| Library / Tipiṭaka / ತಿಪಿಟಕ • Tipiṭaka / ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾ • Suttanipāta-aṭṭhakathā |
೨. ಪಧಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
2. Padhānasuttavaṇṇanā
೪೨೮. ತಂ ಮಂ ಪಧಾನಪಹಿತತ್ತನ್ತಿ ಪಧಾನಸುತ್ತಂ। ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ‘‘ಪಧಾನಾಯ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ಏತ್ಥ ಮೇ ರಞ್ಜತೀ ಮನೋ’’ತಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಸುತ್ತಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ। ಭಗವಾ ಗನ್ಧಕುಟಿಯಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಮಯಾ ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ ಪಧಾನಂ ಪತ್ಥಯಮಾನೇನ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾ ಕತಾ, ತಂ ಅಜ್ಜ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಕಥೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ। ಅಥ ಗನ್ಧಕುಟಿತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬುದ್ಧಾಸನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ‘‘ತಂ ಮಂ ಪಧಾನಪಹಿತತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ಇಮಂ ಸುತ್ತಮಭಾಸಿ।
428.Taṃmaṃ padhānapahitattanti padhānasuttaṃ. Kā uppatti? ‘‘Padhānāya gamissāmi, ettha me rañjatī mano’’ti āyasmā ānando pabbajjāsuttaṃ niṭṭhāpesi. Bhagavā gandhakuṭiyaṃ nisinno cintesi – ‘‘mayā chabbassāni padhānaṃ patthayamānena dukkarakārikā katā, taṃ ajja bhikkhūnaṃ kathessāmī’’ti. Atha gandhakuṭito nikkhamitvā buddhāsane nisinno ‘‘taṃ maṃ padhānapahitatta’’nti ārabhitvā imaṃ suttamabhāsi.
ತತ್ಥ ತಂ ಮನ್ತಿ ದ್ವೀಹಿಪಿ ವಚನೇಹಿ ಅತ್ತಾನಮೇವ ನಿದ್ದಿಸತಿ। ಪಧಾನಪಹಿತತ್ತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾಯ ಪೇಸಿತಚಿತ್ತಂ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಅತ್ತಭಾವಂ ವಾ। ನದಿಂ ನೇರಞ್ಜರಂ ಪತೀತಿ ಲಕ್ಖಣಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ। ಲಕ್ಖಣಞ್ಹಿ ಪಧಾನಪಹಿತತ್ತಾಯ ನೇರಞ್ಜರಾ ನದೀ। ತೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ‘‘ನದಿಯಾ ನೇರಞ್ಜರಾಯಾ’’ತಿ, ನೇರಞ್ಜರಾಯ ತೀರೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವಿಪರಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಅತೀವ ಪರಕ್ಕಮಿತ್ವಾ। ಝಾಯನ್ತನ್ತಿ ಅಪ್ಪಾಣಕಜ್ಝಾನಮನುಯುಞ್ಜನ್ತಂ । ಯೋಗಕ್ಖೇಮಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಚತೂಹಿ ಯೋಗೇಹಿ ಖೇಮಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಧಿಗಮತ್ಥಂ।
Tattha taṃ manti dvīhipi vacanehi attānameva niddisati. Padhānapahitattanti nibbānatthāya pesitacittaṃ pariccattaattabhāvaṃ vā. Nadiṃ nerañjaraṃ patīti lakkhaṇaṃ niddisati. Lakkhaṇañhi padhānapahitattāya nerañjarā nadī. Teneva cettha upayogavacanaṃ. Ayaṃ panattho ‘‘nadiyā nerañjarāyā’’ti, nerañjarāya tīreti vuttaṃ hoti. Viparakkammāti atīva parakkamitvā. Jhāyantanti appāṇakajjhānamanuyuñjantaṃ . Yogakkhemassa pattiyāti catūhi yogehi khemassa nibbānassa adhigamatthaṃ.
೪೨೯. ನಮುಚೀತಿ ಮಾರೋ। ಸೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯಾ ನಿಕ್ಖಮಿತುಕಾಮೇ ದೇವಮನುಸ್ಸೇ ನ ಮುಞ್ಚತಿ, ಅನ್ತರಾಯಂ ನೇಸಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಮುಚೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕರುಣಂ ವಾಚನ್ತಿ ಅನುದ್ದಯಾಯುತ್ತಂ ವಾಚಂ। ಭಾಸಮಾನೋ ಉಪಾಗಮೀತಿ ಇದಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಉಪಾಗತೋ? ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಕಿರ ಏಕದಿವಸಂ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಸಬ್ಬದಾ ಆಹಾರಂ ಪರಿಯೇಸಮಾನೋ ಜೀವಿತೇ ಸಾಪೇಕ್ಖೋ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಸಕ್ಕಾ ಜೀವಿತೇ ಸಾಪೇಕ್ಖೇನ ಅಮತಂ ಅಧಿಗನ್ತು’’ನ್ತಿ । ತತೋ ಆಹಾರುಪಚ್ಛೇದಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜಿ, ತೇನ ಕಿಸೋ ದುಬ್ಬಣ್ಣೋ ಚ ಅಹೋಸಿ। ಅಥ ಮಾರೋ ‘‘ಅಯಂ ಸಮ್ಬೋಧಾಯ ಮಗ್ಗೋ ಹೋತಿ, ನ ಹೋತೀತಿ ಅಜಾನನ್ತೋ ಅತಿಘೋರಂ ತಪಂ ಕರೋತಿ, ಕದಾಚಿ ಮಮ ವಿಸಯಂ ಅತಿಕ್ಕಮೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಭೀತೋ ‘‘ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ವತ್ವಾ ವಾರೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಗತೋ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಕಿಸೋ ತ್ವಮಸಿ ದುಬ್ಬಣ್ಣೋ, ಸನ್ತಿಕೇ ಮರಣಂ ತವಾ’’ತಿ।
429.Namucīti māro. So hi attano visayā nikkhamitukāme devamanusse na muñcati, antarāyaṃ nesaṃ karoti, tasmā ‘‘namucī’’ti vuccati. Karuṇaṃ vācanti anuddayāyuttaṃ vācaṃ. Bhāsamāno upāgamīti idaṃ uttānameva. Kasmā pana upāgato? Mahāpuriso kira ekadivasaṃ cintesi – ‘‘sabbadā āhāraṃ pariyesamāno jīvite sāpekkho hoti, na ca sakkā jīvite sāpekkhena amataṃ adhigantu’’nti . Tato āhārupacchedāya paṭipajji, tena kiso dubbaṇṇo ca ahosi. Atha māro ‘‘ayaṃ sambodhāya maggo hoti, na hotīti ajānanto atighoraṃ tapaṃ karoti, kadāci mama visayaṃ atikkameyyā’’ti bhīto ‘‘idañcidañca vatvā vāressāmī’’ti āgato. Tenevāha – ‘‘kiso tvamasi dubbaṇṇo, santike maraṇaṃ tavā’’ti.
೪೩೦. ಏವಞ್ಚ ಪನ ವತ್ವಾ ಅಥಸ್ಸ ಮರಣಸನ್ತಿಕಭಾವಂ ಸಾವೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಸಹಸ್ಸಭಾಗೋ ಮರಣಸ್ಸ, ಏಕಂಸೋ ತವ ಜೀವಿತ’’ನ್ತಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸಹಸ್ಸಂ ಭಾಗಾನಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಹಸ್ಸಭಾಗೋ। ಕೋ ಸೋ ? ಮರಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ಏಕೋ ಅಂಸೋತಿ ಏಕಂಸೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಅಯಂ ಅಪ್ಪಾಣಕಜ್ಝಾನಾದಿಸಹಸ್ಸಭಾಗೋ ತವ ಮರಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ತತೋ ಪನ ತೇ ಏಕೋ ಏವ ಭಾಗೋ ಜೀವಿತಂ, ಏವಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಮರಣಂ ತವಾತಿ। ಏವಂ ಮರಣಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಭಾವಂ ಸಾವೇತ್ವಾ ಅಥ ನಂ ಜೀವಿತೇ ಸಮುಸ್ಸಾಹೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಜೀವ ಭೋ ಜೀವಿತಂ ಸೇಯ್ಯೋ’’ತಿ। ಕಥಂ ಸೇಯ್ಯೋತಿ ಚೇ। ಜೀವಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕಾಹಸೀತಿ।
430. Evañca pana vatvā athassa maraṇasantikabhāvaṃ sāvento āha – ‘‘sahassabhāgo maraṇassa, ekaṃso tava jīvita’’nti. Tassattho – sahassaṃ bhāgānaṃ assāti sahassabhāgo. Ko so ? Maraṇassa paccayoti pāṭhaseso. Eko aṃsoti ekaṃso. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayaṃ appāṇakajjhānādisahassabhāgo tava maraṇassa paccayo, tato pana te eko eva bhāgo jīvitaṃ, evaṃ santike maraṇaṃ tavāti. Evaṃ maraṇassa santikabhāvaṃ sāvetvā atha naṃ jīvite samussāhento āha ‘‘jīva bho jīvitaṃ seyyo’’ti. Kathaṃ seyyoti ce. Jīvaṃ puññāni kāhasīti.
೪೩೧. ಅಥ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಮತಾನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಚರತೋ ಚ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಮೇಥುನವಿರತಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ಯಂ ತಾಪಸಾ ಕರೋನ್ತಿ। ಜೂಹತೋತಿ ಜುಹನ್ತಸ್ಸ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
431. Atha attanā sammatāni puññāni dassento āha – ‘‘carato ca te brahmacariya’’nti. Tattha brahmacariyanti kālena kālaṃ methunaviratiṃ sandhāyāha, yaṃ tāpasā karonti. Jūhatoti juhantassa. Sesamettha pākaṭameva.
೪೩೨. ದುಗ್ಗೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ಇಮಂ ಪನ ಅಡ್ಢಗಾಥಂ ಪಧಾನವಿಚ್ಛನ್ದಂ ಜನೇನ್ತೋ ಆಹ। ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಾಣಕಜ್ಝಾನಾದಿಗಹನತ್ತಾ ದುಕ್ಖೇನ ಗನ್ತಬ್ಬೋತಿ ದುಗ್ಗೋ, ದುಕ್ಖಿತಕಾಯಚಿತ್ತೇನ ಕತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ದುಕ್ಕರೋ, ಸನ್ತಿಕಮರಣೇನ ತಾದಿಸೇನಾಪಿ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತೋ ದುರಭಿಸಮ್ಭವೋತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇತೋ ಪರಂ ಇಮಾ ಗಾಥಾ ಭಣಂ ಮಾರೋ, ಅಟ್ಠಾ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇತಿ ಅಯಮುಪಡ್ಢಗಾಥಾ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರೇಹಿ ವುತ್ತಾ। ಸಕಲಗಾಥಾಪೀತಿ ಏಕೇ। ಭಗವತಾ ಏವ ಪನ ಪರಂ ವಿಯ ಅತ್ತಾನಂ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೇನ ಸಬ್ಬಮೇತ್ಥ ಏವಂಜಾತಿಕಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಯಮಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅಟ್ಠಾತಿ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
432.Duggo maggoti imaṃ pana aḍḍhagāthaṃ padhānavicchandaṃ janento āha. Tattha appāṇakajjhānādigahanattā dukkhena gantabboti duggo, dukkhitakāyacittena kattabbattā dukkaro, santikamaraṇena tādisenāpi pāpuṇituṃ asakkuṇeyyato durabhisambhavoti evamattho veditabbo. Ito paraṃ imā gāthā bhaṇaṃ māro, aṭṭhā buddhassa santiketi ayamupaḍḍhagāthā saṅgītikārehi vuttā. Sakalagāthāpīti eke. Bhagavatā eva pana paraṃ viya attānaṃ niddisantena sabbamettha evaṃjātikaṃ vuttanti ayamamhākaṃ khanti. Tattha aṭṭhāti aṭṭhāsi. Sesaṃ uttānameva.
೪೩೩. ಛಟ್ಠಗಾಥಾಯ ಯೇನತ್ಥೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪರೇಸಂ ಅನ್ತರಾಯಕರಣೇನ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥೇನ ತ್ವಂ, ಪಾಪಿಮ, ಆಗತೋಸೀತಿ ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ । ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
433. Chaṭṭhagāthāya yenatthenāti ettha paresaṃ antarāyakaraṇena attano atthena tvaṃ, pāpima, āgatosīti ayamadhippāyo . Sesaṃ uttānameva.
೪೩೪. ‘‘ಜೀವಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕಾಹಸೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ವಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ‘‘ಅಣುಮತ್ತೋಪೀ’’ತಿ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪುಞ್ಞೇನಾತಿ ವಟ್ಟಗಾಮಿಂ ಮಾರೇನ ವುತ್ತಂ ಪುಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಣತಿ। ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
434. ‘‘Jīvaṃ puññāni kāhasī’’ti idaṃ pana vacanaṃ paṭikkhipanto ‘‘aṇumattopī’’ti imaṃ gāthamāha. Tattha puññenāti vaṭṭagāmiṃ mārena vuttaṃ puññaṃ sandhāya bhaṇati. Sesaṃ uttānameva.
