| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / চূল়নিদ্দেসপাল়ি • Cūḷaniddesapāḷi |
৪. মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো
4. Mettagūmāṇavapucchāniddeso
১৮.
18.
পুচ্ছামি তং ভগৰা ব্রূহি মেতং, [ইচ্চাযস্মা মেত্তগূ]
Pucchāmitaṃ bhagavā brūhi metaṃ, [iccāyasmā mettagū]
মঞ্ঞামি তং ৰেদগূ ভাৰিতত্তং।
Maññāmi taṃ vedagū bhāvitattaṃ;
কুতো নু দুক্খা সমুদাগতা ইমে, যে কেচি লোকস্মিমনেকরূপা॥
Kuto nu dukkhā samudāgatā ime, ye keci lokasmimanekarūpā.
পুচ্ছামি তং ভগৰা ব্রূহি মেতন্তি। পুচ্ছামীতি তিস্সো পুচ্ছা – অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা, দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা, ৰিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছা। কতমা অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি অদিট্ঠং অতুলিতং অতীরিতং অৰিভূতং অৰিভাৰিতং। তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীরণায ৰিভূতত্থায ৰিভাৰনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি – অযং অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা।
Pucchāmitaṃ bhagavā brūhi metanti. Pucchāmīti tisso pucchā – adiṭṭhajotanā pucchā, diṭṭhasaṃsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā. Katamā adiṭṭhajotanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ. Tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhūtatthāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati – ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā.
কতমা দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি দিট্ঠং তুলিতং তীরিতং ৰিভূতং ৰিভাৰিতং। অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি – অযং দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা।
Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ. Aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati – ayaṃ diṭṭhasaṃsandanā pucchā.
কতমা ৰিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছা? পকতিযা সংসযপক্খন্দো হোতি ৰিমতিপক্খন্দো দ্ৰেল়্হকজাতো – ‘‘এৰং নু খো, ন নু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’’তি? সো ৰিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি – অযং ৰিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছা। ইমা তিস্সো পুচ্ছা।
Katamā vimaticchedanā pucchā? Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto – ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti? So vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati – ayaṃ vimaticchedanā pucchā. Imā tisso pucchā.
অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – মনুস্সপুচ্ছা, অমনুস্সপুচ্ছা, নিম্মিতপুচ্ছা। কতমা মনুস্সপুচ্ছা? মনুস্সা বুদ্ধং ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছন্তি, ভিক্খূ পুচ্ছন্তি, ভিক্খুনিযো পুচ্ছন্তি, উপাসকা পুচ্ছন্তি, উপাসিকাযো পুচ্ছন্তি, রাজানো পুচ্ছন্তি খত্তিযা পুচ্ছন্তি, ব্রাহ্মণা পুচ্ছন্তি, ৰেস্সা পুচ্ছন্তি, সুদ্দা পুচ্ছন্তি, গহট্ঠা পুচ্ছন্তি, পব্বজিতা পুচ্ছন্তি – অযং মনুস্সপুচ্ছা।
Aparāpi tisso pucchā – manussapucchā, amanussapucchā, nimmitapucchā. Katamā manussapucchā? Manussā buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti, bhikkhū pucchanti, bhikkhuniyo pucchanti, upāsakā pucchanti, upāsikāyo pucchanti, rājāno pucchanti khattiyā pucchanti, brāhmaṇā pucchanti, vessā pucchanti, suddā pucchanti, gahaṭṭhā pucchanti, pabbajitā pucchanti – ayaṃ manussapucchā.
কতমা অমনুস্সপুচ্ছা? অমনুস্সা বুদ্ধং ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছন্তি, নাগা পুচ্ছন্তি, সুপণ্ণা পুচ্ছন্তি, যক্খা পুচ্ছন্তি, অসুরা পুচ্ছন্তি, গন্ধব্বা পুচ্ছন্তি, মহারাজানো পুচ্ছন্তি, ইন্দা পুচ্ছন্তি, ব্রহ্মা পুচ্ছন্তি, দেৰা পুচ্ছন্তি – অযং অমনুস্সপুচ্ছা।
Katamā amanussapucchā? Amanussā buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti, nāgā pucchanti, supaṇṇā pucchanti, yakkhā pucchanti, asurā pucchanti, gandhabbā pucchanti, mahārājāno pucchanti, indā pucchanti, brahmā pucchanti, devā pucchanti – ayaṃ amanussapucchā.
কতমা নিম্মিতপুচ্ছা? ভগৰা রূপং অভিনিম্মিনাতি মনোমযং সব্বঙ্গপচ্চঙ্গং অহীনিন্দ্রিযং। সো নিম্মিতো বুদ্ধং ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছতি। ভগৰা ৰিসজ্জেতি। অযং নিম্মিতপুচ্ছা। ইমা তিস্সো পুচ্ছা।
Katamā nimmitapucchā? Bhagavā rūpaṃ abhinimmināti manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgaṃ ahīnindriyaṃ. So nimmito buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchati. Bhagavā visajjeti. Ayaṃ nimmitapucchā. Imā tisso pucchā.
অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – অত্তত্থপুচ্ছা, পরত্থপুচ্ছা, উভযত্থপুচ্ছা…পে॰… অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – দিট্ঠধম্মিকত্থপুচ্ছা, সম্পরাযিকত্থপুচ্ছা , পরমত্থপুচ্ছা… অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – অনৰজ্জত্থপুচ্ছা, নিক্কিলেসত্থপুচ্ছা, ৰোদানত্থপুচ্ছা… অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – অতীতপুচ্ছা, অনাগতপুচ্ছা, পচ্চুপ্পন্নপুচ্ছা… অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – অজ্ঝত্তপুচ্ছা, বহিদ্ধাপুচ্ছা, অজ্ঝত্তবহিদ্ধাপুচ্ছা… অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – কুসলপুচ্ছা, অকুসলপুচ্ছা, অব্যাকতপুচ্ছা… অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – খন্ধপুচ্ছা, ধাতুপুচ্ছা আযতনপুচ্ছা… অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – সতিপট্ঠানপুচ্ছা, সম্মপ্পধানপুচ্ছা, ইদ্ধিপাদপুচ্ছা… অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – ইন্দ্রিযপুচ্ছা, বলপুচ্ছা, বোজ্ঝঙ্গপুচ্ছা… অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – মগ্গপুচ্ছা, ফলপুচ্ছা, নিব্বানপুচ্ছা…।
Aparāpi tisso pucchā – attatthapucchā, paratthapucchā, ubhayatthapucchā…pe… aparāpi tisso pucchā – diṭṭhadhammikatthapucchā, samparāyikatthapucchā , paramatthapucchā… aparāpi tisso pucchā – anavajjatthapucchā, nikkilesatthapucchā, vodānatthapucchā… aparāpi tisso pucchā – atītapucchā, anāgatapucchā, paccuppannapucchā… aparāpi tisso pucchā – ajjhattapucchā, bahiddhāpucchā, ajjhattabahiddhāpucchā… aparāpi tisso pucchā – kusalapucchā, akusalapucchā, abyākatapucchā… aparāpi tisso pucchā – khandhapucchā, dhātupucchā āyatanapucchā… aparāpi tisso pucchā – satipaṭṭhānapucchā, sammappadhānapucchā, iddhipādapucchā… aparāpi tisso pucchā – indriyapucchā, balapucchā, bojjhaṅgapucchā… aparāpi tisso pucchā – maggapucchā, phalapucchā, nibbānapucchā….
পুচ্ছামি তন্তি পুচ্ছামি তং যাচামি তং অজ্ঝেসামি তং পসাদেমি তং ‘‘কথযস্সু মে’’তি পুচ্ছামি তং। ভগৰাতি গারৰাধিৰচনমেতং…পে॰… সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি – যদিদং ভগৰাতি। ব্রূহি মেতন্তি ব্রূহি আচিক্খাহি দেসেহি পঞ্ঞপেহি পট্ঠপেহি ৰিৰরাহি ৰিভজাহি উত্তানীকরোহি পকাসেহীতি – পুচ্ছামি তং ভগৰা ব্রূহি মেতং।
Pucchāmi tanti pucchāmi taṃ yācāmi taṃ ajjhesāmi taṃ pasādemi taṃ ‘‘kathayassu me’’ti pucchāmi taṃ. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti – yadidaṃ bhagavāti. Brūhi metanti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.
ইচ্চাযস্মা মেত্তগূতি ইচ্চাতি পদসন্ধি…পে॰… ইচ্চাযস্মা মেত্তগূ।
Iccāyasmā mettagūti iccāti padasandhi…pe… iccāyasmā mettagū.
মঞ্ঞামি তং ৰেদগূ ভাৰিতত্তন্তি। ৰেদগূতি তং মঞ্ঞামি, ভাৰিতত্তোতি তং মঞ্ঞামি, এৰং জানামি, এৰং আজানামি এৰং পটিজানামি এৰং পটিৰিজ্ঝামি। ৰেদগূ ভাৰিতত্তোতি কথঞ্চ ভগৰা ৰেদগূ? ৰেদা ৰুচ্চন্তি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং পঞ্ঞা পঞ্ঞিন্দ্রিযং পঞ্ঞাবলং…পে॰… ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো ৰীমংসা ৰিপস্সনা সম্মাদিট্ঠি। ভগৰা তেহি ৰেদেহি জাতিজরামরণস্স অন্তগতো অন্তপ্পত্তো কোটিগতো কোটিপ্পত্তো পরিযন্তগতো পরিযন্তপ্পত্তো ৰোসানগতো ৰোসানপ্পত্তো তাণগতো তাণপ্পত্তো লেণগতো লেণপ্পত্তো সরণগতো সরণপ্পত্তো অভযগতো অভযপ্পত্তো অচ্চুতগতো অচ্চুতপ্পত্তো অমতগতো অমতপ্পত্তো নিব্বানগতো নিব্বানপ্পত্তো। ৰেদানং ৰা অন্তগতোতি ৰেদগূ; ৰেদেহি ৰা অন্তগতোতি ৰেদগূ; সত্তন্নং ৰা ধম্মানং ৰিদিতত্তা ৰেদগূ; সক্কাযদিট্ঠি ৰিদিতা হোতি, ৰিচিকিচ্ছা ৰিদিতা হোতি, সীলব্বতপরামাসো ৰিদিতো হোতি, রাগো দোসো মোহো মানো ৰিদিতো হোতি, ৰিদিতাস্স হোন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা সংকিলেসিকা পোনোভৰিকা সদরা দুক্খৰিপাকা আযতিং জাতিজরামরণিযা।
Maññāmi taṃ vedagū bhāvitattanti. Vedagūti taṃ maññāmi, bhāvitattoti taṃ maññāmi, evaṃ jānāmi, evaṃ ājānāmi evaṃ paṭijānāmi evaṃ paṭivijjhāmi. Vedagū bhāvitattoti kathañca bhagavā vedagū? Vedā vuccanti catūsu maggesu ñāṇaṃ paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ…pe… dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi. Bhagavā tehi vedehi jātijarāmaraṇassa antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto. Vedānaṃ vā antagatoti vedagū; vedehi vā antagatoti vedagū; sattannaṃ vā dhammānaṃ viditattā vedagū; sakkāyadiṭṭhi viditā hoti, vicikicchā viditā hoti, sīlabbataparāmāso vidito hoti, rāgo doso moho māno vidito hoti, viditāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.
ৰেদানি ৰিচেয্য কেৰলানি, [সভিযাতি ভগৰা]
Vedāni viceyya kevalāni, [sabhiyāti bhagavā]
সব্বৰেদনাসু ৰীতরাগো।
Sabbavedanāsu vītarāgo;
সব্বং ৰেদমতিচ্চ ৰেদগূ সোতি॥
Sabbaṃ vedamaticca vedagū soti.
এৰং ভগৰা ৰেদগূ।
Evaṃ bhagavā vedagū.
কথং ভগৰা ভাৰিতত্তো? ভগৰা ভাৰিতকাযো ভাৰিতসীলো ভাৰিতচিত্তো ভাৰিতপঞ্ঞো ভাৰিতসতিপট্ঠানো ভাৰিতসম্মপ্পধানো ভাৰিতইদ্ধিপাদো ভাৰিতইন্দ্রিযো ভাৰিতবলো ভাৰিতবোজ্ঝঙ্গো ভাৰিতমগ্গো, পহীনকিলেসো পটিৰিদ্ধাকুপ্পো সচ্ছিকতনিরোধো। দুক্খং তস্স পরিঞ্ঞাতং, সমুদযো পহীনো, মগ্গো ভাৰিতো, নিরোধো সচ্ছিকতো, অভিঞ্ঞেয্যং অভিঞ্ঞাতং, পরিঞ্ঞেয্যং পরিঞ্ঞাতং, পহাতব্বং পহীনং, ভাৰেতব্বং ভাৰিতং, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতং, অপরিত্তো মহন্তো গম্ভীরো অপ্পমেয্যো দুপ্পরিযোগাল়্হো বহুরতনো সাগরূপমো 3 ছল়ঙ্গুপেক্খায সমন্নাগতো হোতি।
Kathaṃ bhagavā bhāvitatto? Bhagavā bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapañño bhāvitasatipaṭṭhāno bhāvitasammappadhāno bhāvitaiddhipādo bhāvitaindriyo bhāvitabalo bhāvitabojjhaṅgo bhāvitamaggo, pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho. Dukkhaṃ tassa pariññātaṃ, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato, abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ pahīnaṃ, bhāvetabbaṃ bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ, aparitto mahanto gambhīro appameyyo duppariyogāḷho bahuratano sāgarūpamo 4 chaḷaṅgupekkhāya samannāgato hoti.
চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নেৰ সুমনো হোতি ন দুম্মনো; উপেক্খকো ৰিহরতি সতো সম্পজানো। সোতেন সদ্দং সুত্ৰা, ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা, জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা, কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা, মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায নেৰ সুমনো হোতি ন দুম্মনো; উপেক্খকো ৰিহরতি সতো সম্পজানো।
Cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano; upekkhako viharati sato sampajāno. Sotena saddaṃ sutvā, ghānena gandhaṃ ghāyitvā, jivhāya rasaṃ sāyitvā, kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā, manasā dhammaṃ viññāya neva sumano hoti na dummano; upekkhako viharati sato sampajāno.
চক্খুনা রূপং দিস্ৰা মনাপং রূপং নাভিগিজ্ঝতি নাভিহংসতি 5 ন রাগং জনেতি। তস্স ঠিতোৰ কাযো হোতি, ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৰিমুত্তং। চক্খুনা খো পনেৰ রূপং দিস্ৰা অমনাপং ন মঙ্কু হোতি অপ্পতিট্ঠিতচিত্তো 6 অলীনমনসো 7 অব্যাপন্নচেতসো। তস্স ঠিতোৰ কাযো হোতি ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৰিমুত্তং। সোতেন সদ্দং সুত্ৰা…পে॰… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায মনাপং নাভিগিজ্ঝতি নাভিহংসতি ন রাগং জনেতি। তস্স ঠিতোৰ কাযো হোতি ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৰিমুত্তং। মনসাযেৰ খো পন ধম্মং ৰিঞ্ঞায অমনাপং ন মঙ্কু হোতি। অপ্পতিট্ঠিতচিত্তো অলীনমনসো অব্যাপন্নচেতসো তস্স ঠিতোৰ কাযো হোতি ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৰিমুত্তং।
Cakkhunā rūpaṃ disvā manāpaṃ rūpaṃ nābhigijjhati nābhihaṃsati 8 na rāgaṃ janeti. Tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Cakkhunā kho paneva rūpaṃ disvā amanāpaṃ na maṅku hoti appatiṭṭhitacitto 9 alīnamanaso 10 abyāpannacetaso. Tassa ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya manāpaṃ nābhigijjhati nābhihaṃsati na rāgaṃ janeti. Tassa ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Manasāyeva kho pana dhammaṃ viññāya amanāpaṃ na maṅku hoti. Appatiṭṭhitacitto alīnamanaso abyāpannacetaso tassa ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ.
চক্খুনা রূপং দিস্ৰা মনাপামনাপেসু রূপেসু ঠিতোৰ কাযো হোতি ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৰিমুত্তং। সোতেন সদ্দং সুত্ৰা…পে॰… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায মনাপামনাপেসু ধম্মেসু ঠিতোৰ কাযো হোতি ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৰিমুত্তং।
Cakkhunā rūpaṃ disvā manāpāmanāpesu rūpesu ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Sotena saddaṃ sutvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya manāpāmanāpesu dhammesu ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ.
