Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / ཏིཔིཊཀ • Tipiṭaka / ནེཏྟིཔྤཀརཎ-ཊཱིཀཱ • Nettippakaraṇa-ṭīkā

༣. ནིདྡེསཝཱརཝཎྞནཱ

3. Niddesavāravaṇṇanā

. ནིདྡེསཝཱརེ སཱམཉྙཏོཏི སཱདྷཱརཎཏོ། ཝིསེསེནཱཏི ཨསཱདྷཱརཎཏོ། པདཏྠོཏི སདྡཏྠོ། ལཀྑཎནྟི སབྷཱཝོ། ཀམོཏི ཨནུཔུབྦཱི། ཨེཏྟཱཝཏཱཏི ཨེཏྟཀཔྤམཱཎབྷཱཝོ། ཧེཏྭཱདཱིཏི ཧེཏུཕལབྷཱུམིཨུཔནིསཱསབྷཱགཝིསབྷཱགལཀྑཎནཡཱ། ཝིསེསཏོ པན ལཀྑཎནྟི སམྦནྡྷོ།

4. Niddesavāre sāmaññatoti sādhāraṇato. Visesenāti asādhāraṇato. Padatthoti saddattho. Lakkhaṇanti sabhāvo. Kamoti anupubbī. Ettāvatāti ettakappamāṇabhāvo. Hetvādīti hetuphalabhūmiupanisāsabhāgavisabhāgalakkhaṇanayā. Visesato pana lakkhaṇanti sambandho.

ཧཱརསངྑེཔཝཎྞནཱ

Hārasaṅkhepavaṇṇanā

. ཡཾ, བྷིཀྑཝེཏི ཨེཏྠ ནྟི པཙྩཏྟཝཙནཾ, ཏཉྩ སུཁཾ, སོམནསྶནྟི དྭཡེན སམཱནཱདྷིཀརཎནྟི ཀཏྭཱ ‘‘ཨསྶཱདཱིཡཏཱིཏི ཨསྶཱདོ, སུཁཾ, སོམནསྶཉྩཱ’’ཏི ཝུཏྟཾ། སུཁཱདིཝེདནཱ ཝིཡ མནཱཔིཡརཱུཔཱདིཔི ཨཝཱིཏརཱགསྶ ཨསྶཱདེཏབྦནྟི ཨཱཧ ‘‘ཨེཝཾ ཨིཊྛཱརམྨཎམྤཱི’’ཏི། ‘‘ཨསྶཱདེཏི ཨེཏཱཡཱཏི ཝཱ ཨསྶཱདོ, ཏཎྷཱ’’ཏི ཨེཏེན ‘‘ཡ’’ནྟི ཧེཏུཨཏྠེ ནིཔཱཏོཏི དསྶེཏི། ཏཏྲཱཡམཏྠོ – ཡེན ཧེཏུནཱ པཉྩུཔཱདཱནཀྑནྡྷེ པཊིཙྩ ཨསྶཱདནཱིཡབྷཱཝེན ཨུཔྤཛྫཏི སུཁཾ སོམནསྶཾ, ཨཡཾ ཏཎྷཱསངྑཱཏོ ཨསྶཱདོ ཨསྶཱདནཀིརིཡཱཡ ཀཱརཎནྟི། ཨིཏི ཀཏྭཱ ཨཡམཏྠོ དིཊྛཱབྷིནནྡནཱདིབྷཱཝཏོ ཝིཔལླཱསེསུཔི སམྦྷཝཏཱིཏི ཨཱཧ ‘‘ཨེཝཾ ཝིཔལླཱསཱཔཱི’’ཏི། ཨནིཊྛམྤཱིཏི པི-སདྡེན ཨིཊྛམྤཱིཏི ཡོཛེཏབྦཾ, ཨནཝསེསཱ སཱསཝཱ དྷམྨཱ ཨིདྷ ཨཱརམྨཎགྒཧཎེན གཧིཏཱཏི ཨཱཧ ‘‘སབྦེསཾ ཏེབྷཱུམཀསངྑཱརཱན’’ནྟི།

1.Yaṃ, bhikkhaveti ettha yanti paccattavacanaṃ, tañca sukhaṃ, somanassanti dvayena samānādhikaraṇanti katvā ‘‘assādīyatīti assādo, sukhaṃ, somanassañcā’’ti vuttaṃ. Sukhādivedanā viya manāpiyarūpādipi avītarāgassa assādetabbanti āha ‘‘evaṃ iṭṭhārammaṇampī’’ti. ‘‘Assādeti etāyāti vā assādo, taṇhā’’ti etena ‘‘ya’’nti hetuatthe nipātoti dasseti. Tatrāyamattho – yena hetunā pañcupādānakkhandhe paṭicca assādanīyabhāvena uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ taṇhāsaṅkhāto assādo assādanakiriyāya kāraṇanti. Iti katvā ayamattho diṭṭhābhinandanādibhāvato vipallāsesupi sambhavatīti āha ‘‘evaṃ vipallāsāpī’’ti. Aniṭṭhampīti pi-saddena iṭṭhampīti yojetabbaṃ, anavasesā sāsavā dhammā idha ārammaṇaggahaṇena gahitāti āha ‘‘sabbesaṃ tebhūmakasaṅkhārāna’’nti.

དུཀྑཱདུཀྑམསུཁཝེདནཱནནྟི ཨེཏྠ དུཀྑསབྷཱཝཱ ཨེཝ ཨདུཀྑམསུཁཱ ཝེདནཱ གཧིཏཱ ཨནིཊྛཱརམྨཎསྶ ཨདྷིཔྤེཏཏྟཱ, ན སུཁསབྷཱཝཱ། ཡཾ སནྡྷཱཡ ཝུཏྟཾ ‘‘ཡཱཡཾ, བྷནྟེ, ཨདུཀྑམསུཁཱ ཝེདནཱ, སནྟསྨིཾ ཨེསཱ པཎཱིཏེ སུཁེ ཝུཏྟཱ བྷགཝཏཱ’’ཏི (མ॰ ནི॰ ༢.༨༨; སཾ॰ ནི॰ ༤.༢༦༧)། ‘‘སུཁཔརིཡཱཡསབྦྷཱཝཏོ’’ཏི ཨིམིནཱ ཨིཊྛཏཱམཏྟཏོཔི ལེསེན སཏྟཱནཾ ཨཱརམྨཎསྶ ཨསྶཱདནཱིཡཏཱ སམྦྷཝཏཱིཏི དསྶེཏི།

Dukkhādukkhamasukhavedanānanti ettha dukkhasabhāvā eva adukkhamasukhā vedanā gahitā aniṭṭhārammaṇassa adhippetattā, na sukhasabhāvā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yāyaṃ, bhante, adukkhamasukhā vedanā, santasmiṃ esā paṇīte sukhe vuttā bhagavatā’’ti (ma. ni. 2.88; saṃ. ni. 4.267). ‘‘Sukhapariyāyasabbhāvato’’ti iminā iṭṭhatāmattatopi lesena sattānaṃ ārammaṇassa assādanīyatā sambhavatīti dasseti.

ཨཱདཱིནཝོ དོསནིསྶནྡནཏཱཡ དོསོ, སྭཱཡཾ པཱིལ༹ནཝུཏྟིཡཱ ཝེདིཏབྦོཏི ཨཱཧ ‘‘ཨཱདཱིནཝོ དུཀྑཱ ཝེདནཱ, ཏིསྶོཔི ཝཱ དུཀྑཏཱ’’ཏི། ཨེཝཾ དོསཏྠཏཾ ཨཱདཱིནཝསྶ དསྶེཏྭཱ ཨིདཱནི ཀཔཎཏྠཏཾ དསྶེཏུཾ ‘‘ཨཐ ཝཱ’’ཏིཨཱདི ཝུཏྟཾ། ཡཏོཏི ཡསྨཱ དོསཀཔཎསབྷཱཝཏྟཱཏི ཝུཏྟཾ ཧོཏི།

Ādīnavo dosanissandanatāya doso, svāyaṃ pīḷanavuttiyā veditabboti āha ‘‘ādīnavo dukkhā vedanā, tissopi vā dukkhatā’’ti. Evaṃ dosatthataṃ ādīnavassa dassetvā idāni kapaṇatthataṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Yatoti yasmā dosakapaṇasabhāvattāti vuttaṃ hoti.

ནིསྶརཏཱིཏི ཝིཝིཏྟི, སབྦསངྑཱརཝིཝེཀོཏི ཨཏྠོ། སཱམཉྙནིདྡེསེནཱཏི ནིསྶརཎསདྡཝཙནཱིཡཏཱསཱམཉྙེན། པུརིམཱནནྟི ཨསྶཱདཱདཱིནཝཏཱནཾ། ཨུཔཱཡོ ཙཱཏིཨཱདཱིསུ -སདྡོ པདཔཱུརཎམཏྟནྟི ཀཏྭཱ ཨཱཧ ‘‘པཙྪིམཱནཉྩཱ’’ཏི, ཕལཱདཱིནནྟི ཨཏྠོ། ཏདནྟོགདྷབྷེདཱནནྟི ཨརིཡམགྒཔརིཡཱཔནྣཝིསེསཱནཾ།

Nissaratīti vivitti, sabbasaṅkhāravivekoti attho. Sāmaññaniddesenāti nissaraṇasaddavacanīyatāsāmaññena. Purimānanti assādādīnavatānaṃ. Upāyo cātiādīsu ca-saddo padapūraṇamattanti katvā āha ‘‘pacchimānañcā’’ti, phalādīnanti attho. Tadantogadhabhedānanti ariyamaggapariyāpannavisesānaṃ.

ཀཱམབྷཝཱདཱིནནྟི ཨཱདི-སདྡེན ན རཱུཔཱརཱུཔབྷཝཱ ཨེཝ གཧིཏཱ, ཨཐ ཁོ ཏེ ཙ སཉྙཱིབྷཝཱདཡོ ཙ ཨེཀཝོཀཱརབྷཝཱདཡོ ཙ གཧིཏཱ། ཏེནཱཧ ‘‘ཏིཎྞཾ ཏིཎྞཾ བྷཝཱན’’ནྟི།

Kāmabhavādīnanti ādi-saddena na rūpārūpabhavā eva gahitā, atha kho te ca saññībhavādayo ca ekavokārabhavādayo ca gahitā. Tenāha ‘‘tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ bhavāna’’nti.

ཡཱཝདེཝ ཨནུཔཱདཱཔརིནིབྦཱནཏྠཱ བྷགཝཏོ དེསནཱཏི ཨཱཧ ‘‘ནནུ ཙ…པེ॰… ནིཔྥཱདཱིཡཏཱི’’ཏི། ‘‘ཝུཏྟམེཝཱ’’ཏི ཨིམིནཱ པུནརུཏྟིདོསཾ ཙོདེཏི། ཨིཏརོ ‘‘སཙྩམེཏ’’ནྟི ཨནུཛཱནིཏྭཱ ‘‘ཏཉྩ ཁོ’’ཏིཨཱདིནཱ པརིཧརཏི། ‘‘པརམྤརཱཡཱ’’ཏི ཨེཏེན ཨཛ྄ཛྷཏྟཾ ཡོནིསོམནསིཀཱརོ ཝིཡ ན པརཏོགྷོསོ ཨཱསནྣཀཱརཎཾ དྷམྨཱདྷིགམསྶ དྷམྨསྶ པཙྩཏྟཾ ཝེདནཱིཡཏྟཱཏི དསྶེཏི། ཏཐཱ ཧི ‘‘ཨཀྑཱཏཱརོ ཏཐཱགཏཱ, པཊིཔནྣཱ པམོཀྑནྟི, ཛྷཱཡིནོ མཱརབནྡྷནཱ’’ཏི (དྷ॰ པ॰ ༢༧༦) ཝུཏྟཾ། ཏདདྷིགམཀཱརཎཾ ཨརིཡམགྒཱདྷིགམཀཱརཎཾ སིཡཱ། ཀིཾ པན ཏནྟི ཨཱཧ ‘‘སམྤཏྟིབྷཝཧེཏཱུ’’ཏི, ཏེན ཙརིམཏྟབྷཱཝཧེཏུབྷཱུཏཾ པུཉྙསམྤཏྟིཾ ཝདཏི།

Yāvadeva anupādāparinibbānatthā bhagavato desanāti āha ‘‘nanu ca…pe… nipphādīyatī’’ti. ‘‘Vuttamevā’’ti iminā punaruttidosaṃ codeti. Itaro ‘‘saccameta’’nti anujānitvā ‘‘tañca kho’’tiādinā pariharati. ‘‘Paramparāyā’’ti etena ajjhattaṃ yonisomanasikāro viya na paratoghoso āsannakāraṇaṃ dhammādhigamassa dhammassa paccattaṃ vedanīyattāti dasseti. Tathā hi ‘‘akkhātāro tathāgatā, paṭipannā pamokkhanti, jhāyino mārabandhanā’’ti (dha. pa. 276) vuttaṃ. Tadadhigamakāraṇaṃ ariyamaggādhigamakāraṇaṃ siyā. Kiṃ pana tanti āha ‘‘sampattibhavahetū’’ti, tena carimattabhāvahetubhūtaṃ puññasampattiṃ vadati.

‘‘ཨཏྟཱནུདིཊྛིཾ ཨཱུཧཙྩ, ཨེཝཾ མཙྩུཏརོ སིཡཱ’’ཏི ཨིདཾ ཨརིཡམགྒསྶ པུབྦབྷཱགཔཊིཔདཱཡ ཕལབྷཱཝསཱདྷནཾ། ཡེན ཧི ཝིདྷིནཱ ཨཏྟཱནུདིཊྛིསམུགྒྷཱཏོ, མཙྩུཏརཎཉྩ སིཡཱ, སོ ‘‘ཨེཝ’’ནྟི ཨིམིནཱ པཀཱསིཏོཏི། ཨཏྟཱནུདིཊྛིསམུགྒྷཱཏམཙྩུཏརཎཱནཾ ཕལབྷཱཝེ ཝཏྟབྦམེཝ ནཏྠི།

‘‘Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā’’ti idaṃ ariyamaggassa pubbabhāgapaṭipadāya phalabhāvasādhanaṃ. Yena hi vidhinā attānudiṭṭhisamugghāto, maccutaraṇañca siyā, so ‘‘eva’’nti iminā pakāsitoti. Attānudiṭṭhisamugghātamaccutaraṇānaṃ phalabhāve vattabbameva natthi.

‘‘དྷམྨོ ཧཝེ’’ཏི པན གཱཐཱཡཾ ལོཀིཡསྶ པུཉྙཕལསྶ ཝུཏྟཏྟཱ ཨཱཧ ‘‘ཨིདཾ ཕལ’’ནྟི། ཡཾ ནིབྦཏྟེཏབྦཾ, ཏཾ ཕལཾ། ཡཾ ནིབྦཏྟཀཾ, སོ ཨུཔཱཡོ། ཨཡམེཏྠ ཝིནིཙྪཡོ། ཏེནཱཧ ‘‘ཨེཏེན ནཡེནཱ’’ཏིཨཱདི། ཨུཔདྷིསམྤཏྟཱིཏི ཨཏྟབྷཱཝསོབྷཱ།

‘‘Dhammo have’’ti pana gāthāyaṃ lokiyassa puññaphalassa vuttattā āha ‘‘idaṃ phala’’nti. Yaṃ nibbattetabbaṃ, taṃ phalaṃ. Yaṃ nibbattakaṃ, so upāyo. Ayamettha vinicchayo. Tenāha ‘‘etena nayenā’’tiādi. Upadhisampattīti attabhāvasobhā.

ཝིསུདྡྷཱིཏི ཉཱཎདསྶནཝིསུདྡྷི ཨདྷིཔྤེཏཱཏི ཨཱཧ – ‘‘ཨེཏྠཱཔི…པེ॰… ཝིཉྙཱཏུ’’ནྟི། ‘‘ཡསྨཱ པནཱ’’ཏིཨཱདིནཱཔི ཏམེཝཏྠཾ ཝཙནནྟརེ པཱཀཊཏརཾ ཀརོཏི།

Visuddhīti ñāṇadassanavisuddhi adhippetāti āha – ‘‘etthāpi…pe… viññātu’’nti. ‘‘Yasmā panā’’tiādināpi tamevatthaṃ vacanantare pākaṭataraṃ karoti.

སརཱུཔཏོ ཨཱགཏཱནི ‘‘ཡཏོ ཁོ, བྷིཀྑཝེ, བྷིཀྑུ པཉྩནྣཾ ཨུཔཱདཱནཀྑནྡྷཱནཾ སམུདཡཉྩ ཨཏྠངྒམཉྩ ཨསྶཱདཉྩ ཨཱདཱིནཝཉྩ ནིསྶརཎཉྩ ཡཐཱབྷཱུཏཾ པཛཱནཱཏཱི’’ཏིཨཱདཱིསུ (སཾ॰ ནི॰ ༣.༢༦-༢༨)། ཨེཀདེསེན ཨཱགཏཱནི ‘‘སཾཡོཛནིཡེསུ, བྷིཀྑཝེ, དྷམྨེསུ ཨསྶཱདཱནུཔསྶིནོ ཝིཧརཏོ (སཾ॰ ནི॰ ༢.༥༣), བཧུདུཀྑཱ བཧུཔཱཡཱསཱ, ཨཱདཱིནཝོ ཨེཏྠ བྷིཡྻོ (མ॰ ནི॰ ༡.༡༡༧), སངྑཱརཱནམེཏཾ ནིསྶརཎཾ, ཡདིདཾ ནིབྦཱན’’ནྟིཨཱདཱིསུ (པཊི॰ མ॰ ༡.༢༤; ༣.༤༡)། ན སརཱུཔེན ཨཱགཏཱནི ཡཐཱ སཱམཉྙཕལསུཏྟཱདཱིསུ། ཨཏྠཝསེནཱཏི ཨསྶཱདེཏབྦཱདིཨཏྠཝསེན། ན པཔཉྩིཏོཏི ན ཝིཏྠཱརིཏོ།

Sarūpato āgatāni ‘‘yato kho, bhikkhave, bhikkhu pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.26-28). Ekadesenaāgatāni ‘‘saṃyojaniyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato (saṃ. ni. 2.53), bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo (ma. ni. 1.117), saṅkhārānametaṃ nissaraṇaṃ, yadidaṃ nibbāna’’ntiādīsu (paṭi. ma. 1.24; 3.41). Na sarūpena āgatāni yathā sāmaññaphalasuttādīsu. Atthavasenāti assādetabbādiatthavasena. Na papañcitoti na vitthārito.