೪೩೫. ಇದಾನಿ ‘‘ಏಕಂಸೋ ತವ ಜೀವಿತ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಆರಬ್ಭ ಮಾರಂ ಸನ್ತಜ್ಜೇನ್ತೋ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಸದ್ಧಾ’’ತಿ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ರಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಅರೇ, ಮಾರ, ಯೋ ಅನುತ್ತರೇ ಸನ್ತಿವರಪದೇ ಅಸ್ಸದ್ಧೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಸದ್ಧೋಪಿ ವಾ ಕುಸೀತೋ, ಸದ್ಧೋ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಸಮಾನೋಪಿ ವಾ ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ, ತಂ ತ್ವಂ ಜೀವಿತಮನುಪುಚ್ಛಮಾನೋ ಸೋಭೇಯ್ಯಾಸಿ, ಮಯ್ಹಂ ಪನ ಅನುತ್ತರೇ ಸನ್ತಿವರಪದೇ ಓಕಪ್ಪನಸದ್ಧಾ ಅತ್ಥಿ, ತಥಾ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಮಸಿಥಿಲಪರಕ್ಕಮತಾಸಙ್ಖಾತಂ ವೀರಿಯಂ, ವಜಿರೂಪಮಾ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಮಮ ವಿಜ್ಜತಿ, ಸೋ ತ್ವಂ ಏವಂ ಮಂ ಪಹಿತತ್ತಂ ಉತ್ತಮಜ್ಝಾಸಯಂ ಕಿಂ ಜೀವಮನುಪುಚ್ಛಸಿ, ಕಸ್ಮಾ ಜೀವಿತಂ ಪುಚ್ಛಸಿ। ಪಞ್ಞಾ ಚ ಮಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಸದ್ದೇನ ಸತಿ ಸಮಾಧಿ ಚ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಯೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ತೇಸು ಏಕೇನಾಪಿ ಅವಿರಹಿತಂ ಏವಂ ಮಂ ಪಹಿತತ್ತಂ ಕಿಂ ಜೀವಮನುಪುಚ್ಛಸಿ? ನನು – ಏಕಾಹಂ ಜೀವಿತಂ ಸೇಯ್ಯೋ, ವೀರಿಯಮಾರಭತೋ ದಳ್ಹಂ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೧೨)। ಪಞ್ಞವನ್ತಸ್ಸ ಝಾಯಿನೋ, ಪಸ್ಸತೋ ಉದಯಬ್ಬಯನ್ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೧೧, ೧೧೩)।
435. Idāni ‘‘ekaṃso tava jīvita’’nti idaṃ vacanaṃ ārabbha māraṃ santajjento ‘‘atthi saddhā’’ti imaṃ gāthamāha. Tatrāyamadhippāyo – are, māra, yo anuttare santivarapade assaddho bhaveyya, saddhopi vā kusīto, saddho āraddhavīriyo samānopi vā duppañño, taṃ tvaṃ jīvitamanupucchamāno sobheyyāsi, mayhaṃ pana anuttare santivarapade okappanasaddhā atthi, tathā kāyikacetasikamasithilaparakkamatāsaṅkhātaṃ vīriyaṃ, vajirūpamā paññā ca mama vijjati, so tvaṃ evaṃ maṃ pahitattaṃ uttamajjhāsayaṃ kiṃ jīvamanupucchasi, kasmā jīvitaṃ pucchasi. Paññāca mamāti ettha ca saddena sati samādhi ca. Evaṃ sante yehi pañcahi indriyehi samannāgatā nibbānaṃ pāpuṇanti, tesu ekenāpi avirahitaṃ evaṃ maṃ pahitattaṃ kiṃ jīvamanupucchasi? Nanu – ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, vīriyamārabhato daḷhaṃ (dha. pa. 112). Paññavantassa jhāyino, passato udayabbayanti (dha. pa. 111, 113).
೪೩೬-೮. ಏವಂ ಮಾರಂ ಸನ್ತಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ದೇಹಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನದೀನಮಪೀ’’ಪಿ ಗಾಥಾತ್ತಯಮಾಹ। ತಮತ್ಥತೋ ಪಾಕಟಮೇವ। ಅಯಂ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಣ್ಣನಾ – ಯ್ವಾಯಂ ಮಮ ಸರೀರೇ ಅಪ್ಪಾಣಕಜ್ಝಾನವೀರಿಯವೇಗಸಮುಟ್ಠಿತೋ ವಾತೋ ವತ್ತತಿ, ಲೋಕೇ ಗಙ್ಗಾಯಮುನಾದೀನಂ ನದೀನಮ್ಪಿ ಸೋತಾನಿ ಅಯಂ ವಿಸೋಸಯೇ, ಕಿಞ್ಚ ಮೇ ಏವಂ ಪಹಿತತ್ತಸ್ಸ ಚತುನಾಳಿಮತ್ತಂ ಲೋಹಿತಂ ನ ಉಪಸೋಸೇಯ್ಯ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಮೇ ಲೋಹಿತಮೇವ ಸುಸ್ಸತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಪನ ತಮ್ಹಿ ಲೋಹಿತೇ ಸುಸ್ಸಮಾನಮ್ಹಿ ಬದ್ಧಾಬದ್ಧಭೇದಂ ಸರೀರಾನುಗತಂ ಪಿತ್ತಂ, ಅಸಿತಪೀತಾದಿಪಟಿಚ್ಛಾದಕಂ ಚತುನಾಳಿಮತ್ತಮೇವ ಸೇಮ್ಹಞ್ಚ, ಕಿಞ್ಚಾಪರಂ ತತ್ತಕಮೇವ ಮುತ್ತಞ್ಚ ಓಜಞ್ಚ ಸುಸ್ಸತಿ, ತೇಸು ಚ ಸುಸ್ಸಮಾನೇಸು ಮಂಸಾನಿಪಿ ಖೀಯನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಮೇ ಏವಂ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಮಂಸೇಸು ಖೀಯಮಾನೇಸು ಭಿಯ್ಯೋ ಚಿತ್ತಂ ಪಸೀದತಿ, ನ ತ್ವೇವ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಸಂಸೀದತಿ। ಸೋ ತ್ವಂ ಈದಿಸಂ ಚಿತ್ತಮಜಾನನ್ತೋ ಸರೀರಮತ್ತಮೇವ ದಿಸ್ವಾ ಭಣಸಿ ‘‘ಕಿಸೋ ತ್ವಮಸಿ ದುಬ್ಬಣ್ಣೋ, ಸನ್ತಿಕೇ ಮರಣಂ ತವಾ’’ತಿ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಮೇ ಚಿತ್ತಮೇವ ಪಸೀದತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಪನ ಭಿಯ್ಯೋ ಸತಿ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಸಮಾಧಿ ಮಮ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಣುಮತ್ತೋಪಿ ಪಮಾದೋ ವಾ ಸಮ್ಮೋಹೋ ವಾ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಖೇಪೋ ವಾ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ಮಯ್ಹಂ ಏವಂ ವಿಹರತೋ ಯೇ ಕೇಚಿ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಅತೀತಂ ವಾ ಅದ್ಧಾನಂ ಅನಾಗತಂ ವಾ ಏತರಹಿ ವಾ ಓಪಕ್ಕಮಿಕಾ ವೇದನಾ ವೇದಯನ್ತಿ, ತಾಸಂ ನಿದಸ್ಸನಭೂತಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಉತ್ತಮವೇದನಂ। ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ದುಕ್ಖೇನ ಫುಟ್ಠಾನಂ ಸುಖಂ, ಸೀತೇನ ಉಣ್ಹಂ, ಉಣ್ಹೇನ ಸೀತಂ, ಖುದಾಯ ಭೋಜನಂ, ಪಿಪಾಸಾಯ ಫುಟ್ಠಾನಂ ಉದಕಂ ಅಪೇಕ್ಖತೇ ಚಿತ್ತಂ, ಏವಂ ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ಏಕಕಾಮಮ್ಪಿ ನಾಪೇಕ್ಖಕೇ ಚಿತ್ತಂ। ‘‘ಅಹೋ ವತಾಹಂ ಸುಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸುಖಸೇಯ್ಯಂ ಸಯೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಈದಿಸೇನಾಕಾರೇನ ಮಮ ಚಿತ್ತಂ ನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಪಸ್ಸ, ತ್ವಂ ಮಾರ, ಸತ್ತಸ್ಸ ಸುದ್ಧತನ್ತಿ।
436-8. Evaṃ māraṃ santajjetvā attano dehacittappavattiṃ dassento ‘‘nadīnamapī’’pi gāthāttayamāha. Tamatthato pākaṭameva. Ayaṃ pana adhippāyavaṇṇanā – yvāyaṃ mama sarīre appāṇakajjhānavīriyavegasamuṭṭhito vāto vattati, loke gaṅgāyamunādīnaṃ nadīnampi sotāni ayaṃ visosaye, kiñca me evaṃ pahitattassa catunāḷimattaṃ lohitaṃ na upasoseyya. Na kevalañca me lohitameva sussati, apica kho pana tamhi lohite sussamānamhi baddhābaddhabhedaṃ sarīrānugataṃ pittaṃ, asitapītādipaṭicchādakaṃ catunāḷimattameva semhañca, kiñcāparaṃ tattakameva muttañca ojañca sussati, tesu ca sussamānesu maṃsānipi khīyanti, tassa me evaṃ anupubbena maṃsesu khīyamānesu bhiyyo cittaṃ pasīdati, na tveva tappaccayā saṃsīdati. So tvaṃ īdisaṃ cittamajānanto sarīramattameva disvā bhaṇasi ‘‘kiso tvamasi dubbaṇṇo, santike maraṇaṃ tavā’’ti. Na kevalañca me cittameva pasīdati, apica kho pana bhiyyo sati ca paññā ca samādhi mama tiṭṭhati, aṇumattopi pamādo vā sammoho vā cittavikkhepo vā natthi, tassa mayhaṃ evaṃ viharato ye keci samaṇabrāhmaṇā atītaṃ vā addhānaṃ anāgataṃ vā etarahi vā opakkamikā vedanā vedayanti, tāsaṃ nidassanabhūtaṃ pattassa uttamavedanaṃ. Yathā aññesaṃ dukkhena phuṭṭhānaṃ sukhaṃ, sītena uṇhaṃ, uṇhena sītaṃ, khudāya bhojanaṃ, pipāsāya phuṭṭhānaṃ udakaṃ apekkhate cittaṃ, evaṃ pañcasu kāmaguṇesu ekakāmampi nāpekkhake cittaṃ. ‘‘Aho vatāhaṃ subhojanaṃ bhuñjitvā sukhaseyyaṃ sayeyya’’nti īdisenākārena mama cittaṃ na uppannaṃ, passa, tvaṃ māra, sattassa suddhatanti.
೪೩೯-೪೧. ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ಸುದ್ಧತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ನಿವಾರೇಸ್ಸಾಮಿ ತ’’ನ್ತಿ ಆಗತಸ್ಸ ಮಾರಸ್ಸ ಮನೋರಥಭಞ್ಜನತ್ಥಂ ಮಾರಸೇನಂ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ತಾಯ ಅಪರಾಜಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಮಾ ತೇ ಪಠಮಾ ಸೇನಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಛ ಗಾಥಾಯೋ ಆಹ।
439-41. Evaṃ attano suddhataṃ dassetvā ‘‘nivāressāmi ta’’nti āgatassa mārassa manorathabhañjanatthaṃ mārasenaṃ kittetvā tāya aparājitabhāvaṃ dassento ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’tiādikā cha gāthāyo āha.
ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಆದಿತೋವ ಅಗಾರಿಯಭೂತೇ ಸತ್ತೇ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ ಮೋಹಯನ್ತಿ, ತೇ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಅನಗಾರಿಯಭಾವಂ ಉಪಗತಾನಂ ಪನ್ತೇಸು ವಾ ಸೇನಾಸನೇಸು ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರೇಸು ವಾ ಅಧಿಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅರತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ ‘‘ಪಬ್ಬಜಿತೇನ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಅಭಿರತಿ ದುಕ್ಕರಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೩೧)। ತತೋ ತೇ ಪರಪಟಿಬದ್ಧಜೀವಿಕತ್ತಾ ಖುಪ್ಪಿಪಾಸಾ ಬಾಧೇತಿ, ತಾಯ ಬಾಧಿತಾನಂ ಪರಿಯೇಸನತಣ್ಹಾ ಚಿತ್ತಂ ಕಿಲಮಯತಿ, ಅಥ ನೇಸಂ ಕಿಲನ್ತಚಿತ್ತಾನಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಓಕ್ಕಮತಿ। ತತೋ ವಿಸೇಸಮನಧಿಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ದುರಭಿಸಮ್ಭವೇಸು ಅರಞ್ಞವನಪತ್ಥೇಸು ಸೇನಾಸನೇಸು ವಿಹರತಂ ಉತ್ರಾಸಸಞ್ಞಿತಾ ಭೀರು ಜಾಯತಿ, ತೇಸಂ ಉಸ್ಸಙ್ಕಿತಪರಿಸಙ್ಕಿತಾನಂ ದೀಘರತ್ತಂ ವಿವೇಕರಸಮನಸ್ಸಾದಯಮಾನಾನಂ ವಿಹರತಂ ‘‘ನ ಸಿಯಾ ನು ಖೋ ಏಸ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ವಿಹರತಂ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇನ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೇನ ಮಾನಮಕ್ಖಥಮ್ಭಾ ಜಾಯನ್ತಿ, ತೇಪಿ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ವಿಹರತಂ ತತೋ ಅಧಿಕತರಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಲಾಭಾದಿಮುಚ್ಛಿತಾ ಧಮ್ಮಪತಿರೂಪಕಾನಿ ಪಕಾಸೇನ್ತಾ ಮಿಚ್ಛಾಯಸಂ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ ತತ್ಥ ಠಿತಾ ಜಾತಿಆದೀಹಿ ಅತ್ತಾನಂ ಉಕ್ಕಂಸೇನ್ತಿ, ಪರಂ ವಮ್ಭೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಮಾದೀನಂ ಪಠಮಸೇನಾದಿಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
Tattha yasmā āditova agāriyabhūte satte vatthukāmesu kilesakāmā mohayanti, te abhibhuyya anagāriyabhāvaṃ upagatānaṃ pantesu vā senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu arati uppajjati. Vuttañcetaṃ ‘‘pabbajitena kho, āvuso, abhirati dukkarā’’ti (saṃ. ni. 4.331). Tato te parapaṭibaddhajīvikattā khuppipāsā bādheti, tāya bādhitānaṃ pariyesanataṇhā cittaṃ kilamayati, atha nesaṃ kilantacittānaṃ thinamiddhaṃ okkamati. Tato visesamanadhigacchantānaṃ durabhisambhavesu araññavanapatthesu senāsanesu viharataṃ utrāsasaññitā bhīru jāyati, tesaṃ ussaṅkitaparisaṅkitānaṃ dīgharattaṃ vivekarasamanassādayamānānaṃ viharataṃ ‘‘na siyā nu kho esa maggo’’ti paṭipattiyaṃ vicikicchā uppajjati, taṃ vinodetvā viharataṃ appamattakena visesādhigamena mānamakkhathambhā jāyanti, tepi vinodetvā viharataṃ tato adhikataraṃ visesādhigamaṃ nissāya lābhasakkārasilokā uppajjanti, lābhādimucchitā dhammapatirūpakāni pakāsentā micchāyasaṃ adhigantvā tattha ṭhitā jātiādīhi attānaṃ ukkaṃsenti, paraṃ vambhenti, tasmā kāmādīnaṃ paṭhamasenādibhāvo veditabbo.