চক্খুনা রূপং দিস্ৰা রজনীযে ন রজ্জতি, দুস্সনীযে 11 ন দুস্সতি, মোহনীযে ন মুয্হতি, কোপনীযে ন কুপ্পতি, মদনীযে ন মজ্জতি, কিলেসনীযে ন কিলিস্সতি। সোতেন সদ্দং সুত্ৰা…পে॰… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায রজনীযে ন রজ্জতি, দুস্সনীযে ন দুস্সতি, মোহনীযে ন মুয্হতি, কোপনীযে ন কুপ্পতি, মদনীযে ন মজ্জতি, কিলেসনীযে ন কিলিস্সতি।
Cakkhunā rūpaṃ disvā rajanīye na rajjati, dussanīye 12 na dussati, mohanīye na muyhati, kopanīye na kuppati, madanīye na majjati, kilesanīye na kilissati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya rajanīye na rajjati, dussanīye na dussati, mohanīye na muyhati, kopanīye na kuppati, madanīye na majjati, kilesanīye na kilissati.
দিট্ঠে দিট্ঠমত্তো, সুতে সুতমত্তো, মুতে মুতমত্তো, ৰিঞ্ঞাতে ৰিঞ্ঞাতমত্তো। দিট্ঠে ন লিম্পতি, সুতে ন লিম্পতি, মুতে ন লিম্পতি, ৰিঞ্ঞাতে ন লিম্পতি। দিট্ঠে অনূপযো 13 অনপাযো অনিস্সিতো অপ্পটিবদ্ধো ৰিপ্পমুত্তো ৰিসঞ্ঞুত্তো ৰিমরিযাদিকতেন চেতসা ৰিহরতি। সুতে…পে॰… মুতে … ৰিঞ্ঞাতে অনূপযো 14 অনপাযো অনিস্সিতো অপ্পটিবদ্ধো ৰিপ্পমুত্তো ৰিসঞ্ঞুত্তো ৰিমরিযাদিকতেন চেতসা ৰিহরতি।
Diṭṭhe diṭṭhamatto, sute sutamatto, mute mutamatto, viññāte viññātamatto. Diṭṭhe na limpati, sute na limpati, mute na limpati, viññāte na limpati. Diṭṭhe anūpayo 15 anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati. Sute…pe… mute … viññāte anūpayo 16 anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati.
সংৰিজ্জতি ভগৰতো চক্খু, পস্সতি ভগৰা চক্খুনা রূপং, ছন্দরাগো ভগৰতো নত্থি, সুৰিমুত্তচিত্তো ভগৰা। সংৰিজ্জতি ভগৰতো সোতং, সুণাতি ভগৰা সোতেন সদ্দং, ছন্দরাগো ভগৰতো নত্থি, সুৰিমুত্তচিত্তো ভগৰা। সংৰিজ্জতি ভগৰতো ঘানং, ঘাযতি ভগৰা ঘানেন গন্ধং, ছন্দরাগো ভগৰতো নত্থি, সুৰিমুত্তচিত্তো ভগৰা। সংৰিজ্জতি ভগৰতো জিৰ্হা, সাযতি ভগৰা জিৰ্হায রসং, ছন্দরাগো ভগৰতো নত্থি, সুৰিমুত্তচিত্তো ভগৰা। সংৰিজ্জতি ভগৰতো কাযো, ফুসতি ভগৰা কাযেন ফোট্ঠব্বং, ছন্দরাগো ভগৰতো নত্থি, সুৰিমুত্তচিত্তো ভগৰা। সংৰিজ্জতি ভগৰতো মনো, ৰিজানাতি ভগৰা মনসা ধম্মং, ছন্দরাগো ভগৰতো নত্থি, সুৰিমুত্তচিত্তো ভগৰা।
Saṃvijjati bhagavato cakkhu, passati bhagavā cakkhunā rūpaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati bhagavato sotaṃ, suṇāti bhagavā sotena saddaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati bhagavato ghānaṃ, ghāyati bhagavā ghānena gandhaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati bhagavato jivhā, sāyati bhagavā jivhāya rasaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati bhagavato kāyo, phusati bhagavā kāyena phoṭṭhabbaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati bhagavato mano, vijānāti bhagavā manasā dhammaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā.
চক্খু রূপারামং রূপরতং রূপসম্মুদিতং, তং ভগৰতো 17 দন্তং গুত্তং রক্খিতং সংৰুতং; তস্স চ সংৰরায ধম্মং দেসেতি। সোতং সদ্দারামং সদ্দরতং…পে॰… ঘানং গন্ধারামং গন্ধরতং… জিৰ্হা রসারামা রসরতা রসসম্মুদিতা, সা ভগৰতো দন্তা গুত্তা রক্খিতা সংৰুতা; তস্স চ সংৰরায ধম্মং দেসেতি। কাযো ফোট্ঠব্বারামো ফোট্ঠব্বরতো ফোট্ঠব্বসম্মুদিতো… মনো ধম্মারামো ধম্মরতো ধম্মসম্মুদিতো, সো ভগৰতো দন্তো গুত্তো রক্খিতো সংৰুতো; তস্স চ সংৰরায ধম্মং দেসেতি –
Cakkhu rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammuditaṃ, taṃ bhagavato 18 dantaṃ guttaṃ rakkhitaṃ saṃvutaṃ; tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti. Sotaṃ saddārāmaṃ saddarataṃ…pe… ghānaṃ gandhārāmaṃ gandharataṃ… jivhā rasārāmā rasaratā rasasammuditā, sā bhagavato dantā guttā rakkhitā saṃvutā; tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti. Kāyo phoṭṭhabbārāmo phoṭṭhabbarato phoṭṭhabbasammudito… mano dhammārāmo dhammarato dhammasammudito, so bhagavato danto gutto rakkhito saṃvuto; tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti –
‘‘দন্তং নযন্তি সমিতিং, দন্তং রাজাভিরূহতি।
‘‘Dantaṃ nayanti samitiṃ, dantaṃ rājābhirūhati;
দন্তো সেট্ঠো মনুস্সেসু, যোতিৰাক্যং তিতিক্খতি॥
Danto seṭṭho manussesu, yotivākyaṃ titikkhati.
‘‘ন হি এতেহি যানেহি, গচ্ছেয্য অগতং দিসং।
‘‘Na hi etehi yānehi, gaccheyya agataṃ disaṃ;
যথাত্তনা সুদন্তেন, দন্তো দন্তেন গচ্ছতি॥
Yathāttanā sudantena, danto dantena gacchati.
‘‘ৰিধাসু ন ৰিকম্পন্তি, ৰিপ্পমুত্তা পুনব্ভৰা।
‘‘Vidhāsu na vikampanti, vippamuttā punabbhavā;
দন্তভূমিং অনুপ্পত্তা, তে লোকে ৰিজিতাৰিনো॥
Dantabhūmiṃ anuppattā, te loke vijitāvino.
‘‘যস্সিন্দ্রিযানি ভাৰিতানি, অজ্ঝত্তঞ্চ বহিদ্ধা চ সব্বলোকে।
‘‘Yassindriyāni bhāvitāni, ajjhattañca bahiddhā ca sabbaloke;
নিব্বিজ্ঝ ইমং পরঞ্চ লোকং, কালং কঙ্খতি ভাৰিতো স দন্তো’’তি 23॥
Nibbijjha imaṃ parañca lokaṃ, kālaṃ kaṅkhati bhāvito sa danto’’ti 24.
এৰং ভগৰা ভাৰিতত্তোতি।
Evaṃ bhagavā bhāvitattoti.
মঞ্ঞামি তং ৰেদগূ ভাৰিতত্তং, কুতো নু দুক্খা সমুদাগতা ইমেতি। কুতো নূতি সংসযপুচ্ছা ৰিমতিপুচ্ছা দ্ৰেল়্হকপুচ্ছা অনেকংসপুচ্ছা – ‘‘এৰং নু খো, ন নু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’’তি – কুতো নু। দুক্খাতি জাতিদুক্খং, জরাদুক্খং, ব্যাধিদুক্খং, মরণদুক্খং, সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসদুক্খং, ব্যসনং দুক্খং, নেরযিকং দুক্খং, তিরচ্ছানযোনিকং দুক্খং, পেত্তিৰিসযিকং দুক্খং, মানুসিকং দুক্খং, গব্ভোক্কন্তিমূলকং দুক্খং, গব্ভট্ঠিতিমূলকং দুক্খং, গব্ভৰুট্ঠানমূলকং দুক্খং, জাতস্সূপনিবন্ধকং দুক্খং, জাতস্স পরাধেয্যকং দুক্খং, অত্তূপক্কমং দুক্খং, পরূপক্কমং দুক্খং, দুক্খদুক্খং, সঙ্খারদুক্খং, ৰিপরিণামদুক্খং , চক্খুরোগো সোতরোগো ঘানরোগো জিৰ্হারোগো কাযরোগো সীসরোগো কণ্ণরোগো মুখরোগো দন্তরোগো কাসো সাসো পিনাসো ডাহো জরো কুচ্ছিরোগো মুচ্ছা পক্খন্দিকা সূলা ৰিসূচিকা কুট্ঠং গণ্ডো কিলাসো সোসো অপমারো দদ্দু কণ্ডু কচ্ছু রখসা ৰিতচ্ছিকা লোহিতপিত্তং মধুমেহো অংসা পিল়কা ভগন্দলা পিত্তসমুট্ঠানা আবাধা সেম্হসমুট্ঠানা আবাধা ৰাতসমুট্ঠানা আবাধা সন্নিপাতিকা আবাধা উতুপরিণামজা আবাধা ৰিসমপরিহারজা আবাধা ওপক্কমিকা আবাধা কম্মৰিপাকজা আবাধা সীতং উণ্হং জিঘচ্ছা পিপাসা উচ্চারো পস্সাৰো ডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সং দুক্খং, মাতুমরণং দুক্খং , পিতুমরণং দুক্খং, ভাতুমরণং দুক্খং, ভগিনিমরণং দুক্খং, পুত্তমরণং দুক্খং, ধীতুমরণং দুক্খং, ঞাতিব্যসনং দুক্খং, রোগব্যসনং দুক্খং, ভোগব্যসনং দুক্খং, সীলব্যসনং দুক্খং, দিট্ঠিব্যসনং দুক্খং; যেসং ধম্মানং আদিতো সমুদাগমনং পঞ্ঞাযতি, অত্থঙ্গমতো নিরোধো পঞ্ঞাযতি, কম্মসন্নিস্সিতো ৰিপাকো, ৰিপাকসন্নিস্সিতং কম্মং, নামসন্নিস্সিতং রূপং, রূপসন্নিস্সিতং নামং, জাতিযা অনুগতং, জরায অনুসটং, ব্যাধিনা অভিভূতং, মরণেন অব্ভাহতং, দুক্খে পতিট্ঠিতং, অতাণং অলেণং অসরণং অসরণীভূতং – ইমে ৰুচ্চন্তি দুক্খা। ইমে দুক্খা কুতো সমুদাগতা কুতো জাতা কুতো সঞ্জাতা কুতো নিব্বত্তা কুতো অভিনিব্বত্তা কুতো পাতুভূতা কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৰাতি, ইমেসং দুক্খানং মূলং পুচ্ছতি হেতুং পুচ্ছতি নিদানং পুচ্ছতি সম্ভৰং পুচ্ছতি পভৰং পুচ্ছতি সমুট্ঠানং পুচ্ছতি আহারং পুচ্ছতি আরম্মণং পুচ্ছতি পচ্চযং পুচ্ছতি সমুদযং পুচ্ছতি পপুচ্ছতি যাচতি অজ্ঝেসতি পসাদেতীতি – কুতো নু দুক্খা সমুদাগতা ইমে।
Maññāmi taṃ vedagū bhāvitattaṃ, kuto nu dukkhā samudāgatā imeti. Kuto nūti saṃsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṃsapucchā – ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti – kuto nu. Dukkhāti jātidukkhaṃ, jarādukkhaṃ, byādhidukkhaṃ, maraṇadukkhaṃ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ, byasanaṃ dukkhaṃ, nerayikaṃ dukkhaṃ, tiracchānayonikaṃ dukkhaṃ, pettivisayikaṃ dukkhaṃ, mānusikaṃ dukkhaṃ, gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ, gabbhaṭṭhitimūlakaṃ dukkhaṃ, gabbhavuṭṭhānamūlakaṃ dukkhaṃ, jātassūpanibandhakaṃ dukkhaṃ, jātassa parādheyyakaṃ dukkhaṃ, attūpakkamaṃ dukkhaṃ, parūpakkamaṃ dukkhaṃ, dukkhadukkhaṃ, saṅkhāradukkhaṃ, vipariṇāmadukkhaṃ , cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍāho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṃ madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ dukkhaṃ, mātumaraṇaṃ dukkhaṃ , pitumaraṇaṃ dukkhaṃ, bhātumaraṇaṃ dukkhaṃ, bhaginimaraṇaṃ dukkhaṃ, puttamaraṇaṃ dukkhaṃ, dhītumaraṇaṃ dukkhaṃ, ñātibyasanaṃ dukkhaṃ, rogabyasanaṃ dukkhaṃ, bhogabyasanaṃ dukkhaṃ, sīlabyasanaṃ dukkhaṃ, diṭṭhibyasanaṃ dukkhaṃ; yesaṃ dhammānaṃ ādito samudāgamanaṃ paññāyati, atthaṅgamato nirodho paññāyati, kammasannissito vipāko, vipākasannissitaṃ kammaṃ, nāmasannissitaṃ rūpaṃ, rūpasannissitaṃ nāmaṃ, jātiyā anugataṃ, jarāya anusaṭaṃ, byādhinā abhibhūtaṃ, maraṇena abbhāhataṃ, dukkhe patiṭṭhitaṃ, atāṇaṃ aleṇaṃ asaraṇaṃ asaraṇībhūtaṃ – ime vuccanti dukkhā. Ime dukkhā kuto samudāgatā kuto jātā kuto sañjātā kuto nibbattā kuto abhinibbattā kuto pātubhūtā kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavāti, imesaṃ dukkhānaṃ mūlaṃ pucchati hetuṃ pucchati nidānaṃ pucchati sambhavaṃ pucchati pabhavaṃ pucchati samuṭṭhānaṃ pucchati āhāraṃ pucchati ārammaṇaṃ pucchati paccayaṃ pucchati samudayaṃ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti – kuto nu dukkhā samudāgatā ime.
যে কেচি লোকস্মিমনেকরূপাতি। যে কেচীতি সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অসেসং নিস্সেসং পরিযাদিযনৰচনমেতং – যে কেচীতি। লোকস্মিন্তি অপাযলোকে মনুস্সলোকে দেৰলোকে খন্ধলোকে ধাতুলোকে আযতনলোকে। অনেকরূপাতি অনেকৰিধা নানাপ্পকারা দুক্খাতি – যে কেচি লোকস্মিমনেকরূপা। তেনাহ সো ব্রাহ্মণো –
Ye keci lokasmimanekarūpāti. Ye kecīti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – ye kecīti. Lokasminti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Anekarūpāti anekavidhā nānāppakārā dukkhāti – ye keci lokasmimanekarūpā. Tenāha so brāhmaṇo –
‘‘পুচ্ছামি তং ভগৰা ব্রূহি মেতং, [ইচ্চাযস্মা মেত্তগূ]
‘‘Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ, [iccāyasmā mettagū]
মঞ্ঞামি তং ৰেদগূ ভাৰিতত্তং।
Maññāmi taṃ vedagū bhāvitattaṃ;
কুতো নু দুক্খা সমুদাগতা ইমে, যে কেচি লোকস্মিমনেকরূপা’’তি॥
Kuto nu dukkhā samudāgatā ime, ye keci lokasmimanekarūpā’’ti.
১৯.
19.
দুক্খস্স ৰে মং পভৰং অপুচ্ছসি, [মেত্তগূতি ভগৰা]
Dukkhassa ve maṃ pabhavaṃ apucchasi, [mettagūti bhagavā]
তং তে পৰক্খামি যথা পজানং।
Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ;
উপধিনিদানা পভৰন্তি দুক্খা, যে কেচি লোকস্মিমনেকরূপা॥
Upadhinidānā pabhavanti dukkhā, ye keci lokasmimanekarūpā.
দুক্খস্স ৰে মং পভৰং অপুচ্ছসীতি। দুক্খস্সাতি জাতিদুক্খস্স জরাদুক্খস্স ব্যাধিদুক্খস্স মরণদুক্খস্স সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসদুক্খস্স। পভৰং অপুচ্ছসীতি দুক্খস্স মূলং পুচ্ছসি হেতুং পুচ্ছসি নিদানং পুচ্ছসি সম্ভৰং পুচ্ছসি পভৰং পুচ্ছসি সমুট্ঠানং পুচ্ছসি আহারং পুচ্ছসি আরম্মণং পুচ্ছসি পচ্চযং পুচ্ছসি সমুদযং পুচ্ছসি যাচসি অজ্ঝেসসি পসাদেসীতি – দুক্খস্স ৰে মং পভৰং অপুচ্ছসি। মেত্তগূতি ভগৰা তং ব্রাহ্মণং নামেন আলপতি। ভগৰাতি গারৰাধিৰচনমেতং…পে॰… সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি, যদিদং ভগৰাতি – মেত্তগূতি ভগৰা।
Dukkhassa ve maṃ pabhavaṃ apucchasīti. Dukkhassāti jātidukkhassa jarādukkhassa byādhidukkhassa maraṇadukkhassa sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhassa. Pabhavaṃ apucchasīti dukkhassa mūlaṃ pucchasi hetuṃ pucchasi nidānaṃ pucchasi sambhavaṃ pucchasi pabhavaṃ pucchasi samuṭṭhānaṃ pucchasi āhāraṃ pucchasi ārammaṇaṃ pucchasi paccayaṃ pucchasi samudayaṃ pucchasi yācasi ajjhesasi pasādesīti – dukkhassa ve maṃ pabhavaṃ apucchasi. Mettagūti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – mettagūti bhagavā.
তং তে পৰক্খামি যথা পজানন্তি। তন্তি দুক্খস্স মূলং পৰক্খামি হেতুং পৰক্খামি নিদানং পৰক্খামি সম্ভৰং পৰক্খামি পভৰং পৰক্খামি সমুট্ঠানং পৰক্খামি আহারং পৰক্খামি আরম্মণং পৰক্খামি পচ্চযং পৰক্খামি সমুদযং পৰক্খামি আচিক্খিস্সামি দেসেস্সামি পঞ্ঞপেস্সামি পট্ঠপেস্সামি ৰিৰরিস্সামি ৰিভজিস্সামি উত্তানীকরিস্সামি পকাসেস্সামীতি – তং তে পৰক্খামি। যথা পজানন্তি যথা পজানন্তো আজানন্তো ৰিজানন্তো পটিৰিজানন্তো পটিৰিজ্ঝন্তো। ন ইতিহীতিহং ন ইতিকিরায ন পরম্পরায ন পিটকসম্পদায 25 ন তক্কহেতু ন নযহেতু ন আকারপরিৰিতক্কেন ন দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা সামং সযমভিঞ্ঞাতং অত্তপচ্চক্খধম্মং তং কথযিস্সামীতি – তং তে পৰক্খামি যথা পজানং।
Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānanti. Tanti dukkhassa mūlaṃ pavakkhāmi hetuṃ pavakkhāmi nidānaṃ pavakkhāmi sambhavaṃ pavakkhāmi pabhavaṃ pavakkhāmi samuṭṭhānaṃ pavakkhāmi āhāraṃ pavakkhāmi ārammaṇaṃ pavakkhāmi paccayaṃ pavakkhāmi samudayaṃ pavakkhāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsessāmīti – taṃ te pavakkhāmi. Yathā pajānanti yathā pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto. Na itihītihaṃ na itikirāya na paramparāya na piṭakasampadāya 26 na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṃ sayamabhiññātaṃ attapaccakkhadhammaṃ taṃ kathayissāmīti – taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ.
উপধিনিদানা পভৰন্তি দুক্খাতি। উপধীতি দস উপধী – তণ্হূপধি, দিট্ঠূপধি, কিলেসূপধি, কম্মূপধি, দুচ্চরিতূপধি, আহারূপধি, পটিঘূপধি, চতস্সো উপাদিন্নধাতুযো উপধী, ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি উপধী, ছ ৰিঞ্ঞাণকাযা উপধী, সব্বম্পি দুক্খং দুক্খমনট্ঠেন 27 উপধি। ইমে ৰুচ্চন্তি দস উপধী। দুক্খাতি জাতিদুক্খং জরাদুক্খং ব্যাধিদুক্খং মরণদুক্খং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসদুক্খং নেরযিকং দুক্খং…পে॰… দিট্ঠিব্যসনং দুক্খং। যেসং ধম্মানং আদিতো সমুদাগমনং পঞ্ঞাযতি, অত্থঙ্গমতো নিরোধো পঞ্ঞাযতি, কম্মসন্নিস্সিতো ৰিপাকো, ৰিপাকসন্নিস্সিতং কম্মং, নামসন্নিস্সিতং রূপং, রূপসন্নিস্সিতং নামং, জাতিযা অনুগতং, জরায অনুসটং, ব্যাধিনা অভিভূতং, মরণেন অব্ভাহতং, দুক্খে পতিট্ঠিতং, অতাণং অলেণং অসরণং অসরণীভূতং – ইমে ৰুচ্চন্তি দুক্খা। ইমে দুক্খা উপধিনিদানা উপধিহেতুকা উপধিপচ্চযা উপধিকারণা হোন্তি পভৰন্তি সম্ভৰন্তি জাযন্তি সঞ্জাযন্তি নিব্বত্তন্তি পাতুভৰন্তীতি – উপধিনিদানা পভৰন্তি দুক্খা।
Upadhinidānā pabhavanti dukkhāti. Upadhīti dasa upadhī – taṇhūpadhi, diṭṭhūpadhi, kilesūpadhi, kammūpadhi, duccaritūpadhi, āhārūpadhi, paṭighūpadhi, catasso upādinnadhātuyo upadhī, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī, cha viññāṇakāyā upadhī, sabbampi dukkhaṃ dukkhamanaṭṭhena 28 upadhi. Ime vuccanti dasa upadhī. Dukkhāti jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ byādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ nerayikaṃ dukkhaṃ…pe… diṭṭhibyasanaṃ dukkhaṃ. Yesaṃ dhammānaṃ ādito samudāgamanaṃ paññāyati, atthaṅgamato nirodho paññāyati, kammasannissito vipāko, vipākasannissitaṃ kammaṃ, nāmasannissitaṃ rūpaṃ, rūpasannissitaṃ nāmaṃ, jātiyā anugataṃ, jarāya anusaṭaṃ, byādhinā abhibhūtaṃ, maraṇena abbhāhataṃ, dukkhe patiṭṭhitaṃ, atāṇaṃ aleṇaṃ asaraṇaṃ asaraṇībhūtaṃ – ime vuccanti dukkhā. Ime dukkhā upadhinidānā upadhihetukā upadhipaccayā upadhikāraṇā honti pabhavanti sambhavanti jāyanti sañjāyanti nibbattanti pātubhavantīti – upadhinidānā pabhavanti dukkhā.
যে কেচি লোকস্মিমনেকরূপাতি। যে কেচীতি সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অসেসং নিস্সেসং পরিযাদিযনৰচনমেতং – যে কেচীতি। লোকস্মিন্তি অপাযলোকে মনুস্সলোকে দেৰলোকে খন্ধলোকে ধাতুলোকে আযতনলোকে। অনেকরূপাতি অনেকৰিধা নানপ্পকারা দুক্খাতি – যে কেচি লোকস্মিমনেকরূপা। তেনাহ ভগৰা –
Ye keci lokasmimanekarūpāti. Ye kecīti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – ye kecīti. Lokasminti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Anekarūpāti anekavidhā nānappakārā dukkhāti – ye keci lokasmimanekarūpā. Tenāha bhagavā –
‘‘দুক্খস্স ৰে মং পভৰং অপুচ্ছসি, [মেত্তগূতি ভগৰা]
‘‘Dukkhassa ve maṃ pabhavaṃ apucchasi, [mettagūti bhagavā]
তং তে পৰক্খামি যথা পজানং।
Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ;
উপধিনিদানা পভৰন্তি দুক্খা, যে কেচি লোকস্মিমনেকরূপা’’তি॥
Upadhinidānā pabhavanti dukkhā, ye keci lokasmimanekarūpā’’ti.
২০.
20.
যো ৰে অৰিদ্ৰা উপধিং করোতি, পুনপ্পুনং দুক্খমুপেতি মন্দো।
Yo ve avidvā upadhiṃ karoti, punappunaṃ dukkhamupeti mando;
তস্মা পজানং উপধিং ন কযিরা, দুক্খস্স জাতিপ্পভৰানুপস্সী॥
Tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā, dukkhassa jātippabhavānupassī.
যো ৰে অৰিদ্ৰা উপধিং করোতীতি। যোতি যো যাদিসো যথাযুত্তো যথাৰিহিতো যথাপকারো যংঠানপ্পত্তো যংধম্মসমন্নাগতো খত্তিযো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ৰেস্সো ৰা সুদ্দো ৰা গহট্ঠো ৰা পব্বজিতো ৰা দেৰো ৰা মনুস্সো ৰা। অৰিদ্ৰাতি অৰিজ্জাগতো অঞ্ঞাণী অৰিভাৰী দুপ্পঞ্ঞো। উপধিং করোতীতি তণ্হূপধিং করোতি, দিট্ঠূপধিং করোতি, কিলেসূপধিং করোতি, কম্মূপধিং করোতি, দুচ্চরিতূপধিং করোতি, আহারূপধিং করোতি, পটিঘূপধিং করোতি, চতস্সো উপাদিন্নধাতুযো উপধী করোতি, ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি উপধী করোতি, ছ ৰিঞ্ঞাণকাযে উপধী করোতি জনেতি সঞ্জনেতি নিব্বত্তেতি অভিনিব্বত্তেতীতি – অৰিদ্ৰা উপধিং করোতি।
Yove avidvā upadhiṃ karotīti. Yoti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṃṭhānappatto yaṃdhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā. Avidvāti avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppañño. Upadhiṃ karotīti taṇhūpadhiṃ karoti, diṭṭhūpadhiṃ karoti, kilesūpadhiṃ karoti, kammūpadhiṃ karoti, duccaritūpadhiṃ karoti, āhārūpadhiṃ karoti, paṭighūpadhiṃ karoti, catasso upādinnadhātuyo upadhī karoti, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī karoti, cha viññāṇakāye upadhī karoti janeti sañjaneti nibbatteti abhinibbattetīti – avidvā upadhiṃ karoti.
পুনপ্পুনং দুক্খমুপেতি মন্দোতি পুনপ্পুনং জাতিদুক্খং জরাদুক্খং ব্যাধিদুক্খং মরণদুক্খং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসদুক্খং এতি সমুপেতি উপগচ্ছতি গণ্হাতি পরামসতি অভিনিৰিসতীতি – পুনপ্পুনং দুক্খমুপেতি। মন্দোতি মন্দো মোমুহো অৰিদ্ৰা অৰিজ্জাগতো অঞ্ঞাণী অৰিভাৰী দুপ্পঞ্ঞোতি – পুনপ্পুনং দুক্খমুপেতি মন্দো।
Punappunaṃ dukkhamupeti mandoti punappunaṃ jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ byādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ eti samupeti upagacchati gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti – punappunaṃ dukkhamupeti. Mandoti mando momuho avidvā avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppaññoti – punappunaṃ dukkhamupeti mando.
তস্মা পজানং উপধিং ন কযিরাতি। তস্মাতি তংকারণা তংহেতু তপ্পচ্চযা তংনিদানা এতং আদীনৰং সম্পস্সমানো উপধীসূতি তস্মা। পজানন্তি পজানন্তো আজানন্তো ৰিজানন্তো পটিৰিজানন্তো পটিৰিজ্ঝন্তো, ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তি পজানন্তো আজানন্তো ৰিজানন্তো পটিৰিজানন্তো পটিৰিজ্ঝন্তো , ‘‘সব্বে সঙ্খারা দুক্খা’’তি…পে॰… ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি…পে॰… ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি পজানন্তো আজানন্তো ৰিজানন্তো পটিৰিজানন্তো পটিৰিজ্ঝন্তো। উপধিং ন কযিরাতি তণ্হূপধিং ন করেয্য, দিট্ঠূপধিং ন করেয্য, কিলেসূপধিং ন করেয্য, দুচ্চরিতূপধিং ন করেয্য, আহারূপধিং ন করেয্য, পটিঘূপধিং ন করেয্য, চতস্সো উপাদিন্নধাতুযো উপধী ন করেয্য, ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি উপধী ন করেয্য, ছ ৰিঞ্ঞাণকাযে উপধী ন করেয্য, ন জনেয্য ন সঞ্জনেয্য ন নিব্বত্তেয্য নাভিনিব্বত্তেয্যাতি – তস্মা পজানং উপধিং ন কযিরা।
Tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirāti. Tasmāti taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā etaṃ ādīnavaṃ sampassamāno upadhīsūti tasmā. Pajānanti pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto, ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto , ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto. Upadhiṃ na kayirāti taṇhūpadhiṃ na kareyya, diṭṭhūpadhiṃ na kareyya, kilesūpadhiṃ na kareyya, duccaritūpadhiṃ na kareyya, āhārūpadhiṃ na kareyya, paṭighūpadhiṃ na kareyya, catasso upādinnadhātuyo upadhī na kareyya, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī na kareyya, cha viññāṇakāye upadhī na kareyya, na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyyāti – tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā.
দুক্খস্সাতি জাতিদুক্খস্স জরাদুক্খস্স ব্যাধিদুক্খস্স মরণদুক্খস্স সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসদুক্খস্স। পভৰানুপস্সীতি দুক্খস্স মূলানুপস্সী হেতানুপস্সী নিদানানুপস্সী সম্ভৰানুপস্সী পভৰানুপস্সী সমুট্ঠানানুপস্সী আহারানুপস্সী আরম্মণানুপস্সী পচ্চযানুপস্সী সমুদযানুপস্সী। অনুপস্সনা ৰুচ্চতি ঞাণং। যা পঞ্ঞা পজাননা…পে॰… অমোহো ধম্মৰিচযো সম্মাদিট্ঠি। ইমায অনুপস্সনায পঞ্ঞায উপেতো হোতি সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সমুপপন্নো সমন্নাগতো। সো ৰুচ্চতি অনুপস্সীতি – দুক্খস্স জাতিপ্পভৰানুপস্সী। তেনাহ ভগৰা –
Dukkhassāti jātidukkhassa jarādukkhassa byādhidukkhassa maraṇadukkhassa sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhassa. Pabhavānupassīti dukkhassa mūlānupassī hetānupassī nidānānupassī sambhavānupassī pabhavānupassī samuṭṭhānānupassī āhārānupassī ārammaṇānupassī paccayānupassī samudayānupassī. Anupassanā vuccati ñāṇaṃ. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Imāya anupassanāya paññāya upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato. So vuccati anupassīti – dukkhassa jātippabhavānupassī. Tenāha bhagavā –
‘‘যো ৰে অৰিদ্ৰা উপধিং করোতি, পুনপ্পুনং দুক্খমুপেতি মন্দো।
‘‘Yo ve avidvā upadhiṃ karoti, punappunaṃ dukkhamupeti mando;
তস্মা পজানং উপধিং ন কযিরা, দুক্খস্স জাতিপ্পভৰানুপস্সী’’তি॥
Tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā, dukkhassa jātippabhavānupassī’’ti.
২১.
21.
যং তং অপুচ্ছিম্হ অকিত্তযী নো, অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম তদিঙ্ঘ ব্রূহি।
Yaṃ taṃ apucchimha akittayī no, aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi;
কথং নু ধীরা ৰিতরন্তি ওঘং, জাতিং জরং সোকপরিদ্দৰঞ্চ।
Kathaṃ nu dhīrā vitaranti oghaṃ, jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca;
তং মে মুনী সাধু ৰিযাকরোহি, তথা হি তে ৰিদিতো এস ধম্মো॥
Taṃ me munī sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo.
অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম তদিঙ্ঘ ব্রূহীতি অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম, অঞ্ঞং তং যাচাম, অঞ্ঞং তং অজ্ঝেসাম, অঞ্ঞং তং পসাদেম, উত্তরি তং পুচ্ছাম। তদিঙ্ঘ ব্রূহীতি ইঙ্ঘ ব্রূহি আচিক্খাহি দেসেহি পঞ্ঞপেহি পট্ঠপেহি ৰিৰরাহি ৰিভজাহি উত্তানীকরোহি পকাসেহীতি – অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম তদিঙ্ঘ ব্রূহি।
Aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhīti aññaṃ taṃ pucchāma, aññaṃ taṃ yācāma, aññaṃ taṃ ajjhesāma, aññaṃ taṃ pasādema, uttari taṃ pucchāma. Tadiṅgha brūhīti iṅgha brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi.
কথং নু ধীরা ৰিতরন্তি ওঘং, জাতিং জরং সোকপরিদ্দৰঞ্চাতি। কথং নূতি সংসযপুচ্ছা ৰিমতিপুচ্ছা দ্ৰেল়্হকপুচ্ছা অনেকংসপুচ্ছা – ‘‘এৰং নু খো, ননু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’’তি – কথং নু। ধীরাতি ধীরা পণ্ডিতা পঞ্ঞৰন্তো বুদ্ধিমন্তো ঞাণিনো ৰিভাৰিনো মেধাৰিনো । ওঘন্তি কামোঘং ভৰোঘং দিট্ঠোঘং অৰিজ্জোঘং। জাতীতি যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে জাতি সঞ্জাতি ওক্কন্তি নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি খন্ধানং পাতুভাৰো আযতনানং পটিলাভো। জরাতি যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে জরা জীরণতা খণ্ডিচ্চং পালিচ্চং ৰলিত্তচতা আযুনো সংহানি ইন্দ্রিযানং পরিপাকো। সোকোতি ঞাতিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স ভোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স রোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স সীলব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স দিট্ঠিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ব্যসনেন ৰা সমন্নাগতস্স অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন দুক্খধম্মেন ৰা ফুট্ঠস্স সোকো সোচনা সোচিতত্তং অন্তোসোকো অন্তোপরিসোকো অন্তোডাহো অন্তোপরিডাহো চেতসো পরিজ্ঝাযনা দোমনস্সং সোকসল্লং। পরিদেৰোতি ঞাতিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স ভোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স রোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স সীলব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স দিট্ঠিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ব্যসনেন ৰা সমন্নাগতস্স অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন দুক্খধম্মেন ৰা ফুট্ঠস্স আদেৰো পরিদেৰো আদেৰনা পরিদেৰনা আদেৰিতত্তং পরিদেৰিতত্তং ৰাচা পলাপো 33 ৰিপ্পলাপো লালপ্পো লালপ্পনা লালপ্পিতত্তং 34।
Kathaṃ nu dhīrā vitaranti oghaṃ, jātiṃ jaraṃ sokapariddavañcāti. Kathaṃ nūti saṃsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṃsapucchā – ‘‘evaṃ nu kho, nanu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti – kathaṃ nu. Dhīrāti dhīrā paṇḍitā paññavanto buddhimanto ñāṇino vibhāvino medhāvino . Oghanti kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ. Jātīti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti nibbatti abhinibbatti khandhānaṃ pātubhāvo āyatanānaṃ paṭilābho. Jarāti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripāko. Sokoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena byasanena vā samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena vā phuṭṭhassa soko socanā socitattaṃ antosoko antoparisoko antoḍāho antopariḍāho cetaso parijjhāyanā domanassaṃ sokasallaṃ. Paridevoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena byasanena vā samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena vā phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṃ paridevitattaṃ vācā palāpo 35 vippalāpo lālappo lālappanā lālappitattaṃ 36.
কথং নু ধীরা ৰিতরন্তি ওঘং, জাতিং জরং সোকপরিদ্দৰঞ্চাতি ধীরা কথং ওঘঞ্চ জাতিঞ্চ জরঞ্চ সোকঞ্চ পরিদেৰঞ্চ তরন্তি উত্তরন্তি পতরন্তি সমতিক্কমন্তি ৰীতিৰত্তন্তীতি – কথং নু ধীরা ৰিতরন্তি ওঘং, জাতিং জরং সোকপরিদ্দৰঞ্চ।
Kathaṃ nu dhīrā vitaranti oghaṃ, jātiṃ jaraṃ sokapariddavañcāti dhīrā kathaṃ oghañca jātiñca jarañca sokañca paridevañca taranti uttaranti pataranti samatikkamanti vītivattantīti – kathaṃ nu dhīrā vitaranti oghaṃ, jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca.
তং মে মুনী সাধু ৰিযাকরোহীতি। তন্তি যং পুচ্ছামি যং যাচামি যং অজ্ঝেসামি যং পসাদেমি। মুনীতি মোনং ৰুচ্চতি ঞাণং । যা পঞ্ঞা পজাননা…পে॰… অমোহো ধম্মৰিচযো সম্মাদিট্ঠি। ভগৰা তেন ঞাণেন সমন্নাগতো মুনি মোনপ্পত্তো। তীণি মোনেয্যানি – কাযমোনেয্যং ৰচীমোনেয্যং মনোমোনেয্যং।
Taṃ me munī sādhu viyākarohīti. Tanti yaṃ pucchāmi yaṃ yācāmi yaṃ ajjhesāmi yaṃ pasādemi. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ . Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Bhagavā tena ñāṇena samannāgato muni monappatto. Tīṇi moneyyāni – kāyamoneyyaṃ vacīmoneyyaṃ manomoneyyaṃ.
কতমং কাযমোনেয্যং? তিৰিধানং কাযদুচ্চরিতানং পহানং কাযমোনেয্যং। তিৰিধং কাযসুচরিতং কাযমোনেয্যং। কাযারম্মণে ঞাণং কাযমোনেয্যং। কাযপরিঞ্ঞা কাযমোনেয্যং। পরিঞ্ঞাসহগতো মগ্গো কাযমোনেয্যং। কাযে ছন্দরাগস্স পহানং কাযমোনেয্যং। কাযসঙ্খারনিরোধো চতুত্থজ্ঝানসমাপত্তি কাযমোনেয্যং। ইদং কাযমোনেয্যং।
Katamaṃ kāyamoneyyaṃ? Tividhānaṃ kāyaduccaritānaṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Tividhaṃ kāyasucaritaṃ kāyamoneyyaṃ. Kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ. Kāyapariññā kāyamoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ. Kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Kāyasaṅkhāranirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Idaṃ kāyamoneyyaṃ.
কতমং ৰচীমোনেয্যং? চতুব্বিধানং ৰচীদুচ্চরিতানং পহানং ৰচীমোনেয্যং। চতুব্বিধং ৰচীসুচরিতং ৰচীমোনেয্যং। ৰাচারম্মণে ঞাণং ৰচীমোনেয্যং। ৰাচাপরিঞ্ঞা ৰচীমোনেয্যং। পরিঞ্ঞাসহগতো মগ্গো ৰচীমোনেয্যং। ৰাচায ছন্দরাগস্স পহানং ৰচীমোনেয্যং। ৰচীসঙ্খারনিরোধো দুতিযজ্ঝানসমাপত্তি ৰচীমোনেয্যং। ইদং ৰচীমোনেয্যং।
Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhānaṃ vacīduccaritānaṃ pahānaṃ vacīmoneyyaṃ. Catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ. Vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ. Vācāpariññā vacīmoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ. Vācāya chandarāgassa pahānaṃ vacīmoneyyaṃ. Vacīsaṅkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Idaṃ vacīmoneyyaṃ.
কতমং মনোমোনেয্যং? তিৰিধানং মনোদুচ্চরিতানং পহানং মনোমোনেয্যং। তিৰিধং মনোসুচরিতং মনোমোনেয্যং। চিত্তারম্মণে ঞাণং মনোমোনেয্যং। চিত্তপরিঞ্ঞা মনোমোনেয্যং। পরিঞ্ঞাসহগতো মগ্গো মনোমোনেয্যং। চিত্তে ছন্দরাগস্স পহানং মনোমোনেয্যং। চিত্তসঙ্খারনিরোধো সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধসমাপত্তি মনোমোনেয্যং। ইদং মনোমোনেয্যং ।
Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhānaṃ manoduccaritānaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ. Tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ. Cittārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ. Cittapariññā manomoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ. Citte chandarāgassa pahānaṃ manomoneyyaṃ. Cittasaṅkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṃ. Idaṃ manomoneyyaṃ .
মুনিং মোনেয্যসম্পন্নং, আহু সব্বপ্পহাযিনং॥
Muniṃ moneyyasampannaṃ, āhu sabbappahāyinaṃ.
কাযমুনিং ৰচীমুনিং, মনোমুনিমনাসৰং।
Kāyamuniṃ vacīmuniṃ, manomunimanāsavaṃ;
মুনিং মোনেয্যসম্পন্নং, আহু নিন্হাতপাপকন্তি॥
Muniṃ moneyyasampannaṃ, āhu ninhātapāpakanti.
ইমেহি তীহি মোনেয্যেহি ধম্মেহি সমন্নাগতা। ছ মুনিনো 39 – অগারমুনিনো, অনগারমুনিনো, সেখমুনিনো 40, অসেখমুনিনো, পচ্চেকমুনিনো মুনিমুনিনোতি। কতমে অগারমুনিনো? যে তে অগারিকা দিট্ঠপদা ৰিঞ্ঞাতসাসনা – ইমে অগারমুনিনো। কতমে অনগারমুনিনো? যে তে পব্বজিতা দিট্ঠপদা ৰিঞ্ঞাতসাসনা – ইমে অনগারমুনিনো। সত্ত সেখা সেখমুনিনো। অরহন্তো অসেখমুনিনো। পচ্চেকসম্বুদ্ধা পচ্চেকমুনিনো। তথাগতা অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা মুনিমুনিনো।
Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgatā. Cha munino 41 – agāramunino, anagāramunino, sekhamunino 42, asekhamunino, paccekamunino munimuninoti. Katame agāramunino? Ye te agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā – ime agāramunino. Katame anagāramunino? Ye te pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā – ime anagāramunino. Satta sekhā sekhamunino. Arahanto asekhamunino. Paccekasambuddhā paccekamunino. Tathāgatā arahanto sammāsambuddhā munimunino.
যো চ তুলংৰ পগ্গয্হ, ৰরমাদায পণ্ডিতো॥
Yo ca tulaṃva paggayha, varamādāya paṇḍito.
পাপানি পরিৰজ্জেতি, স মুনী তেন সো মুনি।
Pāpāni parivajjeti, sa munī tena so muni;
যো মুনাতি উভো লোকে, মুনি তেন পৰুচ্চতি॥
Yo munāti ubho loke, muni tena pavuccati.
অসতঞ্চ সতঞ্চ ঞত্ৰা ধম্মং, অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা চ সব্বলোকে।
Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ, ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke;
সাধু ৰিযাকরোহীতি তং সাধু আচিক্খাহি দেসেহি পঞ্ঞপেহি পট্ঠপেহি ৰিৰরাহি ৰিভজাহি উত্তানীকরোহি পকাসেহীতি – তং মে মুনী সাধু ৰিযাকরোহি। তথা হি তে ৰিদিতো এস ধম্মোতি তথা হি তে ৰিদিতো তুলিতো তীরিতো ৰিভূতো ৰিভাৰিতো এস ধম্মোতি – তথা হি তে ৰিদিতো এস ধম্মো। তেনাহ সো ব্রাহ্মণো –
Sādhu viyākarohīti taṃ sādhu ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – taṃ me munī sādhu viyākarohi. Tathā hi te vidito esadhammoti tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa dhammoti – tathā hi te vidito esa dhammo. Tenāha so brāhmaṇo –
‘‘যং তং অপুচ্ছিম্হ অকিত্তযী নো, অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম তদিঙ্ঘ ব্রূহি।
‘‘Yaṃ taṃ apucchimha akittayī no, aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi;
কথং নু ধীরা ৰিতরন্তি ওঘং, জাতিং জরং সোকপরিদ্দৰঞ্চ।
Kathaṃ nu dhīrā vitaranti oghaṃ, jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca;
তং মে মুনী সাধু ৰিযাকরোহি, তথা হি তে ৰিদিতো এস ধম্মো’’তি॥
Taṃ me munī sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo’’ti.
২২.
22.
কিত্তযিস্সামি তে ধম্মং, [মেত্তগূতি ভগৰা]
Kittayissāmite dhammaṃ, [mettagūti bhagavā]
দিট্ঠে ধম্মে অনীতিহং।
Diṭṭhe dhamme anītihaṃ;
যং ৰিদিত্ৰা সতো চরং, তরে লোকে ৰিসত্তিকং॥
Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ.
কিত্তযিস্সামি তে ধম্মন্তি। ধম্মন্তি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং, চত্তারো সতিপট্ঠানে, চত্তারো সম্মপ্পধানে, চত্তারো ইদ্ধিপাদে , পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে, অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, নিব্বানঞ্চ, নিব্বানগামিনিঞ্চ পটিপদং কিত্তযিস্সামি আচিক্খিস্সামি দেসেস্সামি পঞ্ঞপেস্সামি পট্ঠপেস্সামি ৰিৰরিস্সামি ৰিভজিস্সামি উত্তানীকরিস্সামি পকাসিস্সামীতি – কিত্তযিস্সামি তে ধম্মং। মেত্তগূতি ভগৰা তং ব্রাহ্মণং নামেন আলপতি।
Kittayissāmi te dhammanti. Dhammanti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ, cattāro satipaṭṭhāne, cattāro sammappadhāne, cattāro iddhipāde , pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅge, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, nibbānañca, nibbānagāminiñca paṭipadaṃ kittayissāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsissāmīti – kittayissāmi te dhammaṃ. Mettagūti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati.
দিট্ঠে ধম্মে অনীতিহন্তি। দিট্ঠে ধম্মেতি দিট্ঠে ধম্মে ঞাতে ধম্মে তুলিতে ধম্মে তীরিতে ধম্মে ৰিভূতে ধম্মে ৰিভাৰিতে ধম্মে সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চাতি…পে॰… যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিরোধধম্মন্তি দিট্ঠে ধম্মে ঞাতে ধম্মে তুলিতে ধম্মে তীরিতে ধম্মে ৰিভূতে ধম্মে ৰিভাৰিতে ধম্মেতি – এৰম্পি দিট্ঠে ধম্মে কথযিস্সামি। অথ ৰা, দুক্খে দিট্ঠে দুক্খং কথযিস্সামি, সমুদযে দিট্ঠে সমুদযং কথযিস্সামি, মগ্গে দিট্ঠে মগ্গং কথযিস্সামি, নিরোধে দিট্ঠে নিরোধং কথযিস্সামীতি – এৰম্পি দিট্ঠে ধম্মে কথযিস্সামি। অথ ৰা, দিট্ঠে ধম্মে সন্দিট্ঠিকং অকালিকং এহিপস্সিকং ওপনেয্যিকং পচ্চত্তং ৰেদিতব্বং ৰিঞ্ঞূহীতি – এৰম্পি দিট্ঠে ধম্মে কথযিস্সামীতি দিট্ঠে ধম্মে। অনীতিহন্তি ন ইতিহীতিহং ন ইতিকিরায ন পরম্পরায ন পিটকসম্পদায ন তক্কহেতু ন নযহেতু ন আকারপরিৰিতক্কেন ন দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, সামং সযমভিঞ্ঞাতং অত্তপচ্চক্খধম্মং, তং কথযিস্সামীতি – দিট্ঠে ধম্মে অনীতিহং।
Diṭṭhe dhamme anītihanti. Diṭṭhe dhammeti diṭṭhe dhamme ñāte dhamme tulite dhamme tīrite dhamme vibhūte dhamme vibhāvite dhamme sabbe saṅkhārā aniccāti…pe… yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti diṭṭhe dhamme ñāte dhamme tulite dhamme tīrite dhamme vibhūte dhamme vibhāvite dhammeti – evampi diṭṭhe dhamme kathayissāmi. Atha vā, dukkhe diṭṭhe dukkhaṃ kathayissāmi, samudaye diṭṭhe samudayaṃ kathayissāmi, magge diṭṭhe maggaṃ kathayissāmi, nirodhe diṭṭhe nirodhaṃ kathayissāmīti – evampi diṭṭhe dhamme kathayissāmi. Atha vā, diṭṭhe dhamme sandiṭṭhikaṃ akālikaṃ ehipassikaṃ opaneyyikaṃ paccattaṃ veditabbaṃ viññūhīti – evampi diṭṭhe dhamme kathayissāmīti diṭṭhe dhamme. Anītihanti na itihītihaṃ na itikirāya na paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakkhantiyā, sāmaṃ sayamabhiññātaṃ attapaccakkhadhammaṃ, taṃ kathayissāmīti – diṭṭhe dhamme anītihaṃ.