. ཨེསེཝ ནཡོཏི ཨཏིདེསེན ཝིཙིཡམཱནཝཙནསེསོ ཨཏིདིཊྛོ། བྷཱཝཏྠེ ཏོཧི ཨཱཧ ‘‘ཝིསྶཛྫིཏནྟི ཝིསྶཛྫནཱ’’ཏི། སུཏྟེ ཨཱགཏཾ ན ཨཏྠསཾཝཎྞནཱཝསེན ཨཊྛཀཐཱཡཾ ཨཱགཏནྟི ཨདྷིཔྤཱཡོ། པུཙྪཱནུརཱུཔཏཱ ཨིདྷ པུབྦཱཔརནྟི ཙཏུབྱཱུཧཔུབྦཱཔརཏོ ཨིམཾ ཝིསེསེཏྭཱ དསྶེཏི། པུཙྪཱནུསནྡྷཱིཏི པུཙྪཱཡ ཝིསྶཛྫནེན ཨནུསནྡྷཱནཾ། ཨཊྛཀཐཱཡཾ པན ཧེཊྛིམདེསནཱཡ པུཙྪཱནིམིཏྟཔཝཏྟཨུཔརིདེསནཱཡ སམྦནྡྷོ ‘‘པུཙྪཱནུསནྡྷཱི’’ཏི ཝུཏྟཾ། པུབྦཱཔེཀྑནྟི པུཙྪིཏཝིསྶཛྫིཏཔདཱཔེཀྑཾ། ‘‘སུཏྟསྶཱ’’ཏི ཝཱ ཨིམིནཱ པུཙྪཱཝིསྶཛྫནཱཨནུགཱིཏིཡོ ཋཔེཏྭཱ སེསོ ཝིཙཡཧཱརཔདཏྠོ སངྒཧིཏོཏི པདསྶཱཔི སངྒཧོ ཝེདིཏབྦོ། ཨིམསྨིཾ པཀྑེ གཱཐཱཡཾ -སདྡོ པདཔཱུརཎམཏྟེ དཊྛབྦོ།

2.Esevanayoti atidesena viciyamānavacanaseso atidiṭṭho. Bhāvatthe tohi āha ‘‘vissajjitanti vissajjanā’’ti. Sutte āgataṃ na atthasaṃvaṇṇanāvasena aṭṭhakathāyaṃ āgatanti adhippāyo. Pucchānurūpatā idha pubbāparanti catubyūhapubbāparato imaṃ visesetvā dasseti. Pucchānusandhīti pucchāya vissajjanena anusandhānaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana heṭṭhimadesanāya pucchānimittapavattauparidesanāya sambandho ‘‘pucchānusandhī’’ti vuttaṃ. Pubbāpekkhanti pucchitavissajjitapadāpekkhaṃ. ‘‘Suttassā’’ti vā iminā pucchāvissajjanāanugītiyo ṭhapetvā seso vicayahārapadattho saṅgahitoti padassāpi saṅgaho veditabbo. Imasmiṃ pakkhe gāthāyaṃ ca-saddo padapūraṇamatte daṭṭhabbo.

‘‘ཙཀྑུ ཨནིཙྩ’’ནྟི པུཊྛེ ‘‘ཨཱམ, ཙཀྑུ ཨནིཙྩམེཝཱ’’ཏི ཨེཀནྟཏོ ཝིསྶཛྫནཾ ཨེཀཾསབྱཱཀརཎཾ། ‘‘ཨཉྙིནྡྲིཡཾ བྷཱཝེཏབྦཾ, སཙྪིཀཱཏབྦཉྩཱ’’ཏི པུཊྛེ ‘‘མགྒཔརིཡཱཔནྣཾ བྷཱཝེཏབྦཾ, ཕལཔརིཡཱཔནྣཾ སཙྪིཀཱཏབྦ’’ནྟི ཝིབྷཛིཏྭཱ ཝིསྶཛྫནཾ ཝིབྷཛྫབྱཱཀརཎཾ། ‘‘ཨཉྙིནྡྲིཡཾ ཀུསལ’’ནྟི པུཊྛེ ‘‘ཀིཾ ཨནཝཛྫཊྛོ ཀུསལཊྛོ, ཨུདཱཧུ སུཁཝིཔཱཀཊྛོ’’ཏི པཊིཔུཙྪིཏྭཱ ཝིསྶཛྫནཾ པཊིཔུཙྪཱབྱཱཀརཎཾ། ‘‘སསྶཏོ ཨཏྟཱ, ཨསསྶཏོ ཝཱ’’ཏི ཝུཏྟེ ‘‘ཨབྱཱཀཏམེཏ’’ནྟིཨཱདིནཱ ཨཝིསྶཛྫནཾ ཋཔནཾ། ‘‘ཀིཾ པནེཏེ ཀུསལཱཏི ཝཱ དྷམྨཱཏི ཝཱ ཨེཀཏྠཱ, ཨུདཱཧུ ནཱནཏྠཱ’’ཏི ཨིདཾ པུཙྪནཾ སཱཝསེསཾ། ཝིསྶཛྫནསྶ པན སཱཝསེསཏཱ ཝེནེཡྻཛ྄ཛྷཱསཡཝསེན དེསནཱཡཾ ཝེདིཏབྦཱ། ཨཔྤཱཊིཧཱིརཀཾ སཨུཏྟརཾ། སཔྤཱཊིཧཱིརཀཾ ནིརུཏྟརཾ། སེསཾ ཝིཙཡཧཱརནིདྡེསེ སུཝིཉྙེཡྻམེཝ།

‘‘Cakkhu anicca’’nti puṭṭhe ‘‘āma, cakkhu aniccamevā’’ti ekantato vissajjanaṃ ekaṃsabyākaraṇaṃ. ‘‘Aññindriyaṃ bhāvetabbaṃ, sacchikātabbañcā’’ti puṭṭhe ‘‘maggapariyāpannaṃ bhāvetabbaṃ, phalapariyāpannaṃ sacchikātabba’’nti vibhajitvā vissajjanaṃ vibhajjabyākaraṇaṃ. ‘‘Aññindriyaṃ kusala’’nti puṭṭhe ‘‘kiṃ anavajjaṭṭho kusalaṭṭho, udāhu sukhavipākaṭṭho’’ti paṭipucchitvā vissajjanaṃ paṭipucchābyākaraṇaṃ. ‘‘Sassato attā, asassato vā’’ti vutte ‘‘abyākatameta’’ntiādinā avissajjanaṃ ṭhapanaṃ. ‘‘Kiṃ panete kusalāti vā dhammāti vā ekatthā, udāhu nānatthā’’ti idaṃ pucchanaṃ sāvasesaṃ. Vissajjanassa pana sāvasesatā veneyyajjhāsayavasena desanāyaṃ veditabbā. Appāṭihīrakaṃ sauttaraṃ. Sappāṭihīrakaṃ niruttaraṃ. Sesaṃ vicayahāraniddese suviññeyyameva.

ཨེཏྠ ཙ ཨསྶཱདོ ཨསྶཱདཧེཏུ ཡཱཝ ཨཱཎཏྟིཧེཏཱུཏི ཨེཝཾ ཧེཏཱུནམྤི ཨསྶཱདཱདཡོ ཝེདིཏབྦཱ། ཏཏྠ སངྑེཔཏོ སུཁསུཁཔཙྩཡལཀྑཎོ ཨསྶཱདོ, སོ ཝིསེསཏོ སགྒསམྤཏྟིཡཱ དཱིཔེཏབྦོ། སཱ ཧི ཏསྶ ཨུཀྐཾསོ, སེསཱ པནེཏྠ བྷཝསམྤཏྟི ཏདནྭཱཡིཀཱ ཝེདིཏབྦཱ། ཏསྶ ཧེཏུ དཱནམཡཾ, སཱིལམཡཉྩ པུཉྙཀིརིཡཝཏྠུ། དུཀྑདུཀྑཔཙྩཡལཀྑཎོ ཨཱདཱིནཝོ། ཝིཔརིཎཱམསངྑཱརདུཀྑཏཱནཾ ཏདཝརོདྷཏོ ཝཊྚདུཀྑསྶཱཔི ཨེཏྠ སངྒཧོ། ཝིསེསཏོ པན ཀཱམཱནཾ ཨོཀཱརོཏི དཊྛབྦོ, སྭཱཡཾ སཾཀིལེསཝཏྠུནཱ, ཨིཏྟརཔཙྩུཔཊྛཱནཏཱདཱིཧི ཙ ཝིབྷཱཝེཏབྦོ, ཏསྶ ཧེཏུ དས ཨཀུསལཀམྨཔཐཱ། ནེཀྑམྨཾ ནིསྶརཎཾ, ཏསྶ ཧེཏུ ཡཐཱརཧཾ ཏདནུཙྪཝིཀཱ པུབྦབྷཱགཔྤཊིཔདཱ། ཕལཾ དེསནཱཕལམེཝ, ཏསྶ ཧེཏུ དེསནཱ། ཨུཔཱཡོ ཡཐཱཝུཏྟཨུཔཱཡོཝ, ཏསྶ ཧེཏུ ཙཏྟཱརི ཙཀྐཱནི། ཨཱཎཏྟི ཨུཔདེསོ, ཏསྶ རཱགགྒིཨཱདཱིཧི ལོཀསྶ ཨཱདིཏྟཏཱ, སཏྠུ མཧཱཀརུཎཱཡོགོ ཙ ཧེཏུ།

Ettha ca assādo assādahetu yāva āṇattihetūti evaṃ hetūnampi assādādayo veditabbā. Tattha saṅkhepato sukhasukhapaccayalakkhaṇo assādo, so visesato saggasampattiyā dīpetabbo. Sā hi tassa ukkaṃso, sesā panettha bhavasampatti tadanvāyikā veditabbā. Tassa hetu dānamayaṃ, sīlamayañca puññakiriyavatthu. Dukkhadukkhapaccayalakkhaṇo ādīnavo. Vipariṇāmasaṅkhāradukkhatānaṃ tadavarodhato vaṭṭadukkhassāpi ettha saṅgaho. Visesato pana kāmānaṃ okāroti daṭṭhabbo, svāyaṃ saṃkilesavatthunā, ittarapaccupaṭṭhānatādīhi ca vibhāvetabbo, tassa hetu dasa akusalakammapathā. Nekkhammaṃ nissaraṇaṃ, tassa hetu yathārahaṃ tadanucchavikā pubbabhāgappaṭipadā. Phalaṃ desanāphalameva, tassa hetu desanā. Upāyo yathāvuttaupāyova, tassa hetu cattāri cakkāni. Āṇatti upadeso, tassa rāgaggiādīhi lokassa ādittatā, satthu mahākaruṇāyogo ca hetu.

ཏཐཱ ཙཏཱུསུ ཨརིཡསཙྩེསུ སམུདཡེན ཨསྶཱདོ, དུཀྑེན ཨཱདཱིནཝོ, མགྒནིརོདྷེཧི ནིསྶརཎཾ, མགྒོ ཝཱ ཨུཔཱཡོ, ཏདུཔདེསོ ཨཱཎཏྟི, ཨནུཔཱདིསེསཱ ནིབྦཱནདྷཱཏུ ཕལཾ། ཨིཏི ཨནུཔུབྦཀཐཱཡ སདྡྷིཾ བུདྡྷཱནཾ སཱམུཀྐཾསིཀཱཡ དྷམྨདེསནཱཡ ནིདྡྷཱརཎབྷཱཝེན ཝིཙཡོ ཝེདིཏབྦོ། པདསྶ པདཏྠསམྦནྡྷོ ཧེཏུ། སོ ཧི ཏསྶ པཝཏྟིནིམིཏྟཾ, པཉྷསྶ ཉཱཏུཀཱམཏཱ, ཀཐེཀུཀཱམཏཱ ཙ། ཨདིཊྛཛོཏནཱདཱིནཉྷི ཙཏུནྣཾ ཉཱཏུཀཱམཏཱ, ཨིཏརསྶ ཨིཏརཱ། ཝིསྶཛྫནསྶ པཉྷོ ཧེཏུ། ཨེཝཾ སེསཱནམྤི ཡཐཱརཧཾ ཝཏྟབྦཾ།

Tathā catūsu ariyasaccesu samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇaṃ, maggo vā upāyo, tadupadeso āṇatti, anupādisesā nibbānadhātu phalaṃ. Iti anupubbakathāya saddhiṃ buddhānaṃ sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya niddhāraṇabhāvena vicayo veditabbo. Padassa padatthasambandho hetu. So hi tassa pavattinimittaṃ, pañhassa ñātukāmatā, kathekukāmatā ca. Adiṭṭhajotanādīnañhi catunnaṃ ñātukāmatā, itarassa itarā. Vissajjanassa pañho hetu. Evaṃ sesānampi yathārahaṃ vattabbaṃ.

. བྱཉྫནཏྠཱནཾ ཡུཏྟཱཡུཏྟཔརིཀྑཱཏི བྱཉྫནགྒཧཎེན པདཾ གཧིཏཾ, ཨཏྠགྒཧཎེན པཉྷཱདཱིཧི སདྡྷིཾ ཨསྶཱདཱདཡོ གཧིཏཱ། ཝིཙཡཧཱརཔདཏྠཱ ཨེཝ ཧི ཡུཏྟཱཡུཏྟཱདིཝིསེསསཧིཏཱ ཡུཏྟིཧཱརཱདཱིནཾ པདཏྠཱ། ཏཐཱ ཧི པདཊྛཱནཔདཊྛཱནིཀབྷཱཝཝིསིཊྛཱ ཏེཡེཝ པདཊྛཱནཧཱརསྶ པདཏྠཱ། ལཀྑཎལཀྑིཏབྦཏཱཝིསིཊྛཱ, ནིདྡྷཱརིཏཱ ཙ ལཀྑཎཧཱརསྶ, ནིབྦཙནཱདིཝིབྷཱཝནཱཝིསིཊྛཱ ཙཏུབྱཱུཧཧཱརསྶ, སབྷཱགདྷམྨཝསེན, ཝིསབྷཱགདྷམྨཝསེན ཙ ཨཱཝཊྚནཝིསིཊྛཱ ཨཱཝཊྚཧཱརསྶ, བྷཱུམིཝིབྷཱགཱདིཝིསིཊྛཱ ཝིབྷཏྟིཧཱརསྶ, པཊིཔཀྑཏོ པརིཝཏྟནཝིསིཊྛཱ པརིཝཏྟནཧཱརསྶ, པརིཡཱཡཝེཝཙནཝིསིཊྛཱ ཝེཝཙནཧཱརསྶ, པབྷཝཱདིཔཉྙཱཔནཝིསིཊྛཱ པཉྙཏྟིཧཱརསྶ, ཁནྡྷཱདིམུཁེཧི ཨོཏརཎཝིསིཊྛཱ ཨོཏརཎཧཱརསྶ, པདཔདཏྠཔཉྷཱརམྦྷསོདྷནཝིསིཊྛཱ སོདྷནཧཱརསྶ, སཱམཉྙཝིསེསནིདྡྷཱརཎཝིསིཊྛཱ ཨདྷིཊྛཱནཧཱརསྶ, པཙྩཡདྷམྨེཧི པརིཀྑརཎཝིསིཊྛཱ པརིཀྑཱརཧཱརསྶ, པཧཱཏབྦབྷཱཝེཏབྦཏཱནིདྡྷཱརཎཝིསིཊྛཱ སམཱརོཔནཧཱརསྶ པདཏྠཱ། ‘‘བྱཉྫནསྶ སབྷཱཝནིརུཏྟིཏཱ, ཨཏྠསྶ སུཏྟཱདཱིཧི ཨཝིལོམནཾ ཡུཏྟབྷཱཝོ’’ཏི ཨིམིནཱ ཨསབྷཱཝནིརུཏྟིཏཱ, སུཏྟཱདཱིཧི ཝིལོམནཉྩ ཨཡུཏྟབྷཱཝོཏི དཱིཔེཏི, ཏེན ཡུཏྟཱཡུཏྟཱིནཾ ཧེཏུཾ དསྶེཏི།

3.Byañjanatthānaṃ yuttāyuttaparikkhāti byañjanaggahaṇena padaṃ gahitaṃ, atthaggahaṇena pañhādīhi saddhiṃ assādādayo gahitā. Vicayahārapadatthā eva hi yuttāyuttādivisesasahitā yuttihārādīnaṃ padatthā. Tathā hi padaṭṭhānapadaṭṭhānikabhāvavisiṭṭhā teyeva padaṭṭhānahārassa padatthā. Lakkhaṇalakkhitabbatāvisiṭṭhā, niddhāritā ca lakkhaṇahārassa, nibbacanādivibhāvanāvisiṭṭhā catubyūhahārassa, sabhāgadhammavasena, visabhāgadhammavasena ca āvaṭṭanavisiṭṭhā āvaṭṭahārassa, bhūmivibhāgādivisiṭṭhā vibhattihārassa, paṭipakkhato parivattanavisiṭṭhā parivattanahārassa, pariyāyavevacanavisiṭṭhā vevacanahārassa, pabhavādipaññāpanavisiṭṭhā paññattihārassa, khandhādimukhehi otaraṇavisiṭṭhā otaraṇahārassa, padapadatthapañhārambhasodhanavisiṭṭhā sodhanahārassa, sāmaññavisesaniddhāraṇavisiṭṭhā adhiṭṭhānahārassa, paccayadhammehi parikkharaṇavisiṭṭhā parikkhārahārassa, pahātabbabhāvetabbatāniddhāraṇavisiṭṭhā samāropanahārassa padatthā. ‘‘Byañjanassa sabhāvaniruttitā, atthassa suttādīhi avilomanaṃ yuttabhāvo’’ti iminā asabhāvaniruttitā, suttādīhi vilomanañca ayuttabhāvoti dīpeti, tena yuttāyuttīnaṃ hetuṃ dasseti.

. ཡོནིསོམནསིཀཱརཱདཱིཏི ཨཱདིསདྡེན སདྡྷམྨསྶཝནསཔྤུརིསཱུཔནིསྶཡཱདིསཱདྷཱརཎཾ, ཨསཱདྷཱརཎཉྩ དེཡྻཔཊིགྒཱཧཀཱདིཾ སངྒཎྷཱཏི། སམྦྷཝཏོཏི ཡཐཱརཧཾ ཏསྶ དྷམྨསྶ ཨནུརཱུཔཾ། ཡཱཝ སབྦདྷམྨཱཏི ཨེཏྠ སབྦཾ ནཱམ པདེསསབྦཾ, ན སབྦསབྦནྟི། ཨཡཉྷི སབྦསདྡོ ཡཐཱ པཋམཝིཀཔྤེ སུཏྟེ ཨཱགཏདྷམྨཝསེན པདེསཝིསཡོ, ཨེཝཾ དུཏིཡཝིཀཔྤེ པདཊྛཱནཔདཊྛཱནིཀནིདྡྷཱརཎེན ཏཾཏཾཔཀརཎཔརིཙྪིནྣདྷམྨགྒཧཎཏོ པདེསཝིསཡོ ཨེཝ, ན ཨནཝསེསདྷམྨཝིསཡོཏི། སུཏྟཱགཏདྷམྨཱནཾ ཡཱནི པདཊྛཱནཱནི, ཏེསཉྩ ཡཱནཱིཏི ཨེཝཾ ཀཱརཎཔརམྤརཱནིདྡྷཱརཎལཀྑཎོ པདཊྛཱནཧཱརོ, པརིཀྑཱརཧཱརོ པན སུཏྟཱགཏདྷམྨཱནཾ ཏཾཏཾཔཙྩཡུཔྤནྣཱནཾ པཊིཧེཏུཔཙྩཡཏཱཝིསེསཝིབྷཱཝནལཀྑཎོཏི སཏིཔི ཀཱརཎཝིཙཱརཎབྷཱཝེ ཨཡཾ པདཊྛཱནཧཱརཔརིཀྑཱརཧཱརཱནཾ ཝིསེསོ།

4.Yonisomanasikārādīti ādisaddena saddhammassavanasappurisūpanissayādisādhāraṇaṃ, asādhāraṇañca deyyapaṭiggāhakādiṃ saṅgaṇhāti. Sambhavatoti yathārahaṃ tassa dhammassa anurūpaṃ. Yāva sabbadhammāti ettha sabbaṃ nāma padesasabbaṃ, na sabbasabbanti. Ayañhi sabbasaddo yathā paṭhamavikappe sutte āgatadhammavasena padesavisayo, evaṃ dutiyavikappe padaṭṭhānapadaṭṭhānikaniddhāraṇena taṃtaṃpakaraṇaparicchinnadhammaggahaṇato padesavisayo eva, na anavasesadhammavisayoti. Suttāgatadhammānaṃ yāni padaṭṭhānāni, tesañca yānīti evaṃ kāraṇaparamparāniddhāraṇalakkhaṇo padaṭṭhānahāro, parikkhārahāro pana suttāgatadhammānaṃ taṃtaṃpaccayuppannānaṃ paṭihetupaccayatāvisesavibhāvanalakkhaṇoti satipi kāraṇavicāraṇabhāve ayaṃ padaṭṭhānahāraparikkhārahārānaṃ viseso.

. ཡཐཱ ‘‘སམཱནཱདྷིཀརཎསམཱནཔདེ’’ཏིཨཱདཱིསུ ཨེཀསདྡསྶ ཨཏྠོ སམཱནསདྡོ, ཨེཝཾ ཨེཀརསཊྛེན བྷཱཝནཱ ‘‘ཨེཀུཔྤཱདཱ’’ཏིཨཱདཱིསུ (ཀཐཱ॰ ༤༧༣) ཝིཡ ཨེཀལཀྑཎཱཏི ཨེཏྠ ཨེཀསདྡོ སམཱནཏྠོཏི ཨཱཧ ‘‘སམཱནལཀྑཎཱ’’ཏི། སཾཝཎྞནཱཝསེནཱཏི ཨེཏྠ ཀམྨཏྠེ ཨན-སདྡོ, སཾཝཎྞེཏབྦཏཱཝསེནཱཏི ཨཏྠོ། ལཀྑཎཱཏི ཨུཔལཀྑཎཱ། ‘‘ནཱནཏྟཀཱཡནཱནཏྟསཉྙིནོ (དཱི॰ ནི॰ ༣.༣༤༡, ༣༥༧, ༣༥༩; ཨ॰ ནི॰ ༩.༢༤), ནཱནཏྟསཉྙཱནཾ ཨམནསིཀཱརཱ’’ཏིཨཱདཱིསུ སཧཙཱརིཏཱ དཊྛབྦཱ། སཉྙཱསཧགཏཱ ཧི དྷམྨཱ ཏཏྠ སཉྙཱགྒཧཎེན གཧིཏཱ། ‘‘དདཾ མིཏྟཱནི གནྠཏཱི’’ཏིཨཱདཱིསུ (སཾ॰ ནི॰ ༡.༢༤༦; སུ॰ ནི॰ ༡༨༩) སམཱནཀིཙྩཏཱ། པིཡཝཙནཏྠཙརིཡཱ སམཱནཏྟཏཱཔི ཧི ཏཏྠ མིཏྟགནྠནཀིཙྩེན སམཱནཀིཙྩཱ གཡ྄ཧནྟི སངྒཧཝཏྠུབྷཱཝཏོ། ‘‘ཕསྶཔཙྩཡཱ ཝེདནཱ’’ཏིཨཱདཱིསུ (མ॰ ནི॰ ༣.༡༢༦; སཾ॰ ནི॰ ༢.༡, ༣༩; མཧཱཝ॰ ༡; ཝིབྷ॰ ༢༢༥; ཨུདཱ॰ ༡; ནེཏྟི॰ ༢༤) སམཱནཧེཏུཏཱ། ཡཐཱ ཧི ཕསྶོ ཝེདནཱཡ, ཨེཝཾ སཉྙཱདཱིནམྤི སཧཛཱཏཱདིནཱ པཙྩཡོ ཧོཏི ཨེཝཱཏི ཏེཔི སམཱནཧེཏུཏཱཡ ཝུཏྟཱ ཨེཝ ཧོནྟི། ཏཐཱ ཧི ཝུཏྟཾ ‘‘ཏཛྫཱམནོཝིཉྙཱཎདྷཱཏུསམྥསྶཛཱ ཙེཏནཱ’’ཏི (དྷ॰ ས॰ ༥), ‘‘ཕུཊྛོ སཉྫཱནཱཏི, ཕུཊྛོ ཙེཏེཏཱི’’ཏིཨཱདི (སཾ॰ ནི॰ ༤.༩༣)། ཨེཝཾ ‘‘ཏཎྷཱཔཙྩཡཱ ཨུཔཱདཱན’’ནྟི (མ॰ ནི॰ ༣.༡༢༦; སཾ॰ ནི॰ ༢.༡, ༣༩; མཧཱཝ॰ ༡; ཝིབྷ॰ ༢༢༥; ཨུདཱ॰ ༡; ནེཏྟི॰ ༢༤) ཨེཝམཱདིཔི ཨུདཱཧརིཏབྦཾ། ‘‘ཨཝིཛྫཱཔཙྩཡཱ སངྑཱརཱ’’ཏིཨཱདཱིསུ (མ॰ ནི॰ ༣.༡༢༦; སཾ॰ ནི॰ ༢.༡, ༣༩; མཧཱཝ॰ ༡; ཝིབྷ॰ ༢༢༥; ཨུདཱ॰ ༡; ནེཏྟི॰ ༢༤) སམཱནཕལཏཱ དཊྛབྦཱ། ཡཐཱ ཧི སངྑཱརཱ ཨཝིཛྫཱཡ ཕལཾ, ཨེཝཾ ཏཎྷུཔཱདཱདཱིནམྤཱིཏི ཏེཔི ཏཏྠ གཧིཏཱཝ ཧོནྟི། ཏེནཱཧ ‘‘པུརིམཀམྨབྷཝསྨིཾ མོཧོ ཨཝིཛྫཱ ཨཱཡཱུཧནཱ སངྑཱརཱ ནིཀནྟི ཏཎྷཱ ཨུཔགམནཾ ཨུཔཱདཱན’’ནྟི། ‘‘རཱུཔཾ ཨསྶཱདེཏི ཨབྷིནནྡཏི , ཏཾ ཨཱརབྦྷ རཱགོ ཨུཔྤཛྫཏཱི’’ཏི (པཊྛཱ॰ ༡.༡.༤༢༤) ཝུཏྟེ ཏཾསམྤཡུཏྟཱ ཝེདནཱདཡོ ཝུཏྟཱ ཨེཝ ཧོནྟི སམཱནཱརམྨཎབྷཱཝཏོ། ན ཧི ཏེཧི ཝིནཱ ཏསྶ ཨུཔྤཏྟི ཨཏྠི། ཨེཝམཱདཱིཧཱིཏི ཨེཏྠ ཨཱདིསདྡེན ཨཏྠཔྤཀརཎལིངྒསདྡནྟརསནྣིདྷཱནསཱམཏྠིཡཱདཱིནམྤི སངྒཧོ དཊྛབྦོ། ཨཏྠཱདིཝསེནཔི ཧི སུཏྟེ ཨཝུཏྟཱནམྤི ཝུཏྟཱནཾ ཝིཡ ནིདྡྷཱརཎཾ སམྦྷཝཏཱིཏི། ཝུཏྟཔྤཀཱརེནཱཏི ‘‘ཝདྷཀཊྛེན ཨེཀལཀྑཎཱནཱི’’ཏིཨཱདིནཱ པཱལི༹ཡཾ, ‘‘སཧཙཱརིཏཱ’’ཏིཨཱདིནཱ ཨཊྛཀཐཱཡཉྩ ཝུཏྟེན པཀཱརེན།

5. Yathā ‘‘samānādhikaraṇasamānapade’’tiādīsu ekasaddassa attho samānasaddo, evaṃ ekarasaṭṭhena bhāvanā ‘‘ekuppādā’’tiādīsu (kathā. 473) viya ekalakkhaṇāti ettha ekasaddo samānatthoti āha ‘‘samānalakkhaṇā’’ti. Saṃvaṇṇanāvasenāti ettha kammatthe ana-saddo, saṃvaṇṇetabbatāvasenāti attho. Lakkhaṇāti upalakkhaṇā. ‘‘Nānattakāyanānattasaññino (dī. ni. 3.341, 357, 359; a. ni. 9.24), nānattasaññānaṃ amanasikārā’’tiādīsu sahacāritā daṭṭhabbā. Saññāsahagatā hi dhammā tattha saññāggahaṇena gahitā. ‘‘Dadaṃ mittāni ganthatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 189) samānakiccatā. Piyavacanatthacariyā samānattatāpi hi tattha mittaganthanakiccena samānakiccā gayhanti saṅgahavatthubhāvato. ‘‘Phassapaccayā vedanā’’tiādīsu (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24) samānahetutā. Yathā hi phasso vedanāya, evaṃ saññādīnampi sahajātādinā paccayo hoti evāti tepi samānahetutāya vuttā eva honti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajā cetanā’’ti (dha. sa. 5), ‘‘phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’tiādi (saṃ. ni. 4.93). Evaṃ ‘‘taṇhāpaccayā upādāna’’nti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24) evamādipi udāharitabbaṃ. ‘‘Avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādīsu (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24) samānaphalatā daṭṭhabbā. Yathā hi saṅkhārā avijjāya phalaṃ, evaṃ taṇhupādādīnampīti tepi tattha gahitāva honti. Tenāha ‘‘purimakammabhavasmiṃ moho avijjā āyūhanā saṅkhārā nikanti taṇhā upagamanaṃ upādāna’’nti. ‘‘Rūpaṃ assādeti abhinandati , taṃ ārabbha rāgo uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.424) vutte taṃsampayuttā vedanādayo vuttā eva honti samānārammaṇabhāvato. Na hi tehi vinā tassa uppatti atthi. Evamādīhīti ettha ādisaddena atthappakaraṇaliṅgasaddantarasannidhānasāmatthiyādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Atthādivasenapi hi sutte avuttānampi vuttānaṃ viya niddhāraṇaṃ sambhavatīti. Vuttappakārenāti ‘‘vadhakaṭṭhena ekalakkhaṇānī’’tiādinā pāḷiyaṃ, ‘‘sahacāritā’’tiādinā aṭṭhakathāyañca vuttena pakārena.

. ‘‘ཕུསནཊྛེན ཕསྶོ’’ཏིཨཱདིནཱ ནིདྡྷཱརེཏྭཱ ཝཙནཾ ནིབྦཙནཾ, ཏཾ པན པདསྶེཝ, ན ཝཱཀྱསྶཱཏི ཨཱཧ ‘‘པདནིབྦཙན’’ནྟི། ཨདྷིཔྤཱཡནིདཱནཱནིཔེཏྠ བྱཉྫནམུཁེནེཝ ནིདྡྷཱརེཏབྦཱནི། ནིབྦཙནཔུབྦཱཔརསནྡྷཱིསུ ཝཏྟབྦམེཝ ནཏྠཱིཏི ཨཱཧ ‘‘ཝིསེསཏོ བྱཉྫནདྭཱརེནེཝ ཨཏྠཔརིཡེསནཱ’’ཏི། པཝཏྟིནིམིཏྟཾ ཨཛ྄ཛྷཱསཡཱདི།

6. ‘‘Phusanaṭṭhena phasso’’tiādinā niddhāretvā vacanaṃ nibbacanaṃ, taṃ pana padasseva, na vākyassāti āha ‘‘padanibbacana’’nti. Adhippāyanidānānipettha byañjanamukheneva niddhāretabbāni. Nibbacanapubbāparasandhīsu vattabbameva natthīti āha ‘‘visesato byañjanadvāreneva atthapariyesanā’’ti. Pavattinimittaṃ ajjhāsayādi.

. ‘‘པདཊྛཱནེ’’ཏི ཨིདཾ སུཏྟེ ཨཱགཏདྷམྨཱནཾ ཀཱརཎབྷཱུཏེཔི དྷམྨེ ནིདྡྷཱརེཏྭཱ སབྷཱགཏོ, ཝིསབྷཱགཏོ ཙ ཨཱཝཊྚནཾ ཀཱཏབྦནྟི དསྶནཏྠཾ ཝུཏྟཾ, ན ཏནྟིཝསེན། ཏསྨཱ པདཊྛཱནནིདྡྷཱརཎཱཡ ཝིནཱཔི ཨཱཝཊྚནཾ ཡུཏྟམེཝཱཏི སིདྡྷཾ ཧོཏི། པདསྶ ཝཱ སདྡཔཝཏྟིཊྛཱནཾ པདཊྛཱནཾ པདཏྠོ། ཨེཏསྨིཾ པཀྑེ ‘‘ཨཱརམྦྷཐ ནིཀྐམཐཱཏི (སཾ॰ ནི॰ ༡.༡༨༥; ནེཏྟི॰ ༢༩; པེཊཀོ॰ ༣༨; མི॰ པ॰ ༥.༡.༤) ཝཱིརིཡསྶ པདཊྛཱན’’ནྟི (ནེཏྟི॰ ༢༩) ཨེཏྠ ཡྭཱཡམཱརམྦྷདྷཱཏུཨཱདིཀོ ཨཏྠོ ཝུཏྟོ, ཏཾ ཝཱིརིཡསདྡསྶ པཝཏྟིཊྛཱནཾ ཝཱིརིཡསདྡཱབྷིདྷེཡྻོ ཨཏྠོཏི ཨེཝམཏྠོ ཝེདིཏབྦོ། སེསེསུཔི ཨེསེཝ ནཡོ། སེསཀཾ ནཱམགཧིཏཏོ ཨིཏརཾ, ཏཾ པན ཏསྶ པཊིཔཀྑབྷཱུཏཾ ཝཱ སིཡཱ, ཨཉྙཾ ཝཱཏི ཨཱཧ ‘‘ཝིསབྷཱགཏཱཡ ཨགྒཧཎེན ཝཱ’’ཏི། སཾཝཎྞནཱཡ ཡོཛེནྟོཏི ཡཐཱཝུཏྟཝིསབྷཱགདྷམྨནིདྡྷཱརཎབྷཱུཏེན ཨཏྠཀཐནེན པཱལི༹ཡཾ ཡོཛེནྟོ། ཏེནཱཧ ‘‘དེསན’’ནྟི། ‘‘པཊིཔཀྑེ’’ཏི ཨིདཾ ནིདསྶནམཏྟཾ དཊྛབྦཾ སབྷཱགདྷམྨཝསེནཔི ཨཱཝཊྚནསྶ ཨིཙྪིཏཏྟཱ།

7.‘‘Padaṭṭhāne’’ti idaṃ sutte āgatadhammānaṃ kāraṇabhūtepi dhamme niddhāretvā sabhāgato, visabhāgato ca āvaṭṭanaṃ kātabbanti dassanatthaṃ vuttaṃ, na tantivasena. Tasmā padaṭṭhānaniddhāraṇāya vināpi āvaṭṭanaṃ yuttamevāti siddhaṃ hoti. Padassa vā saddapavattiṭṭhānaṃ padaṭṭhānaṃ padattho. Etasmiṃ pakkhe ‘‘ārambhatha nikkamathāti (saṃ. ni. 1.185; netti. 29; peṭako. 38; mi. pa. 5.1.4) vīriyassa padaṭṭhāna’’nti (netti. 29) ettha yvāyamārambhadhātuādiko attho vutto, taṃ vīriyasaddassa pavattiṭṭhānaṃ vīriyasaddābhidheyyo atthoti evamattho veditabbo. Sesesupi eseva nayo. Sesakaṃ nāmagahitato itaraṃ, taṃ pana tassa paṭipakkhabhūtaṃ vā siyā, aññaṃ vāti āha ‘‘visabhāgatāya aggahaṇena vā’’ti. Saṃvaṇṇanāya yojentoti yathāvuttavisabhāgadhammaniddhāraṇabhūtena atthakathanena pāḷiyaṃ yojento. Tenāha ‘‘desana’’nti. ‘‘Paṭipakkhe’’ti idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ sabhāgadhammavasenapi āvaṭṭanassa icchitattā.

. ནཱམཝསེནཱཏི སཱདྷཱརཎནཱམཝསེན། པཱལི༹ཡཾ པན ‘‘མིཙྪཏྟནིཡཏཱནཾ སཏྟཱནཾ, ཨནིཡཏཱནཉྩ སཏྟཱནཾ དསྶནཔཧཱཏབྦཱ ཀིལེསཱ སཱདྷཱརཎཱ’’ཏིཨཱགཏཏྟཱ (ནེཏྟི॰ ༣༤) ‘‘དསྶནཔཧཱཏབྦཱདིནཱམཝསེནཱ’’ཏི ཝུཏྟཾ། ཝཏྠུཝསེནཱཏི སཏྟསནྟཱནཝསེན། སོ ཧི དྷམྨཱནཾ པཝཏྟིཊྛཱནཏཱཡ ཨིདྷ ‘‘ཝཏྠཱུ’’ཏི ཨདྷིཔྤེཏོ། ཏེནཱཧ – ‘‘པུཐུཛྫནསྶ, སོཏཱཔནྣསྶ ཙ ཀཱམརཱགབྱཱཔཱདཱ སཱདྷཱརཎཱ’’ཏིཨཱདི (ནེཏྟི॰ ༣༤)། ཝུཏྟཝིཔརིཡཱཡེནཱཏི ནཱམཏོ, ཝཏྠུཏོ ཙ ཨཱཝེཎིཀཏཱཡ། ཏཾཏཾམགྒཕལཊྛཱནཉྷི ཏཾཏཾམགྒཕལཊྛཏཱ, བྷབྦཱནཾ བྷབྦཏཱ, ཨབྷབྦཱནཾ ཨབྷབྦཏཱ ཨསཱདྷཱརཎཱ།

8.Nāmavasenāti sādhāraṇanāmavasena. Pāḷiyaṃ pana ‘‘micchattaniyatānaṃ sattānaṃ, aniyatānañca sattānaṃ dassanapahātabbā kilesā sādhāraṇā’’tiāgatattā (netti. 34) ‘‘dassanapahātabbādināmavasenā’’ti vuttaṃ. Vatthuvasenāti sattasantānavasena. So hi dhammānaṃ pavattiṭṭhānatāya idha ‘‘vatthū’’ti adhippeto. Tenāha – ‘‘puthujjanassa, sotāpannassa ca kāmarāgabyāpādā sādhāraṇā’’tiādi (netti. 34). Vuttavipariyāyenāti nāmato, vatthuto ca āveṇikatāya. Taṃtaṃmaggaphalaṭṭhānañhi taṃtaṃmaggaphalaṭṭhatā, bhabbānaṃ bhabbatā, abhabbānaṃ abhabbatā asādhāraṇā.

. ‘‘བྷཱཝིཏེ’’ཏི ཨིདཾ བྷཱཝནཱཀིརིཡཱཡ ཨུཔལཀྑཎཾ, ན ཨེཏྠ ཀཱལཝཙནིཙྪཱཏི ཨཱཧ ‘‘བྷཱཝེཏབྦེཏི ཨཏྠོ’’ཏི། བྷཱཝནཱ ཙེཏྠ ཨཱསེཝནཱཏི, ཀུསལསདྡོཔི ཨནཝཛྫཊྛོཏི ཝེདིཏབྦོ ། པཊིཔཀྑཏོཏི ཝིཔཀྑཏོ། ཝིསདིསཱུདཱཧརཎེན བྱཏིརེཀཏོ ཡཐཱདྷིཔྤེཏདྷམྨཔྤཏིཊྛཱནཱ ཧེསཱ།

9.‘‘Bhāvite’’ti idaṃ bhāvanākiriyāya upalakkhaṇaṃ, na ettha kālavacanicchāti āha ‘‘bhāvetabbeti attho’’ti. Bhāvanā cettha āsevanāti, kusalasaddopi anavajjaṭṭhoti veditabbo . Paṭipakkhatoti vipakkhato. Visadisūdāharaṇena byatirekato yathādhippetadhammappatiṭṭhānā hesā.

༡༠. པདཏྠསྶཱཏི པདཱབྷིདྷེཡྻསྶ ཨཏྠསྶ, སབྷཱཝདྷམྨསྶ ཝཱ།

10.Padatthassāti padābhidheyyassa atthassa, sabhāvadhammassa vā.

༡༡.

11.

ནིཀྑེཔོ དེསནཱ། པབྷཝོ སམུདཡོ།

Nikkhepo desanā. Pabhavo samudayo.

༡༢. ‘‘ཨཝུཏྟཱནམྤི སངྒཧོ’’ཏི ཨིམིནཱ ཨཝུཏྟསམུཙྩཡཏྠོ -སདྡོཏི དསྶེཏི།

12.‘‘Avuttānampi saṅgaho’’ti iminā avuttasamuccayattho ca-saddoti dasseti.

༡༣. ‘‘གཱཐཱརུལ༹ྷེ’’ཏི ཨིམིནཱ པཱལི༹ཨཱགཏོཝ པཉྷོ ཝེདིཏབྦོ, ན ཨིཏརོཏི དསྶེཏི། ཏེནཱཧ ‘‘བུདྡྷཱདཱིཧི བྱཱཀཏེ’’ཏི། ཏསྶ ཨཏྠསྶཱཏི ཨཱརདྡྷསྶ ཨཏྠསྶ, ཏེན ཨཱརམྦྷསོདྷནསྶ ཝིསཡམཱཧ། ཨེཏྠ ཙ ཨཏྠདྭཱརེནེཝ པདཔུཙྪཱསོདྷནམྤི ཀརཱིཡཏཱིཏི པུན ‘‘ཏསྶ ཨཏྠསྶཱ’’ཏི ཝུཏྟཾ། ཨཐ ཝཱ ཝིསྶཛྫིཏམྷཱིཏི ཝིསྶཛྫནེ། ཝིསྶཛྫནསོདྷནེན ཧི པཉྷཱསོདྷནཾ། པཉྷེཏི པུཙྪཱཡཾ། གཱཐཱཡནྟི ཨུཔལཀྑཎཾ, ཏེན གཱཐཱཡཾ, སུཏྟགེཡྻཱདཱིསུ ཙཱཏི ཝུཏྟཾ ཧོཏི། ཡམཱརབྦྷཱཏི ཡཾ སཱིལཱདིམཱརབྦྷ གཱཐཱདཱིསུ དེསིཏཾ, ཏསྨིཾ ཨཱརམྦྷེཏི ཨཏྠོ། པུཙྪིཏཱཏི པུཙྪཱཀཱརིནཱི, ‘‘ཀཱ ཨེཏྠ པདསུདྡྷི, ཀཱ པཉྷཱསུདྡྷི, ཀཱ ཨཱརམྦྷསུདྡྷཱི’’ཏི ཨེཝཾ པུཙྪཱཀཱརིནཱི པུཙྪཾ ཀཏྭཱ པཝཏྟིཏཱ སུདྡྷཱསུདྡྷཔརིཀྑཱཏི ཡོཛནཱ།

13.‘‘Gāthāruḷhe’’ti iminā pāḷiāgatova pañho veditabbo, na itaroti dasseti. Tenāha ‘‘buddhādīhi byākate’’ti. Tassa atthassāti āraddhassa atthassa, tena ārambhasodhanassa visayamāha. Ettha ca atthadvāreneva padapucchāsodhanampi karīyatīti puna ‘‘tassa atthassā’’ti vuttaṃ. Atha vā vissajjitamhīti vissajjane. Vissajjanasodhanena hi pañhāsodhanaṃ. Pañheti pucchāyaṃ. Gāthāyanti upalakkhaṇaṃ, tena gāthāyaṃ, suttageyyādīsu cāti vuttaṃ hoti. Yamārabbhāti yaṃ sīlādimārabbha gāthādīsu desitaṃ, tasmiṃ ārambheti attho. Pucchitāti pucchākārinī, ‘‘kā ettha padasuddhi, kā pañhāsuddhi, kā ārambhasuddhī’’ti evaṃ pucchākārinī pucchaṃ katvā pavattitā suddhāsuddhaparikkhāti yojanā.

༡༤. ན ཝིཀཔྤཡིཏབྦཱཏི ཡཐཱ ལོཀེ ‘‘ཛཱཏི སཱམཉྙཾ, བྷེདོ སཱམཉྙཾ, སམྦནྡྷོ སཱམཉྙ’’ནྟིཨཱདིནཱ སཱམཉྙཾ ཛཱཏིཨཱདིཾ, ཏབྦིདྷུརཉྩ ཝིསེསཾ ཝིཀཔྤེནྟི པརིཀཔྤེནྟི, ཨེཝཾ ན ཝིཀཔྤཡིཏབྦཱཏི ཨཏྠོ། ཡདཱ ཡོ ཀཱལཝིསེསོ ‘‘སྭེ’’ཏི ལདྡྷཝོཧཱརོ, ཏདཱ སོ ཏཾདིཝསཱཏིཀྐམེ ‘‘ཨཛྫཱ’’ཏི, པུན ཏཾདིཝསཱཏིཀྐམེ ‘‘ཧིཡྻོ’’ཏི ཝོཧརཱིཡཏཱིཏི ཨནཝཊྛིཏསབྷཱཝཱ ཨེཏེ ཀཱལཝིསེསཱ། དིསཱཡཔི ‘‘ཨེཀཾ ཨཝདྷིཾ ཨཔེཀྑིཏྭཱ པུརཏྠིམཱ དིསཱ, ཏཏོ ཨཉྙཾ ཨཔེཀྑིཏྭཱ པཙྪིམཱ ནཱམ ཧོཏཱི’’ཏིཨཱདིནཱ ཨནཝཊྛིཏསབྷཱཝཏཱ ཝེདིཏབྦཱ། ཛཱཏིཨཱདིཨཔེཀྑཱཡཱཏི ཛཱཏིཨཱདིདུཀྑཝིསེསཱཔེཀྑཱཡ། སཙྩཱཔེཀྑཱཡཱཏི སཙྩསཱམཉྙཱཔེཀྑཱཡ། ‘‘ཏཎྷཱ’’ཏི ཝུཙྩམཱནཾ ཀཱམཏཎྷཱདིཨཔེཀྑཱཡ སཱམཉྙམྤི སམཱནཾ སཙྩཱཔེཀྑཱཡ ཝིསེསོ ཧོཏཱིཏི ཨེཝམཱདིཾ སནྡྷཱཡཱཧ ‘‘ཨེས ནཡོ སམུདཡཱདཱིསུཔཱི’’ཏི།

14.Na vikappayitabbāti yathā loke ‘‘jāti sāmaññaṃ, bhedo sāmaññaṃ, sambandho sāmañña’’ntiādinā sāmaññaṃ jātiādiṃ, tabbidhurañca visesaṃ vikappenti parikappenti, evaṃ na vikappayitabbāti attho. Yadā yo kālaviseso ‘‘sve’’ti laddhavohāro, tadā so taṃdivasātikkame ‘‘ajjā’’ti, puna taṃdivasātikkame ‘‘hiyyo’’ti voharīyatīti anavaṭṭhitasabhāvā ete kālavisesā. Disāyapi ‘‘ekaṃ avadhiṃ apekkhitvā puratthimā disā, tato aññaṃ apekkhitvā pacchimā nāma hotī’’tiādinā anavaṭṭhitasabhāvatā veditabbā. Jātiādiapekkhāyāti jātiādidukkhavisesāpekkhāya. Saccāpekkhāyāti saccasāmaññāpekkhāya. ‘‘Taṇhā’’ti vuccamānaṃ kāmataṇhādiapekkhāya sāmaññampi samānaṃ saccāpekkhāya viseso hotīti evamādiṃ sandhāyāha ‘‘esa nayo samudayādīsupī’’ti.

༡༦. ཨེཏྠཱཏི ཨེཏསྨིཾ བུདྡྷཝཙནེ། ཏེནཱཧ ‘‘སིཀྑཏྟཡསངྑཱཏསྶཱ’’ཏིཨཱདི། ཡཐཱརུཏཾ ཡཐཱཀཐིཏཾ སདྡཏོ ཨདྷིགཏཾ ནིདྡྷཱརིཏཾ, ན ཨཏྠཔྤཀརཎལིངྒསདྡནྟརསནྣིདྷཱནཱདིཔྤམཱཎནྟརཱདྷིགཏཾ ། ‘‘ཨཏྠཏོ དསྶིཏཱ’’ཏི ཨིདཾ ཡསྨིཾ སུཏྟེ བྷཱཝནཱཝ ཀཐིཏཱ, ན པཧཱནཾ, ཏཾ སནྡྷཱཡ ཝུཏྟཾ།

16.Etthāti etasmiṃ buddhavacane. Tenāha ‘‘sikkhattayasaṅkhātassā’’tiādi. Yathārutaṃ yathākathitaṃ saddato adhigataṃ niddhāritaṃ, na atthappakaraṇaliṅgasaddantarasannidhānādippamāṇantarādhigataṃ . ‘‘Atthato dassitā’’ti idaṃ yasmiṃ sutte bhāvanāva kathitā, na pahānaṃ, taṃ sandhāya vuttaṃ.

ནཡསངྑེཔཝཎྞནཱ

Nayasaṅkhepavaṇṇanā

༡༧. ཏཎྷཱཝིཛྫཱཧི ཀརཎབྷཱུཏཱཧི། སཾཀིལེསོ པཀྑོ ཨེཏསྶཱཏི སཾཀིལེསཔཀྑོ, སཾཀིལེསཔཀྑིཀོ སུཏྟཏྠོ, ཏསྶ ནཡནལཀྑཎོཏི ཡོཛནཱ། ཝོདཱནཔཀྑསྶ སུཏྟཏྠསྶཱཏི སམྦནྡྷོ། ཝུཊྛཱནགཱམིནིཡཱ, བལཝཝིཔསྶནཱཡ ཙ དུཀྑཱདཱིསུ པརིཉྙེཡྻཏཱདཱིནི མགྒཱནུགུཎོ གཧཎཱཀཱརོ ཨནུགཱཧཎནཡོ། ཡདི ཨེཝཾ ཀཐཾ ནཡོཏི ཨཱཧ ‘‘ཏསྶ པནཱ’’ཏིཨཱདི། ཏཏྠ ‘‘ནཡཝོཧཱརོ’’ཏི ཨིམིནཱ ནཡཱདྷིཊྛཱནཾ ནཡོཏི ཝུཏྟནྟི དསྶེཏི།

17.Taṇhāvijjāhi karaṇabhūtāhi. Saṃkileso pakkho etassāti saṃkilesapakkho, saṃkilesapakkhiko suttattho, tassa nayanalakkhaṇoti yojanā. Vodānapakkhassa suttatthassāti sambandho. Vuṭṭhānagāminiyā, balavavipassanāya ca dukkhādīsu pariññeyyatādīni maggānuguṇo gahaṇākāro anugāhaṇanayo. Yadi evaṃ kathaṃ nayoti āha ‘‘tassa panā’’tiādi. Tattha ‘‘nayavohāro’’ti iminā nayādhiṭṭhānaṃ nayoti vuttanti dasseti.

༡༨. བཱདྷཀཱདིབྷཱཝཏོཏི བཱདྷཀཔབྷཝསནྟིནིཡྻཱནབྷཱཝཏོ། ཨཉྙཐཱབྷཱཝཱབྷཱཝེནཱཏི ཨབཱདྷཀཨཔྤབྷཝཨསནྟི ཨནིཡྻཱནབྷཱཝཱབྷཱཝེན། སཙྩསབྷཱཝཏྟཱཏི ཨམུསཱསབྷཱཝཏྟཱ། ཨཝིསཾཝཱདནཏོཏི ཨརིཡསབྷཱཝཱདིབྷཱཝསྶ ན ཝིསཾཝཱདནཏོ ཨེཀནྟིཀཏྟཱཏི ཨཏྠོ།

18.Bādhakādibhāvatoti bādhakapabhavasantiniyyānabhāvato. Aññathābhāvābhāvenāti abādhakaappabhavaasanti aniyyānabhāvābhāvena. Saccasabhāvattāti amusāsabhāvattā. Avisaṃvādanatoti ariyasabhāvādibhāvassa na visaṃvādanato ekantikattāti attho.

༡༩. སཾཀིལིཊྛདྷམྨཱཏི སཾཀིལེསསམནྣཱགཏཱ དྷམྨཱ སདྡྷམྨནཡཀོཝིདཱཏི སཙྩཔཊིཙྩསམུཔྤཱདཱདིདྷམྨནཡཀུསལཱ, ཨེཀཏྟཱདིནཡཀུསལཱ ཝཱ།

19.Saṃkiliṭṭhadhammāti saṃkilesasamannāgatā dhammā saddhammanayakovidāti saccapaṭiccasamuppādādidhammanayakusalā, ekattādinayakusalā vā.

༢༠. ཨཏྠཝིསྶཛྫནེསཱུཏི ‘‘ཨིམེ དྷམྨཱ ཀུསལཱ’’ཏིཨཱདིནཱ (དྷ॰ ས॰ ༡) སུཏྟེ ཀཏཔཉྷཝིསྶཛྫནེསུ ཙེཝ ཨཊྛཀཐཱཡ ཀཏཨཏྠསཾཝཎྞནཱསུ ཙ། ‘‘ཝོདཱནིཡཱ’’ཏི ཨིམིནཱ ཨནཝཛྫདྷམྨཱ ཨིདྷ ཀུསལཱཏི ཨདྷིཔྤེཏཱ, ན སུཁཝིཔཱཀཱཏི དསྶེཏི། ཏསྶ ཏསྶ ཨཏྠནཡསྶ ཡོཛནཏྠཾ མནསཱ ཝོལོཀཡཏེཏི ཡོཛནཱ།

20.Atthavissajjanesūti ‘‘ime dhammā kusalā’’tiādinā (dha. sa. 1) sutte katapañhavissajjanesu ceva aṭṭhakathāya kataatthasaṃvaṇṇanāsu ca. ‘‘Vodāniyā’’ti iminā anavajjadhammā idha kusalāti adhippetā, na sukhavipākāti dasseti. Tassa tassa atthanayassa yojanatthaṃ manasā volokayateti yojanā.

༢༡. ཡདི ཀརཎབྷཱུཏཾ, ཀཐཾ ཏསྶ ཨཏྠནྟརཱབྷཱཝོཏི ཨཱཧ ‘‘ཡེན ཧཱི’’ཏིཨཱདི། དིསཱབྷཱུཏདྷམྨཱནཾ ཝོལོཀཡནསམཱནཡནབྷཱཝཏོ ཝོཧཱརབྷཱུཏོ, ཀམྨབྷཱུཏོ ཙ ནཡོ, ན ནནྡིཡཱཝཊྚཱདཡོ ཝིཡ ཨཏྠབྷཱུཏོཏི ‘‘ཝོཧཱརནཡོ, ཀམྨནཡོ’’ཏི ཙ ཝུཙྩཏི།

21. Yadi karaṇabhūtaṃ, kathaṃ tassa atthantarābhāvoti āha ‘‘yena hī’’tiādi. Disābhūtadhammānaṃ volokayanasamānayanabhāvato vohārabhūto, kammabhūto ca nayo, na nandiyāvaṭṭādayo viya atthabhūtoti ‘‘vohāranayo, kammanayo’’ti ca vuccati.

དྭཱདསཔདཝཎྞནཱ

Dvādasapadavaṇṇanā

༢༣. ཨཔརིཡོསིཏེ པདེཏི ཨུཙྩཱརཎཝེལཱཡཾ པདེ ཨསམཏྟེ, ཝིཔྤཀཏེཏི ཨཏྠོ། པརིཡོསིཏེ ཧི ‘‘པད’’ནྟྭེ སམཉྙཱ སིཡཱ, ན ‘‘ཨཀྑར’’ནྟི ཨདྷིཔྤཱཡོ། པདསྶ ཝེཝཙནཏཱཡ ཨཏྠཝསེན པརིཡཱཡཾ ཁརནྟཾ སཉྩརནྟཾ ཝིཡ ཧོཏི, ན ཨེཝཾ ཝཎྞོ ཨཝེཝཙནཏྟཱཏི ཨཱཧ པརིཡཱཡཝསེན ཨཀྑརཎཏོ’’ཏི། ན ཧི ཝཎྞསྶ པརིཡཱཡོ ཝིཛྫཏཱི’’ཏི ཨིདཾ ཨཀཱརཱདིཝཎྞཝིསེསཾ སནྡྷཱཡ ཝདཏི, ན ཝཎྞསཱམཉྙཾ། ཏསྶ ཧི ཝཎྞོ ཨཀྑརནྟི པརིཡཱཡོ ཝུཏྟོ ཨེཝཱཏི།

23.Apariyosite padeti uccāraṇavelāyaṃ pade asamatte, vippakateti attho. Pariyosite hi ‘‘pada’’ntve samaññā siyā, na ‘‘akkhara’’nti adhippāyo. Padassa vevacanatāya atthavasena pariyāyaṃ kharantaṃ sañcarantaṃ viya hoti, na evaṃ vaṇṇo avevacanattāti āha pariyāyavasena akkharaṇato’’ti. Na hi vaṇṇassa pariyāyo vijjatī’’ti idaṃ akārādivaṇṇavisesaṃ sandhāya vadati, na vaṇṇasāmaññaṃ. Tassa hi vaṇṇo akkharanti pariyāyo vutto evāti.

ཨཀྑརསདྡསྶ ཨཏྠཾ ཝཏྭཱ ཏཔྤསངྒེན ཝཎྞསདྡསྶཔི ཝཏྟུཾ ‘‘ཀེནཊྛེན ཝཎྞོ’’ཏིཨཱདིམཱཧ། ཏཏྠ ནནུ པདེན, ཝཱཀྱེན ཝཱ ཨཏྠོ སཾཝཎྞཱིཡཏི, ན ཨཀྑརེནཱཏི ཙོདནཾ མནསི ཀཏྭཱ ཨཱཧ ‘‘ཝཎྞོ ཨེཝ ཧཱི’’ཏིཨཱདི། པདཱདིབྷཱཝེནཱཏི པདཝཱཀྱབྷཱཝེན། ཡཐཱསམྦནྡྷནྟི ཡཐཱསངྐེཏཾ། ཨཡཾ-སདྡོ ཨིམསྶཏྠསྶ ཝཱཙཀོ, ཨཡཾ ཨཏྠོ ཨིམསྶ སདྡསྶ ཝཙནཱིཡོཏི ཡཐཱགཧིཏསངྐེཏཱནུརཱུཔཾ སདྡཏྠཱནཾ ཝཱཙཀཝཙནཱིཡབྷཱཝོ། ཨཐ ཝཱ ཡྭཱཡཾ སདྡཏྠཱནཾ ཨཉྙམཉྙཾ ཨཝིནཱབྷཱཝོ, སོ སམྦནྡྷོ། ཏདནུརཱུཔཾ ཨེཀཀྑརཾ ནཱམཔདཾ ‘‘མཱ ཨེཝཾ མཉྙསཱི’’ཏིཨཱདཱིསུ མཱ-ཀཱརཱདི། ཀེཙཱིཏི ཨབྷཡགིརིཝཱསིནོ། ཏེ ཧི ཨབྷིདྷམྨདེསནཾ ‘‘མནསཱདེསནཱ’’ཏི ཝདནྟི, ཡཏོ རཱཧུལཱཙརིཡོ ‘‘ཝིསུདྡྷཀརུཎཱནཾ མནསཱདེསནཱ ཝཱཙཱཡ ཨཀྑརཎཏོ ཨཀྑརསཉྙིཏཱ’’ཏི ཨཱཧ།

Akkharasaddassa atthaṃ vatvā tappasaṅgena vaṇṇasaddassapi vattuṃ ‘‘kenaṭṭhena vaṇṇo’’tiādimāha. Tattha nanu padena, vākyena vā attho saṃvaṇṇīyati, na akkharenāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘vaṇṇo eva hī’’tiādi. Padādibhāvenāti padavākyabhāvena. Yathāsambandhanti yathāsaṅketaṃ. Ayaṃ-saddo imassatthassa vācako, ayaṃ attho imassa saddassa vacanīyoti yathāgahitasaṅketānurūpaṃ saddatthānaṃ vācakavacanīyabhāvo. Atha vā yvāyaṃ saddatthānaṃ aññamaññaṃ avinābhāvo, so sambandho. Tadanurūpaṃ ekakkharaṃ nāmapadaṃ ‘‘mā evaṃ maññasī’’tiādīsu -kārādi. Kecīti abhayagirivāsino. Te hi abhidhammadesanaṃ ‘‘manasādesanā’’ti vadanti, yato rāhulācariyo ‘‘visuddhakaruṇānaṃ manasādesanā vācāya akkharaṇato akkharasaññitā’’ti āha.

སཏྭཔྤདྷཱནནྟི དྲབྱཔྤདྷཱནཾ། ནཱམཔདེ ཧི དྲབྱམཱཝིབྷཱུཏརཱུཔཾ, ཀིརིཡཱ ཨནཱཝིབྷཱུཏརཱུཔཱ ཡཐཱ ‘‘ཕསྶོ’’ཏི (མ॰ ནི॰ ༣.༡༢༦; སཾ॰ ནི॰ ༢.༡, ༣༩; མཧཱཝ॰ ༡; ཝིབྷ॰ ༢༢༥; ཨུདཱ॰ ༡; ནེཏྟི॰ ༢༤)། ཨཱཁྱཱཏཔདེ པན ཀིརིཡཱ ཨཱཝིབྷཱུཏརཱུཔཱ, དྲབྱམནཱཝིབྷཱུཏརཱུཔཾ ཡཐཱ ‘‘ཕུསཏཱི’’ཏི། ཏེན ནེསཾ སཏྭཀིརིཡཱཔྤདྷཱནཏཱ ཝུཏྟཱ། ཀིརིཡཱཝིསེསགྒཧཎནིམིཏྟནྟི ཀིརིཡཱཝིསེསཱཝབོདྷཧེཏུ ཀིརིཡཱཝིསེསདཱིཔནཏོ, ཡཐཱ ‘‘ཙིརཔྤཝཱསི’’ནྟི (དྷ॰ པ॰ ༢༡༩) ཨེཏྠ -སདྡོ ཝསནཀིརིཡཱཡ ཝིཡོགཝིསིཊྛཏཾ དཱིཔེཏི། ‘‘ཨེཝཾ མནསི ཀརོཐ, མཱ ཨེཝཾ མནསཱཀཏྠཱ’’ཏིཨཱདཱིསུ ཀིརིཡཱཝིསེསསྶ ཛོཏཀོ ཨེཝཾ-སདྡོ། ‘‘ཨེཝཾསཱིལཱ (དཱི॰ ནི॰ ༣.༡༤༢) ཨེཝཾདྷམྨཱ’’ཏིཨཱདཱིསུ (དཱི॰ ནི॰ ༢.༡༣; མ॰ ནི॰ ༣. ༡༩༨; སཾ॰ ནི॰ ༥.༣༧༨) སཏྭཝིསེསསྶ། ཨེཝཾ སེསནིཔཱཏཔདཱནམྤཱིཏི ཨདྷིཔྤཱཡོ། ཏེནཱཧ ‘‘ཀིརིཡཱཡ…པེ॰… ནིཔཱཏཔད’’ནྟི།

Satvappadhānanti drabyappadhānaṃ. Nāmapade hi drabyamāvibhūtarūpaṃ, kiriyā anāvibhūtarūpā yathā ‘‘phasso’’ti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24). Ākhyātapade pana kiriyā āvibhūtarūpā, drabyamanāvibhūtarūpaṃ yathā ‘‘phusatī’’ti. Tena nesaṃ satvakiriyāppadhānatā vuttā. Kiriyāvisesaggahaṇanimittanti kiriyāvisesāvabodhahetu kiriyāvisesadīpanato, yathā ‘‘cirappavāsi’’nti (dha. pa. 219) ettha pa-saddo vasanakiriyāya viyogavisiṭṭhataṃ dīpeti. ‘‘Evaṃ manasi karotha, mā evaṃ manasākatthā’’tiādīsu kiriyāvisesassa jotako evaṃ-saddo. ‘‘Evaṃsīlā (dī. ni. 3.142) evaṃdhammā’’tiādīsu (dī. ni. 2.13; ma. ni. 3. 198; saṃ. ni. 5.378) satvavisesassa. Evaṃ sesanipātapadānampīti adhippāyo. Tenāha ‘‘kiriyāya…pe… nipātapada’’nti.

སངྑེཔཏོ ཝུཏྟཾ, ཀིཾ པན ཏནྟི ཨཱཧ ‘‘པདཱབྷིཧིཏ’’ནྟི། ཨཐ ཝཱ སངྑེཔཏོ ཝུཏྟཾ, ཡོ ཨཀྑརེཧི སངྐཱསིཏོཏི ཝུཙྩཏི། པདཱབྷིཧིཏཾ པདེཧི ཀཐིཏཾ, ཡོ པདེཧི པཀཱསིཏོཏི ཝུཙྩཏི། ཏདུབྷཡཾ, ཡདི པདསམུདཱཡོ ཝཱཀྱཾ, ཏསྶ ཀོ པརིཙྪེདོ། ཡཱཝཏཱ ཨདྷིཔྤེཏཏྠཔརིཡོསཱནཾ, ཏཱཝཏཱ ཨེཀཝཱཀྱནྟིཔི ཝདནྟི, བཧཱུཔེཏྠ པཀཱརེ ཝཎྞེནྟི། ཀིཾ ཏེཧི, སཱཁྱཱཏཾ སཱབྱཡཾ སཀཱརཀཾ སཝིསེསནཾ ‘‘ཝཱཀྱ’’ནྟི དཊྛབྦཾ། ནནུ ཙ པདེནཔི ཨཏྠོ བྱཉྫཱིཡཏཱིཏི ཙོདནཾ མནསི ཀཏྭཱ ཨཱཧ ‘‘པདམཏྟསཝནེཔི ཧཱི’’ཏིཨཱདི། ཨཱཀཱརེསུ ཝཱཀྱཝིབྷཱགེསུ ཨབྷིཧིཏཾ ཀཐིཏཾ ནིབྦཙནཾ ཨཱཀཱརཱབྷིཧིཏཾ ནིབྦཙནཾ། ‘‘ཨབྷིཧིཏནྟི ཙ པཱལི༹ཨཱགཏ’’ནྟི ཝདནྟི།

Saṅkhepato vuttaṃ, kiṃ pana tanti āha ‘‘padābhihita’’nti. Atha vā saṅkhepato vuttaṃ, yo akkharehi saṅkāsitoti vuccati. Padābhihitaṃ padehi kathitaṃ, yo padehi pakāsitoti vuccati. Tadubhayaṃ, yadi padasamudāyo vākyaṃ, tassa ko paricchedo. Yāvatā adhippetatthapariyosānaṃ, tāvatā ekavākyantipi vadanti, bahūpettha pakāre vaṇṇenti. Kiṃ tehi, sākhyātaṃ sābyayaṃ sakārakaṃ savisesanaṃ ‘‘vākya’’nti daṭṭhabbaṃ. Nanu ca padenapi attho byañjīyatīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘padamattasavanepi hī’’tiādi. Ākāresu vākyavibhāgesu abhihitaṃ kathitaṃ nibbacanaṃ ākārābhihitaṃ nibbacanaṃ. ‘‘Abhihitanti ca pāḷiāgata’’nti vadanti.