೪೪೨-೩. ಏವಮೇತಂ ದಸವಿಧಂ ಸೇನಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಯಸ್ಮಾ ಸಾ ಕಣ್ಹಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಕಣ್ಹಸ್ಸ ನಮುಚಿನೋ ಉಪಕಾರಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಂ ತವ ಸೇನಾತಿ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಏಸಾ ನಮುಚಿ ತೇ ಸೇನಾ, ಕಣ್ಹಸ್ಸಾಭಿಪ್ಪಹಾರಿನೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಅಭಿಪ್ಪಹಾರಿನೀತಿ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಘಾತನೀ ನಿಪ್ಪೋಥನೀ, ಅನ್ತರಾಯಕರೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ನಂ ಅಸೂರೋ ಜಿನಾತಿ, ಜೇತ್ವಾ ಚ ಲಭತೇ ಸುಖನ್ತಿ ಏವಂ ತವ ಸೇನಂ ಅಸೂರೋ ಕಾಯೇ ಚ ಜೀವಿತೇ ಚ ಸಾಪೇಕ್ಖೋ ಪುರಿಸೋ ನ ಜಿನಾತಿ, ಸೂರೋ ಪನ ಜಿನಾತಿ, ಜೇತ್ವಾ ಚ ಮಗ್ಗಸುಖಂ ಫಲಸುಖಞ್ಚ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಲಭತೇ ಸುಖಂ, ತಸ್ಮಾ ಸುಖಂ ಪತ್ಥಯಮಾನೋ ಅಹಮ್ಪಿ ಏಸ ಮುಞ್ಜಂ ಪರಿಹರೇತಿ। ಸಙ್ಗಾಮಾವಚರಾ ಅನಿವತ್ತಿನೋ ಪುರಿಸಾ ಅತ್ತನೋ ಅನಿವತ್ತನಕಭಾವವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ಸೀಸೇ ವಾ ಧಜೇ ವಾ ಆವುಧೇ ವಾ ಮುಞ್ಜತಿಣಂ ಬನ್ಧನ್ತಿ, ತಂ ಅಯಮ್ಪಿ ಪರಿಹರತಿಚ್ಚೇವ ಮಂ ಧಾರೇಹಿ। ತವ ಸೇನಾಯ ಪರಾಜಿತಸ್ಸ ಧಿರತ್ಥು ಮಮ ಜೀವಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಧಾರೇಹಿ – ಸಙ್ಗಾಮೇ ಮೇ ಮತಂ ಸೇಯ್ಯೋ, ಯಞ್ಚೇ ಜೀವೇ ಪರಾಜಿತೋ, ಯೇನ ಜೀವಿತೇನ ಪರಾಜಿತೋ ಜೀವೇ, ತಸ್ಮಾ ಜೀವಿತಾ ತಯಾ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನಾನಂ ಅನ್ತರಾಯಕರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಙ್ಗಾಮೇ ಮತಂ ಮಮ ಸೇಯ್ಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
442-3. Evametaṃ dasavidhaṃ senaṃ uddisitvā yasmā sā kaṇhadhammasamannāgatattā kaṇhassa namucino upakārāya saṃvattati, tasmā naṃ tava senāti niddisanto āha – ‘‘esā namuci te senā, kaṇhassābhippahārinī’’ti. Tattha abhippahārinīti samaṇabrāhmaṇānaṃ ghātanī nippothanī, antarāyakarīti attho. Na naṃ asūro jināti, jetvā ca labhate sukhanti evaṃ tava senaṃ asūro kāye ca jīvite ca sāpekkho puriso na jināti, sūro pana jināti, jetvā ca maggasukhaṃ phalasukhañca adhigacchati. Yasmā ca labhate sukhaṃ, tasmā sukhaṃ patthayamāno ahampi esa muñjaṃ parihareti. Saṅgāmāvacarā anivattino purisā attano anivattanakabhāvaviññāpanatthaṃ sīse vā dhaje vā āvudhe vā muñjatiṇaṃ bandhanti, taṃ ayampi pariharaticceva maṃ dhārehi. Tava senāya parājitassa dhiratthu mama jīvitaṃ, tasmā evaṃ dhārehi – saṅgāme me mataṃ seyyo, yañce jīve parājito, yena jīvitena parājito jīve, tasmā jīvitā tayā sammāpaṭipannānaṃ antarāyakarena saddhiṃ saṅgāme mataṃ mama seyyoti attho.
೪೪೪. ಕಸ್ಮಾ ಮತಂ ಸೇಯ್ಯೋತಿ ಚೇ? ಯಸ್ಮಾ ಪಗಾಳ್ಹೇತ್ಥ…ಪೇ॰… ಸುಬ್ಬತಾ, ಏತ್ಥ ಕಾಮಾದಿಕಾಯ ಅತ್ತುಕ್ಕಂಸನಪರವಮ್ಭನಪರಿಯೋಸಾನಾಯ ತವ ಸೇನಾಯ ಪಗಾಳ್ಹಾ ನಿಮುಗ್ಗಾ ಅನುಪವಿಟ್ಠಾ ಏಕೇ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಸೀಲಾದೀಹಿ ಗುಣೇಹಿ ನಪ್ಪಕಾಸನ್ತಿ, ಅನ್ಧಕಾರಂ ಪವಿಟ್ಠಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ। ಏತೇ ಏವಂ ಪಗಾಳ್ಹಾ ಸಮಾನಾ ಸಚೇಪಿ ಕದಾಚಿ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿಮುಜ್ಜನಪುರಿಸೋ ವಿಯ ‘‘ಸಾಹು ಸದ್ಧಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ತಾಯ ಸೇನಾಯ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟತ್ತಾ ತಞ್ಚ ಮಗ್ಗಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ ಖೇಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮೀನಂ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾದಯೋ ಯೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸುಬ್ಬತಾತಿ। ಇಮಂ ಪನ ಗಾಥಂ ಸುತ್ವಾ ಮಾರೋ ಪುನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅವತ್ವಾ ಏವ ಪಕ್ಕಾಮಿ।
444. Kasmā mataṃ seyyoti ce? Yasmā pagāḷhettha…pe… subbatā, ettha kāmādikāya attukkaṃsanaparavambhanapariyosānāya tava senāya pagāḷhā nimuggā anupaviṭṭhā eke samaṇabrāhmaṇā na dissanti, sīlādīhi guṇehi nappakāsanti, andhakāraṃ paviṭṭhā viya honti. Ete evaṃ pagāḷhā samānā sacepi kadāci ummujjitvā nimujjanapuriso viya ‘‘sāhu saddhā’’tiādinā nayena ummujjanti, tathāpi tāya senāya ajjhotthaṭattā tañca maggaṃ na jānanti khemaṃ nibbānagāmīnaṃ, sabbepi buddhapaccekabuddhādayo yena gacchanti subbatāti. Imaṃ pana gāthaṃ sutvā māro puna kiñci avatvā eva pakkāmi.
೪೪೫-೬. ಪಕ್ಕನ್ತೇ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಸತ್ತೋ ತಾಯ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾಯ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ವಿಸೇಸಂ ಅನಧಿಗಚ್ಛನ್ತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ‘‘ಸಿಯಾ ನು ಖೋ ಅಞ್ಞೋ ಮಗ್ಗೋ ಬೋಧಾಯಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಓಳಾರಿಕಾಹಾರಂ ಆಹಾರೇತ್ವಾ, ಬಲಂ ಗಹೇತ್ವಾ, ವಿಸಾಖಪುಣ್ಣಮದಿವಸೇ ಪಗೇವ ಸುಜಾತಾಯ ಪಾಯಾಸಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ, ಭದ್ರವನಸಣ್ಡೇ ದಿವಾವಿಹಾರಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ, ತತ್ಥ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೋ ದಿವಸಂ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ ಮಹಾಬೋಧಿಮಣ್ಡಾಭಿಮುಖೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಸೋತ್ಥಿಯೇನ ದಿನ್ನಾ ಅಟ್ಠ ತಿಣಮುಟ್ಠಿಯೋ ಬೋಧಿಮೂಲೇ ವಿಕಿರಿತ್ವಾ ದಸಸಹಸ್ಸಲೋಕಧಾತುದೇವತಾಹಿ ಕತಸಕ್ಕಾರಬಹುಮಾನೋ –
445-6. Pakkante pana tasmiṃ mahāsatto tāya dukkarakārikāya kiñcipi visesaṃ anadhigacchanto anukkamena ‘‘siyā nu kho añño maggo bodhāyā’’tiādīni cintetvā oḷārikāhāraṃ āhāretvā, balaṃ gahetvā, visākhapuṇṇamadivase pageva sujātāya pāyāsaṃ paribhuñjitvā, bhadravanasaṇḍe divāvihāraṃ nisīditvā, tattha aṭṭha samāpattiyo nibbattento divasaṃ vītināmetvā sāyanhasamaye mahābodhimaṇḍābhimukho gantvā sotthiyena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo bodhimūle vikiritvā dasasahassalokadhātudevatāhi katasakkārabahumāno –
‘‘ಕಾಮಂ ತಚೋ ಚ ನ್ಹಾರು ಚ, ಅಟ್ಠಿ ಚ ಅವಸಿಸ್ಸತು।
‘‘Kāmaṃ taco ca nhāru ca, aṭṭhi ca avasissatu;
ಉಪಸುಸ್ಸತು ನಿಸ್ಸೇಸಂ, ಸರೀರೇ ಮಂಸಲೋಹಿತ’’ನ್ತಿ॥ –
Upasussatu nissesaṃ, sarīre maṃsalohita’’nti. –
ಚತುರಙ್ಗವೀರಿಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ‘‘ನ ದಾನಿ ಬುದ್ಧತ್ತಂ ಅಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಭಿನ್ದಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ಅಪರಾಜಿತಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸೀದಿ। ತಂ ಞತ್ವಾ ಮಾರೋ ಪಾಪಿಮಾ ‘‘ಅಜ್ಜ ಸಿದ್ಧತ್ಥೋ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ, ಅಜ್ಜೇವ ದಾನಿಸ್ಸ ಸಾ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಪಟಿಬಾಹಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಬೋಧಿಮಣ್ಡತೋ ಯಾವ ಚಕ್ಕವಾಳಮಾಯತಂ ದ್ವಾದಸಯೋಜನವಿತ್ಥಾರಂ ಉದ್ಧಂ ನವಯೋಜನಮುಗ್ಗತಂ ಮಾರಸೇನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ದಿಯಡ್ಢಯೋಜನಸತಪ್ಪಮಾಣಂ ಗಿರಿಮೇಖಲಂ ಹತ್ಥಿರಾಜಾನಂ ಆರುಯ್ಹ ಬಾಹುಸಹಸ್ಸಂ ಮಾಪೇತ್ವಾ ನಾನಾವುಧಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಗಣ್ಹಥ, ಹನಥ, ಪಹರಥಾ’’ತಿ ಭಣನ್ತೋ ಆಳವಕಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ವುಟ್ಠಿಯೋ ಮಾಪೇಸಿ, ತಾ ಮಹಾಪುರಿಸಂ ಪತ್ವಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಏವ ಸಮ್ಪಜ್ಜಿಂಸು। ತತೋ ವಜಿರಙ್ಕುಸೇನ ಹತ್ಥಿಂ ಕುಮ್ಭೇ ಪಹರಿತ್ವಾ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಮೀಪಂ ನೇತ್ವಾ ‘‘ಉಟ್ಠೇಹಿ, ಭೋ ಸಿದ್ಧತ್ಥ, ಪಲ್ಲಙ್ಕಾ’’ತಿ ಆಹ। ಮಹಾಪುರಿಸೋ ‘‘ನ ಉಟ್ಠಹಾಮಿ ಮಾರಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ಧಜಿನಿಂ ಸಮನ್ತಾ ವಿಲೋಕೇನ್ತೋ ಇಮಾ ಗಾಥಾಯೋ ಅಭಾಸಿ ‘‘ಸಮನ್ತಾ ಧಜಿನಿ’’ನ್ತಿ।
Caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhahitvā ‘‘na dāni buddhattaṃ apāpuṇitvā pallaṅkaṃ bhindissāmī’’ti paṭiññaṃ katvā aparājitapallaṅke nisīdi. Taṃ ñatvā māro pāpimā ‘‘ajja siddhattho paṭiññaṃ katvā nisinno, ajjeva dānissa sā paṭiññā paṭibāhitabbā’’ti bodhimaṇḍato yāva cakkavāḷamāyataṃ dvādasayojanavitthāraṃ uddhaṃ navayojanamuggataṃ mārasenaṃ samuṭṭhāpetvā diyaḍḍhayojanasatappamāṇaṃ girimekhalaṃ hatthirājānaṃ āruyha bāhusahassaṃ māpetvā nānāvudhāni gahetvā ‘‘gaṇhatha, hanatha, paharathā’’ti bhaṇanto āḷavakasutte vuttappakārā vuṭṭhiyo māpesi, tā mahāpurisaṃ patvā tattha vuttappakārā eva sampajjiṃsu. Tato vajiraṅkusena hatthiṃ kumbhe paharitvā mahāpurisassa samīpaṃ netvā ‘‘uṭṭhehi, bho siddhattha, pallaṅkā’’ti āha. Mahāpuriso ‘‘na uṭṭhahāmi mārā’’ti vatvā taṃ dhajiniṃ samantā vilokento imā gāthāyo abhāsi ‘‘samantā dhajini’’nti.
ತತ್ಥ ಧಜಿನಿನ್ತಿ ಸೇನಂ। ಯುತ್ತನ್ತಿ ಉಯ್ಯುತ್ತಂ। ಸವಾಹನನ್ತಿ ಗಿರಿಮೇಖಲನಾಗರಾಜಸಹಿತಂ। ಪಚ್ಚುಗ್ಗಚ್ಛಾಮೀತಿ ಅಭಿಮುಖೋ ಉಪರಿ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸೋ ಚ ಖೋ ತೇಜೇನೇವ, ನ ಕಾಯೇನ। ಕಸ್ಮಾ? ಮಾ ಮಂ ಠಾನಾ ಅಚಾವಯಿ, ಮಂ ಏತಸ್ಮಾ ಠಾನಾ ಅಪರಾಜಿತಪಲ್ಲಙ್ಕಾ ಮಾರೋ ಮಾ ಚಾಲೇಸೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನಪ್ಪಸಹತೀತಿ ಸಹಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ನಾಭಿಭವತಿ ವಾ। ಆಮಂ ಪತ್ತನ್ತಿ ಕಾಚಜಾತಂ ಮತ್ತಿಕಾಭಾಜನಂ। ಅಸ್ಮನಾತಿ ಪಾಸಾಣೇನ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
Tattha dhajininti senaṃ. Yuttanti uyyuttaṃ. Savāhananti girimekhalanāgarājasahitaṃ. Paccuggacchāmīti abhimukho upari gamissāmi, so ca kho tejeneva, na kāyena. Kasmā? Mā maṃ ṭhānā acāvayi, maṃ etasmā ṭhānā aparājitapallaṅkā māro mā cālesīti vuttaṃ hoti. Nappasahatīti sahituṃ na sakkoti, nābhibhavati vā. Āmaṃ pattanti kācajātaṃ mattikābhājanaṃ. Asmanāti pāsāṇena. Sesamettha pākaṭameva.
೪೪೭-೮. ಇದಾನಿ ‘‘ಏತಂ ತೇ ಮಾರಸೇನಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ವಿಜಿತಸಙ್ಗಾಮೋ ಸಮ್ಪತ್ತಧಮ್ಮರಾಜಾಭಿಸೇಕೋ ಇದಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವಸೀಕರಿತ್ವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ವಸೀಕರಿತ್ವಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪನ್ತಿ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಸಬ್ಬಂ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಂ ಪಹಾಯ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತನೇನ ವಸೀಕರಿತ್ವಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪಂ। ಸತಿಞ್ಚ ಸೂಪತಿಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಕಾಯಾದೀಸು ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಅತ್ತನೋ ಸತಿಞ್ಚ ಸುಟ್ಠು ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಕರಿತ್ವಾ ಏವಂ ವಸೀಕತಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿ ರಟ್ಠಾ ರಟ್ಠಂ ವಿಚರಿಸ್ಸಾಮಿ ದೇವಮನುಸ್ಸಭೇದೇ ಪುಥೂ ಸಾವಕೇ ವಿನಯನ್ತೋ। ಅಥ ಮಯಾ ವಿನೀಯಮಾನಾ ತೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ…ಪೇ॰… ನ ಸೋಚರೇ, ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಾಮತಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
447-8. Idāni ‘‘etaṃ te mārasenaṃ bhinditvā tato paraṃ vijitasaṅgāmo sampattadhammarājābhiseko idaṃ karissāmī’’ti dassento āha ‘‘vasīkaritvā’’ti. Tattha vasīkaritvā saṅkappanti maggabhāvanāya sabbaṃ micchāsaṅkappaṃ pahāya sammāsaṅkappasseva pavattanena vasīkaritvā saṅkappaṃ. Satiñca sūpatiṭṭhitanti kāyādīsu catūsu ṭhānesu attano satiñca suṭṭhu upaṭṭhitaṃ karitvā evaṃ vasīkatasaṅkappo suppatiṭṭhitassati raṭṭhā raṭṭhaṃ vicarissāmi devamanussabhede puthū sāvake vinayanto. Atha mayā vinīyamānā te appamattā…pe… na socare, taṃ nibbānāmatamevāti adhippāyo.
೪೪೯-೫೧. ಅಥ ಮಾರೋ ಇಮಾ ಗಾಥಾಯೋ ಸುತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಏವರೂಪಂ ಪಕ್ಖಂ ದಿಸ್ವಾ ನ ಭಾಯಸಿ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಮಾರ, ನ ಭಾಯಾಮೀ’’ತಿ। ‘‘ಕಸ್ಮಾ ನ ಭಾಯಸೀ’’ತಿ? ‘‘ದಾನಾದೀನಂ ಪಾರಮಿಪುಞ್ಞಾನಂ ಕತತ್ತಾ’’ತಿ। ‘‘ಕೋ ಏತಂ ಜಾನಾತಿ ದಾನಾದೀನಿ ತ್ವಮಕಾಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಕಿಂ ಏತ್ಥ ಪಾಪಿಮ ಸಕ್ಖಿಕಿಚ್ಚೇನ, ಅಪಿಚ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಭವೇ ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ ಹುತ್ವಾ ಯಂ ದಾನಮದಾಸಿಂ, ತಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಛಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಸಞ್ಜಾತಕಮ್ಪಾ ಅಯಂ ಮಹಾಪಥವೀಯೇವ ಸಕ್ಖೀ’’ತಿ। ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಉದಕಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಮಹಾಪಥವೀ ಕಮ್ಪಿ ಭೇರವಸದ್ದಂ ಮುಞ್ಚಮಾನಾ, ಯಂ ಸುತ್ವಾ ಮಾರೋ ಅಸನಿಹತೋ ವಿಯ ಭೀತೋ ಧಜಂ ಪಣಾಮೇತ್ವಾ ಪಲಾಯಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಸಾಯ। ಅಥ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ತೀಹಿ ಯಾಮೇಹಿ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಅರುಣುಗ್ಗಮನೇ ‘‘ಅನೇಕಜಾತಿಸಂಸಾರಂ…ಪೇ॰… ತಣ್ಹಾನಂ ಖಯಮಜ್ಝಗಾ’’ತಿ ಇಮಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ। ಮಾರೋ ಉದಾನಸದ್ದೇನ ಆಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ‘ಬುದ್ಧೋ ಅಹ’ನ್ತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ಹನ್ದ ನಂ ಅನುಬನ್ಧಾಮಿ ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕಂ ಪಸ್ಸಿತುಂ। ಸಚಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾಯೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ವಾ ಖಲಿತಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ವಿಹೇಠೇಸ್ಸಾಮಿ ನ’’ನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂಮಿಯಂ ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ ಅನುಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಬುದ್ಧತ್ತಂ ಪತ್ತಂ ಏಕಂ ವಸ್ಸಂ ಅನುಬನ್ಧಿ। ತತೋ ಭಗವತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಖಲಿತಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ‘‘ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನೀ’’ತಿ ಇಮಾ ನಿಬ್ಬೇಜನೀಯಗಾಥಾಯೋ ಅಭಾಸಿ।
449-51. Atha māro imā gāthāyo sutvā āha – ‘‘evarūpaṃ pakkhaṃ disvā na bhāyasi bhikkhū’’ti? ‘‘Āma, māra, na bhāyāmī’’ti. ‘‘Kasmā na bhāyasī’’ti? ‘‘Dānādīnaṃ pāramipuññānaṃ katattā’’ti. ‘‘Ko etaṃ jānāti dānādīni tvamakāsī’’ti? ‘‘Kiṃ ettha pāpima sakkhikiccena, apica ekasmiṃyeva bhave vessantaro hutvā yaṃ dānamadāsiṃ, tassānubhāvena sattakkhattuṃ chahi pakārehi sañjātakampā ayaṃ mahāpathavīyeva sakkhī’’ti. Evaṃ vutte udakapariyantaṃ katvā mahāpathavī kampi bheravasaddaṃ muñcamānā, yaṃ sutvā māro asanihato viya bhīto dhajaṃ paṇāmetvā palāyi saddhiṃ parisāya. Atha mahāpuriso tīhi yāmehi tisso vijjā sacchikatvā aruṇuggamane ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti imaṃ udānaṃ udānesi. Māro udānasaddena āgantvā ‘‘ayaṃ‘buddho aha’nti paṭijānāti, handa naṃ anubandhāmi ābhisamācārikaṃ passituṃ. Sacassa kiñci kāyena vā vācāya vā khalitaṃ bhavissati, viheṭhessāmi na’’nti pubbe bodhisattabhūmiyaṃ chabbassāni anubandhitvā buddhattaṃ pattaṃ ekaṃ vassaṃ anubandhi. Tato bhagavato kiñci khalitaṃ apassanto ‘‘satta vassānī’’ti imā nibbejanīyagāthāyo abhāsi.
ತತ್ಥ ಓತಾರನ್ತಿ ರನ್ಧಂ ವಿವರಂ। ನಾಧಿಗಚ್ಛಿಸ್ಸನ್ತಿ ನಾಧಿಗಮಿಂ। ಮೇದವಣ್ಣನ್ತಿ ಮೇದಪಿಣ್ಡಸದಿಸಂ। ಅನುಪರಿಯಗಾತಿ ಪರಿತೋ ಪರಿತೋ ಅಗಮಾಸಿ। ಮುದುನ್ತಿ ಮುದುಕಂ। ವಿನ್ದೇಮಾತಿ ಅಧಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾಮ। ಅಸ್ಸಾದನಾತಿ ಸಾದುಭಾವೋ। ವಾಯಸೇತ್ತೋತಿ ವಾಯಸೋ ಏತ್ತೋ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ।
Tattha otāranti randhaṃ vivaraṃ. Nādhigacchissanti nādhigamiṃ. Medavaṇṇanti medapiṇḍasadisaṃ. Anupariyagāti parito parito agamāsi. Mudunti mudukaṃ. Vindemāti adhigaccheyyāma. Assādanāti sādubhāvo. Vāyasettoti vāyaso etto. Sesamettha pākaṭameva.
ಅಯಂ ಪನ ಯೋಜನಾ – ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನಿ ಭಗವನ್ತಂ ಓತಾರಾಪೇಕ್ಖೋ ಅನುಬನ್ಧಿಂ ಕತ್ಥಚಿ ಅವಿಜಹನ್ತೋ ಪದಾಪದಂ, ಏವಂ ಅನುಬನ್ಧಿತ್ವಾಪಿ ಚ ಓತಾರಂ ನಾಧಿಗಮಿಂ। ಸೋಹಂ ಯಥಾ ನಾಮ ಮೇದವಣ್ಣಂ ಪಾಸಾಣಂ ಮೇದಸಞ್ಞೀ ವಾಯಸೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪಸ್ಸೇ ಮುಖತುಣ್ಡಕೇನ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದಂ ಅವಿನ್ದಮಾನೋ ‘‘ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಏತ್ಥ ಮುದು ವಿನ್ದೇಮ, ಅಪಿ ಇತೋ ಅಸ್ಸಾದನಾ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಸಮನ್ತಾ ತಥೇವ ವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಅನುಪರಿಯಾಯಿತ್ವಾ ಕತ್ಥಚಿ ಅಸ್ಸಾದಂ ಅಲದ್ಧಾ ‘‘ಪಾಸಾಣೋವಾಯ’’ನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಜ ಪಕ್ಕಮೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವಾಹಂ ಭಗವನ್ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀಸು ಅತ್ತನೋ ಪರಿತ್ತಪಞ್ಞಾಮುಖತುಣ್ಡಕೇನ ವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಸಮನ್ತಾ ಅನುಪರಿಯಗಾ ‘‘ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಕತ್ಥಚಿ ಅಪರಿಸುದ್ಧಕಾಯಸಮಾಚಾರಾದಿಮುದುಭಾವಂ ವಿನ್ದೇಮ, ಕುತೋಚಿ ಅಸ್ಸಾದನಾ ಸಿಯಾ’’ತಿ, ತೇ ದಾನಿ ಮಯಂ ಅಸ್ಸಾದಂ ಅಲಭಮಾನಾ ಕಾಕೋವ ಸೇಲಮಾಸಜ್ಜ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಜಾಪೇಮ ಗೋತಮಂ ಆಸಜ್ಜ ತತೋ ಗೋತಮಾ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಜ ಅಪೇಮಾತಿ। ಏವಂ ವದತೋ ಕಿರ ಮಾರಸ್ಸ ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನಿ ನಿಪ್ಫಲಪರಿಸ್ಸಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಬಲವಸೋಕೋ ಉದಪಾದಿ। ತೇನಸ್ಸ ವಿಸೀದಮಾನಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಸ್ಸ ಬೇಲುವಪಣ್ಡು ನಾಮ ವೀಣಾ ಕಚ್ಛತೋ ಪತಿತಾ। ಯಾ ಸಕಿಂ ಕುಸಲೇಹಿ ವಾದಿತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸೇ ಮಧುರಸ್ಸರಂ ಮುಞ್ಚತಿ, ಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಕ್ಕೋ ಪಞ್ಚಸಿಖಸ್ಸ ಅದಾಸಿ। ತಂ ಸೋ ಪತಮಾನಮ್ಪಿ ನ ಬುಜ್ಝಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –
Ayaṃ pana yojanā – satta vassāni bhagavantaṃ otārāpekkho anubandhiṃ katthaci avijahanto padāpadaṃ, evaṃ anubandhitvāpi ca otāraṃ nādhigamiṃ. Sohaṃ yathā nāma medavaṇṇaṃ pāsāṇaṃ medasaññī vāyaso ekasmiṃ passe mukhatuṇḍakena vijjhitvā assādaṃ avindamāno ‘‘appeva nāma ettha mudu vindema, api ito assādanā siyā’’ti samantā tatheva vijjhanto anupariyāyitvā katthaci assādaṃ aladdhā ‘‘pāsāṇovāya’’nti nibbijja pakkameyya, evamevāhaṃ bhagavantaṃ kāyakammādīsu attano parittapaññāmukhatuṇḍakena vijjhanto samantā anupariyagā ‘‘appeva nāma katthaci aparisuddhakāyasamācārādimudubhāvaṃ vindema, kutoci assādanā siyā’’ti, te dāni mayaṃ assādaṃ alabhamānā kākova selamāsajja nibbijjāpema gotamaṃ āsajja tato gotamā nibbijja apemāti. Evaṃ vadato kira mārassa satta vassāni nipphalaparissamaṃ nissāya balavasoko udapādi. Tenassa visīdamānaṅgapaccaṅgassa beluvapaṇḍu nāma vīṇā kacchato patitā. Yā sakiṃ kusalehi vāditā cattāro māse madhurassaraṃ muñcati, yaṃ gahetvā sakko pañcasikhassa adāsi. Taṃ so patamānampi na bujjhi. Tenāha bhagavā –
೪೫೨.
452.
‘‘ತಸ್ಸ ಸೋಕಪರೇತಸ್ಸ, ವೀಣಾ ಕಚ್ಛಾ ಅಭಸ್ಸಥ।
‘‘Tassa sokaparetassa, vīṇā kacchā abhassatha;
ತತೋ ಸೋ ದುಮ್ಮನೋ ಯಕ್ಖೋ, ತತ್ಥೇವನ್ತರಧಾಯಥಾ’’ತಿ॥
Tato so dummano yakkho, tatthevantaradhāyathā’’ti.
ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಕಾ ಆಹಂಸೂತಿ ಏಕೇ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪನೇತಂ ನಕ್ಖಮತೀತಿ।
Saṅgītikārakā āhaṃsūti eke, amhākaṃ panetaṃ nakkhamatīti.
ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಪಧಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
Suttanipāta-aṭṭhakathāya padhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
ತಿಪಿಟಕ (ಮೂಲ) • Tipiṭaka (Mūla) / ಸುತ್ತಪಿಟಕ • Suttapiṭaka / ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯ • Khuddakanikāya / ಸುತ್ತನಿಪಾತಪಾಳಿ • Suttanipātapāḷi / ೨. ಪಧಾನಸುತ್ತಂ • 2. Padhānasuttaṃ