যং ৰিদিত্ৰা সতো চরন্তি যং ৰিদিতং কত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা, ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তি ৰিদিতং কত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা, ‘‘সব্বে সঙ্খারা দুক্খা’’তি… ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি…পে॰… ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি ৰিদিতং কত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা। সতোতি চতূহি কারণেহি সতো – কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৰেন্তো সতো…পে॰… সো ৰুচ্চতি সতো। চরন্তি চরন্তো ৰিহরন্তো ইরিযন্তো ৰত্তেন্তো পালেন্তো যপেন্তো যাপেন্তোতি – যং ৰিদিত্ৰা সতো চরং।
Yaṃviditvā sato caranti yaṃ viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Satoti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato…pe… so vuccati sato. Caranti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpentoti – yaṃ viditvā sato caraṃ.
তরে লোকে ৰিসত্তিকন্তি ৰিসত্তিকা ৰুচ্চতি তণ্হা। যো রাগো সারাগো…পে॰… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং। ৰিসত্তিকাতি কেনট্ঠেন ৰিসত্তিকা? ৰিসতাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসালাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসটাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসমাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসক্কতীতি ৰিসত্তিকা, ৰিসংহরতীতি ৰিসত্তিকা, ৰিসংৰাদিকাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসমূলাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসফলাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসপরিভোগাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসালা ৰা পন সা তণ্হা রূপে সদ্দে গন্ধে রসে ফোট্ঠব্বে কুলে গণে আৰাসে লাভে যসে পসংসায সুখে চীৰরে পিণ্ডপাতে সেনাসনে গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারে কামধাতুযা রূপধাতুযা অরূপধাতুযা কামভৰে রূপভৰে অরূপভৰে সঞ্ঞাভৰে অসঞ্ঞাভৰে নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৰে একৰোকারভৰে চতুৰোকারভৰে পঞ্চৰোকারভৰে অতীতে অনাগতে পচ্চুপ্পন্নে দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু ৰিসটা ৰিত্থতাতি ৰিসত্তিকা। লোকেতি অপাযলোকে মনুস্সলোকে দেৰলোকে খন্ধলোকে ধাতুলোকে আযতনলোকে। তরে লোকে ৰিসত্তিকন্তি লোকে ৰেসা ৰিসত্তিকা 49, লোকে ৰেতং ৰিসত্তিকং সতো তরেয্য উত্তরেয্য পতরেয্য সমতিক্কমেয্য ৰীতিৰত্তেয্যাতি – তরে লোকে ৰিসত্তিকং। তেনাহ ভগৰা –
Tare loke visattikanti visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Visattikāti kenaṭṭhena visattikā? Visatāti visattikā, visālāti visattikā, visaṭāti visattikā, visamāti visattikā, visakkatīti visattikā, visaṃharatīti visattikā, visaṃvādikāti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā, visaparibhogāti visattikā, visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe kule gaṇe āvāse lābhe yase pasaṃsāya sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre kāmadhātuyā rūpadhātuyā arūpadhātuyā kāmabhave rūpabhave arūpabhave saññābhave asaññābhave nevasaññānāsaññābhave ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave atīte anāgate paccuppanne diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visaṭā vitthatāti visattikā. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Tare loke visattikanti loke vesā visattikā 50, loke vetaṃ visattikaṃ sato tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti – tare loke visattikaṃ. Tenāha bhagavā –
‘‘কিত্তযিস্সামি তে ধম্মং, [মেত্তগূতি ভগৰা]
‘‘Kittayissāmi te dhammaṃ, [mettagūti bhagavā]
দিট্ঠে ধম্মে অনীতিহং।
Diṭṭhe dhamme anītihaṃ;
যং ৰিদিত্ৰা সতো চরং, তরে লোকে ৰিসত্তিক’’ন্তি॥
Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattika’’nti.
২৩.
23.
তঞ্চাহং অভিনন্দামি, মহেসি ধম্মমুত্তমং।
Tañcāhaṃ abhinandāmi, mahesi dhammamuttamaṃ;
যং ৰিদিত্ৰা সতো চরং, তরে লোকে ৰিসত্তিকং॥
Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ.
মহেসি ধম্মমুত্তমন্তি। মহেসীতি কিং মহেসি ভগৰা, মহন্তং সীলক্খন্ধং এসী গৰেসী 55 পরিযেসীতি মহেসি, মহন্তং সমাধিক্খন্ধং…পে॰… মহন্তং পঞ্ঞাক্খন্ধং… মহন্তং ৰিমুত্তিক্খন্ধং… মহন্তং ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো তমোকাযস্স পদালনং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো ৰিপল্লাসস্স পভেদনং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো তণ্হাসল্লস্স অব্বহনং 56 এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো দিট্ঠিসঙ্ঘাতস্স ৰিনিৰেঠনং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো মানধজস্স পপাতনং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো অভিসঙ্খারস্স ৰূপসমং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো ওঘস্স নিত্থরণং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো ভারস্স নিক্খেপনং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো সংসারৰট্টস্স উপচ্ছেদং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো সন্তাপস্স নিব্বাপনং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো পরিল়াহস্স পটিপ্পস্সদ্ধিং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহতো ধম্মধজস্স উস্সাপনং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহন্তে সতিপট্ঠানে…পে॰… মহন্তে সম্মপ্পধানে… মহন্তে ইদ্ধিপাদে… মহন্তানি ইন্দ্রিযানি… মহন্তানি বলানি… মহন্তে বোজ্ঝঙ্গে… মহন্তং অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং… মহন্তং পরমত্থং অমতং নিব্বানং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহেসক্খেহি সত্তেহি এসিতো গৰেসিতো পরিযেসিতো – ‘‘কহং বুদ্ধো, কহং ভগৰা, কহং দেৰদেৰো, কহং নরাসভো’’তি মহেসি। ধম্মমুত্তমন্তি ধম্মমুত্তংমং ৰুচ্চতি অমতং নিব্বানং। যো সো সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বানং। উত্তমন্তি অগ্গং সেট্ঠং ৰিসেট্ঠং পামোক্খং উত্তমং পৰরং ধম্মন্তি – মহেসি ধম্মমুত্তমং।
Mahesidhammamuttamanti. Mahesīti kiṃ mahesi bhagavā, mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esī gavesī 57 pariyesīti mahesi, mahantaṃ samādhikkhandhaṃ…pe… mahantaṃ paññākkhandhaṃ… mahantaṃ vimuttikkhandhaṃ… mahantaṃ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato tamokāyassa padālanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato vipallāsassa pabhedanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato taṇhāsallassa abbahanaṃ 58 esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato diṭṭhisaṅghātassa viniveṭhanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato mānadhajassa papātanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato abhisaṅkhārassa vūpasamaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato oghassa nittharaṇaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato bhārassa nikkhepanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato saṃsāravaṭṭassa upacchedaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato santāpassa nibbāpanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato pariḷāhassa paṭippassaddhiṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato dhammadhajassa ussāpanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahante satipaṭṭhāne…pe… mahante sammappadhāne… mahante iddhipāde… mahantāni indriyāni… mahantāni balāni… mahante bojjhaṅge… mahantaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ… mahantaṃ paramatthaṃ amataṃ nibbānaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahesakkhehi sattehi esito gavesito pariyesito – ‘‘kahaṃ buddho, kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo, kahaṃ narāsabho’’ti mahesi. Dhammamuttamanti dhammamuttaṃmaṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Uttamanti aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ dhammanti – mahesi dhammamuttamaṃ.
যং ৰিদিত্ৰা সতো চরন্তি ৰিদিতং কত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা, ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তি ৰিদিতং কত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা, ‘‘সব্বে সঙ্খারা দুক্খা’’তি… ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি…পে॰… ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি ৰিদিতং কত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা। সতোতি চতূহি কারণেহি সতো – কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৰেন্তো সতো, ৰেদনাসু…পে॰… চিত্তে… ধম্মেসু… ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৰেন্তো সতো… সো ৰুচ্চতি সতো। চরন্তি চরন্তো ৰিহরন্তো ইরিযন্তো ৰত্তেন্তো পালেন্তো যপেন্তো যাপেন্তোতি – যং ৰিদিত্ৰা সতো চরং।
Yaṃ viditvā sato caranti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Satoti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, vedanāsu…pe… citte… dhammesu… dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato… so vuccati sato. Caranti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpentoti – yaṃ viditvā sato caraṃ.
তরে লোকে ৰিসত্তিকন্তি ৰিসত্তিকা ৰুচ্চতি তণ্হা। যো রাগো সারাগো…পে॰… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং। ৰিসত্তিকাতি কেনট্ঠেন ৰিসত্তিকা…পে॰… ৰিসটা ৰিত্থতাতি ৰিসত্তিকা। লোকেতি অপাযলোকে…পে॰… আযতনলোকে। তরে লোকে ৰিসত্তিকন্তি লোকে ৰেসা ৰিসত্তিকা, লোকে ৰেতং ৰিসত্তিকং সতো তরেয্য উত্তরেয্য পতরেয্য সমতিক্কমেয্য ৰীতিৰত্তেয্যাতি – তরে লোকে ৰিসত্তিকং। তেনাহ সো ব্রাহ্মণো –
Tareloke visattikanti visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Visattikāti kenaṭṭhena visattikā…pe… visaṭā vitthatāti visattikā. Loketi apāyaloke…pe… āyatanaloke. Tare loke visattikanti loke vesā visattikā, loke vetaṃ visattikaṃ sato tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti – tare loke visattikaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –
‘‘তঞ্চাহং অভিনন্দামি, মহেসি ধম্মমুত্তমং।
‘‘Tañcāhaṃ abhinandāmi, mahesi dhammamuttamaṃ;
যং ৰিদিত্ৰা সতো চরং, তরে লোকে ৰিসত্তিক’’ন্তি॥
Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattika’’nti.
২৪.
24.
যং কিঞ্চি সম্পজানাসি, [মেত্তগূতি ভগৰা]
Yaṃ kiñci sampajānāsi, [mettagūti bhagavā]
উদ্ধং অধো তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝে।
Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;
এতেসু নন্দিঞ্চ নিৰেসনঞ্চ, পনুজ্জ ৰিঞ্ঞাণং ভৰে ন তিট্ঠে॥
Etesu nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇaṃ bhave na tiṭṭhe.
যং কিঞ্চি সম্পজানাসীতি যং কিঞ্চি পজানাসি আজানাসি ৰিজানাসি পটিৰিজানাসি পটিৰিজ্ঝসীতি – যং কিঞ্চি সম্পজানাসি। মেত্তগূতি ভগৰা তং ব্রাহ্মণং নামেন আলপতি। ভগৰাতি গারৰাধিৰচনমেতং…পে॰… সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি, যদিদং ভগৰাতি – মেত্তগূতি ভগৰা।
Yaṃ kiñci sampajānāsīti yaṃ kiñci pajānāsi ājānāsi vijānāsi paṭivijānāsi paṭivijjhasīti – yaṃ kiñci sampajānāsi. Mettagūti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – mettagūti bhagavā.
উদ্ধং অধো তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝেতি। উদ্ধন্তি অনাগতং 59; অধোতি অতীতং; তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝেতি পচ্চুপ্পন্নং। উদ্ধন্তি দেৰলোকো; অধোতি নিরযলোকো; তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝেতি মনুস্সলোকো। অথ ৰা, উদ্ধন্তি কুসলা ধম্মা; অধোতি অকুসলা ধম্মা; তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝেতি অব্যাকতা ধম্মা। উদ্ধন্তি অরূপধাতু; অধোতি কামধাতু; তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝেতি রূপধাতু। উদ্ধন্তি সুখা ৰেদনা; অধোতি দুক্খা ৰেদনা; তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝেতি অদুক্খমসুখা ৰেদনা। উদ্ধন্তি উদ্ধং পাদতলা; অধোতি অধো কেসমত্থকা; তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝেতি ৰেমজ্ঝেতি – উদ্ধং অধো তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝে।
Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjheti. Uddhanti anāgataṃ 60; adhoti atītaṃ; tiriyañcāpi majjheti paccuppannaṃ. Uddhanti devaloko; adhoti nirayaloko; tiriyañcāpi majjheti manussaloko. Atha vā, uddhanti kusalā dhammā; adhoti akusalā dhammā; tiriyañcāpi majjheti abyākatā dhammā. Uddhanti arūpadhātu; adhoti kāmadhātu; tiriyañcāpi majjheti rūpadhātu. Uddhanti sukhā vedanā; adhoti dukkhā vedanā; tiriyañcāpi majjheti adukkhamasukhā vedanā. Uddhanti uddhaṃ pādatalā; adhoti adho kesamatthakā; tiriyañcāpi majjheti vemajjheti – uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe.
এতেসু নন্দিঞ্চ নিৰেসনঞ্চ, পনুজ্জ ৰিঞ্ঞাণং ভৰে ন তিট্ঠেতি এতেসূতি আচিক্খিতেসু দেসিতেসু পঞ্ঞপিতেসু পট্ঠপিতেসু ৰিৰরিতেসু ৰিভজিতেসু উত্তানীকতেসু পকাসিতেসু। নন্দী ৰুচ্চতি তণ্হা। যো রাগো সারাগো…পে॰… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং। নিৰেসনন্তি দ্ৰে নিৰেসনা – তণ্হানিৰেসনা চ দিট্ঠিনিৰেসনা চ। কতমা তণ্হা নিৰেসনা? যাৰতা তণ্হাসঙ্খাতেন …পে॰… অযং তণ্হানিৰেসনা। কতমা দিট্ঠিনিৰেসনা? ৰীসতিৰত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি …পে॰… অযং দিট্ঠিনিৰেসনা।
Etesu nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇaṃ bhave na tiṭṭheti etesūti ācikkhitesu desitesu paññapitesu paṭṭhapitesu vivaritesu vibhajitesu uttānīkatesu pakāsitesu. Nandī vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Nivesananti dve nivesanā – taṇhānivesanā ca diṭṭhinivesanā ca. Katamā taṇhā nivesanā? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena …pe… ayaṃ taṇhānivesanā. Katamā diṭṭhinivesanā? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi …pe… ayaṃ diṭṭhinivesanā.
পনুজ্জ ৰিঞ্ঞাণন্তি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারসহগতং ৰিঞ্ঞাণং, অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারসহগতং ৰিঞ্ঞাণং, আনেঞ্জাভিসঙ্খারসহগতং ৰিঞ্ঞাণং। এতেসু নন্দিঞ্চ নিৰেসনঞ্চ অভিসঙ্খারসহগতঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং নুজ্জ পনুজ্জ নুদ পনুদ জহ পজহ ৰিনোদেহি ব্যন্তীকরোহি অনভাৰং গমেহীতি – এতেসু নন্দিঞ্চ নিৰেসনঞ্চ পনুজ্জ ৰিঞ্ঞাণং।
Panujja viññāṇanti puññābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ, apuññābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ, āneñjābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ. Etesu nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagatañca viññāṇaṃ nujja panujja nuda panuda jaha pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṃ gamehīti – etesu nandiñca nivesanañca panujja viññāṇaṃ.
ভৰে ন তিট্ঠেতি। ভৰাতি দ্ৰে ভৰা – কম্মভৰো চ পটিসন্ধিকো চ পুনব্ভৰো। কতমো কম্মভৰো? পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো আনেঞ্জাভিসঙ্খারো – অযং কম্মভৰো। কতমো পটিসন্ধিকো পুনব্ভৰো? পটিসন্ধিকা রূপং ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারা ৰিঞ্ঞাণং – অযং পটিসন্ধিকো পুনব্ভৰো। ভৰে ন তিট্ঠেতি নন্দিঞ্চ নিৰেসনঞ্চ অভিসঙ্খারসহগতং ৰিঞ্ঞাণঞ্চ কম্মভৰঞ্চ পটিসন্ধিকঞ্চ পুনব্ভৰং পজহন্তো ৰিনোদেন্তো ব্যন্তীকরোন্তো অনভাৰং গমেন্তো কম্মভৰে ন তিট্ঠেয্য পটিসন্ধিকে পুনব্ভৰে ন তিট্ঠেয্য ন সন্তিট্ঠেয্যাতি – পনুজ্জ ৰিঞ্ঞাণং ভৰে ন তিট্ঠে। তেনাহ ভগৰা –
Bhave na tiṭṭheti. Bhavāti dve bhavā – kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo. Katamo kammabhavo? Puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro – ayaṃ kammabhavo. Katamo paṭisandhiko punabbhavo? Paṭisandhikā rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ – ayaṃ paṭisandhiko punabbhavo. Bhave na tiṭṭheti nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇañca kammabhavañca paṭisandhikañca punabbhavaṃ pajahanto vinodento byantīkaronto anabhāvaṃ gamento kammabhave na tiṭṭheyya paṭisandhike punabbhave na tiṭṭheyya na santiṭṭheyyāti – panujja viññāṇaṃ bhave na tiṭṭhe. Tenāha bhagavā –
‘‘যং কিঞ্চি সম্পজানাসি, [মেত্তগূতি ভগৰা]
‘‘Yaṃ kiñci sampajānāsi, [mettagūti bhagavā]
উদ্ধং অধো তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝে।
Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;
এতেসু নন্দিঞ্চ নিৰেসনঞ্চ, পনুজ্জ ৰিঞ্ঞাণং ভৰে ন তিট্ঠে’’তি॥
Etesu nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇaṃ bhave na tiṭṭhe’’ti.
২৫.
25.
এৰংৰিহারী সতো অপ্পমত্তো,
Evaṃvihārī sato appamatto,
ভিক্খু চরং হিত্ৰা মমাযিতানি।
Bhikkhucaraṃ hitvā mamāyitāni;
জাতিং জরং সোকপরিদ্দৰঞ্চ, ইধেৰ ৰিদ্ৰা পজহেয্য দুক্খং॥
Jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhaṃ.
এৰংৰিহারী সতো অপ্পমত্তোতি। এৰংৰিহারীতি নন্দিঞ্চ নিৰেসনঞ্চ অভিসঙ্খারসহগতৰিঞ্ঞাণঞ্চ কম্মভৰঞ্চ পটিসন্ধিকঞ্চ পুনব্ভৰং পজহন্তো ৰিনোদেন্তো ব্যন্তীকরোন্তো অনভাৰং গমেন্তোতি – এৰংৰিহারী। সতোতি চতূহি কারণেহি সতো – কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৰেন্তো…পে॰… সো ৰুচ্চতি সতো। অপ্পমত্তোতি সক্কচ্চকারী সাতচ্চকারী অট্ঠিতকারী অনোলীনৰুত্তী 61 অনিক্খিত্তচ্ছন্দো অনিক্খিত্তধুরো অপ্পমত্তো কুসলেসু ধম্মেসু – ‘‘কথাহং 62 অপরিপূরং ৰা সীলক্খন্ধং পরিপূরেয্যং, পরিপূরং ৰা সীলক্খন্ধং তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গণ্হেয্য’’ন্তি যো তত্থ ছন্দো চ ৰাযামো চ উস্সাহো চ উস্সোল়্হী চ অপ্পটিৰানী 63 চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ আতপ্পং পধানং অধিট্ঠানং অনুযোগো অপ্পমত্তো অপ্পমাদো কুসলেসু ধম্মেসু। ‘‘কথাহং অপরিপূরং ৰা সমাধিক্খন্ধং…পে॰… পঞ্ঞাক্খন্ধং… ৰিমুত্তিক্খন্ধং… ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং পরিপূরেয্যং পরিপূরং ৰা ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গণ্হেয্য’’ন্তি যো তত্থ ছন্দো চ ৰাযামো চ উস্সাহো চ উস্সোল়্হী চ অপ্পটিৰানী চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ আতপ্পং পধানং অধিট্ঠানং অনুযোগো অপ্পমত্তো অপ্পমাদো কুসলেসু ধম্মেসু। ‘‘কথাহং অপরিঞ্ঞাতং ৰা দুক্খং পরিজানেয্যং, অপ্পহীনে ৰা কিলেসে পজহেয্যং , অভাৰিতং ৰা মগ্গং ভাৰেয্যং, অসচ্ছিকতং ৰা নিরোধং সচ্ছিকরেয্য’’ন্তি যো তত্থ ছন্দো চ ৰাযামো চ উস্সাহো চ উস্সোল়্হী চ অপ্পটিৰানী চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ আতপ্পং পধানং অধিট্ঠানং অনুযোগো অপ্পমত্তো অপ্পমাদো কুসলেসু ধম্মেসূতি – এৰংৰিহারী সতো অপ্পমত্তো।
Evaṃvihārīsato appamattoti. Evaṃvihārīti nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagataviññāṇañca kammabhavañca paṭisandhikañca punabbhavaṃ pajahanto vinodento byantīkaronto anabhāvaṃ gamentoti – evaṃvihārī. Satoti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento…pe… so vuccati sato. Appamattoti sakkaccakārī sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttī 64 anikkhittacchando anikkhittadhuro appamatto kusalesu dhammesu – ‘‘kathāhaṃ 65 aparipūraṃ vā sīlakkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā sīlakkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggaṇheyya’’nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī 66 ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesu. ‘‘Kathāhaṃ aparipūraṃ vā samādhikkhandhaṃ…pe… paññākkhandhaṃ… vimuttikkhandhaṃ… vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūreyyaṃ paripūraṃ vā vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggaṇheyya’’nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesu. ‘‘Kathāhaṃ apariññātaṃ vā dukkhaṃ parijāneyyaṃ, appahīne vā kilese pajaheyyaṃ , abhāvitaṃ vā maggaṃ bhāveyyaṃ, asacchikataṃ vā nirodhaṃ sacchikareyya’’nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesūti – evaṃvihārī sato appamatto.
ভিক্খু চরং হিত্ৰা মমাযিতানীতি। ভিক্খূতি পুথুজ্জনকল্যাণকো 67 ৰা ভিক্খু সেক্খো ৰা ভিক্খু। চরন্তি চরন্তো ৰিহরন্তো ইরিযন্তো ৰত্তেন্তো পালেন্তো যপেন্তো যাপেন্তো। মমত্তাতি দ্ৰে মমত্তা – তণ্হামমত্তঞ্চ দিট্ঠিমমত্তঞ্চ…পে॰… ইদং তণ্হামমত্তং…পে॰… ইদং দিট্ঠিমমত্তং… তণ্হামমত্তং পহায দিট্ঠিমমত্তং পটিনিস্সজ্জিত্ৰা মমত্তে জহিত্ৰা চজিত্ৰা পজহিত্ৰা ৰিনোদেত্ৰা ব্যন্তীকরিত্ৰা অনভাৰং গমেত্ৰাতি – ভিক্খু চরং হিত্ৰা মমাযিতানি।
Bhikkhu caraṃ hitvā mamāyitānīti. Bhikkhūti puthujjanakalyāṇako 68 vā bhikkhu sekkho vā bhikkhu. Caranti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpento. Mamattāti dve mamattā – taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca…pe… idaṃ taṇhāmamattaṃ…pe… idaṃ diṭṭhimamattaṃ… taṇhāmamattaṃ pahāya diṭṭhimamattaṃ paṭinissajjitvā mamatte jahitvā cajitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – bhikkhu caraṃ hitvā mamāyitāni.
জাতিং জরং সোকপরিদ্দৰঞ্চ, ইধেৰ ৰিদ্ৰা পজহেয্য দুক্খন্তি। জাতীতি যা তেসং তেসং সত্তানং…পে॰… জরন্তি যা তেসং তেসং সত্তানং…পে॰… সোকোতি ঞাতিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স…পে॰… পরিদেৰোতি ঞাতিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স…পে॰… ইধাতি ইমিস্সা দিট্ঠিযা…পে॰… ইমস্মিং মনুস্সলোকে। ৰিদ্ৰাতি ৰিজ্জাগতো ঞাণী ৰিভাৰী মেধাৰী। দুক্খন্তি জাতিদুক্খং…পে॰… দোমনস্সুপাযাসদুক্খং। জাতিং জরং সোকপরিদ্দৰঞ্চ, ইধেৰ ৰিদ্ৰা পজহেয্য দুক্খন্তি ৰিজ্জাগতো ঞাণী ৰিভাৰী মেধাৰী ইধেৰ জাতিঞ্চ জরঞ্চ সোকপরিদ্দৰঞ্চ দুক্খঞ্চ পজহেয্য ৰিনোদেয্য ব্যন্তীকরেয্য অনভাৰং গমেয্যাতি – জাতিং জরং সোকপরিদ্দৰঞ্চ, ইধেৰ ৰিদ্ৰা পজহেয্য দুক্খং। তেনাহ ভগৰা –
Jātiṃjaraṃ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhanti. Jātīti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ…pe… jaranti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ…pe… sokoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa…pe… paridevoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa…pe… idhāti imissā diṭṭhiyā…pe… imasmiṃ manussaloke. Vidvāti vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī. Dukkhanti jātidukkhaṃ…pe… domanassupāyāsadukkhaṃ. Jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhanti vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī idheva jātiñca jarañca sokapariddavañca dukkhañca pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyyāti – jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhaṃ. Tenāha bhagavā –
‘‘এৰংৰিহারী সতো অপ্পমত্তো, ভিক্খু চরং হিত্ৰা মমাযিতানি।
‘‘Evaṃvihārī sato appamatto, bhikkhu caraṃ hitvā mamāyitāni;
জাতিং জরং সোকপরিদ্দৰঞ্চ, ইধেৰ ৰিদ্ৰা পজহেয্য দুক্খ’’ন্তি॥
Jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkha’’nti.
২৬.
26.
এতাভিনন্দামি ৰচো মহেসিনো, সুকিত্তিতং গোতমনূপধীকং।
Etābhinandāmivaco mahesino, sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ;
অদ্ধা হি ভগৰা পহাসি দুক্খং, তথা হি তে ৰিদিতো এস ধম্মো॥
Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṃ, tathā hi te vidito esa dhammo.
এতাভিনন্দামি ৰচো মহেসিনোতি। এতন্তি তুয্হং ৰচনং ব্যপ্পথং দেসনং অনুসাসনং অনুসিট্ঠং নন্দামি অভিনন্দামি মোদামি অনুমোদামি ইচ্ছামি সাদিযামি পত্থযামি পিহযামি অভিজপ্পামি। মহেসিনোতি কিং মহেসি ভগৰা? মহন্তং সীলক্খন্ধং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি…পে॰… কহং নরাসভোতি মহেসীতি – এতাভিনন্দামি ৰচো মহেসিনো।
Etābhinandāmi vaco mahesinoti. Etanti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ nandāmi abhinandāmi modāmi anumodāmi icchāmi sādiyāmi patthayāmi pihayāmi abhijappāmi. Mahesinoti kiṃ mahesi bhagavā? Mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi…pe… kahaṃ narāsabhoti mahesīti – etābhinandāmi vaco mahesino.
সুকিত্তিতং গোতমনূপধীকন্তি। সুকিত্তিতন্তি সুকিত্তিতং সুআচিক্খিতং সুদেসিতং সুপঞ্ঞপিতং সুপট্ঠপিতং সুৰিৰরিতং সুৰিভজিতং সুউত্তানীকতং সুপকাসিতন্তি – সুকিত্তিতং। গোতমনূপধীকন্তি উপধী ৰুচ্চন্তি কিলেসা চ খন্ধা চ অভিসঙ্খারা চ। উপধিপ্পহানং উপধিৰূপসমং উপধিপটিনিস্সগ্গং উপধিপটিপস্সদ্ধং অমতং নিব্বানন্তি – সুকিত্তিতং গোতমনূপধীকং।
Sukittitaṃ gotamanūpadhīkanti. Sukittitanti sukittitaṃ suācikkhitaṃ sudesitaṃ supaññapitaṃ supaṭṭhapitaṃ suvivaritaṃ suvibhajitaṃ suuttānīkataṃ supakāsitanti – sukittitaṃ. Gotamanūpadhīkanti upadhī vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Upadhippahānaṃ upadhivūpasamaṃ upadhipaṭinissaggaṃ upadhipaṭipassaddhaṃ amataṃ nibbānanti – sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ.
অদ্ধা হি ভগৰা পহাসি দুক্খন্তি। অদ্ধাতি একংসৰচনং নিস্সংসযৰচনং নিক্কঙ্খাৰচনং অদ্ৰেজ্ঝৰচনং অদ্ৰেল়্হকৰচনং নিরোধৰচনং অপ্পণকৰচনং অৰত্থাপনৰচনমেতং – অদ্ধাতি। ভগৰাতি গারৰাধিৰচনমেতং…পে॰… সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি, যদিদং ভগৰাতি। পহাসি দুক্খন্তি জাতিদুক্খং জরাদুক্খং ব্যাধিদুক্খং মরণদুক্খং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসদুক্খং পহাসি পজহি ৰিনোদেসি ব্যন্তীকরোসি অনভাৰং গমেসীতি – অদ্ধা হি ভগৰা পহাসি দুক্খং।
Addhāhi bhagavā pahāsi dukkhanti. Addhāti ekaṃsavacanaṃ nissaṃsayavacanaṃ nikkaṅkhāvacanaṃ advejjhavacanaṃ adveḷhakavacanaṃ nirodhavacanaṃ appaṇakavacanaṃ avatthāpanavacanametaṃ – addhāti. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti. Pahāsidukkhanti jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ byādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ pahāsi pajahi vinodesi byantīkarosi anabhāvaṃ gamesīti – addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṃ.
তথা হি তে ৰিদিতো এস ধম্মোতি তথা হি তে ৰিদিতো তুলিতো তীরিতো ৰিভূতো ৰিভাৰিতো এস ধম্মোতি – তথা হি তে ৰিদিতো এস ধম্মো। তেনাহ সো ব্রাহ্মণো –
Tathā hi te vidito esa dhammoti tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa dhammoti – tathā hi te vidito esa dhammo. Tenāha so brāhmaṇo –
‘‘এতাভিনন্দামি ৰচো মহেসিনো, সুকিত্তিতং গোতমনূপধীকং।
‘‘Etābhinandāmi vaco mahesino, sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ;
অদ্ধা হি ভগৰা পহাসি দুক্খং, তথা হি তে ৰিদিতো এস ধম্মো’’তি॥
Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṃ, tathā hi te vidito esa dhammo’’ti.
২৭.
27.
তে চাপি নূনপ্পজহেয্যু দুক্খং, যে ত্ৰং মুনী অট্ঠিতং ওৰদেয্য।
Te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṃ, ye tvaṃ munī aṭṭhitaṃ ovadeyya;
তং তং নমস্সামি সমেচ্চ নাগ, অপ্পেৰ মং ভগৰা অট্ঠিতং ওৰদেয্য॥
Taṃ taṃ namassāmi samecca nāga, appeva maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyya.
তে চাপি নূনপ্পজহেয্যু দুক্খন্তি। তে চাপীতি খত্তিযা চ ব্রাহ্মণা চ ৰেস্সা চ সুদ্দা চ গহট্ঠা চ পব্বজিতা চ দেৰা চ মনুস্সা চ। পজহেয্যু দুক্খন্তি জাতিদুক্খং জরাদুক্খং ব্যাধিদুক্খং মরণদুক্খং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসদুক্খং পজহেয্যুং ৰিনোদেয্যুং ব্যন্তীকরেয্যুং অনভাৰং গমেয্যুন্তি – তে চাপি নূনপ্পজহেয্যু দুক্খং।
Tecāpi nūnappajaheyyu dukkhanti. Te cāpīti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca. Pajaheyyu dukkhanti jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ byādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ pajaheyyuṃ vinodeyyuṃ byantīkareyyuṃ anabhāvaṃ gameyyunti – te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṃ.
যে ত্ৰং মুনী অট্ঠিতং ওৰদেয্যাতি। যেতি খত্তিযে চ ব্রাহ্মণে চ ৰেস্সে চ সুদ্দে চ গহট্ঠে চ পব্বজিতে চ দেৰে চ মনুস্সে চ। ত্ৰন্তি ভগৰন্তং ভণতি। মুনীতি মোনং ৰুচ্চতি ঞাণং…পে॰… সঙ্গজালমতিচ্চ সো মুনি। অট্ঠিতং ওৰদেয্যাতি অট্ঠিতং ওৰদেয্য সক্কচ্চং ওৰদেয্য অভিণ্হং ওৰদেয্য পুনপ্পুনং ওৰদেয্য অনুসাসেয্যাতি – যে ত্ৰং মুনী অট্ঠিতং ওৰদেয্য।
Yetvaṃ munī aṭṭhitaṃ ovadeyyāti. Yeti khattiye ca brāhmaṇe ca vesse ca sudde ca gahaṭṭhe ca pabbajite ca deve ca manusse ca. Tvanti bhagavantaṃ bhaṇati. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. Aṭṭhitaṃ ovadeyyāti aṭṭhitaṃ ovadeyya sakkaccaṃ ovadeyya abhiṇhaṃ ovadeyya punappunaṃ ovadeyya anusāseyyāti – ye tvaṃ munī aṭṭhitaṃ ovadeyya.
তং তং নমস্সামি সমেচ্চ নাগাতি। তন্তি ভগৰন্তং ভণতি। নমস্সামীতি কাযেন ৰা নমস্সামি, ৰাচায ৰা নমস্সামি, চিত্তেন ৰা নমস্সামি, অন্ৰত্থপটিপত্তিযা ৰা নমস্সামি, ধম্মানুধম্মপটিপত্তিযা ৰা নমস্সামি, সক্করোমি গরুং করোমি 69 মানেমি পূজেমি। সমেচ্চাতি সমেচ্চ অভিসমেচ্চ সমাগন্ত্ৰা অভিসমাগন্ত্ৰা সম্মুখা তং নমস্সামি। নাগাতি নাগো চ ভগৰা আগুং ন করোতীতি – নাগো, ন গচ্ছতীতি – নাগো, ন আগচ্ছতীতি – নাগো। কথং ভগৰা আগুং ন করোতীতি – নাগো? আগু ৰুচ্চতি পাপকা অকুসলা ধম্মা সংকিলেসিকা পোনোভৰিকা সদরা দুক্খৰিপাকা আযতিং জাতিজরামরণিযা।
Taṃ taṃ namassāmi samecca nāgāti. Tanti bhagavantaṃ bhaṇati. Namassāmīti kāyena vā namassāmi, vācāya vā namassāmi, cittena vā namassāmi, anvatthapaṭipattiyā vā namassāmi, dhammānudhammapaṭipattiyā vā namassāmi, sakkaromi garuṃ karomi 70 mānemi pūjemi. Sameccāti samecca abhisamecca samāgantvā abhisamāgantvā sammukhā taṃ namassāmi. Nāgāti nāgo ca bhagavā āguṃ na karotīti – nāgo, na gacchatīti – nāgo, na āgacchatīti – nāgo. Kathaṃ bhagavā āguṃ na karotīti – nāgo? Āgu vuccati pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.
আগুং ন করোতি কিঞ্চি লোকে, [সভিযাতি ভগৰা]
Āguṃ na karoti kiñci loke, [sabhiyāti bhagavā]
সব্বত্থ ন সজ্জতী ৰিমুত্তো, নাগো তাদি পৰুচ্চতে তথত্তাতি॥
Sabbattha na sajjatī vimutto, nāgo tādi pavuccate tathattāti.
এৰং ভগৰা আগুং ন করোতীতি – নাগো।
Evaṃ bhagavā āguṃ na karotīti – nāgo.
কথং ভগৰা ন গচ্ছতীতি – নাগো। ভগৰা ন ছন্দাগতিং গচ্ছতি, ন দোসাগতিং গচ্ছতি, ন মোহাগতিং গচ্ছতি, ন ভযাগতিং গচ্ছতি, ন রাগৰসেন গচ্ছতি, ন দোসৰসেন গচ্ছতি, ন মোহৰসেন গচ্ছতি, ন মানৰসেন গচ্ছতি, ন দিট্ঠিৰসেন গচ্ছতি, ন উদ্ধচ্চৰসেন গচ্ছতি, ন ৰিচিকিচ্ছাৰসেন গচ্ছতি, ন অনুসযৰসেন গচ্ছতি, ন ৰগ্গেহি ধম্মেহি যাযতি নীযতি 73 ৰুয্হতি সংহরীযতি। এৰং ভগৰা ন গচ্ছতীতি – নাগো।
Kathaṃ bhagavā na gacchatīti – nāgo. Bhagavā na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati, na rāgavasena gacchati, na dosavasena gacchati, na mohavasena gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena gacchati, na uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena gacchati, na anusayavasena gacchati, na vaggehi dhammehi yāyati nīyati 74 vuyhati saṃharīyati. Evaṃ bhagavā na gacchatīti – nāgo.
কথং ভগৰা ন আগচ্ছতীতি – নাগো। সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতি। সকদাগামিমগ্গেন…পে॰… অনাগামিমগ্গেন… অরহত্তমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতি। এৰং ভগৰা ন আগচ্ছতীতি নাগোতি – তং তং নমস্সামি সমেচ্চ নাগ।
Kathaṃ bhagavā na āgacchatīti – nāgo. Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati. Sakadāgāmimaggena…pe… anāgāmimaggena… arahattamaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati. Evaṃ bhagavā na āgacchatīti nāgoti – taṃ taṃ namassāmi samecca nāga.
অপ্পেৰ মং ভগৰা অট্ঠিতং ওৰদেয্যাতি অপ্পেৰ মং ভগৰা অট্ঠিতং ওৰদেয্য সক্কচ্চং ওৰদেয্য অভিণ্হং ওৰদেয্য পুনপ্পুনং ওৰদেয্য অনুসাসেয্যাতি – অপ্পেৰ মং ভগৰা অট্ঠিতং ওৰদেয্য। তেনাহ সো ব্রাহ্মণো –
Appeva maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyyāti appeva maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyya sakkaccaṃ ovadeyya abhiṇhaṃ ovadeyya punappunaṃ ovadeyya anusāseyyāti – appeva maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyya. Tenāha so brāhmaṇo –
‘‘তে চাপি নূনপ্পজহেয্যু দুক্খং, যে ত্ৰং মুনী অট্ঠিতং ওৰদেয্য।
‘‘Te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṃ, ye tvaṃ munī aṭṭhitaṃ ovadeyya;
তং তং নমস্সামি সমেচ্চ নাগ, অপ্পেৰ মং ভগৰা অট্ঠিতং ওৰদেয্যা’’তি॥
Taṃ taṃ namassāmi samecca nāga, appeva maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyyā’’ti.
২৮.
28.
যং ব্রাহ্মণং ৰেদগুমাভিজঞ্ঞা, অকিঞ্চনং কামভৰে অসত্তং।
Yaṃ brāhmaṇaṃ vedagumābhijaññā, akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ;
অদ্ধা হি সো ওঘমিমং অতারি, তিণ্ণো চ পারং অখিলো অকঙ্খো॥
Addhā hi so oghamimaṃ atāri, tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho.
যং ব্রাহ্মণং ৰেদগুমাভিজঞ্ঞাতি। ব্রাহ্মণোতি সত্তন্নং ধম্মানং বাহিতত্তা ব্রাহ্মণো। সক্কাযদিট্ঠি বাহিতা হোতি, ৰিচিকিচ্ছা বাহিতা হোতি, সীলব্বতপরামাসো বাহিতো হোতি, রাগো বাহিতো হোতি, দোসো বাহিতো হোতি, মোহো বাহিতো হোতি, মানো বাহিতো হোতি। বাহিতাস্স হোন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা সংকিলেসিকা পোনোভৰিকা সদরা দুক্খৰিপাকা আযতিং জাতিজরামরণিযা।
Yaṃ brāhmaṇaṃ vedagumābhijaññāti. Brāhmaṇoti sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo. Sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, vicikicchā bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso bāhito hoti, rāgo bāhito hoti, doso bāhito hoti, moho bāhito hoti, māno bāhito hoti. Bāhitāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.
বাহিত্ৰা সব্বপাপকানি, [সভিযাতি ভগৰা]
Bāhitvā sabbapāpakāni, [sabhiyāti bhagavā]
ৰিমলো সাধুসমাহিতো ঠিতত্তো।
Vimalo sādhusamāhito ṭhitatto;
সংসারমতিচ্চ কেৰলী সো, অসিতো 75 তাদি পৰুচ্চতে স ব্রহ্মা॥
Saṃsāramaticca kevalī so, asito 76 tādi pavuccate sa brahmā.
ৰেদগূতি ৰেদো ৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং…পে॰… সব্বং ৰেদমতিচ্চ ৰেদগূ সোতি। অভিজঞ্ঞাতি অভিজানেয্য আজানেয্য ৰিজানেয্য পটিৰিজানেয্য পটিৰিজ্ঝেয্যাতি – যং ব্রাহ্মণং ৰেদগুমাভিজঞ্ঞা।
Vedagūti vedo vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ…pe… sabbaṃ vedamaticca vedagū soti. Abhijaññāti abhijāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyyāti – yaṃ brāhmaṇaṃ vedagumābhijaññā.
অকিঞ্চনং কামভৰে অসত্তন্তি। অকিঞ্চনন্তি রাগকিঞ্চনং দোসকিঞ্চনং মোহকিঞ্চনং মানকিঞ্চনং দিট্ঠিকিঞ্চনং কিলেসকিঞ্চনং দুচ্চরিতকিঞ্চনং, যস্সেতে কিঞ্চনা পহীনা সমুচ্ছিন্না ৰূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢা, সো ৰুচ্চতি অকিঞ্চনো। কামাতি উদ্দানতো দ্ৰে কামা – ৰত্থুকামা চ কিলেসকামা চ…পে॰… ইমে ৰুচ্চন্তি ৰত্থুকামা…পে॰… ইমে ৰুচ্চন্তি কিলেসকামা। ভৰাতি দ্ৰে ভৰা – কম্মভৰো চ পটিসন্ধিকো চ পুনব্ভৰো …পে॰… অযং পটিসন্ধিকো পুনব্ভৰো। অকিঞ্চনং কামভৰে অসত্তন্তি অকিঞ্চনং পুগ্গলং কামভৰে চ অসত্তং অলগ্গং অলগ্গিতং অপলিবুদ্ধং নিক্খন্তং নিস্সটং ৰিপ্পমুত্তং ৰিসঞ্ঞুত্তং ৰিমরিযাদিকতেন চেতসা ৰিহরন্তন্তি – অকিঞ্চনং কামভৰে অসত্তং।
Akiñcanaṃkāmabhave asattanti. Akiñcananti rāgakiñcanaṃ dosakiñcanaṃ mohakiñcanaṃ mānakiñcanaṃ diṭṭhikiñcanaṃ kilesakiñcanaṃ duccaritakiñcanaṃ, yassete kiñcanā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati akiñcano. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Bhavāti dve bhavā – kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo …pe… ayaṃ paṭisandhiko punabbhavo. Akiñcanaṃ kāmabhave asattanti akiñcanaṃ puggalaṃ kāmabhave ca asattaṃ alaggaṃ alaggitaṃ apalibuddhaṃ nikkhantaṃ nissaṭaṃ vippamuttaṃ visaññuttaṃ vimariyādikatena cetasā viharantanti – akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ.
অদ্ধা হি সো ওঘমিমং অতারীতি। অদ্ধাতি একংসৰচনং…পে॰… অৰত্থাপনৰচনমেতং – অদ্ধাতি। ওঘন্তি কামোঘং ভৰোঘং দিট্ঠোঘং অৰিজ্জোঘং। অতারীতি উত্তরি পতরি সমতিক্কমি ৰীতিৰত্তযীতি – অদ্ধা হি সো ওঘমিমং অতারি।
Addhā hi so oghamimaṃ atārīti. Addhāti ekaṃsavacanaṃ…pe… avatthāpanavacanametaṃ – addhāti. Oghanti kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ. Atārīti uttari patari samatikkami vītivattayīti – addhā hi so oghamimaṃ atāri.
তিণ্ণো চ পারং অখিলো অকঙ্খোতি। তিণ্ণোতি কামোঘং তিণ্ণো, ভৰোঘং তিণ্ণো, দিট্ঠোঘং তিণ্ণো, অৰিজ্জোঘং তিণ্ণো, সংসারপথং তিণ্ণো উত্তিণ্ণো নিত্থিণ্ণো 77 অতিক্কন্তো সমতিক্কন্তো ৰীতিৰত্তো। সো ৰুত্থৰাসো 78 চিণ্ণচরণো গতদ্ধো গতদিসো গতকোটিকো পালিতব্রহ্মচরিযো উত্তমদিট্ঠিপ্পত্তো ভাৰিতমগ্গো, পহীনকিলেসো পটিৰিদ্ধাকুপ্পো সচ্ছিকতনিরোধো । দুক্খং তস্স পরিঞ্ঞাতং, সমুদযো পহীনো, মগ্গো ভাৰিতো, নিরোধো সচ্ছিকতো, অভিঞ্ঞেয্যং অভিঞ্ঞাতং, পরিঞ্ঞেয্যং পরিঞ্ঞাতং, পহাতব্বং পহীনং, ভাৰেতব্বং ভাৰিতং, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতং। সো উক্খিত্তপলিঘো সংকিণ্ণপরিক্খো অব্বুল়্হেসিকো নিরগ্গল়ো অরিযো পন্নদ্ধজো পন্নভারো ৰিসঞ্ঞুত্তো পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনো ছল়ঙ্গসমন্নাগতো একারক্খো চতুরাপস্সেনো পনুণ্ণপচ্চেকসচ্চো 79 সমৰযসট্ঠেসনো অনাৰিলসঙ্কপ্পো পস্সদ্ধকাযসঙ্খারো সুৰিমুত্তচিত্তো সুৰিমুত্তপঞ্ঞো কেৰলী ৰুসিতৰা উত্তমপুরিসো পরমপুরিসো পরমপত্তিপ্পত্তো। সো নেৰ আচিনাতি ন অপচিনাতি, অপচিনিত্ৰা ঠিতো। নেৰ পজহতি ন উপাদিযতি, পজহিত্ৰা ঠিতো। নেৰ ৰিসিনেতি ন উস্সিনেতি, ৰিসিনেত্ৰা ঠিতো। নেৰ ৰিধূপেতি ন সন্ধূপেতি, ৰিধূপেত্ৰা ঠিতো। অসেক্খেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতত্তা ঠিতো। অসেক্খেন সমাধিক্খন্ধেন…পে॰… পঞ্ঞাক্খন্ধেন… ৰিমুত্তিক্খন্ধেন… ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধেন সমন্নাগতত্তা ঠিতো। সচ্চং সম্পটিপাদযিত্ৰা 80 ঠিতো। এজং সমতিক্কমিত্ৰা ঠিতো। কিলেসগ্গিং পরিযাদিযিত্ৰা ঠিতো। অপরিগমনতায ঠিতো। কথং 81 সমাদায ঠিতো? ৰিমুত্তিপটিসেৰনতায ঠিতো । মেত্তায পারিসুদ্ধিযা ঠিতো। করুণায …পে॰… মুদিতায… উপেক্খায পারিসুদ্ধিযা ঠিতো। অচ্চন্তপারিসুদ্ধিযা ঠিতো। অতম্মযতায 82 পারিসুদ্ধিযা ঠিতো। ৰিমুত্তত্তা ঠিতো। সন্তুস্সিতত্তা ঠিতো। খন্ধপরিযন্তে ঠিতো। ধাতুপরিযন্তে ঠিতো। আযতনপরিযন্তে ঠিতো। গতিপরিযন্তে ঠিতো। উপপত্তিপরিযন্তে ঠিতো। পটিসন্ধিপরিযন্তে ঠিতো। ভৰপরিযন্তে ঠিতো। সংসারপরিযন্তে ঠিতো। ৰট্টপরিযন্তে ঠিতো। অন্তিমভৰে ঠিতো। অন্তিমে সমুস্সযে ঠিতো। অন্তিমদেহধরো অরহা।
Tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkhoti. Tiṇṇoti kāmoghaṃ tiṇṇo, bhavoghaṃ tiṇṇo, diṭṭhoghaṃ tiṇṇo, avijjoghaṃ tiṇṇo, saṃsārapathaṃ tiṇṇo uttiṇṇo nitthiṇṇo 83 atikkanto samatikkanto vītivatto. So vutthavāso 84 ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiko pālitabrahmacariyo uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo, pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho . Dukkhaṃ tassa pariññātaṃ, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato, abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ pahīnaṃ, bhāvetabbaṃ bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ. So ukkhittapaligho saṃkiṇṇaparikkho abbuḷhesiko niraggaḷo ariyo pannaddhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅgavippahīno chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno panuṇṇapaccekasacco 85 samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitavā uttamapuriso paramapuriso paramapattippatto. So neva ācināti na apacināti, apacinitvā ṭhito. Neva pajahati na upādiyati, pajahitvā ṭhito. Neva visineti na ussineti, visinetvā ṭhito. Neva vidhūpeti na sandhūpeti, vidhūpetvā ṭhito. Asekkhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito. Asekkhena samādhikkhandhena…pe… paññākkhandhena… vimuttikkhandhena… vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgatattā ṭhito. Saccaṃ sampaṭipādayitvā 86 ṭhito. Ejaṃ samatikkamitvā ṭhito. Kilesaggiṃ pariyādiyitvā ṭhito. Aparigamanatāya ṭhito. Kathaṃ 87 samādāya ṭhito? Vimuttipaṭisevanatāya ṭhito . Mettāya pārisuddhiyā ṭhito. Karuṇāya …pe… muditāya… upekkhāya pārisuddhiyā ṭhito. Accantapārisuddhiyā ṭhito. Atammayatāya 88 pārisuddhiyā ṭhito. Vimuttattā ṭhito. Santussitattā ṭhito. Khandhapariyante ṭhito. Dhātupariyante ṭhito. Āyatanapariyante ṭhito. Gatipariyante ṭhito. Upapattipariyante ṭhito. Paṭisandhipariyante ṭhito. Bhavapariyante ṭhito. Saṃsārapariyante ṭhito. Vaṭṭapariyante ṭhito. Antimabhave ṭhito. Antime samussaye ṭhito. Antimadehadharo arahā.
তস্সাযং পচ্ছিমকো ভৰো, চরিমোযং সমুস্সযো।
Tassāyaṃ pacchimako bhavo, carimoyaṃ samussayo;
জাতিমরণসংসারো, নত্থি তস্স পুনব্ভৰোতি॥
Jātimaraṇasaṃsāro, natthi tassa punabbhavoti.
তিণ্ণো চ পারন্তি পারং ৰুচ্চতি অমতং নিব্বানং। যো সো সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বানং। সো পারগতো পারপ্পত্তো অন্তগতো অন্তপ্পত্তো কোটিগতো কোটিপ্পত্তো পরিযন্তগতো পরিযন্তপ্পত্তো ৰোসানগতো ৰোসানপ্পত্তো তাণগতো তাণপ্পত্তো লেণগতো লেণপ্পত্তো সরণগতো সরণপ্পত্তো অভযগতো অভযপ্পত্তো অচ্চুতগতো অচ্চুতপ্পত্তো অমতগতো অমতপ্পত্তো নিব্বানগতো নিব্বানপ্পত্তো। সো ৰুত্তৰাসো চিণ্ণচরণো…পে॰… জাতিমরণসংসারো, নত্থি তস্স পুনব্ভৰোতি – তিণ্ণো চ পারং।
Tiṇṇo ca pāranti pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. So pāragato pārappatto antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto. So vuttavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro, natthi tassa punabbhavoti – tiṇṇo ca pāraṃ.
অখিলোতি রাগো খিলো, দোসো খিলো, মোহো খিলো, কোধো খিলো, উপনাহো খিলো…পে॰… সব্বাকুসলাভিসঙ্খারা খিলা। যস্সেতে খিলা পহীনা সমুচ্ছিন্না ৰূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢা সো ৰুচ্চতি অখিলো। অকঙ্খোতি দুক্খে কঙ্খা, দুক্খসমুদযে কঙ্খা, দুক্খনিরোধে কঙ্খা, দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায কঙ্খা, পুব্বন্তে কঙ্খা, অপরন্তে কঙ্খা, পুব্বন্তাপরন্তে কঙ্খা, ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কঙ্খা, যা এৰরূপা কঙ্খা কঙ্খাযনা কঙ্খাযিতত্তং ৰিমতি ৰিচিকিচ্ছা দ্ৰেল়্হকং দ্ৰেধাপথো সংসযো অনেকংসগ্গাহো আসপ্পনা পরিসপ্পনা অপরিযোগাহনা ছম্ভিতত্তং চিত্তস্স মনোৰিলেখো। যস্সেতে কঙ্খা পহীনা সমুচ্ছিন্না ৰূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢা সো ৰুচ্চতি অকঙ্খোতি – তিণ্ণো চ পারং অখিলো অকঙ্খো। তেনাহ ভগৰা –
Akhiloti rāgo khilo, doso khilo, moho khilo, kodho khilo, upanāho khilo…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā khilā. Yassete khilā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā so vuccati akhilo. Akaṅkhoti dukkhe kaṅkhā, dukkhasamudaye kaṅkhā, dukkhanirodhe kaṅkhā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya kaṅkhā, pubbante kaṅkhā, aparante kaṅkhā, pubbantāparante kaṅkhā, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhā, yā evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho saṃsayo anekaṃsaggāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā chambhitattaṃ cittassa manovilekho. Yassete kaṅkhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā so vuccati akaṅkhoti – tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho. Tenāha bhagavā –
‘‘যং ব্রাহ্মণং ৰেদগুমাভিজঞ্ঞা, অকিঞ্চনং কামভৰে অসত্তং।
‘‘Yaṃ brāhmaṇaṃ vedagumābhijaññā, akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ;
অদ্ধা হি সো ওঘমিমং অতারি, তিণ্ণো চ পারং অখিলো অকঙ্খো’’তি॥
Addhā hi so oghamimaṃ atāri, tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho’’ti.
২৯.
29.
ৰিদ্ৰা চ যো ৰেদগূ নরো ইধ, ভৰাভৰে সঙ্গমিমং ৰিসজ্জ।
Vidvāca yo vedagū naro idha,bhavābhave saṅgamimaṃ visajja;
সো ৰীততণ্হো অনীঘো নিরাসো, অতারি সো জাতিজরন্তি ব্রূমি॥
So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmi.
ৰিদ্ৰা চ যো ৰেদগূ নরো ইধাতি। ৰিদ্ৰাতি ৰিজ্জাগতো ঞাণী ৰিভাৰী মেধাৰী। যোতি যো যাদিসো…পে॰… মনুস্সো ৰা। ৰেদগূতি ৰেদা ৰুচ্চন্তি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং পঞ্ঞা পঞ্ঞিন্দ্রিযং পঞ্ঞাবলং ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো ৰীমংসা ৰিপস্সনা সম্মাদিট্ঠি 89। তেহি ৰেদেহি জাতিজরামরণস্স অন্তগতো অন্তপ্পত্তো কোটিগতো কোটিপ্পত্তো পরিযন্তগতো পরিযন্তপ্পত্তো ৰোসানগতো ৰোসানপ্পত্তো তাণগতো তাণপ্পত্তো লেণগতো লেণপ্পত্তো সরণগতো সরণপ্পত্তো অভযগতো অভযপ্পত্তো অচ্চুতগতো অচ্চুতপ্পত্তো অমতগতো অমতপ্পত্তো নিব্বানগতো নিব্বানপ্পত্তো। ৰেদানং ৰা অন্তগতোতি ৰেদগূ, ৰেদেহি ৰা অন্তগতোতি ৰেদগূ, সত্তন্নং ৰা ধম্মানং ৰিদিতত্তা ৰেদগূ। সক্কাযদিট্ঠি ৰিদিতা হোতি, ৰিচিকিচ্ছা…পে॰… সীলব্বতপরামাসো… রাগো… দোসো… মোহো… মানো ৰিদিতো হোতি। ৰিদিতাস্স হোন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা সংকিলেসিকা পোনোভৰিকা সদরা দুক্খৰিপাকা আযতিং জাতিজরামরণিযা।
Vidvā ca yo vedagū naro idhāti. Vidvāti vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī. Yoti yo yādiso…pe… manusso vā. Vedagūti vedā vuccanti catūsu maggesu ñāṇaṃ paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi 90. Tehi vedehi jātijarāmaraṇassa antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto. Vedānaṃ vā antagatoti vedagū, vedehi vā antagatoti vedagū, sattannaṃ vā dhammānaṃ viditattā vedagū. Sakkāyadiṭṭhi viditā hoti, vicikicchā…pe… sīlabbataparāmāso… rāgo… doso… moho… māno vidito hoti. Viditāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.
ৰেদানি ৰিচেয্য কেৰলানি, [সভিযাতি ভগৰা]
Vedāni viceyya kevalāni, [sabhiyāti bhagavā]
সমণানং যানীধত্থি ব্রাহ্মণানং।
Samaṇānaṃ yānīdhatthi brāhmaṇānaṃ;
সব্বৰেদনাসু ৰীতরাগো, সব্বং ৰেদমতিচ্চ ৰেদগূ সো॥
Sabbavedanāsu vītarāgo, sabbaṃ vedamaticca vedagū so.
ভৰাভৰে সঙ্গমিমং ৰিসজ্জাতি। ভৰাভৰেতি ভৰাভৰে কম্মভৰে পুনব্ভৰে কামভৰে, কম্মভৰে কামভৰে পুনব্ভৰে রূপভৰে, কম্মভৰে রূপভৰে পুনব্ভৰে অরূপভৰে, কম্মভৰে অরূপভৰে পুনব্ভৰে পুনপ্পুনভৰে, পুনপ্পুনগতিযা পুনপ্পুনউপপত্তিযা পুনপ্পুনপটিসন্ধিযা পুনপ্পুনঅত্তভাৰাভিনিব্বত্তিযা। সঙ্গাতি সত্ত সঙ্গা – রাগসঙ্গো, দোসসঙ্গো, মোহসঙ্গো, মানসঙ্গো, দিট্ঠিসঙ্গো, কিলেসসঙ্গো, দুচ্চরিতসঙ্গো। ৰিসজ্জাতি সঙ্গে ৰোসজ্জেত্ৰা ৰা ৰিসজ্জ। অথ ৰা, সঙ্গে বন্ধে ৰিবন্ধে আবন্ধে লগ্গে লগ্গিতে পলিবুদ্ধে বন্ধনে ফোটযিত্ৰা 95 ৰা ৰিসজ্জ। যথা যানং ৰা ৰয্হং ৰা রথং ৰা সকটং ৰা সন্দমানিকং ৰা সজ্জং ৰিসজ্জং করোন্তি ৰিকোপেন্তি – এৰমেৰ তে সঙ্গে ৰোসজ্জেত্ৰা ৰা ৰিসজ্জ। অথ ৰা, সঙ্গে বন্ধে ৰিবন্ধে আবন্ধে লগ্গে লগ্গিতে পলিবুদ্ধে বন্ধনে ফোটযিত্ৰা ৰা ৰিসজ্জাতি – ভৰাভৰে সঙ্গমিমং ৰিসজ্জ।
Bhavābhave saṅgamimaṃ visajjāti. Bhavābhaveti bhavābhave kammabhave punabbhave kāmabhave, kammabhave kāmabhave punabbhave rūpabhave, kammabhave rūpabhave punabbhave arūpabhave, kammabhave arūpabhave punabbhave punappunabhave, punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā. Saṅgāti satta saṅgā – rāgasaṅgo, dosasaṅgo, mohasaṅgo, mānasaṅgo, diṭṭhisaṅgo, kilesasaṅgo, duccaritasaṅgo. Visajjāti saṅge vosajjetvā vā visajja. Atha vā, saṅge bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā 96 vā visajja. Yathā yānaṃ vā vayhaṃ vā rathaṃ vā sakaṭaṃ vā sandamānikaṃ vā sajjaṃ visajjaṃ karonti vikopenti – evameva te saṅge vosajjetvā vā visajja. Atha vā, saṅge bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā vā visajjāti – bhavābhave saṅgamimaṃ visajja.
সো ৰীততণ্হো অনীঘো নিরাসো, অতারি সো জাতিজরন্তি ব্রূমীতি। তণ্হাতি রূপতণ্হা…পে॰… ধম্মতণ্হা… যস্সেসা তণ্হা পহীনা সমুচ্ছিন্না ৰূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢা, সো ৰুচ্চতি ৰীততণ্হো ৰিগততণ্হো চত্ততণ্হো ৰন্ততণ্হো মুত্ততণ্হো পহীনতণ্হো পটিনিস্সট্ঠতণ্হো ৰীতরাগো চত্তরাগো পহীনরাগো পটিনিস্সট্ঠরাগো নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতিভূতো সুখপ্পটিসংৰেদী ব্রহ্মভূতেন অত্তনা ৰিহরতীতি – সো ৰীততণ্হো। অনীঘোতি রাগো নীঘো, দোসো নীঘো, মোহো নীঘো, কোধো নীঘো, উপনাহো নীঘো…পে॰… সব্বাকুসলাভিসঙ্খারা নীঘা। যস্সেতে নীঘা পহীনা সমুচ্ছিন্না ৰূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢা, সো ৰুচ্চতি অনীঘো। নিরাসোতি আসা ৰুচ্চতি তণ্হা। যো রাগো সারাগো…পে॰… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং। যস্সেসা আসা তণ্হা পহীনা সমুচ্ছিন্না ৰূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢা, সো ৰুচ্চতি নিরাসো। জাতীতি যা তেসং তেসং সত্তানং…পে॰… আযতনানং পটিলাভো। জরাতি যা তেসং তেসং সত্তানং …পে॰… ইন্দ্রিযানং পরিপাকো। অযং ৰুচ্চতি জরা। সো ৰীততণ্হো অনীঘো নিরাসো, অতারি সো জাতিজরন্তি ব্রূমীতি যো সো ৰীততণ্হো অনীঘো চ নিরাসো চ, সো খো জাতিজরামরণং অতরি উত্তরি পতরি সমতিক্কমি ৰীতিৰত্তযীতি ব্রূমি আচিক্খামি দেসেমি পঞ্ঞপেমি পট্ঠপেমি ৰিৰরামি ৰিভজামি উত্তানীকরোমি পকাসেমীতি – সো ৰীততণ্হো অনীঘো নিরাসো, অতারি সো জাতিজরন্তি ব্রূমি। তেনাহ ভগৰা –
So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmīti. Taṇhāti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā… yassesā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati vītataṇho vigatataṇho cattataṇho vantataṇho muttataṇho pahīnataṇho paṭinissaṭṭhataṇho vītarāgo cattarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatīti – so vītataṇho. Anīghoti rāgo nīgho, doso nīgho, moho nīgho, kodho nīgho, upanāho nīgho…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā nīghā. Yassete nīghā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anīgho. Nirāsoti āsā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Yassesā āsā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati nirāso. Jātīti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ…pe… āyatanānaṃ paṭilābho. Jarāti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ …pe… indriyānaṃ paripāko. Ayaṃ vuccati jarā. So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmīti yo so vītataṇho anīgho ca nirāso ca, so kho jātijarāmaraṇaṃ atari uttari patari samatikkami vītivattayīti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – so vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmi. Tenāha bhagavā –
‘‘ৰিদ্ৰা চ যো ৰেদগূ নরো ইধ, ভৰাভৰে সঙ্গমিমং ৰিসজ্জ।
‘‘Vidvā ca yo vedagū naro idha, bhavābhave saṅgamimaṃ visajja;
সো ৰীততণ্হো অনীঘো নিরাসো, অতারি সো জাতিজরন্তি ব্রূমী’’তি॥
So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmī’’ti.
সহ গাথাপরিযোসানা…পে॰… সত্থা মে, ভন্তে ভগৰা, সাৰকোহমস্মীতি।
Saha gāthāpariyosānā…pe… satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.
মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো চতুত্থো।
Mettagūmāṇavapucchāniddeso catuttho.
Footnotes:
Related texts:
অট্ঠকথা • Aṭṭhakathā / সুত্তপিটক (অট্ঠকথা) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / খুদ্দকনিকায (অট্ঠকথা) • Khuddakanikāya (aṭṭhakathā) / চূল়নিদ্দেস-অট্ঠকথা • Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā / ৪. মেত্তগূমাণৰসুত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা • 4. Mettagūmāṇavasuttaniddesavaṇṇanā