‘‘ནིབྦཱནཾ མགྒཏི, ནིབྦཱནཏྠིཀེཧི ཝཱ མགྒཱིཡཏི, ཀིལེསེ ཝཱ མཱརེནྟོ གཙྪཏཱིཏི མགྒོ’’ཏིཨཱདིནཱ (དྷ॰ ས॰ ཨཊྛ॰ ༡༦) ནིབྦཙནཱནཾ ཝིཏྠཱརོ། ཏཾནིདྡེསཀཐནཏྟཱ ནིདྡེསོཏི ཨིམམཏྠམཱཧ ‘‘ནིབྦཙནཝིཏྠཱརོ ནིརཝསེསདེསནཏྟཱ ནིདྡེསོ’’ཏི། པདེཧཱིཏི ཝཱཀྱཱཝཡཝབྷཱུཏེཧི, ཝཱཀྱཏོ ཝིབྷཛྫམཱནེཧི ཝཱ ཨཱཁྱཱཏཱདིཔདེཧི། ཏེནཱཧ ‘‘ཝཱཀྱསྶ ཝིབྷཱགོ’’ཏི, ཏཐཱ ཙཱཧ ‘‘ཨཔརིཡོསིཏེ’’ཏིཨཱདི། ཨཔརེ པན ‘‘པཀཏིཔཙྩཡལོཔཱདེསཱདིཝསེན ཨཀྑརཝིབྷཱགོ ཨཱཀཱརོ, ནིརུཏྟིནཡེན པདཝིབྷཱགོ ནིབྦཙནཾ, ཝཱཀྱཝིབྷཱགོ ནིདྡེསོ། ཝཎྞཔདཝཱཀྱཱནི ཧི ཨཝིབྷཏྟཱནི, ཝིབྷཏྟཱནི ཙ ཚ བྱཉྫནཔདཱནཱི’’ཏི ཝདནྟི། ཚཊྛཾ ཝཙནནྟི ཚཊྛཾ པདཾ། ཀཱཏབྦནྟི ‘‘ཨཀྑརཾ པདཾ བྱཉྫནཾ ཨཱཀཱརོ ཏཐེཝ ནིརུཏྟི ནིདྡེསོ ཚཊྛཝཙན’’ནྟི གཱཐཱཡཾ ཨེཝཾ ཀཏྟབྦཾ, སཾཝཎྞནཱཝསེན ཝཱ ཨཱཀཱརཔདཾ ཙཏུཏྠཾ ཀཱཏབྦནྟི ཨཏྠོ། སབྦོ སདྡཝོཧཱརོ ཝིབྷཏྟེཧི, ཨཝིབྷཏྟེཧི ཙ ཨཀྑརཔདཝཱཀྱེཧེཝ, ཏདཉྙཔྤཀཱརོ ནཏྠཱིཏི ཨཱཧ ‘‘ཡཱནིམཱནཱི’’ཏིཨཱདི།

‘‘Nibbānaṃ maggati, nibbānatthikehi vā maggīyati, kilese vā mārento gacchatīti maggo’’tiādinā (dha. sa. aṭṭha. 16) nibbacanānaṃ vitthāro. Taṃniddesakathanattā niddesoti imamatthamāha ‘‘nibbacanavitthāro niravasesadesanattā niddeso’’ti. Padehīti vākyāvayavabhūtehi, vākyato vibhajjamānehi vā ākhyātādipadehi. Tenāha ‘‘vākyassa vibhāgo’’ti, tathā cāha ‘‘apariyosite’’tiādi. Apare pana ‘‘pakatipaccayalopādesādivasena akkharavibhāgo ākāro, niruttinayena padavibhāgo nibbacanaṃ, vākyavibhāgo niddeso. Vaṇṇapadavākyāni hi avibhattāni, vibhattāni ca cha byañjanapadānī’’ti vadanti. Chaṭṭhaṃ vacananti chaṭṭhaṃ padaṃ. Kātabbanti ‘‘akkharaṃ padaṃ byañjanaṃ ākāro tatheva nirutti niddeso chaṭṭhavacana’’nti gāthāyaṃ evaṃ kattabbaṃ, saṃvaṇṇanāvasena vā ākārapadaṃ catutthaṃ kātabbanti attho. Sabbo saddavohāro vibhattehi, avibhattehi ca akkharapadavākyeheva, tadaññappakāro natthīti āha ‘‘yānimānī’’tiādi.

༢༤. ཀཱསནཱསདྡོ ཀམྨཏྠོཏི དསྶེཏུཾ ‘‘ཀཱསཱིཡཏཱི’’ཏིཨཱདི ཝུཏྟཾ། པདེཧི ཏཱཝ ཨཏྠསྶ སངྐཱསནཱ, པཀཱསནཱ ཙ ཧོཏུ, པདཱཝདྷིཀཱཔི སཾཝཎྞནཱ ཨིཙྪིཏཱཏི ཨཀྑརེཧི པན ཀཐནྟི ཨཱཧ ‘‘ཨཀྑརེཧི སུཡྻམཱནེཧཱི’’ཏིཨཱདི། པདཏྠསམྤཊིཔཏྟཱིཏི པདཱབྷིདྷེཡྻཨཏྠཱཝབོདྷོ། ‘‘ཨཀྑརེཧི སངྐཱསེཏཱི’’ཏིཨཱདིནཱ ཨཀྑརཀརཎཾ སངྐཱསནབྷཱུཏཾ ཨུགྒྷཊནཀིརིཡཾ ཝདནྟེན ཡཐཱཝུཏྟོ ཨཏྠོ སཱདྷིཏོཏི དསྶེཏུཾ ‘‘ཏཐཱ ཧཱི’’ཏིཨཱདི ཝུཏྟཾ།

24.Kāsanāsaddo kammatthoti dassetuṃ ‘‘kāsīyatī’’tiādi vuttaṃ. Padehi tāva atthassa saṅkāsanā, pakāsanā ca hotu, padāvadhikāpi saṃvaṇṇanā icchitāti akkharehi pana kathanti āha ‘‘akkharehi suyyamānehī’’tiādi. Padatthasampaṭipattīti padābhidheyyaatthāvabodho. ‘‘Akkharehi saṅkāsetī’’tiādinā akkharakaraṇaṃ saṅkāsanabhūtaṃ ugghaṭanakiriyaṃ vadantena yathāvutto attho sādhitoti dassetuṃ ‘‘tathā hī’’tiādi vuttaṃ.

ཝིབྷཛནུཏྟཱནཱིཀམྨཔཉྙཏྟཱིཏི ཨེཀཏྟནིདྡེསོ སམཱཧཱརོཏི ཨཡཾ དྭནྡསམཱསོ། ཨུབྷཡེནཱཏི ‘‘ཝིཝརཎཱ, ཝིབྷཛནཱ’’ཏི ཨིམིནཱ དྭཡེན། ཨེཏེཧཱིཏི ཨེཏྠ ཨེཝ-ཀཱརོ ལུཏྟནིདྡིཊྛོཏི ཨཱཧ ‘‘ཨེཏེཧི ཨེཝཱ’’ཏི། ‘‘སངྐཱསནཱ…པེ॰… ཨབྷཱཝཏོ’’ཏི ཨིམིནཱ ཡཐཱདྷིཔྤེཏཨནཱུནཱཝདྷཱརཎཕལཾ དསྶེཏི། ཨུགྒྷཊནཱདཱིཏི ཨཱདིསདྡེན ཝིཔཉྩནནཡཱནི སངྒཎྷཱཏི།

Vibhajanuttānīkammapaññattīti ekattaniddeso samāhāroti ayaṃ dvandasamāso. Ubhayenāti ‘‘vivaraṇā, vibhajanā’’ti iminā dvayena. Etehīti ettha eva-kāro luttaniddiṭṭhoti āha ‘‘etehi evā’’ti. ‘‘Saṅkāsanā…pe… abhāvato’’ti iminā yathādhippetaanūnāvadhāraṇaphalaṃ dasseti. Ugghaṭanādīti ādisaddena vipañcananayāni saṅgaṇhāti.

༢༥. སམྨཱ ཡུཏྟོཏི སམྨཱ ཨཝིཔརཱིཏཾ, ཨནཝསེསཏོ ཙ ཡུཏྟོ སཧིཏོ། ཏཐཱ ཧི ཝུཏྟཾ ‘‘ཨནཱུནཱ’’ཏི། སབྦོ ཧི པཱལི༹ཨཏྠོ ཨཏྠཔདཨཏྠནཡེཧི ཨནཝསེསཏོ སངྒཧིཏོ། ཏེནཱཧ ‘‘སབྦསྶ ཧཱི’’ཏིཨཱདི།

25.Sammāyuttoti sammā aviparītaṃ, anavasesato ca yutto sahito. Tathā hi vuttaṃ ‘‘anūnā’’ti. Sabbo hi pāḷiattho atthapadaatthanayehi anavasesato saṅgahito. Tenāha ‘‘sabbassa hī’’tiādi.

༢༦. ཀསྨཱ པནེཏྠ མཱུལཔདཔདཊྛཱནཱནི ཨསངྒཧིཏཱནཱིཏི? པདཏྠནྟརཱབྷཱཝཏོ། མཱུལཔདཱནི ཧི ནཡཱནཾ སམུཊྛཱནམཏྟཏྟཱ པདཊྛཱནཱནཱིཏི དསྶིཏོཡཾ ནཡོ། ཏེན ཝུཏྟཾ ‘‘ཨིཏོ ཝིནིམུཏྟོ ཀོཙི ནེཏྟིཔདཏྠོ ནཏྠཱི’’ཏི།

26. Kasmā panettha mūlapadapadaṭṭhānāni asaṅgahitānīti? Padatthantarābhāvato. Mūlapadāni hi nayānaṃ samuṭṭhānamattattā padaṭṭhānānīti dassitoyaṃ nayo. Tena vuttaṃ ‘‘ito vinimutto koci nettipadattho natthī’’ti.

ནེཏྟིཡཱ ཀཱརཎབྷཱུཏཱཡ། ཧཱརཱ སཾཝཎྞེཏབྦཱཏི སུཏྟསྶ ཨཏྠསཾཝཎྞནཱཝསེན ཧཱརཱ ཝིཏྠཱརེཏབྦཱ། སྭཱཡནྟི སོ ཨཡཾ སཾཝཎྞནཱཀྐམོ། ཡེན ཨནུཀྐམེན ནེཏྟིཡཾ དེསིཏཱ, ཏེནེཝ སུཏྟེ ཨཏྠསཾཝཎྞནཱཝསེན ཡོཛེཏབྦཱཏི། ཨེཝཾ སིདྡྷེཏི དེསནཱཀྐམེནེཝ སིདྡྷེ། ཨཡཾ ཨཱརམྦྷོཏི ‘‘སོལ༹ས ཧཱརཱ པཋམ’’ནྟི ཨེཝཾ པཝཏྟོ ཨཱརམྦྷོ། ཨིམམཏྠནྟི ཨིམཾ ཝུཙྩམཱནནིཡམསངྑཱཏཾ ཨཏྠཾ།

Nettiyā kāraṇabhūtāya. Hārā saṃvaṇṇetabbāti suttassa atthasaṃvaṇṇanāvasena hārā vitthāretabbā. Svāyanti so ayaṃ saṃvaṇṇanākkamo. Yena anukkamena nettiyaṃ desitā, teneva sutte atthasaṃvaṇṇanāvasena yojetabbāti. Evaṃ siddheti desanākkameneva siddhe. Ayaṃ ārambhoti ‘‘soḷasa hārā paṭhama’’nti evaṃ pavatto ārambho. Imamatthanti imaṃ vuccamānaniyamasaṅkhātaṃ atthaṃ.

ཡདི དེསིཏཀྐམེནེཝ ཧཱརནཡཱ སུཏྟེ ཡོཛེཏབྦཱ སིཡུཾ, ཀིཾ སོ ཀམོ ཀཱརཎནིརཔེཀྑོ, ཨུདཱཧུ ཀཱརཎསཱཔེཀྑོཏི? ཀིཉྩེཏྠ – ཡདི ཏཱཝ ཀཱརཎནིརཔེཀྑོ ཧཱརནཡཱནཾ ཨནུཀྐམོ, ཨནེཀེ ཨཏྠཱ ཝུཙྩམཱནཱ ཨཝསྶཾ ཨེཀེན ཀམེན ཝུཙྩནྟཱིཏི། ཨེཝཾ སནྟེ ཡེན ཀེནཙི ཀམེན སུཏྟེ ཡོཛེཏབྦཱ སིཡུཾ, ཏཐཱ སཏི ནིཡམོ ནིརཏྠཀོ སིཡཱ། ཨཐ ཀཱརཎསཱཔེཀྑོ, ཀིཾ ཏཾ ཀཱརཎནྟི? ཨིཏརོ ཀཱརཎགཝེསནཾ ཨཀཏྭཱ ཨཏྠོ ཨེཝེཏྠ གཝེསིཏབྦོཏི ཨདྷིཔྤཱཡེན ‘‘ནཱཡམནུཡོགོ ན ཀཏྠཙི ཨནུཀྐམེ ནིཝིསཏཱི’’ཏི ཝཏྭཱ ‘‘ན པན མཡཾ དེཝཱནཾཔིཡསྶ མནོརཐཝིགྷཱཏཱཡ ཙེཏེམཱ’’ཏི ཀམཀཱརཎཾ ཝིཙཱརེནྟོ ‘‘ཨཔིཙཱ’’ཏིཨཱདིནཱ དེསནཱཧཱརསྶ ཏཱཝ ཨཱདིཏོ དེསནཱཡ ཀཱརཎཾ པཏིཊྛཔེཏི། ཏཏྠ དྷམྨདེསནཱཡ ནིསྶཡོ ཨསྶཱདཱདཱིནཝནིསྶརཎཱནི, སརཱིརཾ ཨཱཎཏྟི། པཀཏིཡཱ སབྷཱཝེན། ནིདྡྷཱརཎེན ཝིནཱཔི པཏིཊྛཱབྷཱཝཏོ ནིསྶཡབྷཱཝཏོ།

Yadi desitakkameneva hāranayā sutte yojetabbā siyuṃ, kiṃ so kamo kāraṇanirapekkho, udāhu kāraṇasāpekkhoti? Kiñcettha – yadi tāva kāraṇanirapekkho hāranayānaṃ anukkamo, aneke atthā vuccamānā avassaṃ ekena kamena vuccantīti. Evaṃ sante yena kenaci kamena sutte yojetabbā siyuṃ, tathā sati niyamo niratthako siyā. Atha kāraṇasāpekkho, kiṃ taṃ kāraṇanti? Itaro kāraṇagavesanaṃ akatvā attho evettha gavesitabboti adhippāyena ‘‘nāyamanuyogo na katthaci anukkame nivisatī’’ti vatvā ‘‘na pana mayaṃ devānaṃpiyassa manorathavighātāya cetemā’’ti kamakāraṇaṃ vicārento ‘‘apicā’’tiādinā desanāhārassa tāva ādito desanāya kāraṇaṃ patiṭṭhapeti. Tattha dhammadesanāya nissayo assādādīnavanissaraṇāni, sarīraṃ āṇatti. Pakatiyā sabhāvena. Niddhāraṇena vināpi patiṭṭhābhāvato nissayabhāvato.

‘‘ཏཐཱ ཧི ཝཀྑཏཱི’’ཏིཨཱདིནཱ ཡཐཱཝུཏྟཾ ཨཏྠཾ པཱཀཊཏརཾ ཀརོཏི། ཨེས ནཡོ ཨིཏརེསུཔི།

‘‘Tathā hi vakkhatī’’tiādinā yathāvuttaṃ atthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Esa nayo itaresupi.

ཝིཙཡཱནནྟརནྟི ཝིཙཡཧཱརཱནནྟརཾ། སེསེསུཔི ཨེསེཝ ནཡོ། ཏཐཱ ཧཱིཏི ལཀྑཎཧཱརཝིབྷངྒེ ཡུཏྟཱཡུཏྟཱནཾ ཀཱརཎཔརམྤརཱཡ པརིགྒཧིཏསབྷཱཝཱནཾ ཨཝུཏྟཱནམྤི ཨེཀལཀྑཎཏཱཡ གཧཎཾ ཝུཏྟཾ།

Vicayānantaranti vicayahārānantaraṃ. Sesesupi eseva nayo. Tathā hīti lakkhaṇahāravibhaṅge yuttāyuttānaṃ kāraṇaparamparāya pariggahitasabhāvānaṃ avuttānampi ekalakkhaṇatāya gahaṇaṃ vuttaṃ.

ཨཏྠཏོ ནིདྡྷཱརིཏཱནནྟི ཨཏྠུདྡྷཱརཔུབྦཱཔརཱནུསནྡྷིཨཱདིཨཏྠཏོ སུཏྟནྟརཏོ ཨུདྡྷཊཱནཾ སཾཝཎྞིཡམཱནསུཏྟེ ཨཱནཱིཏཱནཾ པཱལི༹དྷམྨཱནཾ། སདྡཏོ, པམཱཎནྟརཏོ ཙ ལདྡྷཱནཾ ཨིདྷ ཝིཙཱརེཏབྦཏྟཱ ཨཱཧ ‘‘ནིརཝསེསཏོ’’ཏི། ཨཏྠསྶཱཏི ཨབྷིདྷེཡྻཏྠསྶ། དྷམྨསྶཱཏི སབྷཱཝདྷམྨསྶ། ཏཏྠ ཏཏྠ ཏཾ ཨབྷིནིརོཔེཏཱིཏི ཏསྨིཾ ཏསྨིཾ ཨཏྠེ, དྷམྨེ ཙ ཏཾ ནཱམཾ ཨབྷིནིརོཔེཏི, ‘‘ཨཡམེཝཾནཱམོ’’ཏི ཝོཧརཏི། ‘‘ཨཏྠསྶ, དྷམྨསྶཱ’’ཏི པདདྭཡེན སཱམཉྙཏོ ཨཏྠོ, དྷམྨོ ཙ ཨནཝསེསེཏྭཱ གཧིཏོཏི ཨཱཧ ‘‘ཨནཝསེསཔརིཡཱདཱན’’ནྟི, ཡཏོ ཝུཏྟཾ ‘‘ཏཏྠ ཏཏྠཱ’’ཏི། ཏཐཱཏི ཡཐཱ ཨནཝསེསཏྠཱཝབོདྷདཱིཔཀཾ ཨནཝསེསཔརིཡཱདཱནཾ ཀཏཾ ཙཏུབྱཱུཧཔཱལི༹ཡཾ, ཨེཝཾ པུནཔྤུནཾ གབྦྷམུཔེཏཱིཏི ཨེཏྠ ཨསདྡཝཏཱི ཨཏྠཱ པཝཏྟིཝསེན ལབྦྷམཱནཱ སམྨཱཔཊིཔཏྟི ཨུདྡྷཊཱཏི ཨུཔསཾཧཱརཏྠོ ཏཐཱ-སདྡོ།

Atthato niddhāritānanti atthuddhārapubbāparānusandhiādiatthato suttantarato uddhaṭānaṃ saṃvaṇṇiyamānasutte ānītānaṃ pāḷidhammānaṃ. Saddato, pamāṇantarato ca laddhānaṃ idha vicāretabbattā āha ‘‘niravasesato’’ti. Atthassāti abhidheyyatthassa. Dhammassāti sabhāvadhammassa. Tattha tattha taṃ abhiniropetīti tasmiṃ tasmiṃ atthe, dhamme ca taṃ nāmaṃ abhiniropeti, ‘‘ayamevaṃnāmo’’ti voharati. ‘‘Atthassa, dhammassā’’ti padadvayena sāmaññato attho, dhammo ca anavasesetvā gahitoti āha ‘‘anavasesapariyādāna’’nti, yato vuttaṃ ‘‘tattha tatthā’’ti. Tathāti yathā anavasesatthāvabodhadīpakaṃ anavasesapariyādānaṃ kataṃ catubyūhapāḷiyaṃ, evaṃ punappunaṃ gabbhamupetīti ettha asaddavatī atthā pavattivasena labbhamānā sammāpaṭipatti uddhaṭāti upasaṃhārattho tathā-saddo.

ཏེནེཝཱཏི སུཏྟནྟརསཾསནྡནསྶ སབྷཱགཝིསབྷཱགདྷམྨནྟརཱཝཊྚནཱུཔཱཡབྷཱཝཏོ ཨེཝ། ཡཏོཏི སབྷཱགཝིསབྷཱགདྷམྨཱཝཊྚནསྶ སཱདྷཱརཎཱདིདྷམྨཝིབྷཛནཱུཔཱཡཏྟཱ། པཊིཝིབྷཏྟསབྷཱཝེཏི པཊིབྷཱགབྷཱཝེན ཝིབྷཏྟསབྷཱཝེ།

Tenevāti suttantarasaṃsandanassa sabhāgavisabhāgadhammantarāvaṭṭanūpāyabhāvato eva. Yatoti sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanassa sādhāraṇādidhammavibhajanūpāyattā. Paṭivibhattasabhāveti paṭibhāgabhāvena vibhattasabhāve.

ཏེ དྷམྨཱཏི པཊིཔཀྑཏོ པརིཝཏྟིཏདྷམྨཱ། ན པརིཡཱཡཝིབྷཱཝནཱ པཉྙཏྟིཝིབྷཱགཔརིགྒཱཧིཀཱཏི ཨཱཧ ‘‘པརིཡཱ…པེ॰… སུབོདྷནཉྩཱ’’ཏི།

Te dhammāti paṭipakkhato parivattitadhammā. Na pariyāyavibhāvanā paññattivibhāgapariggāhikāti āha ‘‘pariyā…pe… subodhanañcā’’ti.

པུཙྪཱཝིསོདྷནཾ ཝིསྶཛྫནཾ། ཨཱརམྦྷཝིསོདྷནཾ དེསནཱཡ ཨཏྠཀཐནཾ། ཏདུབྷཡཝིཙཱརོ དྷཱཏཱདཱིསུ ཨསམྨུཡ྄ཧནྟསྶེཝ སམྦྷཝཏཱིཏི ཨཱཧ ‘‘དྷཱཏཱཡཏནཱ…པེ॰… སམྤཱདེཏུ’’ནྟི། སུདྡྷོ ཨཱརམྦྷོཏིཨཱདིཔཱལི༹ནིདསྶནེནཔི ཨཡམེཝཏྠོ ཨུདཱཧཊོཏི ཝེདིཏབྦཾ།

Pucchāvisodhanaṃ vissajjanaṃ. Ārambhavisodhanaṃ desanāya atthakathanaṃ. Tadubhayavicāro dhātādīsu asammuyhantasseva sambhavatīti āha ‘‘dhātāyatanā…pe… sampādetu’’nti. Suddho ārambhotiādipāḷinidassanenapi ayamevattho udāhaṭoti veditabbaṃ.

‘‘ཀཱརཎཱཀཱརོ’’ཏི པདཊྛཱནཾ སནྡྷཱཡ ཝདཏི། པབྷེདཏོ དེསནཱཀཱརོཏི ཝེཝཙནཾ། ནིདྡྷཱརེཏྭཱ ཝུཙྩམཱནཱནཱིཏི ཨུདྡྷརིཏྭཱ སམཱརོཔིཡམཱནཱནཱིཏི ཨདྷིཔྤཱཡོ། སུཏྟསྶ ཨཏྠཾ ཏཐཏྟཱཝབོདྷཱཡཱཏི སུཏྟསྶ པདཏྠཱཝགམམུཁེན ཙཏུསཙྩཱབྷིསམཡཱཡ།

‘‘Kāraṇākāro’’ti padaṭṭhānaṃ sandhāya vadati. Pabhedato desanākāroti vevacanaṃ. Niddhāretvā vuccamānānīti uddharitvā samāropiyamānānīti adhippāyo. Suttassa atthaṃ tathattāvabodhāyāti suttassa padatthāvagamamukhena catusaccābhisamayāya.

ཝེནེཡྻཏྟཡཡུཏྟོ ཨཏྠནཡཏྟཡཱུཔདེསོ ‘‘ཝེནེཡྻཏྟཡཔྤཡོཛིཏོ’’ཏི ཝུཏྟོ། ཝེནེཡྻཏྟཡཉྷི པཙྩཡསམཝཱཡེ ཏདུཔདེསཕལཾ ཨདྷིགཙྪནྟཾ ཨཏྠཾ པཡོཛེཏི ནཱམཱཏི། ཏདནུཀྐམེནེཝཱཏི ཏེསཾ ཨུགྒྷཊིཏཉྙུཨཱདཱིནཾ དེསནཱནུཀྐམེནེཝ། ཏེཏི ཏཡོ ཨཏྠནཡཱ། ཏེསནྟི ཨུགྒྷཊིཏཉྙུཨཱདཱིནཾ། ཡཐཱ ཨུདྡེསཱདཱིནཾ སངྑེཔམཛ྄ཛྷིམཝིཏྠཱརཝུཏྟིཡཱ ཏིཎྞཾ པུགྒལཱནཾ ཨུཔཀཱརཏཱ, ཨེཝཾ ཏེསཾ ཨཏྠནཡཱནཾ། ཏསྶཱཏི ཨཏྠནཡཏྠསྶ། ཏཏྠཱཏི ཏསྶཾ ཏསྶཾ བྷཱུམིཡཾ།

Veneyyattayayutto atthanayattayūpadeso ‘‘veneyyattayappayojito’’ti vutto. Veneyyattayañhi paccayasamavāye tadupadesaphalaṃ adhigacchantaṃ atthaṃ payojeti nāmāti. Tadanukkamenevāti tesaṃ ugghaṭitaññuādīnaṃ desanānukkameneva. Teti tayo atthanayā. Tesanti ugghaṭitaññuādīnaṃ. Yathā uddesādīnaṃ saṅkhepamajjhimavitthāravuttiyā tiṇṇaṃ puggalānaṃ upakāratā, evaṃ tesaṃ atthanayānaṃ. Tassāti atthanayatthassa. Tatthāti tassaṃ tassaṃ bhūmiyaṃ.

སམུཊྛཱནཾ ནིདཱནཾ། ཨནེཀདྷཱ སདྡནཡཏོ, ནིརུཏྟིནཡཏོ ཙཱཏི ཨནེཀཔྤཀཱརཾ། པདཏྠོ སདྡཏྠོ། ཝིདྷི ཨནུཝཱདོཏི ཨིདམེཏྠ ཝིདྷིཝཙནཾ, ཨཡམནུཝཱདོཏི ཨཡཾ ཝིབྷཱགོ ཝེདིཏབྦོ། སམཱདྷཱཏབྦོཏི པརིཧརིཏབྦོ། ཨནུསནྡྷཱིཡཱ ཨནུརཱུཔཾ ནིགམེཏབྦནྟི ཡཱཡ ཨནུསནྡྷིཡཱ སུཏྟེ ཨུཔརི དེསནཱ པཝཏྟཱ, ཏདནུརཱུཔཾ སཾཝཎྞནཱ ནིགམེཏབྦཱ། པཡོཛནནྟི ཕལཾ། པིཎྜཏྠོཏི སངྑེཔཏྠོ། ཨནུསནྡྷཱིཏི པུཙྪཱནུསནྡྷིཨཱདིཨནུསནྡྷི། ཨུཔོགྒྷཱཊོཏི ནིདསྶནཾ། ཙཱལནཱཏི ཙོདནཱ། པཙྩུཔཊྛཱནཾ པརིཧཱརོ།

Samuṭṭhānaṃ nidānaṃ. Anekadhā saddanayato, niruttinayato cāti anekappakāraṃ. Padattho saddattho. Vidhi anuvādoti idamettha vidhivacanaṃ, ayamanuvādoti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Samādhātabboti pariharitabbo. Anusandhīyā anurūpaṃ nigametabbanti yāya anusandhiyā sutte upari desanā pavattā, tadanurūpaṃ saṃvaṇṇanā nigametabbā. Payojananti phalaṃ. Piṇḍatthoti saṅkhepattho. Anusandhīti pucchānusandhiādianusandhi. Upogghāṭoti nidassanaṃ. Cālanāti codanā. Paccupaṭṭhānaṃ parihāro.

པཀཏིཨཱདིཔདཱཝཡཝཾ བྷིནྡིཏྭཱ ཀཐནཾ བྷེདཀཐཱ ཡཐཱ ‘‘དིབྦནྟཱིཏི དེཝཱ’’ཏི (མ॰ ནི॰ ཨཊྛ॰ ༡.༡༥༣)། པདསྶ ཨཏྠཀཐནཾ ཏཏྭཀཐཱ ཡཐཱ ‘‘བུདྡྷོཏི ཡོ སོ བྷགཝཱ སཡམྦྷཱུ ཨནཱཙརིཡཀོ’’ཏི (མཧཱནི॰ ༡༩༢; ཙཱུལ༹ནི॰ པཱརཱཡནཏྠུཏིགཱཐཱནིདྡེས ༩༧; པཊི॰ མ॰ ༡.༡༦༡)། པརིཡཱཡཝཙནཾ ཝེཝཙནགྒཧཎཾ ཡཐཱ ‘‘པཉྙཱ པཛཱནནཱ’’ཏི (དྷ॰ ས॰ ༡༦)། ཝིཙཡཡུཏྟིཙཏུབྱཱུཧཔརིཝཏྟནཧཱརེཀདེསསངྒཧིཏཱ, ཝེཝཙནཧཱརསངྒཧིཏཱ ཙཱཏི ཨཱཧ ‘‘ཏེ ཨིདྷ ཀཏིཔཡཧཱརསངྒཧིཏཱ’’ཏི།

Pakatiādipadāvayavaṃ bhinditvā kathanaṃ bhedakathā yathā ‘‘dibbantīti devā’’ti (ma. ni. aṭṭha. 1.153). Padassa atthakathanaṃ tatvakathā yathā ‘‘buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako’’ti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.161). Pariyāyavacanaṃ vevacanaggahaṇaṃ yathā ‘‘paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 16). Vicayayutticatubyūhaparivattanahārekadesasaṅgahitā, vevacanahārasaṅgahitā cāti āha ‘‘te idha katipayahārasaṅgahitā’’ti.

ཨཏྟནོ ཕལཾ དྷཱརེཏཱིཏི དྷམྨོཏི ཧེཏུནོ དྷམྨབྷཱཝོ ཝེདིཏབྦོ། ཉཱཔཀཧེཏཱུཔི ཉཱཎཀརཎཊྛེན ཀཱརཀེ པཀྑིཔིཏྭཱ ཨཱཧ ‘‘ཀཱརཀོ སམྤཱཔཀོཏི དུཝིདྷོ’’ཏི། པུན ཙཀྑུབཱིཛཱདིནིབྦཏྟཀམེཝ ཀཱརཎཾ ཀཏྭཱ དསྶེནྟོ ‘‘པུན…པེ॰… ཏིཝིདྷོ’’ཏིཨཱདིམཱཧ། ‘‘ཏཡོ ཀུསལཧེཏཱུ’’ཏིཨཱདིནཱ (དྷ॰ ས॰ ༡༠༥༩-༡༠༦༠) ཨཱགཏཱ ཨལོབྷཱདཡོ, ལོབྷཱདཡོ ཙ ཧེཏུཧེཏུ ནཱམ། ‘‘ཙཏྟཱརོ ཁོ, བྷིཀྑཝེ, མཧཱབྷཱུཏཱ ཧེཏུ, ཙཏྟཱརོ མཧཱབྷཱུཏཱ པཙྩཡོ རཱུཔཀྑནྡྷསྶ པཉྙཱཔནཱཡཱ’’ཏིཨཱདིནཱ (མ॰ ནི॰ ༣.༨༦) ཨཱགཏོ པཙྩཡཧེཏུ ནཱམ། ཀུསལཱཀུསལཾ ཀམྨཾ ཨཏྟནོ ཝིཔཱཀཾ པཏི ཨུཏྟམཧེཏུ ནཱམ། ཙཀྑཱདིབཱིཛཱདི ཙཀྑུཝིཉྙཱཎཨངྐུརཱདཱིནཾ ཨསཱདྷཱརཎཧེཏུ ནཱམ། ཀུསལཱཀུསལཱནཾ སཏིཔི པཙྩཡདྷམྨབྷཱཝེ ཨིཊྛཱནིཊྛཕལཝིསེསཧེཏུབྷཱཝདསྶནཏྠཾ ཝིསུཾ གཧཎཾ, སདྡམགྒཱནཾ པན ཉཱཔཀསམྤཱཔཀཧེཏུབྷཱཝདསྶནཏྠནྟི དཊྛབྦཾ། ཨངྐུརཱདིཀསྶ ཨསཱདྷཱརཎཧེཏུ བཱིཛཱདིསམཱནཛཱཏིཡཧེཏུཏཱཡ སབྷཱགཧེཏུ ། སཱདྷཱརཎཧེཏུ བྷུསསལིལཱདིཨསམཱནཛཱཏིཡཏཱཡ ཨསབྷཱགཧེཏུ། ཨིནྡྲིཡབདྡྷསནྟཱནིཀོ ཨཛ྄ཛྷཏྟིཀཧེཏུ, ཨིཏརོ བཱཧིརཧེཏུ། ཀེཙི པན ‘‘སསནྟཱནིཀོ ཨཛ྄ཛྷཏྟིཀཧེཏུ, ཨིཏརོ བཱཧིརཧེཏཱུ’’ཏི ཝདནྟི། པརིགྒཱཧཀོ ཨུཔཏྠམྦྷཀོ། པརམྤརཧེཏུ ཨུཔནིསྶཡཔཙྩཡོ།

Attano phalaṃ dhāretīti dhammoti hetuno dhammabhāvo veditabbo. Ñāpakahetūpi ñāṇakaraṇaṭṭhena kārake pakkhipitvā āha ‘‘kārako sampāpakoti duvidho’’ti. Puna cakkhubījādinibbattakameva kāraṇaṃ katvā dassento ‘‘puna…pe… tividho’’tiādimāha. ‘‘Tayo kusalahetū’’tiādinā (dha. sa. 1059-1060) āgatā alobhādayo, lobhādayo ca hetuhetu nāma. ‘‘Cattāro kho, bhikkhave, mahābhūtā hetu, cattāro mahābhūtā paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāyā’’tiādinā (ma. ni. 3.86) āgato paccayahetu nāma. Kusalākusalaṃ kammaṃ attano vipākaṃ pati uttamahetu nāma. Cakkhādibījādi cakkhuviññāṇaaṅkurādīnaṃ asādhāraṇahetu nāma. Kusalākusalānaṃ satipi paccayadhammabhāve iṭṭhāniṭṭhaphalavisesahetubhāvadassanatthaṃ visuṃ gahaṇaṃ, saddamaggānaṃ pana ñāpakasampāpakahetubhāvadassanatthanti daṭṭhabbaṃ. Aṅkurādikassa asādhāraṇahetu bījādisamānajātiyahetutāya sabhāgahetu. Sādhāraṇahetu bhusasalilādiasamānajātiyatāya asabhāgahetu. Indriyabaddhasantāniko ajjhattikahetu, itaro bāhirahetu. Keci pana ‘‘sasantāniko ajjhattikahetu, itaro bāhirahetū’’ti vadanti. Pariggāhako upatthambhako. Paramparahetu upanissayapaccayo.

ནིབྦཱནསྶ ཨནིབྦཏྟནིཡེཔི སམུདཡཔྤཧཱནསམུདཡནིརོདྷཱནཾ ཨདྷིགམཱདྷིགནྟབྦབྷཱཝཏོ ནིབྦཱནཾ པཏི མགྒསྶ ཧེཏུབྷཱཝོ ཝིཡ མགྒཾ པཏི ནིབྦཱནསྶ ཕལབྷཱཝོ ཨུཔཙཱརསིདྡྷོཏི ཨཱཧ ‘‘ཕལཔརིཡཱཡོ ལབྦྷཏཱི’’ཏི།

Nibbānassa anibbattaniyepi samudayappahānasamudayanirodhānaṃ adhigamādhigantabbabhāvato nibbānaṃ pati maggassa hetubhāvo viya maggaṃ pati nibbānassa phalabhāvo upacārasiddhoti āha ‘‘phalapariyāyo labbhatī’’ti.

པཊིཔཛྫམཱནབྷཱུམི མགྒདྷམྨཱ། པཊིཔནྣབྷཱུམི ཕལདྷམྨཱ།

Paṭipajjamānabhūmi maggadhammā. Paṭipannabhūmi phaladhammā.

ཀིཙྩཏོཏི སརསཏོ། ལཀྑཎཏོཏི ཨུཔལཀྑཎཏོ། སཱམཉྙཏོཏི སམཱནབྷཱཝཏོ། ཏེན སམཱནཧེཏུཏཱ, སམཱནཕལཏཱ, སམཱནཱརམྨཎཏཱ ཙ གཧིཏཱ ཧོཏཱིཏི། ཏཏྠ ཡཾ ཝཏྟབྦཾ, ཏཾ ཧེཊྛཱ ལཀྑཎཧཱརནིདྡེསཝཎྞནཱཡཾ ཝུཏྟམེཝ།

Kiccatoti sarasato. Lakkhaṇatoti upalakkhaṇato. Sāmaññatoti samānabhāvato. Tena samānahetutā, samānaphalatā, samānārammaṇatā ca gahitā hotīti. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā lakkhaṇahāraniddesavaṇṇanāyaṃ vuttameva.

ཨཔིཙེཏྠ སམྤཡོགཝིཔྤཡོགཝིརོདྷཔཀརཎལིངྒསདྡནྟརསནྣིདྷཱནསཱམཏྠིཡཱདཱིནམྤི ཝསེན ནཡཝིབྷཱགོ ཝེདིཏབྦོ། ཏཏྠ སམྤཡོགཏོ ཏཱཝནཡཝིབྷཱགོ – ‘‘ནཱཧཾ, བྷིཀྑཝེ, ཨཉྙཾ ཨེཀདྷམྨམྤི སམནུཔསྶཱམི, ཡཾ ཨེཝཾ ལཧུཔརིཝཏྟཾ, ཡཐཡིདཾ ཙིཏྟ’’ནྟི (ཨ॰ ནི॰ ༡.༤༨) ཙིཏྟསྶ ལཧུཔརིཝཏྟིཏཱ གཧིཏཱ, ཏཾསམྤཡོགཏོ ཙེཏསིཀཱནམྤི གཧིཏཱཝ ཧོཏི ཨཉྙཏྠ ནེསཾ ཙིཏྟེན སམྤཡོགདཱིཔནཏོ། ཨཐ ཝཱ ‘‘སཉྙིནོ’’ཏི། སཉྙཱསཧིཏཏཱཝཙནེན ཧི ནེསཾ ཝེདནཱཙེཏནཱདིཝནྟཏཱཔི སམྤཡོགཏོ དཱིཔིཏཱ ཧོཏི།

Apicettha sampayogavippayogavirodhapakaraṇaliṅgasaddantarasannidhānasāmatthiyādīnampi vasena nayavibhāgo veditabbo. Tattha sampayogato tāvanayavibhāgo – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ, yathayidaṃ citta’’nti (a. ni. 1.48) cittassa lahuparivattitā gahitā, taṃsampayogato cetasikānampi gahitāva hoti aññattha nesaṃ cittena sampayogadīpanato. Atha vā ‘‘saññino’’ti. Saññāsahitatāvacanena hi nesaṃ vedanācetanādivantatāpi sampayogato dīpitā hoti.

ཝིཔྤཡོགཏོ – ‘‘ཨཧེཏུཀཱ’’ཏི། ཧེཏུསམྤཡུཏྟཱ ཧི དྷམྨཱ ‘‘སཧེཏུཀཱ’’ཏི ཝུཏྟཱཏི ཏབྦིདྷུརཱ དྷམྨཱ ཝིཔྤཡོགཏོ ‘‘ཨཧེཏུཀཱ’’ཏི ཝུཏྟཱཏི ཝིཉྙཱཡཏི། ཨཐ ཝཱ ‘‘ཨསཉྙིནོ’’ཏི། སཉྙཱཝིཔྤཡུཏྟཱ ཧི དྷམྨཔཝཏྟི ཨིདྷཱདྷིཔྤེཏཱ, ན སཉྙཱཡ ཨབྷཱཝམཏྟནྟི ཝིཉྙཱཡཏི།

Vippayogato – ‘‘ahetukā’’ti. Hetusampayuttā hi dhammā ‘‘sahetukā’’ti vuttāti tabbidhurā dhammā vippayogato ‘‘ahetukā’’ti vuttāti viññāyati. Atha vā ‘‘asaññino’’ti. Saññāvippayuttā hi dhammapavatti idhādhippetā, na saññāya abhāvamattanti viññāyati.

ཝིརོདྷཏོ – ‘‘ཨཊྛམཀོ (ཡམ॰ ༣.ཨིནྡྲིཡཡམཀཔཱལི༹.༤༣༩), སདྡྷཱནུསཱརཱི’’ཏི (པུ॰ པ॰ མཱཏིཀཱ ༧.༣༦) ཙ ཝུཏྟེ ཏཾ སནྟཏིཡཾ སཾཡོཛནཏྟཡཔྤཧཱནཾ ཝིཉྙཱཡཏི, ཏཐཱ ‘‘སཏི ཝཱ ཨུཔཱདིསེསེ ཨནཱགཱམིཏཱ’’ཏི (དཱི॰ ནི॰ ༢.༤༠༤; མ॰ ནི॰ ༡.༡༣༧) ཝུཏྟེ པཉྩོརམྦྷཱགིཡསཾཡོཛནཔྤཧཱནཾ , ‘‘དིཊྛེཝ དྷམྨེ ཨཉྙཱ’’ཏི (དཱི॰ ནི॰ ༢.༤༠༤; མ॰ ནི॰ ༡.༡༣༧) ཝུཏྟེ ཨནཝསེསསཾཡོཛནཔྤཧཱནཾ ཝིཉྙཱཡཏི།

Virodhato – ‘‘aṭṭhamako (yama. 3.indriyayamakapāḷi.439), saddhānusārī’’ti (pu. pa. mātikā 7.36) ca vutte taṃ santatiyaṃ saṃyojanattayappahānaṃ viññāyati, tathā ‘‘sati vā upādisese anāgāmitā’’ti (dī. ni. 2.404; ma. ni. 1.137) vutte pañcorambhāgiyasaṃyojanappahānaṃ , ‘‘diṭṭheva dhamme aññā’’ti (dī. ni. 2.404; ma. ni. 1.137) vutte anavasesasaṃyojanappahānaṃ viññāyati.

པཀརཎཏོ – ‘‘ཨབྱཱཀཏཱ དྷམྨཱ’’ཏི (དྷ॰ ས॰ མཱཏིཀཱ)། ཨདྷིཀཱརཏོ ཧི ཀུསལཱཀུསལབྷཱཝེན ན ཀཐིཏཱཏི ཉཱཡཏི། ‘‘ཨུཔདྷཱི ཧི ནརསྶ སོཙནཱ’’ཏི (སཾ॰ ནི॰ ༡.༡༢, ༡༤༤) ཙ། བཱཧིརཱ ཧི དྷམྨཱ ཨིདྷ ‘‘ཨུཔདྷཱི’’ཏི ཨདྷིཔྤེཏཱཏི ཝིཉྙཱཡཏི།

Pakaraṇato – ‘‘abyākatā dhammā’’ti (dha. sa. mātikā). Adhikārato hi kusalākusalabhāvena na kathitāti ñāyati. ‘‘Upadhī hi narassa socanā’’ti (saṃ. ni. 1.12, 144) ca. Bāhirā hi dhammā idha ‘‘upadhī’’ti adhippetāti viññāyati.

ལིངྒཏོ – ‘‘སཱིཏེནཔི རུཔྤཏི, ཨུཎྷེནཔི རུཔྤཏཱི’’ཏིཨཱདི (སཾ॰ ནི॰ ༣.༧༩)། སཱིཏཱདིགྒཧཎེན ཧི ལིངྒེན བྷཱུཏུཔཱདཱཡཔྤཀཱརསྶེཝ དྷམྨསྶ རཱུཔབྷཱཝོ, ན ཨིཏརསྶ།

Liṅgato – ‘‘sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppatī’’tiādi (saṃ. ni. 3.79). Sītādiggahaṇena hi liṅgena bhūtupādāyappakārasseva dhammassa rūpabhāvo, na itarassa.

སདྡནྟརསནྣིདྷཱནཏོ – ‘‘ཀཱཡཔསྶདྡྷི, ཀཱཡཱཡཏན’’ནྟི། ‘‘ཡཱ ཝེདནཱཀྑནྡྷསྶཱ’’ཏིཨཱདིཝཙནཏོ ཧི པུརིམོ ཀཱཡསདྡོ སམཱུཧཝཱཙཱི, ཨིཏརོ ཨཱཡཏནསདྡསནྣིདྷཱནཏོ པསཱདཝཱཙཱི།

Saddantarasannidhānato – ‘‘kāyapassaddhi, kāyāyatana’’nti. ‘‘Yā vedanākkhandhassā’’tiādivacanato hi purimo kāyasaddo samūhavācī, itaro āyatanasaddasannidhānato pasādavācī.

སཱམཏྠིཡཏོ – ‘‘སབྦཾ, བྷིཀྑཝེ, ཨཱདིཏྟཾ (སཾ॰ ནི॰ ༤.༢༨; མཧཱཝ॰ ༥༤), སབྦེ ཏསནྟི དཎྜསྶཱ’’ཏི (དྷ॰ པ॰ ༡༢༩) ཙ, ཏཐཱ ‘‘སབྦཱཝནྟཾ ལོཀཾ མེཏྟཱསཧགཏེན ཙེཏསཱ…པེ॰… ཕརིཏྭཱ ཝིཧརཏཱི’’ཏིཨཱདི (དཱི॰ ནི॰ ༡.༥༥༦; ༣.༣༠༨; མ॰ ནི॰ ༡.༧༧, ༢༣༢, ༤༥༩, ༥༠༩; ༢.༣༠༩; ༣.༢༣༠; ཝིབྷ॰ ༦༤༢)། ཨེཏྠ ཧི སཏིཔི སབྦསདྡསྶ ཨནཝསེསསཏྟཝཱཙཀཏྟེ ཨཱདིཏྟཏཱ སཱཔེཀྑསྶེཝ ཨཏྠསྶ ཝཱཙཀཏྟཱ པདེསཝཱཙཱི སབྦསདྡོ, ལོཀསདྡོཔི སཏྟཝཱཙཱི། སཏྟཱརམྨཎཱ ཧི ཨཔྤམཉྙཱཏི། ཏཐཱ ‘‘མཱཏརཾ པིཏརཾ ཧནྟྭཱ’’ཏི (དྷ॰ པ॰ ༢༩༤-༢༩༥) སབྦེན སབྦཾ ཧི སཔཊིཀྑེཔཏོ, མཱཏུཔིཏུགྷཱཏཀམྨསྶ ཙ མཧཱསཱཝཛྫཏཱཔཝེདནཏོ, ཨིདྷ ཙ ཏདནུཉྙཱཡ ཀཏཱཡ མཱཏུཔིཏུཊྛཱནིཡཱ ཏཱདིསཱ ཀེཙི པཱཔདྷམྨཱ ཝེནེཡྻཝསེན གཧིཏཱ ཝིཉྙཱཡཏི། ཀེ པན ཏེཏི? ཏཎྷཱམཱནཱ། ཏཎྷཱ ཧི ཛནནཱི སཏྟཱནཾ། ‘‘ཏཎྷཱ ཛནེཏི པུརིས’’ནྟི (སཾ॰ ནི॰ ༡.༥༥-༥༧) ཧི ཝུཏྟཾ། པིཏུཊྛཱནིཡོ མཱནོ ཏཾ ནིསྶཱཡ ཨཏྟསམྤགྒཎྷཏོ ‘‘ཨཧཾ ཨསུཀསྶ རུཉྙོ, རཱཛམཧཱམཏྟསྶ ཝཱ པུཏྟོ’’ཏི ཡཐཱ། སཱམཏྠིཡཱདཱིནནྟི ཨཱདིསདྡེན དེསཔཀཏིཨཱདཡོ སངྒཡ྄ཧནྟི།

Sāmatthiyato – ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, ādittaṃ (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54), sabbe tasanti daṇḍassā’’ti (dha. pa. 129) ca, tathā ‘‘sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā…pe… pharitvā viharatī’’tiādi (dī. ni. 1.556; 3.308; ma. ni. 1.77, 232, 459, 509; 2.309; 3.230; vibha. 642). Ettha hi satipi sabbasaddassa anavasesasattavācakatte ādittatā sāpekkhasseva atthassa vācakattā padesavācī sabbasaddo, lokasaddopi sattavācī. Sattārammaṇā hi appamaññāti. Tathā ‘‘mātaraṃ pitaraṃ hantvā’’ti (dha. pa. 294-295) sabbena sabbaṃ hi sapaṭikkhepato, mātupitughātakammassa ca mahāsāvajjatāpavedanato, idha ca tadanuññāya katāya mātupituṭṭhāniyā tādisā keci pāpadhammā veneyyavasena gahitā viññāyati. Ke pana teti? Taṇhāmānā. Taṇhā hi jananī sattānaṃ. ‘‘Taṇhā janeti purisa’’nti (saṃ. ni. 1.55-57) hi vuttaṃ. Pituṭṭhāniyo māno taṃ nissāya attasampaggaṇhato ‘‘ahaṃ asukassa ruñño, rājamahāmattassa vā putto’’ti yathā. Sāmatthiyādīnanti ādisaddena desapakatiādayo saṅgayhanti.

ལབྦྷམཱནཔདཏྠནིདྡྷཱརཎམུཁེནཱཏི ཏསྨིཾ ཏསྨིཾ སུཏྟེ ལབྦྷམཱནཨསྶཱདཱདིཧཱརཔདཏྠནིདྡྷཱརཎདྭཱརེན། ཡཐཱལཀྑཎནྟི ཡཾ ཡཾ ལཀྑཎཾ, ལཀྑཎཱནུརཱུཔཾ ཝཱ ཡཐཱལཀྑཎཾ། ཧེཏུཕལཱདཱིནི ཨུཔདྷཱརེཏྭཱ ཡོཛེཏབྦཱནི ཏེསཾ ཝསེནཱཏི ཨདྷིཔྤཱཡོ། ཨིདཱནི ཧེཏུཕལཱདཡོ ཡེ ཡསྨིཾ ཧཱརེ སཝིསེསཾ ཨིཙྪིཏབྦཱ, ཏེ དསྶེཏུཾ ‘‘ཝིསེསཏོ པནཱ’’ཏིཨཱདིམཱཧ། ཏཾ སུཝིཉྙེཡྻམེཝ།

Labbhamānapadatthaniddhāraṇamukhenāti tasmiṃ tasmiṃ sutte labbhamānaassādādihārapadatthaniddhāraṇadvārena. Yathālakkhaṇanti yaṃ yaṃ lakkhaṇaṃ, lakkhaṇānurūpaṃ vā yathālakkhaṇaṃ. Hetuphalādīni upadhāretvā yojetabbāni tesaṃ vasenāti adhippāyo. Idāni hetuphalādayo ye yasmiṃ hāre savisesaṃ icchitabbā, te dassetuṃ ‘‘visesato panā’’tiādimāha. Taṃ suviññeyyameva.

ནིདྡེསཝཱརཝཎྞནཱ ནིཊྛིཏཱ།

Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.







Related texts:



ཏིཔིཊཀ (མཱུལ) • Tipiṭaka (Mūla) / སུཏྟཔིཊཀ • Suttapiṭaka / ཁུདྡཀནིཀཱཡ • Khuddakanikāya / ནེཏྟིཔྤཀརཎཔཱལི༹ • Nettippakaraṇapāḷi / ༣. ནིདྡེསཝཱརོ • 3. Niddesavāro

ཨཊྛཀཐཱ • Aṭṭhakathā / སུཏྟཔིཊཀ (ཨཊྛཀཐཱ) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / ཁུདྡཀནིཀཱཡ (ཨཊྛཀཐཱ) • Khuddakanikāya (aṭṭhakathā) / ནེཏྟིཔྤཀརཎ-ཨཊྛཀཐཱ • Nettippakaraṇa-aṭṭhakathā / ༣. ནིདྡེསཝཱརཝཎྞནཱ • 3. Niddesavāravaṇṇanā

ཊཱིཀཱ • Tīkā / སུཏྟཔིཊཀ (ཊཱིཀཱ) • Suttapiṭaka (ṭīkā) / ཁུདྡཀནིཀཱཡ (ཊཱིཀཱ) • Khuddakanikāya (ṭīkā) / ནེཏྟིཝིབྷཱཝིནཱི • Nettivibhāvinī / ༣. ནིདྡེསཝཱརཨཏྠཝིབྷཱཝནཱ • 3. Niddesavāraatthavibhāvanā


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact