Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / ধম্মসঙ্গণী-মূলটীকা • Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā

লোকুত্তরকুসলং

Lokuttarakusalaṃ

পকিণ্ণককথাৰণ্ণনা

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

তত্রাতি লোকুত্তরজ্ঝানে। অজ্ঝত্তঞ্চাতি উপড্ঢগাথায অভিনিৰিসিতব্বং ৰুট্ঠাতব্বং ৰিপস্সনাভূমিং পঞ্চধা উদ্দিসতি। সত্তঅট্ঠাদীনি অঙ্গানি সত্তট্ঠঙ্গানীতি আদিসদ্দস্স লোপো দট্ঠব্বো। নিমিত্তন্তি যতো ৰুট্ঠানং, তানি নিমিত্তপৰত্তানি নিমিত্তৰচনেনেৰ উদ্দিসতি। সঙ্খারুপেক্খাঞাণমেৰ অরিযমগ্গস্স বোজ্ঝঙ্গাদিৰিসেসং নিযমেতি। কস্মা? ততো ততো দুতিযাদিপাদকজ্ঝানতো উপ্পন্নস্স সসঙ্খারুপেক্খাঞাণস্স পাদকজ্ঝানাতিক্কন্তানং অঙ্গানং অসমাপজ্জিতুকামতাৰিরাগভাৰনাভাৰতো ইতরস্স চ অতব্ভাৰতো। তেসম্পি ৰাদেসু…পে॰… ৰিপস্সনাৰ নিযমেতীতি ৰেদিতব্বা। কস্মা? ৰিপস্সনানিযমেনেৰ হি পঠমত্থেরৰাদেপি অপাদকপঠমজ্ঝানপাদকমগ্গা পঠমজ্ঝানিকাৰ হোন্তি, ইতরে চ পাদকজ্ঝানৰিপস্সনানিযমেহি তংতংঝানিকা। এৰং সেসৰাদেসুপি ৰিপস্সনানিযমো যথাসম্ভৰং যোজেতব্বো।

Tatrāti lokuttarajjhāne. Ajjhattañcāti upaḍḍhagāthāya abhinivisitabbaṃ vuṭṭhātabbaṃ vipassanābhūmiṃ pañcadhā uddisati. Sattaaṭṭhādīni aṅgāni sattaṭṭhaṅgānīti ādisaddassa lopo daṭṭhabbo. Nimittanti yato vuṭṭhānaṃ, tāni nimittapavattāni nimittavacaneneva uddisati. Saṅkhārupekkhāñāṇameva ariyamaggassa bojjhaṅgādivisesaṃ niyameti. Kasmā? Tato tato dutiyādipādakajjhānato uppannassa sasaṅkhārupekkhāñāṇassa pādakajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanābhāvato itarassa ca atabbhāvato. Tesampi vādesu…pe… vipassanāva niyametīti veditabbā. Kasmā? Vipassanāniyameneva hi paṭhamattheravādepi apādakapaṭhamajjhānapādakamaggā paṭhamajjhānikāva honti, itare ca pādakajjhānavipassanāniyamehi taṃtaṃjhānikā. Evaṃ sesavādesupi vipassanāniyamo yathāsambhavaṃ yojetabbo.

পকিণ্ণকসঙ্খারেতি পাদকজ্ঝানতো অঞ্ঞসঙ্খারে। তেন পাদকজ্ঝানসঙ্খারেসু সম্মসিতেসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি দস্সেতি। তত্রাপীতি দুতিযত্থেরৰাদেপি। তংতংঝানিকতা তংতংসম্মসিতসঙ্খারৰিপস্সনানিযমেহি হোতি। তত্রাপি হি ৰিপস্সনা তংতংৰিরাগাৰিরাগভাৰনাভাৰেন সোমনস্সসহগতা উপেক্খাসহগতা চ হুত্ৰা ঝানঙ্গাদিনিযমং মগ্গস্স করোতীতি এৰং ৰিপস্সনানিযমো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো

Pakiṇṇakasaṅkhāreti pādakajjhānato aññasaṅkhāre. Tena pādakajjhānasaṅkhāresu sammasitesu vattabbameva natthīti dasseti. Tatrāpīti dutiyattheravādepi. Taṃtaṃjhānikatā taṃtaṃsammasitasaṅkhāravipassanāniyamehi hoti. Tatrāpi hi vipassanā taṃtaṃvirāgāvirāgabhāvanābhāvena somanassasahagatā upekkhāsahagatā ca hutvā jhānaṅgādiniyamaṃ maggassa karotīti evaṃ vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo.

ন্তি তংতংঝানসদিসভৰনং। স্ৰাযমত্থো পাদকজ্ঝানসম্মসিতজ্ঝানুপনিস্সযেহি ৰিনা অজ্ঝাসযমত্তেন অসিজ্ঝনা উপনিস্সযেন ৰিনা সঙ্কপ্পমত্তেন সকদাগামিফলাদীনং অসিজ্ঝনদীপকেন নন্দকোৰাদেন (ম॰ নি॰ ৩.৩৯৮ আদযো) দীপেতব্বো। তত্থ হি সোতাপন্নাযপি পরিপুণ্ণসঙ্কপ্পভাৰং ৰদন্তেন ভগৰতা যস্স যস্স উপনিস্সযো অত্থি, তস্স তস্সেৰ অজ্ঝাসযো নিযামকো, নাঞ্ঞস্সাতি তেন তেন পরিপুণ্ণসঙ্কপ্পতা হোতি, ন ততো পরং সঙ্কপ্পসব্ভাৰেপি অসিজ্ঝনতোতি অযমত্থো দীপিতো হোতি। এৰমিধাপি যস্স যস্স দুতিযাদিঝানিকস্স মগ্গস্স যথাৰুত্তো উপনিস্সযো অত্থি, তস্স তস্সেৰ অজ্ঝাসযো নিযামকো, নাঞ্ঞস্স সতিপি তস্মিং অসিজ্ঝনতো। ইমস্মিং পন ৰাদে পাদকসম্মসিতজ্ঝানুপনিস্সযসব্ভাৰে অজ্ঝাসযো একন্তেন হোতি, তংতংফলূপনিস্সযসব্ভাৰে তংতংসঙ্কপ্পো ৰিযাতি তদভাৰাভাৰতো অজ্ঝাসযো নিযমেতীতি ৰুত্তং।

Tanti taṃtaṃjhānasadisabhavanaṃ. Svāyamattho pādakajjhānasammasitajjhānupanissayehi vinā ajjhāsayamattena asijjhanā upanissayena vinā saṅkappamattena sakadāgāmiphalādīnaṃ asijjhanadīpakena nandakovādena (ma. ni. 3.398 ādayo) dīpetabbo. Tattha hi sotāpannāyapi paripuṇṇasaṅkappabhāvaṃ vadantena bhagavatā yassa yassa upanissayo atthi, tassa tasseva ajjhāsayo niyāmako, nāññassāti tena tena paripuṇṇasaṅkappatā hoti, na tato paraṃ saṅkappasabbhāvepi asijjhanatoti ayamattho dīpito hoti. Evamidhāpi yassa yassa dutiyādijhānikassa maggassa yathāvutto upanissayo atthi, tassa tasseva ajjhāsayo niyāmako, nāññassa satipi tasmiṃ asijjhanato. Imasmiṃ pana vāde pādakasammasitajjhānupanissayasabbhāve ajjhāsayo ekantena hoti, taṃtaṃphalūpanissayasabbhāve taṃtaṃsaṅkappo viyāti tadabhāvābhāvato ajjhāsayo niyametīti vuttaṃ.

যস্মিং পন পাদকজ্ঝানং নত্থীতি চতুত্থজ্ঝানিকৰজ্জানং পাদকানি লোকিযজ্ঝানানি সন্ধায ৰুত্তং। অপ্পনাপ্পত্তি চ ওল়ারিকঙ্গাতিক্কমনুপনিস্সযাভাৰে পঞ্চহি অঙ্গেহি ৰিনা ন হোতীতি ‘‘সোমনস্সসহগতমগ্গো হোতী’’তি আহ। উপেক্খাসহগতমগ্গোতি এতেন চতুত্থজ্ঝানিকতাপি সমানা অনুসযসমুগ্ঘাটনসমত্থস্স ন সঙ্খারাৰসেসতাতি দস্সেতি। তে চ ৰাদা ন ৰিরুজ্ঝন্তি অজ্ঝাসযৰসেন পঞ্চমজ্ঝানিকতায পঠমাদিজ্ঝানিকতায চ সম্ভৰতোতি অধিপ্পাযো। অজ্ঝাসযো চ সাত্থকো হোতি, অঞ্ঞথা পাদকসম্মসিতজ্ঝানেহেৰ নিযমস্স সিদ্ধত্তা অজ্ঝাসযো নিযামকো ৰুচ্চমানো নিরত্থকো সিযাতি। ইধ পন অট্ঠসালিনিযা নিযামনে একন্তিকং ৰিপস্সনাসঙ্খাতং অত্থমেৰ উদ্ধরিত্ৰা ‘‘তেসম্পি ৰাদেসু অযং…পে॰… ৰিপস্সনাৰ নিযমেতী’’তি ৰদন্তেন তযোপেতে ৰাদে ৰিপস্সনাৰ নিযমেতীতি দস্সিতং। তংতংৰাদানঞ্হি ৰিপস্সনাসহিতানমেৰ সিদ্ধি, নাঞ্ঞথাতি দস্সিতন্তি।

