| Library / Tipiṭaka / तिपिटक • Tipiṭaka / अपदान-अट्ठकथा • Apadāna-aṭṭhakathā |
॥ नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स॥
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
खुद्दकनिकाये
Khuddakanikāye
अपदान-अट्ठकथा
Apadāna-aṭṭhakathā
(पठमो भागो)
(Paṭhamo bhāgo)
गन्थारम्भकथा
Ganthārambhakathā
वन्दित्वा सिरसा सेट्ठं, बुद्धमप्पटिपुग्गलं।
Vanditvā sirasā seṭṭhaṃ, buddhamappaṭipuggalaṃ;
ञेय्यसागरमुत्तिण्णं, तिण्णं संसारसागरं॥
Ñeyyasāgaramuttiṇṇaṃ, tiṇṇaṃ saṃsārasāgaraṃ.
तथेव परमं सन्तं, गम्भीरं दुद्दसं अणुं।
Tatheva paramaṃ santaṃ, gambhīraṃ duddasaṃ aṇuṃ;
भवाभवकरं सुद्धं, धम्मं सम्बुद्धपूजितं॥
Bhavābhavakaraṃ suddhaṃ, dhammaṃ sambuddhapūjitaṃ.
तथेव अनघं सङ्घं, असङ्गं सङ्घमुत्तमं।
Tatheva anaghaṃ saṅghaṃ, asaṅgaṃ saṅghamuttamaṃ;
उत्तमं दक्खिणेय्यानं, सन्तिन्द्रियमनासवं॥
Uttamaṃ dakkhiṇeyyānaṃ, santindriyamanāsavaṃ.
कतेन तस्स एतस्स, पणामेन विसेसतो।
Katena tassa etassa, paṇāmena visesato;
रतनत्तये विसेसेन, विसेसस्सादरेन मे॥
Ratanattaye visesena, visesassādarena me.
थेरेहि धीरधीरेहि, आगमञ्ञूहि विञ्ञुभि।
Therehi dhīradhīrehi, āgamaññūhi viññubhi;
‘‘अपदानट्ठकथा भन्ते, कातब्बा’’ति विसेसतो॥
‘‘Apadānaṭṭhakathā bhante, kātabbā’’ti visesato.
पुनप्पुनादरेनेव, याचितोहं यसस्सिभि।
Punappunādareneva, yācitohaṃ yasassibhi;
तस्माहं सापदानस्स, अपदानस्ससेसतो॥
Tasmāhaṃ sāpadānassa, apadānassasesato.
विसेसनयदीपस्स, दीपिस्सं पिटकत्तये।
Visesanayadīpassa, dīpissaṃ piṭakattaye;
यथा पाळिनयेनेव, अत्थसंवण्णनं सुभं॥
Yathā pāḷinayeneva, atthasaṃvaṇṇanaṃ subhaṃ.
केन कत्थ कदा चेतं, भासितं धम्ममुत्तमं।
Kena kattha kadā cetaṃ, bhāsitaṃ dhammamuttamaṃ;
किमत्थं भासितञ्चेतं, एतं वत्वा विधिं ततो॥
Kimatthaṃ bhāsitañcetaṃ, etaṃ vatvā vidhiṃ tato.
निदानेसु कोसल्लत्थं, सुखुग्गहणधारणं।
Nidānesu kosallatthaṃ, sukhuggahaṇadhāraṇaṃ;
तस्मा तं तं विधिं वत्वा, पुब्बापरविसेसितं॥
Tasmā taṃ taṃ vidhiṃ vatvā, pubbāparavisesitaṃ.
पुरा सीहळभासाय, पोराणट्ठकथाय च।
Purā sīhaḷabhāsāya, porāṇaṭṭhakathāya ca;
ठपितं तं न साधेति, साधूनं इच्छितिच्छितं॥
Ṭhapitaṃ taṃ na sādheti, sādhūnaṃ icchiticchitaṃ.
तस्मा तमुपनिस्साय, पोराणट्ठकथानयं।
Tasmā tamupanissāya, porāṇaṭṭhakathānayaṃ;
विवज्जेत्वा विरुद्धत्थं, विसेसत्थं पकासयं।
Vivajjetvā viruddhatthaṃ, visesatthaṃ pakāsayaṃ;
विसेसवण्णनं सेट्ठं, करिस्सामत्थवण्णनन्ति॥
Visesavaṇṇanaṃ seṭṭhaṃ, karissāmatthavaṇṇananti.
निदानकथा
Nidānakathā
‘‘केन कत्थ कदा चेतं, भासितं धम्ममुत्तम’’न्ति च, ‘‘करिस्सामत्थवण्णन’’न्ति च पटिञ्ञातत्ता सा पनायं अपदानस्सत्थवण्णना दूरेनिदानं, अविदूरेनिदानं, सन्तिकेनिदानन्ति इमानि तीणि निदानानि दस्सेत्वा वण्णियमाना ये नं सुणन्ति, तेहि समुदागमतो पट्ठाय विञ्ञातत्ता यस्मा सुट्ठु विञ्ञाता नाम होति, तस्मा नं तानि निदानानि दस्सेत्वाव वण्णयिस्साम।
‘‘Kenakattha kadā cetaṃ, bhāsitaṃ dhammamuttama’’nti ca, ‘‘karissāmatthavaṇṇana’’nti ca paṭiññātattā sā panāyaṃ apadānassatthavaṇṇanā dūrenidānaṃ, avidūrenidānaṃ, santikenidānanti imāni tīṇi nidānāni dassetvā vaṇṇiyamānā ye naṃ suṇanti, tehi samudāgamato paṭṭhāya viññātattā yasmā suṭṭhu viññātā nāma hoti, tasmā naṃ tāni nidānāni dassetvāva vaṇṇayissāma.
तत्थ आदितो ताव तेसं निदानानं परिच्छेदो वेदितब्बो। दीपङ्करपादमूलस्मिञ्हि कताभिनीहारस्स महासत्तस्स याव वेस्सन्तरत्तभावा चवित्वा तुसितपुरे निब्बत्ति, ताव पवत्तो कथामग्गो दूरेनिदानं नाम। तुसितभवनतो पन चवित्वा याव बोधिमण्डे सब्बञ्ञुतप्पत्ति, ताव पवत्तो कथामग्गो अविदूरेनिदानं नाम। सन्तिकेनिदानं पन तेसु तेसु ठानेसु विहरतो तस्मिं तस्मिंयेव ठाने लब्भतीति।
Tattha ādito tāva tesaṃ nidānānaṃ paricchedo veditabbo. Dīpaṅkarapādamūlasmiñhi katābhinīhārassa mahāsattassa yāva vessantarattabhāvā cavitvā tusitapure nibbatti, tāva pavatto kathāmaggo dūrenidānaṃ nāma. Tusitabhavanato pana cavitvā yāva bodhimaṇḍe sabbaññutappatti, tāva pavatto kathāmaggo avidūrenidānaṃ nāma. Santikenidānaṃ pana tesu tesu ṭhānesu viharato tasmiṃ tasmiṃyeva ṭhāne labbhatīti.
१. दूरेनिदानकथा
1. Dūrenidānakathā
तत्रिदं दूरेनिदानं नाम – इतो किर कप्पसतसहस्साधिकानं चतुन्नं असङ्ख्येय्यानं मत्थके अमरवती नाम नगरं अहोसि। तत्थ सुमेधो नाम ब्राह्मणो पटिवसति, उभतो सुजातो मातितो च पितितो च, संसुद्धगहणिको याव सत्तमा कुलपरिवट्टा, अक्खित्तो अनुपकुट्ठो जातिवादेन, अभिरूपो दस्सनीयो पासादिको परमाय वण्णपोक्खरताय समन्नागतो। सो अञ्ञं कम्मं अकत्वा ब्राह्मणसिप्पमेव उग्गण्हि। तस्स दहरकालेयेव मातापितरो कालमकंसु। अथस्स रासिवड्ढको अमच्चो आयपोत्थकं आहरित्वा सुवण्णरजतमणिमुत्तादिभरिते गब्भे विवरित्वा ‘‘एत्तकं ते, कुमार, मातु सन्तकं, एत्तकं पितु सन्तकं, एत्तकं अय्यकपय्यकान’’न्ति याव सत्तमा कुलपरिवट्टा धनं आचिक्खित्वा ‘‘एतं पटिपज्जाही’’ति आह। सुमेधपण्डितो चिन्तेसि – ‘‘इमं धनं संहरित्वा मय्हं पितुपितामहादयो परलोकं गच्छन्ता एककहापणम्पि गहेत्वा न गता, मया पन गहेत्वा गमनकारणं कातुं वट्टती’’ति, सो रञ्ञो आरोचेत्वा नगरे भेरिं चरापेत्वा महाजनस्स दानं दत्वा तापसपब्बज्जं पब्बजि। इमस्स पनत्थस्स आविभावत्थं इमस्मिं ठाने सुमेधकथा कथेतब्बा । सा पनेसा किञ्चापि बुद्धवंसे निरन्तरं आगतायेव, गाथाबन्धेन पन आगतत्ता न सुट्ठु पाकटा, तस्मा तं अन्तरन्तरा गाथासम्बन्धदीपकेहि वचनेहि सद्धिं कथेस्साम।
Tatridaṃ dūrenidānaṃ nāma – ito kira kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake amaravatī nāma nagaraṃ ahosi. Tattha sumedho nāma brāhmaṇo paṭivasati, ubhato sujāto mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā kulaparivaṭṭā, akkhitto anupakuṭṭho jātivādena, abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato. So aññaṃ kammaṃ akatvā brāhmaṇasippameva uggaṇhi. Tassa daharakāleyeva mātāpitaro kālamakaṃsu. Athassa rāsivaḍḍhako amacco āyapotthakaṃ āharitvā suvaṇṇarajatamaṇimuttādibharite gabbhe vivaritvā ‘‘ettakaṃ te, kumāra, mātu santakaṃ, ettakaṃ pitu santakaṃ, ettakaṃ ayyakapayyakāna’’nti yāva sattamā kulaparivaṭṭā dhanaṃ ācikkhitvā ‘‘etaṃ paṭipajjāhī’’ti āha. Sumedhapaṇḍito cintesi – ‘‘imaṃ dhanaṃ saṃharitvā mayhaṃ pitupitāmahādayo paralokaṃ gacchantā ekakahāpaṇampi gahetvā na gatā, mayā pana gahetvā gamanakāraṇaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti, so rañño ārocetvā nagare bheriṃ carāpetvā mahājanassa dānaṃ datvā tāpasapabbajjaṃ pabbaji. Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ imasmiṃ ṭhāne sumedhakathā kathetabbā . Sā panesā kiñcāpi buddhavaṃse nirantaraṃ āgatāyeva, gāthābandhena pana āgatattā na suṭṭhu pākaṭā, tasmā taṃ antarantarā gāthāsambandhadīpakehi vacanehi saddhiṃ kathessāma.
