uggaṇhitvā licchavīkumārehi saddhiṃ vicaranto vesāliyā tiṇṇaṃ pākārānaṃ antare parittaṃ karohī’’ti.

ថេរោ សត្ថារា ទិន្នំ រតនសុត្តំ ឧគ្គណ្ហិត្វា សត្ថុ សេលមយបត្តេន ឧទកំ អាទាយ នគរទ្វារេ ឋិតោ បណិធានតោ បដ្ឋាយ តថាគតស្ស ទស បារមិយោ ទស ឧបបារមិយោ ទស បរមត្ថបារមិយោតិ សមតិំស បារមិយោ បញ្ច មហាបរិច្ចាគេ លោកត្ថចរិយា ញាតត្ថចរិយា ពុទ្ធត្ថចរិយាតិ តិស្សោ ចរិយាយោ បច្ឆិមភវេ គព្ភវោក្កន្តិំ ជាតិំ អភិនិក្ខមនំ បធានចរិយំ ពោធិបល្លង្កេ មារវិជយំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបដិវេធំ ធម្មចក្កបវត្តនំ នវលោកុត្តរធម្មេតិ សព្ពេបិមេ ពុទ្ធគុណេ អាវជ្ជេត្វា នគរំ បវិសិត្វា តិយាមរត្តិំ តីសុ បាការន្តរេសុ បរិត្តំ ករោន្តោ វិចរិ។ តេន ‘‘យំកិញ្ចី’’តិ វុត្តមត្តេយេវ ឧទ្ធំ ខិត្តឧទកំ អមនុស្សានំ ឧបរិ បតិ។ ‘‘យានីធ ភូតានី’’តិ គាថាកថនតោ បដ្ឋាយ រជតវដំសកា វិយ ឧទកពិន្ទូនិ អាកាសេន គន្ត្វា គិលានមនុស្សានំ ឧបរិ បតិំសុ។ តាវទេវ វូបសន្តរោគា មនុស្សា ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ ថេរំ បរិវារេសុំ ។ ‘‘យំកិញ្ចី’’តិ វុត្តបទតោ បដ្ឋាយ បន ឧទកផុសិតេហិ ផុដ្ឋផុដ្ឋា សព្ពេ អបលាយន្តា សង្ការកូដភិត្តិបទេសាទិនិស្សិតា អមនុស្សា តេន តេន ទ្វារេន បលាយិំសុ។ ទ្វារានិ អនោកាសានិ អហេសុំ។ តេ ឱកាសំ អលភន្តា បាការំ ភិន្ទិត្វាបិ បលាយិំសុ។

Thero satthārā dinnaṃ ratanasuttaṃ uggaṇhitvā satthu selamayapattena udakaṃ ādāya nagaradvāre ṭhito paṇidhānato paṭṭhāya tathāgatassa dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo pañca mahāpariccāge lokatthacariyā ñātatthacariyā buddhatthacariyāti tisso cariyāyo pacchimabhave gabbhavokkantiṃ jātiṃ abhinikkhamanaṃ padhānacariyaṃ bodhipallaṅke māravijayaṃ sabbaññutaññāṇapaṭivedhaṃ dhammacakkapavattanaṃ navalokuttaradhammeti sabbepime buddhaguṇe āvajjetvā nagaraṃ pavisitvā tiyāmarattiṃ tīsu pākārantaresu parittaṃ karonto vicari. Tena ‘‘yaṃkiñcī’’ti vuttamatteyeva uddhaṃ khittaudakaṃ amanussānaṃ upari pati. ‘‘Yānīdha bhūtānī’’ti gāthākathanato paṭṭhāya rajatavaṭaṃsakā viya udakabindūni ākāsena gantvā gilānamanussānaṃ upari patiṃsu. Tāvadeva vūpasantarogā manussā uṭṭhāyuṭṭhāya theraṃ parivāresuṃ . ‘‘Yaṃkiñcī’’ti vuttapadato paṭṭhāya pana udakaphusitehi phuṭṭhaphuṭṭhā sabbe apalāyantā saṅkārakūṭabhittipadesādinissitā amanussā tena tena dvārena palāyiṃsu. Dvārāni anokāsāni ahesuṃ. Te okāsaṃ alabhantā pākāraṃ bhinditvāpi palāyiṃsu.

មហាជនោ នគរមជ្ឈេ សន្ថាគារំ សព្ពគន្ធេហិ ឧបលិម្បេត្វា ឧបរិ សុវណ្ណតារកាទិវិចិត្តំ វិតានំ ពន្ធិត្វា ពុទ្ធាសនំ បញ្ញាបេត្វា សត្ថារំ អានេសិ។ សត្ថា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ។ ភិក្ខុសង្ឃោបិ លិច្ឆវីគណោបិ សត្ថារំ បរិវារេត្វា និសីទិ។ សក្កោ ទេវរាជា ទេវគណបរិវុតោ បតិរូបេ ឱកាសេ អដ្ឋាសិ។ ថេរោបិ សកលនគរំ អនុវិចរិត្វា វូបសន្តរោគេន មហាជនេន សទ្ធិំ អាគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា និសីទិ។ សត្ថា បរិសំ ឱលោកេត្វា តទេវ រតនសុត្តំ អភាសិ។ ទេសនាវសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ។ ឯវំ បុនទិវសេបីតិ សត្តាហំ តទេវ រតនសុត្តំ ទេសេត្វា សព្ពភយានំ វូបសន្តភាវំ ញត្វា លិច្ឆវីគណំ អាមន្តេត្វា វេសាលិតោ និក្ខមិ។ លិច្ឆវីរាជានោ ទិគុណំ សក្ការំ ករោន្តា បុន តីហិ ទិវសេហិ សត្ថារំ គង្គាតីរំ នយិំសុ។

Mahājano nagaramajjhe santhāgāraṃ sabbagandhehi upalimpetvā upari suvaṇṇatārakādivicittaṃ vitānaṃ bandhitvā buddhāsanaṃ paññāpetvā satthāraṃ ānesi. Satthā paññatte āsane nisīdi. Bhikkhusaṅghopi licchavīgaṇopi satthāraṃ parivāretvā nisīdi. Sakko devarājā devagaṇaparivuto patirūpe okāse aṭṭhāsi. Theropi sakalanagaraṃ anuvicaritvā vūpasantarogena mahājanena saddhiṃ āgantvā satthāraṃ vanditvā nisīdi. Satthā parisaṃ oloketvā tadeva ratanasuttaṃ abhāsi. Desanāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Evaṃ punadivasepīti sattāhaṃ tadeva ratanasuttaṃ desetvā sabbabhayānaṃ vūpasantabhāvaṃ ñatvā licchavīgaṇaṃ āmantetvā vesālito nikkhami. Licchavīrājāno diguṇaṃ sakkāraṃ karontā puna tīhi divasehi satthāraṃ gaṅgātīraṃ nayiṃsu.

គង្គាយ និព្ពត្តនាគរាជានោ ចិន្តេសុំ – ‘‘មនុស្សា តថាគតស្ស សក្ការំ ករោន្តិ, មយំ កិំ ន ករោមា’’តិ។ តេ សុវណ្ណរជតមណិមយា នាវាយោ មាបេត្វា សុវណ្ណរជតមណិមយេ បល្លង្កេ បញ្ញាបេត្វា បញ្ចវណ្ណបទុមសញ្ឆន្នំ ឧទកំ ករិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកម្បិ អនុគ្គហំ ករោថា’’តិ អត្តនោ អត្តនោ នាវំ អភិរុហណត្ថាយ សត្ថារំ យាចិំសុ។ ‘‘មនុស្សា ច នាគា ច តថាគតស្ស បូជំ ករោន្តិ, មយំ បន កិំ ន ករោមា’’តិ ភូមដ្ឋកទេវេបិ អាទិំ កត្វា យាវ អកនិដ្ឋព្រហ្មលោកា សព្ពេ ទេវា សក្ការំ ករិំសុ។ តត្ថ នាគា យោជនិកានិ ឆត្តាតិឆត្តានិ ឧក្ខិបិំសុ។ ឯវំ ហេដ្ឋា នាគា ភូមិតលេ រុក្ខគច្ឆបព្ពតាទីសុ ភូមដ្ឋកា ទេវតា, អន្តលិក្ខេ អាកាសដ្ឋទេវាតិ នាគភវនំ អាទិំ កត្វា ចក្កវាឡបរិយន្តេន យាវ ព្រហ្មលោកា ឆត្តាតិឆត្តានិ ឧស្សាបិតានិ អហេសុំ។ ឆត្តន្តរេសុ ធជា, ធជន្តរេសុ បដាកា, តេសំ អន្តរន្តរា បុប្ផទាមវាសចុណ្ណធុមាទីហិ សក្ការោ អហោសិ។ សព្ពលង្ការបដិមណ្ឌិតា ទេវបុត្តា ឆណវេសំ គហេត្វា ឧគ្ឃោសយមានា អាកាសេ វិចរិំសុ។ តយោ ឯវ កិរ សមាគមា មហន្តា អហេសុំ – យមកបាដិហារិយសមាគមោ ទេវោរោហណសមាគមោ អយំ គង្គោរោហណសមាគមោតិ។

Gaṅgāya nibbattanāgarājāno cintesuṃ – ‘‘manussā tathāgatassa sakkāraṃ karonti, mayaṃ kiṃ na karomā’’ti. Te suvaṇṇarajatamaṇimayā nāvāyo māpetvā suvaṇṇarajatamaṇimaye pallaṅke paññāpetvā pañcavaṇṇapadumasañchannaṃ udakaṃ karitvā, ‘‘bhante, amhākampi anuggahaṃ karothā’’ti attano attano nāvaṃ abhiruhaṇatthāya satthāraṃ yāciṃsu. ‘‘Manussā ca nāgā ca tathāgatassa pūjaṃ karonti, mayaṃ pana kiṃ na karomā’’ti bhūmaṭṭhakadevepi ādiṃ katvā yāva akaniṭṭhabrahmalokā sabbe devā sakkāraṃ kariṃsu. Tattha nāgā yojanikāni chattātichattāni ukkhipiṃsu. Evaṃ heṭṭhā nāgā bhūmitale rukkhagacchapabbatādīsu bhūmaṭṭhakā devatā, antalikkhe ākāsaṭṭhadevāti nāgabhavanaṃ ādiṃ katvā cakkavāḷapariyantena yāva brahmalokā chattātichattāni ussāpitāni ahesuṃ. Chattantaresu dhajā, dhajantaresu paṭākā, tesaṃ antarantarā pupphadāmavāsacuṇṇadhumādīhi sakkāro ahosi. Sabbalaṅkārapaṭimaṇḍitā devaputtā chaṇavesaṃ gahetvā ugghosayamānā ākāse vicariṃsu. Tayo eva kira samāgamā mahantā ahesuṃ – yamakapāṭihāriyasamāgamo devorohaṇasamāgamo ayaṃ gaṅgorohaṇasamāgamoti.

បរតីរេ ពិម្ពិសារោបិ លិច្ឆវីហិ កតសក្ការតោ ទិគុណំ សក្ការំ សជ្ជេត្វា ភគវតោ អាគមនំ ឧទិក្ខមានោ អដ្ឋាសិ។ សត្ថា គង្គាយ ឧភោសុ បស្សេសុ រាជូនំ មហន្តំ បរិច្ចាគំ ឱលោកេត្វា នាគាទីនញ្ច អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា ឯកេកាយ នាវាយ បញ្ចបញ្ចភិក្ខុសតបរិវារំ ឯកេកំ និម្មិតពុទ្ធំ មាបេសិ។ សោ ឯកេកស្ស សេតច្ឆត្តស្ស ចេវ កប្បរុក្ខស្ស ច បុប្ផទាមស្ស ច ហេដ្ឋា នាគគណបរិវុតោ និសិន្នោ ហោតិ។ ភូមដ្ឋកទេវតាទីសុបិ ឯកេកស្មិំ ឱកាសេ សបរិវារំ ឯកេកំ និម្មិតពុទ្ធំ មាបេសិ។ ឯវំ សកលចក្កវាឡគព្ភេ ឯកាលង្ការេ ឯកុស្សវេ ឯកឆណេយេវ ច ជាតេ សត្ថា នាគានមនុគ្គហំ ករោន្តោ ឯកំ រតននាវំ អភិរុហិ។ ភិក្ខូសុបិ ឯកេកោ ឯកេកមេវ អភិរុហិ។ នាគរាជានោ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ នាគភវនំ បវេសេត្វា សព្ពរត្តិំ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មកថំ សុត្វា ទុតិយទិវសេ ទិព្ពេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិវិសិំសុ។ សត្ថា អនុមោទនំ កត្វា នាគភវនា និក្ខមិត្វា សកលចក្កវាឡទេវតាហិ បូជិយមានោ បញ្ចហិ នាវាសតេហិ គង្គានទិំ អតិក្កមិ។

Paratīre bimbisāropi licchavīhi katasakkārato diguṇaṃ sakkāraṃ sajjetvā bhagavato āgamanaṃ udikkhamāno aṭṭhāsi. Satthā gaṅgāya ubhosu passesu rājūnaṃ mahantaṃ pariccāgaṃ oloketvā nāgādīnañca ajjhāsayaṃ viditvā ekekāya nāvāya pañcapañcabhikkhusataparivāraṃ ekekaṃ nimmitabuddhaṃ māpesi. So ekekassa setacchattassa ceva kapparukkhassa ca pupphadāmassa ca heṭṭhā nāgagaṇaparivuto nisinno hoti. Bhūmaṭṭhakadevatādīsupi ekekasmiṃ okāse saparivāraṃ ekekaṃ nimmitabuddhaṃ māpesi. Evaṃ sakalacakkavāḷagabbhe ekālaṅkāre ekussave ekachaṇeyeva ca jāte satthā nāgānamanuggahaṃ karonto ekaṃ ratananāvaṃ abhiruhi. Bhikkhūsupi ekeko ekekameva abhiruhi. Nāgarājāno buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nāgabhavanaṃ pavesetvā sabbarattiṃ satthu santike dhammakathaṃ sutvā dutiyadivase dibbena khādanīyena bhojanīyena buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisiṃsu. Satthā anumodanaṃ katvā nāgabhavanā nikkhamitvā sakalacakkavāḷadevatāhi pūjiyamāno pañcahi nāvāsatehi gaṅgānadiṃ atikkami.

រាជា បច្ចុគ្គន្ត្វា សត្ថារំ នាវាតោ ឱតារេត្វា អាគមនកាលេ លិច្ឆវីតិ កតសក្ការតោ ទិគុណំ សក្ការំ កត្វា បុរិមនយេនេវ បញ្ចហិ ទិវសេហិ រាជគហំ អភិនេសិ។ ទុតិយទិវសេ ភិក្ខូ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តា សាយន្ហសមយេ ធម្មសភាយំ សន្និសិន្នា កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អហោ ពុទ្ធានំ មហានុភាវោ, អហោ សត្ថរិ ទេវមនុស្សានំ បសាទោ, គង្គាយ នាម ឱរតោ ច បារតោ ច អដ្ឋយោជនេ មគ្គេ ពុទ្ធគតេន បសាទេន រាជូហិ សមតលំ ភូមិំ កត្វា វាលុកា ឱកិណ្ណា, ជណ្ណុមត្តេន ឱធិនា នានាវណ្ណានិ បុប្ផានិ សន្ថតានិ, គង្គាយ ឧទកំ នាគានុភាវេន បញ្ចវណ្ណេហិ បទុមេហិ សញ្ឆន្នំ, យាវ អកនិដ្ឋភវនា ឆត្តាតិឆត្តានិ ឧស្សាបិតានិ, សកលចក្កវាឡគព្ភំ ឯកាលង្ការំ ឯកុស្សវំ វិយ ជាត’’ន្តិ។ សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឯស បូជាសក្ការោ មយ្ហំ ពុទ្ធានុភាវេន និព្ពត្តោ, ន នាគទេវព្រហ្មានុភាវេន។ អតីតេ បន អប្បមត្តកបរិច្ចាគានុភាវេន និព្ពត្តោ’’តិ វត្វា ភិក្ខូហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ។

Rājā paccuggantvā satthāraṃ nāvāto otāretvā āgamanakāle licchavīti katasakkārato diguṇaṃ sakkāraṃ katvā purimanayeneva pañcahi divasehi rājagahaṃ abhinesi. Dutiyadivase bhikkhū piṇḍapātapaṭikkantā sāyanhasamaye dhammasabhāyaṃ sannisinnā kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘aho buddhānaṃ mahānubhāvo, aho satthari devamanussānaṃ pasādo, gaṅgāya nāma orato ca pārato ca aṭṭhayojane magge buddhagatena pasādena rājūhi samatalaṃ bhūmiṃ katvā vālukā okiṇṇā, jaṇṇumattena odhinā nānāvaṇṇāni pupphāni santhatāni, gaṅgāya udakaṃ nāgānubhāvena pañcavaṇṇehi padumehi sañchannaṃ, yāva akaniṭṭhabhavanā chattātichattāni ussāpitāni, sakalacakkavāḷagabbhaṃ ekālaṅkāraṃ ekussavaṃ viya jāta’’nti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, esa pūjāsakkāro mayhaṃ buddhānubhāvena nibbatto, na nāgadevabrahmānubhāvena. Atīte pana appamattakapariccāgānubhāvena nibbatto’’ti vatvā bhikkhūhi yācito atītaṃ āhari.

អតីតេ តក្កសិលាយំ សង្ខោ នាម ព្រាហ្មណោ អហោសិ។ តស្ស បុត្តោ សុសីមោ នាម មាណវោ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកោ ឯកទិវសំ បិតរំ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, តាត, ពារាណសិំ គន្ត្វា មន្តេ អជ្ឈាយិតុ’’ន្តិ។ អថ នំ បិតា អាហ – ‘‘តេន ហិ, តាត, អសុកោ នាម ព្រាហ្មណោ មម សហាយកោ, តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អធីយស្សូ’’តិ។ សោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា អនុបុព្ពេន ពារាណសិំ គន្ត្វា តំ ព្រាហ្មណំ ឧបសង្កមិត្វា បិតរា បហិតភាវមាចិក្ខិ។ អថ នំ សោ ‘‘សហាយកស្ស មេ បុត្តោ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា បដិបស្សទ្ធទរថំ ភទ្ទកេន ទិវសេន មន្តេ វាចេតុមារភិ។ សោ លហុញ្ច គណ្ហន្តោ ពហុញ្ច គណ្ហន្តោ អត្តនោ ឧគ្គហិតុគ្គហិតំ សុវណ្ណភាជនេ បក្ខិត្តសីហតេលមិវ អវិនស្សមានំ ធារេន្តោ ន ចិរស្សេវ អាចរិយស្ស សម្មុខតោ ឧគ្គណ្ហិតព្ពំ សព្ពំ ឧគ្គណ្ហិត្វា សជ្ឈាយំ ករោន្តោ អត្តនោ ឧគ្គហិតសិប្បស្ស អាទិមជ្ឈមេវ បស្សតិ, នោ បរិយោសានំ។

Atīte takkasilāyaṃ saṅkho nāma brāhmaṇo ahosi. Tassa putto susīmo nāma māṇavo soḷasavassuddesiko ekadivasaṃ pitaraṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘icchāmahaṃ, tāta, bārāṇasiṃ gantvā mante ajjhāyitu’’nti. Atha naṃ pitā āha – ‘‘tena hi, tāta, asuko nāma brāhmaṇo mama sahāyako, tassa santikaṃ gantvā adhīyassū’’ti. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā anupubbena bārāṇasiṃ gantvā taṃ brāhmaṇaṃ upasaṅkamitvā pitarā pahitabhāvamācikkhi. Atha naṃ so ‘‘sahāyakassa me putto’’ti sampaṭicchitvā paṭipassaddhadarathaṃ bhaddakena divasena mante vācetumārabhi. So lahuñca gaṇhanto bahuñca gaṇhanto attano uggahituggahitaṃ suvaṇṇabhājane pakkhittasīhatelamiva avinassamānaṃ dhārento na cirasseva ācariyassa sammukhato uggaṇhitabbaṃ sabbaṃ uggaṇhitvā sajjhāyaṃ karonto attano uggahitasippassa ādimajjhameva passati, no pariyosānaṃ.

សោ អាចរិយំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អហំ ឥមស្ស សិប្បស្ស អាទិមជ្ឈមេវ បស្សាមិ, នោ បរិយោសាន’’ន្តិ វត្វា អាចរិយេន ‘‘អហម្បិ, តាត, ន បស្សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘អថ កោ, អាចរិយ, បរិយោសានំ ជានាតី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមេ, តាត, ឥសយោ ឥសិបតនេ វិហរន្តិ, តេ ជានេយ្យុំ, តេសំ សន្តិកំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆស្សូ’’តិ អាចរិយេន វុត្តេ បច្ចេកពុទ្ធេ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘តុម្ហេ កិរ បរិយោសានំ ជានាថា’’តិ? ‘‘អាម, ជានាមា’’តិ។ ‘‘តេន ហិ មេ អាចិក្ខថា’’តិ? ‘‘ន មយំ អបព្ពជិតស្ស អាចិក្ខាម។ សចេ តេ បរិយោសានេនត្ថោ , បព្ពជស្សូ’’តិ ។ សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តេសំ សន្តិកេ បព្ពជិ។ អថស្ស តេ ‘‘ឥទំ តាវ សិក្ខស្សូ’’តិ វត្វា ‘‘ឯវំ តេ និវាសេតព្ពំ, ឯវំ បារុបិតព្ព’’ន្តិអាទិនា នយេន អាភិសមាចារិកំ អាចិក្ខិំសុ។ សោ តត្ថ សិក្ខន្តោ ឧបនិស្សយសម្បន្នត្តា នចិរស្សេវ បច្ចេកសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា សកលពារាណសិនគរេ គគនតលេ បុណ្ណចន្ទោ វិយ បាកដោ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ អហោសិ, សោ អប្បាយុកសំវត្តនិកស្ស កម្មស្ស កតត្តា ន ចិរស្សេវ បរិនិព្ពាយិ។ អថស្ស បច្ចេកពុទ្ធា ច មហាជនោ ច សរីរកិច្ចំ កត្វា ធាតុយោ ច គហេត្វា នគរទ្វារេ ថូបំ ការេសុំ។

So ācariyaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ahaṃ imassa sippassa ādimajjhameva passāmi, no pariyosāna’’nti vatvā ācariyena ‘‘ahampi, tāta, na passāmī’’ti vutte ‘‘atha ko, ācariya, pariyosānaṃ jānātī’’ti pucchitvā ‘‘ime, tāta, isayo isipatane viharanti, te jāneyyuṃ, tesaṃ santikaṃ upasaṅkamitvā pucchassū’’ti ācariyena vutte paccekabuddhe upasaṅkamitvā pucchi – ‘‘tumhe kira pariyosānaṃ jānāthā’’ti? ‘‘Āma, jānāmā’’ti. ‘‘Tena hi me ācikkhathā’’ti? ‘‘Na mayaṃ apabbajitassa ācikkhāma. Sace te pariyosānenattho , pabbajassū’’ti . So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tesaṃ santike pabbaji. Athassa te ‘‘idaṃ tāva sikkhassū’’ti vatvā ‘‘evaṃ te nivāsetabbaṃ, evaṃ pārupitabba’’ntiādinā nayena ābhisamācārikaṃ ācikkhiṃsu. So tattha sikkhanto upanissayasampannattā nacirasseva paccekasambodhiṃ abhisambujjhitvā sakalabārāṇasinagare gaganatale puṇṇacando viya pākaṭo lābhaggayasaggappatto ahosi, so appāyukasaṃvattanikassa kammassa katattā na cirasseva parinibbāyi. Athassa paccekabuddhā ca mahājano ca sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo ca gahetvā nagaradvāre thūpaṃ kāresuṃ.

សង្ខោបិ ព្រាហ្មណោ ‘‘បុត្តោ មេ ចិរំ គតោ, បវត្តិមស្ស ជានិស្សាមី’’តិ តំ ទដ្ឋុកាមោ តក្កសិលាតោ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន ពារាណសិំ បត្វា មហាជនកាយំ សន្និបតិតំ ទិស្វា ‘‘អទ្ធា ឥមេសុ ឯកោបិ មេ បុត្តស្ស បវត្តិំ ជានិស្សតី’’តិ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘សុសីមោ នាម មាណវោ ឥធាគមិ, អបិ នុ ខោ តស្ស បវត្តិំ ជានាថា’’តិ? ‘‘អាម, ព្រាហ្មណ, ជានាម, អសុកស្ស ព្រាហ្មណស្ស សន្តិកេ តយោ វេទេ សជ្ឈាយិត្វា បព្ពជិត្វា បច្ចេកសម្ពោធិំ សច្ឆិកត្វា បរិនិព្ពុតោ, អយមស្ស ថូបោ បតិដ្ឋាបិតោ’’តិ។ សោ ភូមិំ ហត្ថេន បហរិត្វា រោទិត្វា កន្ទិត្វា តំ ចេតិយង្គណំ គន្ត្វា តិណានិ ឧទ្ធរិត្វា ឧត្តរសាដកេន វាលុកំ អាហរិត្វា ចេតិយង្គណេ អាកិរិត្វា កមណ្ឌលុតោ ឧទកេន បរិប្ផោសិត្វា វនបុប្ផេហិ បូជំ កត្វា សាដកេន បដាកំ អារោបេត្វា ថូបស្ស ឧបរិ អត្តនោ ឆត្តកំ ពន្ធិត្វា បក្កាមិ។

Saṅkhopi brāhmaṇo ‘‘putto me ciraṃ gato, pavattimassa jānissāmī’’ti taṃ daṭṭhukāmo takkasilāto nikkhamitvā anupubbena bārāṇasiṃ patvā mahājanakāyaṃ sannipatitaṃ disvā ‘‘addhā imesu ekopi me puttassa pavattiṃ jānissatī’’ti upasaṅkamitvā pucchi – ‘‘susīmo nāma māṇavo idhāgami, api nu kho tassa pavattiṃ jānāthā’’ti? ‘‘Āma, brāhmaṇa, jānāma, asukassa brāhmaṇassa santike tayo vede sajjhāyitvā pabbajitvā paccekasambodhiṃ sacchikatvā parinibbuto, ayamassa thūpo patiṭṭhāpito’’ti. So bhūmiṃ hatthena paharitvā roditvā kanditvā taṃ cetiyaṅgaṇaṃ gantvā tiṇāni uddharitvā uttarasāṭakena vālukaṃ āharitvā cetiyaṅgaṇe ākiritvā kamaṇḍaluto udakena paripphositvā vanapupphehi pūjaṃ katvā sāṭakena paṭākaṃ āropetvā thūpassa upari attano chattakaṃ bandhitvā pakkāmi.

សត្ថា ឥទំ អតីតំ អាហរិត្វា ‘‘តទា, ភិក្ខវេ, អហំ សង្ខោ ព្រាហ្មណោ អហោសិំ។ មយា សុសីមស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស ចេតិយង្គណេ តិណានិ ឧទ្ធដានិ, តស្ស មេ កម្មស្ស និស្សន្ទេន អដ្ឋយោជនមគ្គំ វិហតខាណុកកណ្ដកំ កត្វា សុទ្ធំ សមតលំ ករិំសុ។ មយា តត្ថ វាលុកា ឱកិណ្ណា, តស្ស មេ និស្សន្ទេន អដ្ឋយោជនមគ្គេ វាលុកំ ឱកិរិំសុ។ មយា តត្ថ វនកុសុមេហិ បូជា កតា, តស្ស មេ និស្សន្ទេន អដ្ឋយោជនមគ្គេ នានាវណ្ណានិ បុប្ផានិ ឱកិណ្ណានិ, ឯកយោជនដ្ឋានេ គង្គាយ ឧទកំ បញ្ចវណ្ណេហិ បទុមេហិ សញ្ឆន្នំ។ មយា តត្ថ កមណ្ឌលុឧទកេន ភូមិ បរិប្ផោសិតា, តស្ស មេ និស្សន្ទេន វេសាលិយំ បោក្ខរវស្សំ វស្សិ។ មយា តត្ថ បដាកា, អារោបិតា, ឆត្តកញ្ច ពទ្ធំ, តស្ស មេ និស្សន្ទេន យាវ អកនិដ្ឋភវនា ធជបដាកឆត្តាតិឆត្តាទីហិ សកលចក្កវាឡគព្ភំ ឯកុស្សវំ វិយ ជាតំ។ ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឯស បូជាសក្ការោ មយ្ហំ នេវ ពុទ្ធានុភាវេន និព្ពត្តោ, ន នាគទេវព្រហ្មានុភាវេន, អតីតេ បន អប្បមត្តកបរិច្ចាគានុភាវេនា’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

Satthā idaṃ atītaṃ āharitvā ‘‘tadā, bhikkhave, ahaṃ saṅkho brāhmaṇo ahosiṃ. Mayā susīmassa paccekabuddhassa cetiyaṅgaṇe tiṇāni uddhaṭāni, tassa me kammassa nissandena aṭṭhayojanamaggaṃ vihatakhāṇukakaṇṭakaṃ katvā suddhaṃ samatalaṃ kariṃsu. Mayā tattha vālukā okiṇṇā, tassa me nissandena aṭṭhayojanamagge vālukaṃ okiriṃsu. Mayā tattha vanakusumehi pūjā katā, tassa me nissandena aṭṭhayojanamagge nānāvaṇṇāni pupphāni okiṇṇāni, ekayojanaṭṭhāne gaṅgāya udakaṃ pañcavaṇṇehi padumehi sañchannaṃ. Mayā tattha kamaṇḍaluudakena bhūmi paripphositā, tassa me nissandena vesāliyaṃ pokkharavassaṃ vassi. Mayā tattha paṭākā, āropitā, chattakañca baddhaṃ, tassa me nissandena yāva akaniṭṭhabhavanā dhajapaṭākachattātichattādīhi sakalacakkavāḷagabbhaṃ ekussavaṃ viya jātaṃ. Iti kho, bhikkhave, esa pūjāsakkāro mayhaṃ neva buddhānubhāvena nibbatto, na nāgadevabrahmānubhāvena, atīte pana appamattakapariccāgānubhāvenā’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –

២៩០.

290.

‘‘មត្តាសុខបរិច្ចាគា , បស្សេ ចេ វិបុលំ សុខំ;

‘‘Mattāsukhapariccāgā , passe ce vipulaṃ sukhaṃ;

ចជេ មត្តាសុខំ ធីរោ, សម្បស្សំ វិបុលំ សុខ’’ន្តិ។

Caje mattāsukhaṃ dhīro, sampassaṃ vipulaṃ sukha’’nti.

តត្ថ មត្តាសុខបរិច្ចាគាតិ មត្តាសុខន្តិ បមាណយុត្តកំ បរិត្តសុខំ វុច្ចតិ, តស្ស បរិច្ចាគេន។ វិបុលំ សុខន្តិ ឧឡារំ សុខំ និព្ពានសុខំ វុច្ចតិ, តំ ចេ បស្សេយ្យាតិ អត្ថោ។ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឯកញ្ហិ ភោជនបាតិំ សជ្ជាបេត្វា ភុញ្ជន្តស្ស មត្តាសុខំ នាម ឧប្បជ្ជតិ, តំ បន បរិច្ចជិត្វា ឧបោសថំ វា ករោន្តស្ស ទានំ វា ទទន្តស្ស វិបុលំ ឧឡារំ និព្ពានសុខំ នាម និព្ពត្តតិ។ តស្មា សចេ ឯវំ តស្ស មត្តាសុខស្ស បរិច្ចាគា វិបុលំ សុខំ បស្សតិ, អថេតំ វិបុលំ សុខំ សម្មា បស្សន្តោ បណ្ឌិតោ តំ មត្តាសុខំ ចជេយ្យាតិ។

Tattha mattāsukhapariccāgāti mattāsukhanti pamāṇayuttakaṃ parittasukhaṃ vuccati, tassa pariccāgena. Vipulaṃ sukhanti uḷāraṃ sukhaṃ nibbānasukhaṃ vuccati, taṃ ce passeyyāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ekañhi bhojanapātiṃ sajjāpetvā bhuñjantassa mattāsukhaṃ nāma uppajjati, taṃ pana pariccajitvā uposathaṃ vā karontassa dānaṃ vā dadantassa vipulaṃ uḷāraṃ nibbānasukhaṃ nāma nibbattati. Tasmā sace evaṃ tassa mattāsukhassa pariccāgā vipulaṃ sukhaṃ passati, athetaṃ vipulaṃ sukhaṃ sammā passanto paṇḍito taṃ mattāsukhaṃ cajeyyāti.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ។

Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.

អត្តនោបុព្ពកម្មវត្ថុ បឋមំ។

Attanopubbakammavatthu paṭhamaṃ.

២. កុក្កុដអណ្ឌខាទិកាវត្ថុ

2. Kukkuṭaaṇḍakhādikāvatthu

បរទុក្ខូបធានេនាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ កុក្កុដអណ្ឌខាទិកំ អារព្ភ កថេសិ។

Paradukkhūpadhānenāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kukkuṭaaṇḍakhādikaṃ ārabbha kathesi.

សាវត្ថិយា កិរ អវិទូរេ បណ្ឌុរំ នាម ឯកោ គាមោ, តត្ថេកោ កេវដ្ដោ វសតិ។ សោ សាវត្ថិំ គច្ឆន្តោ អចិរវតិយំ កច្ឆបអណ្ឌានិ ទិស្វា តានិ អាទាយ សាវត្ថិំ គន្ត្វា ឯកស្មិំ គេហេ បចាបេត្វា ខាទន្តោ តស្មិំ គេហេ កុមារិកាយបិ ឯកំ អណ្ឌំ អទាសិ។ សា តំ ខាទិត្វា តតោ បដ្ឋាយ អញ្ញំ ខាទនីយំ នាម ន ឥច្ឆិ។ អថស្សា មាតា កុក្កុដិយា វិជាតដ្ឋានតោ ឯកំ អណ្ឌំ គហេត្វា អទាសិ។ សា តំ ខាទិត្វា រសតណ្ហាយ ពទ្ធា តតោ បដ្ឋាយ សយមេវ កុក្កុដិយា អណ្ឌានិ គហេត្វា ខាទតិ។ កុក្កុដី វិជាតវិជាតកាលេ តំ អត្តនោ អណ្ឌានិ គហេត្វា ខាទន្តិំ ទិស្វា តាយ ឧបទ្ទុតា អាឃាតំ ពន្ធិត្វា ‘‘ឥតោ ទានិ ចុតា យក្ខិនី ហុត្វា តវ ជាតទារកេ ខាទិតុំ សមត្ថា ហុត្វា និព្ពត្តេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ បដ្ឋបេត្វា កាលំ កត្វា តស្មិំយេវ គេហេ មជ្ជារី ហុត្វា និព្ពត្តិ។ ឥតរាបិ កាលំ កត្វា តត្ថេវ កុក្កុដី ហុត្វា និព្ពត្តិ។ កុក្កុដី អណ្ឌានិ វិជាយិ, មជ្ជារី អាគន្ត្វា តានិ ខាទិត្វា ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ ខាទិយេវ។ កុក្កុដី ‘‘តយោ វារេ មម អណ្ឌានិ ខាទិត្វា ឥទានិ មម្បិ ខាទិតុកាមាសិ , ឥតោ ចុតា សបុត្តកំ តំ ខាទិតុំ លភេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ កត្វា តតោ ចុតា ទីបិនី ហុត្វា និព្ពត្តិ។ ឥតរាបិ កាលំ កត្វា មិគី ហុត្វា និព្ពត្តិ។ តស្សា វិជាតកាលេ ទីបិនី អាគន្ត្វា តំ សទ្ធិំ បុត្តេហិ ខាទិ។ ឯវំ ខាទន្តា បញ្ចសុ អត្តភាវសតេសុ អញ្ញមញ្ញស្ស ទុក្ខំ ឧប្បាទេត្វា អវសានេ ឯកា យក្ខិនី ហុត្វា និព្ពត្តិ, ឯកា សាវត្ថិយំ កុលធីតា ហុត្វា និព្ពត្តិ។ ឥតោ បរំ ‘‘ន ហិ វេរេន វេរានី’’តិ (ធ. ប. ៥) គាថាយ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ។ ឥធ បន សត្ថា ‘‘វេរញ្ហិ អវេរេន ឧបសម្មតិ, នោ វេរេនា’’តិ វត្វា ឧភិន្នម្បិ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

Sāvatthiyā kira avidūre paṇḍuraṃ nāma eko gāmo, tattheko kevaṭṭo vasati. So sāvatthiṃ gacchanto aciravatiyaṃ kacchapaaṇḍāni disvā tāni ādāya sāvatthiṃ gantvā ekasmiṃ gehe pacāpetvā khādanto tasmiṃ gehe kumārikāyapi ekaṃ aṇḍaṃ adāsi. Sā taṃ khāditvā tato paṭṭhāya aññaṃ khādanīyaṃ nāma na icchi. Athassā mātā kukkuṭiyā vijātaṭṭhānato ekaṃ aṇḍaṃ gahetvā adāsi. Sā taṃ khāditvā rasataṇhāya baddhā tato paṭṭhāya sayameva kukkuṭiyā aṇḍāni gahetvā khādati. Kukkuṭī vijātavijātakāle taṃ attano aṇḍāni gahetvā khādantiṃ disvā tāya upaddutā āghātaṃ bandhitvā ‘‘ito dāni cutā yakkhinī hutvā tava jātadārake khādituṃ samatthā hutvā nibbatteyya’’nti patthanaṃ paṭṭhapetvā kālaṃ katvā tasmiṃyeva gehe majjārī hutvā nibbatti. Itarāpi kālaṃ katvā tattheva kukkuṭī hutvā nibbatti. Kukkuṭī aṇḍāni vijāyi, majjārī āgantvā tāni khāditvā dutiyampi tatiyampi khādiyeva. Kukkuṭī ‘‘tayo vāre mama aṇḍāni khāditvā idāni mampi khāditukāmāsi , ito cutā saputtakaṃ taṃ khādituṃ labheyya’’nti patthanaṃ katvā tato cutā dīpinī hutvā nibbatti. Itarāpi kālaṃ katvā migī hutvā nibbatti. Tassā vijātakāle dīpinī āgantvā taṃ saddhiṃ puttehi khādi. Evaṃ khādantā pañcasu attabhāvasatesu aññamaññassa dukkhaṃ uppādetvā avasāne ekā yakkhinī hutvā nibbatti, ekā sāvatthiyaṃ kuladhītā hutvā nibbatti. Ito paraṃ ‘‘na hi verena verānī’’ti (dha. pa. 5) gāthāya vuttanayeneva veditabbaṃ. Idha pana satthā ‘‘verañhi averena upasammati, no verenā’’ti vatvā ubhinnampi dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –

២៩១.

291.

‘‘បរទុក្ខូបធានេន, អត្តនោ សុខមិច្ឆតិ;

‘‘Paradukkhūpadhānena, attano sukhamicchati;

វេរសំសគ្គសំសដ្ឋោ, វេរា សោ ន បរិមុច្ចតី’’តិ។

Verasaṃsaggasaṃsaṭṭho, verā so na parimuccatī’’ti.

តត្ថ បរទុក្ខូបធានេនាតិ បរស្មិំ ទុក្ខូបធានេន, បរស្ស ទុក្ខុប្បាទនេនាតិ អត្ថោ។ វេរសំសគ្គសំសដ្ឋោតិ យោ បុគ្គលោ អក្កោសនបច្ចក្កោសនបហរណបដិហរណាទីនំ វសេន អញ្ញមញ្ញំ កតេន វេរសំសគ្គេន សំសដ្ឋោ។ វេរា សោ ន បរិមុច្ចតីតិ និច្ចកាលំ វេរវសេន ទុក្ខមេវ បាបុណាតីតិ អត្ថោ។

Tattha paradukkhūpadhānenāti parasmiṃ dukkhūpadhānena, parassa dukkhuppādanenāti attho. Verasaṃsaggasaṃsaṭṭhoti yo puggalo akkosanapaccakkosanapaharaṇapaṭiharaṇādīnaṃ vasena aññamaññaṃ katena verasaṃsaggena saṃsaṭṭho. Verā so na parimuccatīti niccakālaṃ veravasena dukkhameva pāpuṇātīti attho.

ទេសនាវសានេ យក្ខិនី សរណេសុ បតិដ្ឋាយ បញ្ច សីលានិ សមាទិយិត្វា វេរតោ មុច្ចិ, ឥតរាបិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ។

Desanāvasāne yakkhinī saraṇesu patiṭṭhāya pañca sīlāni samādiyitvā verato mucci, itarāpi sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.

កុក្កុដអណ្ឌខាទិកាវត្ថុ ទុតិយំ។

Kukkuṭaaṇḍakhādikāvatthu dutiyaṃ.

៣. ភទ្ទិយភិក្ខុវត្ថុ

3. Bhaddiyabhikkhuvatthu

យញ្ហិ កិច្ចន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ភទ្ទិយំ និស្សាយ ជាតិយាវនេ វិហរន្តោ ភទ្ទិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ។

Yañhikiccanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā bhaddiyaṃ nissāya jātiyāvane viharanto bhaddiye bhikkhū ārabbha kathesi.

តេ កិរ បាទុកមណ្ឌនេ ឧយ្យុត្តា អហេសុំ។ យថាហ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភទ្ទិយា ភិក្ខូ អនេកវិហិតំ បាទុកមណ្ឌនានុយោគមនុយុត្តា វិហរន្តិ, តិណបាទុកំ ករោន្តិបិ ការាបេន្តិបិ, មុញ្ជបាទុកំ ករោន្តិបិ ការាបេន្តិបិ, បព្ពជបាទុកំ ហិន្តាលបាទុកំ កមលបាទុកំ កម្ពលបាទុកំ ករោន្តិបិ ការាបេន្តិបិ, រិញ្ចន្តិ ឧទ្ទេសំ បរិបុច្ឆំ អធិសីលំ អធិចិត្តំ អធិបញ្ញ’’ន្តិ (មហាវ. ២៥១)។ ភិក្ខូ តេសំ តថាករណភាវំ ជានិត្វា ឧជ្ឈាយិត្វា សត្ថុ អារោចេសុំ។ សត្ថា តេ ភិក្ខូ គរហិត្វា, ‘‘ភិក្ខវេ, តុម្ហេ អញ្ញេន កិច្ចេន អាគតា អញ្ញស្មិំយេវ កិច្ចេ ឧយ្យុត្តា’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

Te kira pādukamaṇḍane uyyuttā ahesuṃ. Yathāha – ‘‘tena kho pana samayena bhaddiyā bhikkhū anekavihitaṃ pādukamaṇḍanānuyogamanuyuttā viharanti, tiṇapādukaṃ karontipi kārāpentipi, muñjapādukaṃ karontipi kārāpentipi, pabbajapādukaṃ hintālapādukaṃ kamalapādukaṃ kambalapādukaṃ karontipi kārāpentipi, riñcanti uddesaṃ paripucchaṃ adhisīlaṃ adhicittaṃ adhipañña’’nti (mahāva. 251). Bhikkhū tesaṃ tathākaraṇabhāvaṃ jānitvā ujjhāyitvā satthu ārocesuṃ. Satthā te bhikkhū garahitvā, ‘‘bhikkhave, tumhe aññena kiccena āgatā aññasmiṃyeva kicce uyyuttā’’ti vatvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –

២៩២.

292.

‘‘យញ្ហិ កិច្ចំ អបវិទ្ធំ, អកិច្ចំ បន ករីយតិ;

‘‘Yañhi kiccaṃ apaviddhaṃ, akiccaṃ pana karīyati;

ឧន្នឡានំ បមត្តានំ, តេសំ វឌ្ឍន្តិ អាសវា។

Unnaḷānaṃ pamattānaṃ, tesaṃ vaḍḍhanti āsavā.

២៩៣.

293.

‘‘យេសញ្ច សុសមារទ្ធា, និច្ចំ កាយគតា សតិ;

‘‘Yesañca susamāraddhā, niccaṃ kāyagatā sati;

អកិច្ចំ តេ ន សេវន្តិ, កិច្ចេ សាតច្ចការិនោ;

Akiccaṃ te na sevanti, kicce sātaccakārino;

សតានំ សម្បជានានំ, អត្ថំ គច្ឆន្តិ អាសវា’’តិ។

Satānaṃ sampajānānaṃ, atthaṃ gacchanti āsavā’’ti.

តត្ថ យញ្ហិ កិច្ចន្តិ ភិក្ខុនោ ហិ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ អបរិមាណសីលក្ខន្ធគោបនំ អរញ្ញាវាសោ ធុតង្គបរិហរណំ ភាវនារាមតាតិ ឯវមាទីនិ កិច្ចំ នាម។ ឥមេហិ បន យំ អត្តនោ កិច្ចំ, តំ អបវិទ្ធំ ឆឌ្ឌិតំ។ អកិច្ចន្តិ ភិក្ខុនោ ឆត្តមណ្ឌនំ ឧបាហនមណ្ឌនំ បាទុកបត្តថាលកធម្មករណកាយពន្ធនអំសពទ្ធកមណ្ឌនំ អកិច្ចំ នាម។ យេហិ តំ កយិរតិ, តេសំ មាននឡំ ឧក្ខិបិត្វា ចរណេន ឧន្នឡានំ សតិវោស្សគ្គេន បមត្តានំ ចត្តារោ អាសវា វឌ្ឍន្តីតិ អត្ថោ។ សុសមារទ្ធាតិ សុបគ្គហិតា។ កាយគតា សតីតិ កាយានុបស្សនាភាវនា។ អកិច្ចន្តិ តេ ឯតំ ឆត្តមណ្ឌនាទិកំ អកិច្ចំ ន សេវន្តិ ន ករោន្តីតិ អត្ថោ។ កិច្ចេតិ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ កត្តព្ពេ អបរិមាណសីលក្ខន្ធគោបនាទិកេ ករណីយេ។ សាតច្ចការិនោតិ សតតការិនោ អដ្ឋិតការិនោ។ តេសំ សតិយា អវិប្បវាសេន សតានំ សាត្ថកសម្បជញ្ញំ សប្បាយសម្បជញ្ញំ គោចរសម្បជញ្ញំ អសម្មោហសម្បជញ្ញន្តិ ចតូហិ សម្បជញ្ញេហិ សម្បជានានំ ចត្តារោបិ អាសវា អត្ថំ គច្ឆន្តិ, បរិក្ខយំ អភាវំ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ។

Tattha yañhi kiccanti bhikkhuno hi pabbajitakālato paṭṭhāya aparimāṇasīlakkhandhagopanaṃ araññāvāso dhutaṅgapariharaṇaṃ bhāvanārāmatāti evamādīni kiccaṃ nāma. Imehi pana yaṃ attano kiccaṃ, taṃ apaviddhaṃ chaḍḍitaṃ. Akiccanti bhikkhuno chattamaṇḍanaṃ upāhanamaṇḍanaṃ pādukapattathālakadhammakaraṇakāyabandhanaaṃsabaddhakamaṇḍanaṃ akiccaṃ nāma. Yehi taṃ kayirati, tesaṃ mānanaḷaṃ ukkhipitvā caraṇena unnaḷānaṃ sativossaggena pamattānaṃ cattāro āsavā vaḍḍhantīti attho. Susamāraddhāti supaggahitā. Kāyagatā satīti kāyānupassanābhāvanā. Akiccanti te etaṃ chattamaṇḍanādikaṃ akiccaṃ na sevanti na karontīti attho. Kicceti pabbajitakālato paṭṭhāya kattabbe aparimāṇasīlakkhandhagopanādike karaṇīye. Sātaccakārinoti satatakārino aṭṭhitakārino. Tesaṃ satiyā avippavāsena satānaṃ sātthakasampajaññaṃ sappāyasampajaññaṃ gocarasampajaññaṃ asammohasampajaññanti catūhi sampajaññehi sampajānānaṃ cattāropi āsavā atthaṃ gacchanti, parikkhayaṃ abhāvaṃ gacchantīti attho.

ទេសនាវសានេ តេ ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ, សម្បត្តានម្បិ សាត្ថិកា ធម្មទេសនា អហោសីតិ។

Desanāvasāne te bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsu, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.

ភទ្ទិយវត្ថុ តតិយំ។

Bhaddiyavatthu tatiyaṃ.

៤. លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរវត្ថុ

4. Lakuṇḍakabhaddiyattheravatthu

មាតរន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ។

Mātaranti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto lakuṇḍakabhaddiyattheraṃ ārabbha kathesi.

ឯកទិវសញ្ហិ សម្ពហុលា អាគន្តុកា ភិក្ខូ សត្ថារំ ទិវាដ្ឋានេ និសិន្នំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ។ តស្មិំ ខណេ លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរោ ភគវតោ អវិទូរេ អតិក្កមតិ។ សត្ថា តេសំ ភិក្ខូនំ ចិត្តាចារំ ញត្វា ឱលោកេត្វា ‘‘បស្សថ, ភិក្ខវេ, អយំ ភិក្ខុ មាតាបិតរោ ហន្ត្វា និទ្ទុក្ខោ ហុត្វា យាតី’’តិ វត្វា តេហិ ភិក្ខូហិ ‘‘កិំ នុ ខោ សត្ថា វទតី’’តិ អញ្ញមញ្ញំ មុខានិ ឱលោកេត្វា សំសយបក្ខន្ទេហិ, ‘‘ភន្តេ, កិំ នាមេតំ វទេថា’’តិ វុត្តេ តេសំ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

Ekadivasañhi sambahulā āgantukā bhikkhū satthāraṃ divāṭṭhāne nisinnaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Tasmiṃ khaṇe lakuṇḍakabhaddiyatthero bhagavato avidūre atikkamati. Satthā tesaṃ bhikkhūnaṃ cittācāraṃ ñatvā oloketvā ‘‘passatha, bhikkhave, ayaṃ bhikkhu mātāpitaro hantvā niddukkho hutvā yātī’’ti vatvā tehi bhikkhūhi ‘‘kiṃ nu kho satthā vadatī’’ti aññamaññaṃ mukhāni oloketvā saṃsayapakkhandehi, ‘‘bhante, kiṃ nāmetaṃ vadethā’’ti vutte tesaṃ dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –

២៩៤.

294.

‘‘មាតរំ បិតរំ ហន្ត្វា, រាជានោ ទ្វេ ច ខត្តិយេ;

‘‘Mātaraṃ pitaraṃ hantvā, rājāno dve ca khattiye;

រដ្ឋំ សានុចរំ ហន្ត្វា, អនីឃោ យាតិ ព្រាហ្មណោ’’តិ។

Raṭṭhaṃ sānucaraṃ hantvā, anīgho yāti brāhmaṇo’’ti.

តត្ថ សានុចរន្តិ អាយសាធកេន អាយុត្តកេន សហិតំ។ ឯត្ថ ហិ ‘‘តណ្ហា ជនេតិ បុរិស’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៥៥-៥៧) វចនតោ តីសុ ភវេសុ សត្តានំ ជននតោ តណ្ហា មាតា នាម។ ‘‘អហំ អសុកស្ស នាម រញ្ញោ វា រាជមហាមត្តស្ស វា បុត្តោ’’តិ បិតរំ និស្សាយ អស្មិមានស្ស ឧប្បជ្ជនតោ អស្មិមានោ បិតា នាម។ លោកោ វិយ រាជានំ យស្មា សព្ពទិដ្ឋិគតានិ ទ្វេ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិយោ ភជន្តិ, តស្មា ទ្វេ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិយោ ទ្វេ ខត្តិយរាជានោ នាម។ ទ្វាទសាយតនានិ វិត្ថតដ្ឋេន រដ្ឋទិសត្តា រដ្ឋំ នាម។ អាយសាធកោ អាយុត្តកបុរិសោ វិយ តន្និស្សិតោ នន្ទិរាគោ អនុចរោ នាម។ អនីឃោតិ និទ្ទុក្ខោ។ ព្រាហ្មណោតិ ខីណាសវោ។ ឯតេសំ តណ្ហាទីនំ អរហត្តមគ្គញាណាសិនា ហតត្តា ខីណាសវោ និទ្ទុក្ខោ ហុត្វា យាតីតិ អយមេត្ថត្ថោ។

Tattha sānucaranti āyasādhakena āyuttakena sahitaṃ. Ettha hi ‘‘taṇhā janeti purisa’’nti (saṃ. ni. 1.55-57) vacanato tīsu bhavesu sattānaṃ jananato taṇhā mātā nāma. ‘‘Ahaṃ asukassa nāma rañño vā rājamahāmattassa vā putto’’ti pitaraṃ nissāya asmimānassa uppajjanato asmimāno pitā nāma. Loko viya rājānaṃ yasmā sabbadiṭṭhigatāni dve sassatucchedadiṭṭhiyo bhajanti, tasmā dve sassatucchedadiṭṭhiyo dve khattiyarājāno nāma. Dvādasāyatanāni vitthataṭṭhena raṭṭhadisattā raṭṭhaṃ nāma. Āyasādhako āyuttakapuriso viya tannissito nandirāgo anucaro nāma. Anīghoti niddukkho. Brāhmaṇoti khīṇāsavo. Etesaṃ taṇhādīnaṃ arahattamaggañāṇāsinā hatattā khīṇāsavo niddukkho hutvā yātīti ayametthattho.

ទេសនាវសានេ តេ ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ។

Desanāvasāne te bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsu.

ទុតិយគាថាយបិ វត្ថុ បុរិមសទិសមេវ។ តទា ហិ សត្ថា លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរមេវ អារព្ភ កថេសិ។ តេសំ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

Dutiyagāthāyapi vatthu purimasadisameva. Tadā hi satthā lakuṇḍakabhaddiyattherameva ārabbha kathesi. Tesaṃ dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –

២៩៥.

295.

‘‘មាតរំ បិតរំ ហន្ត្វា, រាជានោ ទ្វេ ច សោត្ថិយេ;

‘‘Mātaraṃ pitaraṃ hantvā, rājāno dve ca sotthiye;

វេយគ្ឃបញ្ចមំ ហន្ត្វា, អនីឃោ យាតិ ព្រាហ្មណោ’’តិ។

Veyagghapañcamaṃ hantvā, anīgho yāti brāhmaṇo’’ti.

តត្ថ ទ្វេ ច សោត្ថិយេតិ ទ្វេ ច ព្រាហ្មណេ។ ឥមិស្សា គាថាយ សត្ថា អត្តនោ ធម្មិស្សរតាយ ច ទេសនាវិធិកុសលតាយ ច សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិយោ ទ្វេ ព្រាហ្មណរាជានោ ច កត្វា កថេសិ។ វេយគ្ឃបញ្ចមន្តិ ឯត្ថ ព្យគ្ឃានុចរិតោ សប្បដិភយោ ទុប្បដិបន្នោ មគ្គោ វេយគ្ឃោ នាម, វិចិកិច្ឆានីវរណម្បិ តេន សទិសតាយ វេយគ្ឃំ នាម, តំ បញ្ចមំ អស្សាតិ នីវរណបញ្ចកំ វេយគ្ឃបញ្ចមំ នាម។ ឥទញ្ច វេយគ្ឃបញ្ចមំ អរហត្តមគ្គញាណាសិនា និស្សេសំ ហន្ត្វា អនីឃោវ យាតិ ព្រាហ្មណោតិ អយមេត្ថត្ថោ។ សេសំ បុរិមសទិសមេវាតិ។

Tattha dve ca sotthiyeti dve ca brāhmaṇe. Imissā gāthāya satthā attano dhammissaratāya ca desanāvidhikusalatāya ca sassatucchedadiṭṭhiyo dve brāhmaṇarājāno ca katvā kathesi. Veyagghapañcamanti ettha byagghānucarito sappaṭibhayo duppaṭipanno maggo veyaggho nāma, vicikicchānīvaraṇampi tena sadisatāya veyagghaṃ nāma, taṃ pañcamaṃ assāti nīvaraṇapañcakaṃ veyagghapañcamaṃ nāma. Idañca veyagghapañcamaṃ arahattamaggañāṇāsinā nissesaṃ hantvā anīghova yāti brāhmaṇoti ayametthattho. Sesaṃ purimasadisamevāti.

លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរវត្ថុ ចតុត្ថំ។

Lakuṇḍakabhaddiyattheravatthu catutthaṃ.

៥. ទារុសាកដិកបុត្តវត្ថុ

5. Dārusākaṭikaputtavatthu

សុប្បពុទ្ធន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទារុសាកដិកស្ស បុត្តំ អារព្ភ កថេសិ។

Suppabuddhanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto dārusākaṭikassa puttaṃ ārabbha kathesi.

រាជគហស្មិញ្ហិ សម្មាទិដ្ឋិកបុត្តោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកបុត្តោតិ ទ្វេ ទារកា អភិក្ខណំ គុឡកីឡំ កីឡន្តិ។ តេសុ សម្មាទិដ្ឋិកបុត្តោ គុឡំ ខិបមានោ ពុទ្ធានុស្សតិំ អាវជ្ជេត្វា ‘‘នមោ ពុទ្ធស្សា’’តិ វត្វា វត្វា គុឡំ ខិបតិ។ ឥតរោ តិត្ថិយគុណេ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘នមោ អរហន្តាន’’ន្តិ វត្វា វត្វា ខិបតិ។ តេសុ សម្មាទិដ្ឋិកស្ស បុត្តោ ជិនាតិ, ឥតរោ បន បរាជយតិ។ សោ តស្ស កិរិយំ ទិស្វា ‘‘អយំ ឯវំ អនុស្សរិត្វា ឯវំ វត្វា គុឡំ ខិបន្តោ មមំ ជិនាតិ, អហម្បិ ឯវរូបំ ករិស្សាមី’’តិ ពុទ្ធានុស្សតិយំ បរិចយមកាសិ។ អថេកទិវសំ តស្ស បិតា សកដំ យោជេត្វា ទារូនំ អត្ថាយ គច្ឆន្តោ តម្បិ ទារកំ អាទាយ គន្ត្វា អដវិយំ ទារូនំ សកដំ បូរេត្វា អាគច្ឆន្តោ ពហិនគរេ សុសានសាមន្តេ ឧទកផាសុកដ្ឋានេ គោណេ មោចេត្វា ភត្តវិស្សគ្គមកាសិ។ អថស្ស តេ គោណា សាយន្ហសមយេ នគរំ បវិសន្តេន គោគណេន សទ្ធិំ នគរមេវ បវិសិំសុ។ សាកដិកោបិ គោណេ អនុពន្ធន្តោ នគរំ បវិសិត្វា សាយំ គោណេ ទិស្វា អាទាយ និក្ខមន្តោ ទ្វារំ ន សម្បាបុណិ។ តស្មិញ្ហិ អសម្បត្តេយេវ ទ្វារំ បិហិតំ។

Rājagahasmiñhi sammādiṭṭhikaputto micchādiṭṭhikaputtoti dve dārakā abhikkhaṇaṃ guḷakīḷaṃ kīḷanti. Tesu sammādiṭṭhikaputto guḷaṃ khipamāno buddhānussatiṃ āvajjetvā ‘‘namo buddhassā’’ti vatvā vatvā guḷaṃ khipati. Itaro titthiyaguṇe uddisitvā ‘‘namo arahantāna’’nti vatvā vatvā khipati. Tesu sammādiṭṭhikassa putto jināti, itaro pana parājayati. So tassa kiriyaṃ disvā ‘‘ayaṃ evaṃ anussaritvā evaṃ vatvā guḷaṃ khipanto mamaṃ jināti, ahampi evarūpaṃ karissāmī’’ti buddhānussatiyaṃ paricayamakāsi. Athekadivasaṃ tassa pitā sakaṭaṃ yojetvā dārūnaṃ atthāya gacchanto tampi dārakaṃ ādāya gantvā aṭaviyaṃ dārūnaṃ sakaṭaṃ pūretvā āgacchanto bahinagare susānasāmante udakaphāsukaṭṭhāne goṇe mocetvā bhattavissaggamakāsi. Athassa te goṇā sāyanhasamaye nagaraṃ pavisantena gogaṇena saddhiṃ nagarameva pavisiṃsu. Sākaṭikopi goṇe anubandhanto nagaraṃ pavisitvā sāyaṃ goṇe disvā ādāya nikkhamanto dvāraṃ na sampāpuṇi. Tasmiñhi asampatteyeva dvāraṃ pihitaṃ.

អថស្ស បុត្តោ ឯកកោវ រត្តិភាគេ សកដស្ស ហេដ្ឋា និបជ្ជិត្វា និទ្ទំ ឱក្កមិ។ រាជគហំ បន បកតិយាបិ អមនុស្សពហុលំ។ អយញ្ច សុសានសន្តិកេ និបន្នោ។ តត្ថ នំ ទ្វេ អមនុស្សា បស្សិំសុ។ ឯកោ សាសនស្ស បដិកណ្ឌកោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ, ឯកោ សម្មាទិដ្ឋិកោ។ តេសុ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ អាហ – ‘‘អយំ នោ ភក្ខោ, ឥមំ ខាទិស្សាមា’’តិ។ ឥតរោ ‘‘អលំ មា តេ រុច្ចី’’តិ និវារេតិ។ សោ តេន និវារិយមានោបិ តស្ស វចនំ អនាទិយិត្វា ទារកំ បាទេសុ គហេត្វា អាកឌ្ឍិ។ សោ ពុទ្ធានុស្សតិយា បរិចិតត្តា តស្មិំ ខណេ ‘‘នមោ ពុទ្ធស្សា’’តិ អាហ។ អមនុស្សោ មហាភយភីតោ បដិក្កមិត្វា អដ្ឋាសិ។ អថ នំ ឥតរោ ‘‘អម្ហេហិ អកិច្ចំ កតំ, ទណ្ឌកម្មំ តស្ស ករោមា’’តិ វត្វា តំ រក្ខមានោ អដ្ឋាសិ។ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ នគរំ បវិសិត្វា រញ្ញោ ភោជនបាតិំ បូរេត្វា ភោជនំ អាហរិ។ អថ នំ ឧភោបិ តស្ស មាតាបិតរោ វិយ ហុត្វា ឧបដ្ឋាបេត្វា ភោជេត្វា ‘‘ឥមានិ អក្ខរានិ រាជាវ បស្សតុ, មា អញ្ញោ’’តិ តំ បវត្តិំ បកាសេន្តា យក្ខានុភាវេន ភោជនបាតិយំ អក្ខរានិ ឆិន្ទិត្វា បាតិំ ទារុសកដេ បក្ខិបិត្វា សព្ពរត្តិំ អារក្ខំ កត្វា បក្កមិំសុ។

Athassa putto ekakova rattibhāge sakaṭassa heṭṭhā nipajjitvā niddaṃ okkami. Rājagahaṃ pana pakatiyāpi amanussabahulaṃ. Ayañca susānasantike nipanno. Tattha naṃ dve amanussā passiṃsu. Eko sāsanassa paṭikaṇḍako micchādiṭṭhiko, eko sammādiṭṭhiko. Tesu micchādiṭṭhiko āha – ‘‘ayaṃ no bhakkho, imaṃ khādissāmā’’ti. Itaro ‘‘alaṃ mā te ruccī’’ti nivāreti. So tena nivāriyamānopi tassa vacanaṃ anādiyitvā dārakaṃ pādesu gahetvā ākaḍḍhi. So buddhānussatiyā paricitattā tasmiṃ khaṇe ‘‘namo buddhassā’’ti āha. Amanusso mahābhayabhīto paṭikkamitvā aṭṭhāsi. Atha naṃ itaro ‘‘amhehi akiccaṃ kataṃ, daṇḍakammaṃ tassa karomā’’ti vatvā taṃ rakkhamāno aṭṭhāsi. Micchādiṭṭhiko nagaraṃ pavisitvā rañño bhojanapātiṃ pūretvā bhojanaṃ āhari. Atha naṃ ubhopi tassa mātāpitaro viya hutvā upaṭṭhāpetvā bhojetvā ‘‘imāni akkharāni rājāva passatu, mā añño’’ti taṃ pavattiṃ pakāsentā yakkhānubhāvena bhojanapātiyaṃ akkharāni chinditvā pātiṃ dārusakaṭe pakkhipitvā sabbarattiṃ ārakkhaṃ katvā pakkamiṃsu.

បុនទិវសេ ‘‘រាជកុលតោ ចោរេហិ ភោជនភណ្ឌំ អវហដ’’ន្តិ កោលាហលំ ករោន្តា ទ្វារានិ បិទហិត្វា ឱលោកេន្តា តត្ថ អបស្សន្តា នគរា និក្ខមិត្វា ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តា ទារុសកដេ សុវណ្ណបាតិំ ទិស្វា ‘‘អយំ ចោរោ’’តិ តំ ទារកំ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសុំ។ រាជា អក្ខរានិ ទិស្វា ‘‘កិំ ឯតំ, តាតា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘នាហំ , ទេវ, ជានាមិ, មាតាបិតរោ មេ អាគន្ត្វា រត្តិំ ភោជេត្វា រក្ខមានា អដ្ឋំសុ, អហម្បិ មាតាបិតរោ មំ រក្ខន្តីតិ និព្ភយោវ និទ្ទំ ឧបគតោ។ ឯត្តកំ អហំ ជានាមី’’តិ។ អថស្ស មាតាបិតរោបិ តំ ឋានំ អាគមំសុ។ រាជា តំ បវត្តិំ ញត្វា តេ តយោបិ ជនេ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សព្ពំ អារោចេត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, ពុទ្ធានុស្សតិ ឯវ រក្ខា ហោតិ, ឧទាហុ ធម្មានុស្សតិអាទយោបី’’តិ បុច្ឆិ។ អថស្ស សត្ថា, ‘‘មហារាជ, ន កេវលំ ពុទ្ធានុស្សតិយេវ រក្ខា, យេសំ បន ឆព្ពិធេន ចិត្តំ សុភាវិតំ, តេសំ អញ្ញេន រក្ខាវរណេន វា មន្តោសធេហិ វា កិច្ចំ នត្ថី’’តិ វត្វា ឆ ឋានានិ ទស្សេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ។

Punadivase ‘‘rājakulato corehi bhojanabhaṇḍaṃ avahaṭa’’nti kolāhalaṃ karontā dvārāni pidahitvā olokentā tattha apassantā nagarā nikkhamitvā ito cito ca olokentā dārusakaṭe suvaṇṇapātiṃ disvā ‘‘ayaṃ coro’’ti taṃ dārakaṃ gahetvā rañño dassesuṃ. Rājā akkharāni disvā ‘‘kiṃ etaṃ, tātā’’ti pucchitvā ‘‘nāhaṃ , deva, jānāmi, mātāpitaro me āgantvā rattiṃ bhojetvā rakkhamānā aṭṭhaṃsu, ahampi mātāpitaro maṃ rakkhantīti nibbhayova niddaṃ upagato. Ettakaṃ ahaṃ jānāmī’’ti. Athassa mātāpitaropi taṃ ṭhānaṃ āgamaṃsu. Rājā taṃ pavattiṃ ñatvā te tayopi jane ādāya satthu santikaṃ gantvā sabbaṃ ārocetvā ‘‘kiṃ nu kho, bhante, buddhānussati eva rakkhā hoti, udāhu dhammānussatiādayopī’’ti pucchi. Athassa satthā, ‘‘mahārāja, na kevalaṃ buddhānussatiyeva rakkhā, yesaṃ pana chabbidhena cittaṃ subhāvitaṃ, tesaṃ aññena rakkhāvaraṇena vā mantosadhehi vā kiccaṃ natthī’’ti vatvā cha ṭhānāni dassento imā gāthā abhāsi.

២៩៦.

296.

‘‘សុប្បពុទ្ធំ បពុជ្ឈន្តិ, សទា គោតមសាវកា;