Yasmiṃ pana pādakajjhānaṃ natthīti catutthajjhānikavajjānaṃ pādakāni lokiyajjhānāni sandhāya vuttaṃ. Appanāppatti ca oḷārikaṅgātikkamanupanissayābhāve pañcahi aṅgehi vinā na hotīti ‘‘somanassasahagatamaggo hotī’’ti āha. Upekkhāsahagatamaggoti etena catutthajjhānikatāpi samānā anusayasamugghāṭanasamatthassa na saṅkhārāvasesatāti dasseti. Te ca vādā na virujjhanti ajjhāsayavasena pañcamajjhānikatāya paṭhamādijjhānikatāya ca sambhavatoti adhippāyo. Ajjhāsayo ca sātthako hoti, aññathā pādakasammasitajjhāneheva niyamassa siddhattā ajjhāsayo niyāmako vuccamāno niratthako siyāti. Idha pana aṭṭhasāliniyā niyāmane ekantikaṃ vipassanāsaṅkhātaṃ atthameva uddharitvā ‘‘tesampi vādesu ayaṃ…pe… vipassanāva niyametī’’ti vadantena tayopete vāde vipassanāva niyametīti dassitaṃ. Taṃtaṃvādānañhi vipassanāsahitānameva siddhi, nāññathāti dassitanti.

পৰেধতীতি গোত্রভুস্স পচ্চযো ভৰিতুং ন সক্কোতীতি অত্থো। যদি পঞ্চমচিত্তক্খণে জৰনং পতিতং নাম হোতি, কথং তদা গোত্রভু তদনন্তরঞ্চ মগ্গো জৰনস্স পতিতক্খণে উপ্পজ্জতীতি? অপুব্বস্স জৰনন্তরস্স পতিততাভাৰতো। তদেৰ হি জৰনং অনেকক্খত্তুং পৰত্তমানং পতিতং সিযাতি, গোত্রভু পন আরম্মণন্তরে উপ্পন্নং অপুব্বং জৰনং, তথা মগ্গো ভূমন্তরতো চাতি। ননু চ সত্তমজৰনচেতনায বলৰতায উপপজ্জৰেদনীযভাৰো হোতি আনন্তরিযতাপীতি, তত্থাযং অধিপ্পাযো সিযা ‘‘পটিসন্ধিযা অনন্তরপচ্চযভাৰিনো ৰিপাকসন্তানস্স অনন্তরপচ্চযভাৰেন অন্তিমজৰনচেতনায সুসঙ্খতত্তা সা সত্তমজৰনচেতনা উপপজ্জৰেদনীযা আনন্তরিকা চ হোতি, ন অপতিতজৰনচেতনা ৰিয বলৰতাযা’’তি।

Pavedhatīti gotrabhussa paccayo bhavituṃ na sakkotīti attho. Yadi pañcamacittakkhaṇe javanaṃ patitaṃ nāma hoti, kathaṃ tadā gotrabhu tadanantarañca maggo javanassa patitakkhaṇe uppajjatīti? Apubbassa javanantarassa patitatābhāvato. Tadeva hi javanaṃ anekakkhattuṃ pavattamānaṃ patitaṃ siyāti, gotrabhu pana ārammaṇantare uppannaṃ apubbaṃ javanaṃ, tathā maggo bhūmantarato cāti. Nanu ca sattamajavanacetanāya balavatāya upapajjavedanīyabhāvo hoti ānantariyatāpīti, tatthāyaṃ adhippāyo siyā ‘‘paṭisandhiyā anantarapaccayabhāvino vipākasantānassa anantarapaccayabhāvena antimajavanacetanāya susaṅkhatattā sā sattamajavanacetanā upapajjavedanīyā ānantarikā ca hoti, na apatitajavanacetanā viya balavatāyā’’ti.

পুন অনুলোমং তং অনুবন্ধেয্যাতি গোত্রভুস্স হি সঙ্খারারম্মণত্তে সতি তদপি অনুলোমমেৰাতি পুরিমঅনুলোমং ৰিয তং তদপি অঞ্ঞং অনুলোমং অনুবন্ধেয্য, ন মগ্গোতি মগ্গৰুট্ঠানমেৰ চ ন ভৰেয্য অত্তনো সদিসালম্বনস্স আৰজ্জনট্ঠানিযস্স পচ্চযস্স অলাভা। অপ্পহীনভাৰেন পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অনুসযিতা কিলেসা সা ভূমি এতেহি লদ্ধাতি কত্ৰা ভূমিলদ্ধা। ৰট্টং সিনোন্তি বন্ধন্তীতি কত্ৰা ৰট্টসেতূ চ, তেসং সমুগ্ঘাতকরণন্তিপি এতদেৰস্স লোভক্খন্ধাদিপদালনং ৰুচ্চতি। ন্তি পৰত্তং। একং ভৰন্তি অনাগামিনো অনেকক্খত্তুঞ্চ তত্থেৰ উপপজ্জন্তস্স হেট্ঠা অনাগমনৰসেন একো ভৰোতি গহেত্ৰা ৰুত্তং।

Puna anulomaṃ taṃ anubandheyyāti gotrabhussa hi saṅkhārārammaṇatte sati tadapi anulomamevāti purimaanulomaṃ viya taṃ tadapi aññaṃ anulomaṃ anubandheyya, na maggoti maggavuṭṭhānameva ca na bhaveyya attano sadisālambanassa āvajjanaṭṭhāniyassa paccayassa alābhā. Appahīnabhāvena pañcasu upādānakkhandhesu anusayitā kilesā sā bhūmi etehi laddhāti katvā bhūmiladdhā. Vaṭṭaṃ sinonti bandhantīti katvā vaṭṭasetū ca, tesaṃ samugghātakaraṇantipi etadevassa lobhakkhandhādipadālanaṃ vuccati. Tanti pavattaṃ. Ekaṃ bhavanti anāgāmino anekakkhattuñca tattheva upapajjantassa heṭṭhā anāgamanavasena eko bhavoti gahetvā vuttaṃ.

ইমস্স পনত্থস্সাতি যথাৰুত্তস্স উপাদিন্নকপৰত্ততো ৰুট্ঠানস্স। অপাযেসু সত্তমভৰতো উদ্ধং সুগতিযঞ্চ ৰিপাকদাযকস্স অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযঘাতো সোতাপত্তিমগ্গঞাণেন অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধো দট্ঠব্বো। দ্ৰীসু ভৰেসূতি অনাগামিমগ্গে অভাৰিতে সকদাগামিস্স কামধাতুযং যে দ্ৰে ভৰা উপ্পজ্জেয্যুং, তেসূতি অত্থো। চলতীতি এতেন চলনসভাৰমেৰ দস্সেতি, ন অচলনাভাৰং, তস্মা অচলনং দস্সেত্ৰা পুন চলনং দস্সেতুং ‘‘তথাগতস্স হী’’তিআদিমাহ। যেপি ৰা কত্থচি চত্তারোপি মগ্গে সমানপটিপদে দিস্ৰা সভাৰতো অচলনমেৰ গণ্হেয্যুং, তেসং তংগহণনিৰারণত্থং ‘‘চলতী’’তি ৰুত্তং, ন চলনাৰধারণত্থন্তি যুত্তং উভযদস্সনং। অথ ৰা যদিপি কেসঞ্চি চত্তারোপি মগ্গা সমানপটিপদা, তথাপি কিলেসিন্দ্রিযেহি সিজ্ঝমানা পটিপদা তেসং ৰসেন চলনপকতিকা এৰাতি ‘‘চলতি’’চ্চেৰ ৰুত্তং, ন ‘‘ন চলতী’’তি।

Imassa panatthassāti yathāvuttassa upādinnakapavattato vuṭṭhānassa. Apāyesu sattamabhavato uddhaṃ sugatiyañca vipākadāyakassa abhisaṅkhāraviññāṇassa paccayaghāto sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodho daṭṭhabbo. Dvīsu bhavesūti anāgāmimagge abhāvite sakadāgāmissa kāmadhātuyaṃ ye dve bhavā uppajjeyyuṃ, tesūti attho. Calatīti etena calanasabhāvameva dasseti, na acalanābhāvaṃ, tasmā acalanaṃ dassetvā puna calanaṃ dassetuṃ ‘‘tathāgatassa hī’’tiādimāha. Yepi vā katthaci cattāropi magge samānapaṭipade disvā sabhāvato acalanameva gaṇheyyuṃ, tesaṃ taṃgahaṇanivāraṇatthaṃ ‘‘calatī’’ti vuttaṃ, na calanāvadhāraṇatthanti yuttaṃ ubhayadassanaṃ. Atha vā yadipi kesañci cattāropi maggā samānapaṭipadā, tathāpi kilesindriyehi sijjhamānā paṭipadā tesaṃ vasena calanapakatikā evāti ‘‘calati’’cceva vuttaṃ, na ‘‘na calatī’’ti.

লোকুত্তরকুসলপকিণ্ণককথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Lokuttarakusalapakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.





© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact