| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថា • Suttanipāta-aṭṭhakathā |
។ នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
ខុទ្ទកនិកាយេ
Khuddakanikāye
សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថា
Suttanipāta-aṭṭhakathā
(ទុតិយោ ភាគោ)
(Dutiyo bhāgo)
២. ចូឡវគ្គោ
2. Cūḷavaggo
៤. មង្គលសុត្តវណ្ណនា
4. Maṅgalasuttavaṇṇanā
ឯវំ មេ សុតន្តិ មង្គលសុត្តំ។ កា ឧប្បត្តិ? ជម្ពុទីបេ កិរ តត្ថ តត្ថ នគរទ្វារសន្ថាគារសភាទីសុ មហាជនា សន្និបតិត្វា ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ទត្វា នានប្បការំ សីតាហរណាទិពាហិរកកថំ កថាបេន្តិ, ឯកេកា កថា ចតុមាសច្ចយេន និដ្ឋាតិ។ តត្ថ ឯកទិវសំ មង្គលកថា សមុដ្ឋាសិ – ‘‘កិំ នុ ខោ មង្គលំ, កិំ ទិដ្ឋំ មង្គលំ, សុតំ មង្គលំ, មុតំ មង្គលំ, កោ មង្គលំ ជានាតី’’តិ?
Evaṃme sutanti maṅgalasuttaṃ. Kā uppatti? Jambudīpe kira tattha tattha nagaradvārasanthāgārasabhādīsu mahājanā sannipatitvā hiraññasuvaṇṇaṃ datvā nānappakāraṃ sītāharaṇādibāhirakakathaṃ kathāpenti, ekekā kathā catumāsaccayena niṭṭhāti. Tattha ekadivasaṃ maṅgalakathā samuṭṭhāsi – ‘‘kiṃ nu kho maṅgalaṃ, kiṃ diṭṭhaṃ maṅgalaṃ, sutaṃ maṅgalaṃ, mutaṃ maṅgalaṃ, ko maṅgalaṃ jānātī’’ti?
អថ ទិដ្ឋមង្គលិកោ នាមេកោ បុរិសោ អាហ – ‘‘អហំ មង្គលំ ជានាមិ, ទិដ្ឋំ លោកេ មង្គលំ, ទិដ្ឋំ នាម អភិមង្គលសម្មតំ រូបំ។ សេយ្យថិទំ – ឥធេកច្ចោ កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ ចាតកសកុណំ វា បស្សតិ, ពេលុវលដ្ឋិំ វា គព្ភិនិំ វា កុមារកេ វា អលង្កតបដិយត្តេ បុណ្ណឃដំ វា អល្លរោហិតមច្ឆំ វា អាជញ្ញំ វា អាជញ្ញរថំ វា ឧសភំ វា គាវិំ វា កបិលំ វា, យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចិ ឯវរូបំ អភិមង្គលសម្មតំ រូបំ បស្សតិ, ឥទំ វុច្ចតិ ទិដ្ឋមង្គល’’ន្តិ។ តស្ស វចនំ ឯកច្ចេ អគ្គហេសុំ, ឯកច្ចេ នាគ្គហេសុំ។ យេ នាគ្គហេសុំ, តេ តេន សហ វិវទិំសុ។
Atha diṭṭhamaṅgaliko nāmeko puriso āha – ‘‘ahaṃ maṅgalaṃ jānāmi, diṭṭhaṃ loke maṅgalaṃ, diṭṭhaṃ nāma abhimaṅgalasammataṃ rūpaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco kālasseva vuṭṭhāya cātakasakuṇaṃ vā passati, beluvalaṭṭhiṃ vā gabbhiniṃ vā kumārake vā alaṅkatapaṭiyatte puṇṇaghaṭaṃ vā allarohitamacchaṃ vā ājaññaṃ vā ājaññarathaṃ vā usabhaṃ vā gāviṃ vā kapilaṃ vā, yaṃ vā panaññampi kiñci evarūpaṃ abhimaṅgalasammataṃ rūpaṃ passati, idaṃ vuccati diṭṭhamaṅgala’’nti. Tassa vacanaṃ ekacce aggahesuṃ, ekacce nāggahesuṃ. Ye nāggahesuṃ, te tena saha vivadiṃsu.
អថ សុតមង្គលិកោ នាមេកោ បុរិសោ អាហ – ‘‘ចក្ខុ នាមេតំ, ភោ, សុចិម្បិ អសុចិម្បិ បស្សតិ, តថា សុន្ទរម្បិ អសុន្ទរម្បិ, មនាបម្បិ អមនាបម្បិ។ យទិ តេន ទិដ្ឋំ មង្គលំ សិយា, សព្ពម្បិ មង្គលំ សិយា, តស្មា ន ទិដ្ឋំ មង្គលំ, អបិច ខោ បន សុតំ មង្គលំ, សុតំ នាម អភិមង្គលសម្មតោ សទ្ទោ។ សេយ្យថិទំ – ឥធេកច្ចោ កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ វឌ្ឍាតិ វា វឌ្ឍមានាតិ វា បុណ្ណាតិ វា ផុស្សាតិ វា សុមនាតិ វា សិរីតិ វា សិរិវឌ្ឍាតិ វា អជ្ជ សុនក្ខត្តំ សុមុហុត្តំ សុទិវសំ សុមង្គលន្តិ ឯវរូបំ វា យំកិញ្ចិ អភិមង្គលសម្មតំ សទ្ទំ សុណាតិ, ឥទំ វុច្ចតិ សុតមង្គល’’ន្តិ។ តស្សបិ វចនំ ឯកច្ចេ អគ្គហេសុំ, ឯកច្ចេ នាគ្គហេសុំ។ យេ នាគ្គហេសុំ, តេ តេន សហ វិវទិំសុ។
Atha sutamaṅgaliko nāmeko puriso āha – ‘‘cakkhu nāmetaṃ, bho, sucimpi asucimpi passati, tathā sundarampi asundarampi, manāpampi amanāpampi. Yadi tena diṭṭhaṃ maṅgalaṃ siyā, sabbampi maṅgalaṃ siyā, tasmā na diṭṭhaṃ maṅgalaṃ, apica kho pana sutaṃ maṅgalaṃ, sutaṃ nāma abhimaṅgalasammato saddo. Seyyathidaṃ – idhekacco kālasseva vuṭṭhāya vaḍḍhāti vā vaḍḍhamānāti vā puṇṇāti vā phussāti vā sumanāti vā sirīti vā sirivaḍḍhāti vā ajja sunakkhattaṃ sumuhuttaṃ sudivasaṃ sumaṅgalanti evarūpaṃ vā yaṃkiñci abhimaṅgalasammataṃ saddaṃ suṇāti, idaṃ vuccati sutamaṅgala’’nti. Tassapi vacanaṃ ekacce aggahesuṃ, ekacce nāggahesuṃ. Ye nāggahesuṃ, te tena saha vivadiṃsu.
អថ មុតមង្គលិកោ នាមេកោ បុរិសោ អាហ – ‘‘សោតម្បិ ហិ នាមេតំ ភោ សាធុម្បិ អសាធុម្បិ មនាបម្បិ អមនាបម្បិ សុណាតិ។ យទិ តេន សុតំ មង្គលំ សិយា, សព្ពម្បិ មង្គលំ សិយា, តស្មា ន សុតំ មង្គលំ, អបិច ខោ បន មុតំ មង្គលំ, មុតំ នាម អភិមង្គលសម្មតំ គន្ធរសផោដ្ឋព្ពំ។ សេយ្យថិទំ – ឥធេកច្ចោ កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ បទុមគន្ធាទិបុប្ផគន្ធំ វា ឃាយតិ, ផុស្សទន្តកដ្ឋំ វា ខាទតិ, បថវិំ វា អាមសតិ, ហរិតសស្សំ វា អល្លគោមយំ វា កច្ឆបំ វា តិលវាហំ វា បុប្ផំ វា ផលំ វា អាមសតិ, ផុស្សមត្តិកាយ វា សម្មា លិម្បតិ, ផុស្សសាដកំ វា និវាសេតិ, ផុស្សវេឋនំ វា ធារេតិ, យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចិ ឯវរូបំ អភិមង្គលសម្មតំ គន្ធំ វា ឃាយតិ, រសំ វា សាយតិ, ផោដ្ឋព្ពំ វា ផុសតិ, ឥទំ វុច្ចតិ មុតមង្គល’’ន្តិ។ តស្សបិ វចនំ ឯកច្ចេ អគ្គហេសុំ, ឯកច្ចេ នាគ្គហេសុំ។
Atha mutamaṅgaliko nāmeko puriso āha – ‘‘sotampi hi nāmetaṃ bho sādhumpi asādhumpi manāpampi amanāpampi suṇāti. Yadi tena sutaṃ maṅgalaṃ siyā, sabbampi maṅgalaṃ siyā, tasmā na sutaṃ maṅgalaṃ, apica kho pana mutaṃ maṅgalaṃ, mutaṃ nāma abhimaṅgalasammataṃ gandharasaphoṭṭhabbaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco kālasseva vuṭṭhāya padumagandhādipupphagandhaṃ vā ghāyati, phussadantakaṭṭhaṃ vā khādati, pathaviṃ vā āmasati, haritasassaṃ vā allagomayaṃ vā kacchapaṃ vā tilavāhaṃ vā pupphaṃ vā phalaṃ vā āmasati, phussamattikāya vā sammā limpati, phussasāṭakaṃ vā nivāseti, phussaveṭhanaṃ vā dhāreti, yaṃ vā panaññampi kiñci evarūpaṃ abhimaṅgalasammataṃ gandhaṃ vā ghāyati, rasaṃ vā sāyati, phoṭṭhabbaṃ vā phusati, idaṃ vuccati mutamaṅgala’’nti. Tassapi vacanaṃ ekacce aggahesuṃ, ekacce nāggahesuṃ.
តត្ថ ន ទិដ្ឋមង្គលិកោ សុតមុតមង្គលិកេ អសក្ខិ សញ្ញាបេតុំ។ ន តេសំ អញ្ញតរោ ឥតរេ ទ្វេ។ តេសុ ច មនុស្សេសុ យេ ទិដ្ឋមង្គលិកស្ស វចនំ គណ្ហិំសុ, តេ ‘‘ទិដ្ឋំយេវ មង្គល’’ន្តិ គតា។ យេ សុតមុតមង្គលិកានំ វចនំ គណ្ហិំសុ, តេ ‘‘សុតំយេវ មុតំយេវ មង្គល’’ន្តិ គតា។ ឯវមយំ មង្គលកថា សកលជម្ពុទីបេ បាកដា ជាតា។
Tattha na diṭṭhamaṅgaliko sutamutamaṅgalike asakkhi saññāpetuṃ. Na tesaṃ aññataro itare dve. Tesu ca manussesu ye diṭṭhamaṅgalikassa vacanaṃ gaṇhiṃsu, te ‘‘diṭṭhaṃyeva maṅgala’’nti gatā. Ye sutamutamaṅgalikānaṃ vacanaṃ gaṇhiṃsu, te ‘‘sutaṃyeva mutaṃyeva maṅgala’’nti gatā. Evamayaṃ maṅgalakathā sakalajambudīpe pākaṭā jātā.
អថ សកលជម្ពុទីបេ មនុស្សា គុម្ពគុម្ពា ហុត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ មង្គល’’ន្តិ មង្គលានិ ចិន្តយិំសុ ។ តេសំ មនុស្សានំ អារក្ខទេវតា តំ កថំ សុត្វា តថេវ មង្គលានិ ចិន្តយិំសុ។ តាសំ ទេវតានំ ភុម្មទេវតា មិត្តា ហោន្តិ, អថ តតោ សុត្វា ភុម្មទេវតាបិ តថេវ មង្គលានិ ចិន្តយិំសុ។ តាសម្បិ ទេវតានំ អាកាសដ្ឋទេវតា មិត្តា ហោន្តិ, អាកាសដ្ឋទេវតានំ ចាតុមហារាជិកទេវតា។ ឯតេនេវ ឧបាយេន យាវ សុទស្សីទេវតានំ អកនិដ្ឋទេវតា មិត្តា ហោន្តិ, អថ តតោ សុត្វា អកនិដ្ឋទេវតាបិ តថេវ គុម្ពគុម្ពា ហុត្វា មង្គលានិ ចិន្តយិំសុ។ ឯវំ ទសសហស្សចក្កវាឡេសុ សព្ពត្ថ មង្គលចិន្តា ឧទបាទិ។ ឧប្បន្នា ច សា ‘‘ឥទំ មង្គលំ ឥទំ មង្គល’’ន្តិ វិនិច្ឆិយមានាបិ អប្បត្តា ឯវ វិនិច្ឆយំ ទ្វាទស វស្សានិ អដ្ឋាសិ។ សព្ពេ មនុស្សា ច ទេវា ច ព្រហ្មានោ ច ឋបេត្វា អរិយសាវកេ ទិដ្ឋសុតមុតវសេន តិធា ភិន្នា។ ឯកោបិ ‘‘ឥទមេវ មង្គល’’ន្តិ យថាភុច្ចតោ និដ្ឋង្គតោ នាហោសិ, មង្គលកោលាហលំ លោកេ ឧប្បជ្ជិ។
Atha sakalajambudīpe manussā gumbagumbā hutvā ‘‘kiṃ nu kho maṅgala’’nti maṅgalāni cintayiṃsu . Tesaṃ manussānaṃ ārakkhadevatā taṃ kathaṃ sutvā tatheva maṅgalāni cintayiṃsu. Tāsaṃ devatānaṃ bhummadevatā mittā honti, atha tato sutvā bhummadevatāpi tatheva maṅgalāni cintayiṃsu. Tāsampi devatānaṃ ākāsaṭṭhadevatā mittā honti, ākāsaṭṭhadevatānaṃ cātumahārājikadevatā. Eteneva upāyena yāva sudassīdevatānaṃ akaniṭṭhadevatā mittā honti, atha tato sutvā akaniṭṭhadevatāpi tatheva gumbagumbā hutvā maṅgalāni cintayiṃsu. Evaṃ dasasahassacakkavāḷesu sabbattha maṅgalacintā udapādi. Uppannā ca sā ‘‘idaṃ maṅgalaṃ idaṃ maṅgala’’nti vinicchiyamānāpi appattā eva vinicchayaṃ dvādasa vassāni aṭṭhāsi. Sabbe manussā ca devā ca brahmāno ca ṭhapetvā ariyasāvake diṭṭhasutamutavasena tidhā bhinnā. Ekopi ‘‘idameva maṅgala’’nti yathābhuccato niṭṭhaṅgato nāhosi, maṅgalakolāhalaṃ loke uppajji.
កោលាហលំ នាម បញ្ចវិធំ – កប្បកោលាហលំ, ចក្កវត្តិកោលាហលំ, ពុទ្ធកោលាហលំ, មង្គលកោលាហលំ, មោនេយ្យកោលាហលន្តិ។ តត្ថ កាមាវចរទេវា មុត្តសិរា វិកិណ្ណកេសា រុទម្មុខា អស្សូនិ ហត្ថេហិ បុញ្ឆមានា រត្តវត្ថនិវត្ថា អតិវិយ វិរូបវេសធារិនោ ហុត្វា, ‘‘វស្សសតសហស្សស្ស អច្ចយេន កប្បុដ្ឋានំ ភវិស្សតិ។ អយំ លោកោ វិនស្សិស្សតិ, មហាសមុទ្ទោ សុស្សិស្សតិ, អយញ្ច មហាបថវី សិនេរុ ច បព្ពតរាជា ឧឌ្ឍយ្ហិស្សតិ វិនស្សិស្សតិ, យាវ ព្រហ្មលោកា លោកវិនាសោ ភវិស្សតិ។ មេត្តំ, មារិសា, ភាវេថ, ករុណំ មុទិតំ ឧបេក្ខំ, មារិសា, ភាវេថ, មាតរំ ឧបដ្ឋហថ, បិតរំ ឧបដ្ឋហថ, កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិនោ ហោថ, ជាគរថ មា បមាទត្ថា’’តិ មនុស្សបថេ វិចរិត្វា អារោចេន្តិ។ ឥទំ កប្បកោលាហលំ នាម។
Kolāhalaṃ nāma pañcavidhaṃ – kappakolāhalaṃ, cakkavattikolāhalaṃ, buddhakolāhalaṃ, maṅgalakolāhalaṃ, moneyyakolāhalanti. Tattha kāmāvacaradevā muttasirā vikiṇṇakesā rudammukhā assūni hatthehi puñchamānā rattavatthanivatthā ativiya virūpavesadhārino hutvā, ‘‘vassasatasahassassa accayena kappuṭṭhānaṃ bhavissati. Ayaṃ loko vinassissati, mahāsamuddo sussissati, ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā uḍḍhayhissati vinassissati, yāva brahmalokā lokavināso bhavissati. Mettaṃ, mārisā, bhāvetha, karuṇaṃ muditaṃ upekkhaṃ, mārisā, bhāvetha, mātaraṃ upaṭṭhahatha, pitaraṃ upaṭṭhahatha, kule jeṭṭhāpacāyino hotha, jāgaratha mā pamādatthā’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ kappakolāhalaṃ nāma.
កាមាវចរទេវាយេវ ‘‘វស្សសតស្សច្ចយេន ចក្កវត្តិរាជា លោកេ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ មនុស្សបថេ វិចរិត្វា អារោចេន្តិ។ ឥទំ ចក្កវត្តិកោលាហលំ នាម។
Kāmāvacaradevāyeva ‘‘vassasatassaccayena cakkavattirājā loke uppajjissatī’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ cakkavattikolāhalaṃ nāma.
សុទ្ធាវាសា បន ទេវា ព្រហ្មាភរណេន អលង្ករិត្វា ព្រហ្មវេឋនំ សីសេ កត្វា បីតិសោមនស្សជាតា ពុទ្ធគុណវាទិនោ ‘‘វស្សសហស្សស្ស អច្ចយេន ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ មនុស្សបថេ វិចរិត្វា អារោចេន្តិ។ ឥទំ ពុទ្ធកោលាហលំ នាម។
Suddhāvāsā pana devā brahmābharaṇena alaṅkaritvā brahmaveṭhanaṃ sīse katvā pītisomanassajātā buddhaguṇavādino ‘‘vassasahassassa accayena buddho loke uppajjissatī’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ buddhakolāhalaṃ nāma.
សុទ្ធាវាសា ឯវ ទេវា មនុស្សានំ ចិត្តំ ញត្វា ‘‘ទ្វាទសន្នំ វស្សានំ អច្ចយេន សម្មាសម្ពុទ្ធោ មង្គលំ កថេស្សតី’’តិ មនុស្សបថេ វិចរិត្វា អារោចេន្តិ។ ឥទំ មង្គលកោលាហលំ នាម។
Suddhāvāsā eva devā manussānaṃ cittaṃ ñatvā ‘‘dvādasannaṃ vassānaṃ accayena sammāsambuddho maṅgalaṃ kathessatī’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ maṅgalakolāhalaṃ nāma.
សុទ្ធាវាសា ឯវ ទេវា ‘‘សត្តន្នំ វស្សានំ អច្ចយេន អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវតា សទ្ធិំ សមាគម្ម មោនេយ្យបដិបទំ បុច្ឆិស្សតី’’តិ មនុស្សបថេ វិចរិត្វា អារោចេន្តិ។ ឥទំ មោនេយ្យកោលាហលំ នាម។ ឥមេសុ បញ្ចសុ កោលាហលេសុ ទិដ្ឋមង្គលាទិវសេន តិធា ភិន្នេសុ ទេវមនុស្សេសុ ឥទំ មង្គលកោលាហលំ លោកេ ឧប្បជ្ជិ។
Suddhāvāsā eva devā ‘‘sattannaṃ vassānaṃ accayena aññataro bhikkhu bhagavatā saddhiṃ samāgamma moneyyapaṭipadaṃ pucchissatī’’ti manussapathe vicaritvā ārocenti. Idaṃ moneyyakolāhalaṃ nāma. Imesu pañcasu kolāhalesu diṭṭhamaṅgalādivasena tidhā bhinnesu devamanussesu idaṃ maṅgalakolāhalaṃ loke uppajji.
អថ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច វិចិនិត្វា វិចិនិត្វា មង្គលានិ អលភមានេសុ ទ្វាទសន្នំ វស្សានំ អច្ចយេន តាវតិំសកាយិកា ទេវតា សង្គម្ម សមាគម្ម ឯវំ សមចិន្តេសុំ – ‘‘សេយ្យថាបិ នាម, មារិសា, ឃរសាមិកោ អន្តោឃរជនានំ, គាមសាមិកោ គាមវាសីនំ, រាជា សព្ពមនុស្សានំ, ឯវមេវំ អយំ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ អម្ហាកំ អគ្គោ ច សេដ្ឋោ ច យទិទំ បុញ្ញេន តេជេន ឥស្សរិយេន បញ្ញាយ ទ្វិន្នំ ទេវលោកានំ អធិបតិ។ យំនូន មយំ សក្កំ ទេវានមិន្ទំ ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យាមា’’តិ។ តា សក្កស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា សក្កំ ទេវានមិន្ទំ តង្ខណានុរូបនិវាសនាភរណសស្សិរិកសរីរំ អឌ្ឍតេយ្យកោដិអច្ឆរាគណបរិវុតំ បារិច្ឆត្តកមូលេ បណ្ឌុកម្ពលវរាសនេ និសិន្នំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ ឋត្វា ឯតទវោចុំ – ‘‘យគ្ឃេ, មារិស, ជានេយ្យាសិ, ឯតរហិ មង្គលបញ្ហា សមុដ្ឋិតា, ឯកេ ទិដ្ឋំ មង្គលន្តិ វទន្តិ, ឯកេ សុតំ មង្គលន្តិ វទន្តិ, ឯកេ មុតំ មង្គលន្តិ វទន្តិ។ តត្ថ មយញ្ច អញ្ញេ ច អនិដ្ឋង្គតា, សាធុ វត នោ ត្វំ យាថាវតោ ព្យាករោហី’’តិ។ ទេវរាជា បកតិយាបិ បញ្ញវា ‘‘អយំ មង្គលកថា កត្ថ បឋមំ សមុដ្ឋិតា’’តិ អាហ។ ‘‘មយំ ទេវ ចាតុមហារាជិកានំ អស្សុម្ហា’’តិ អាហំសុ។ តតោ ចាតុមហារាជិកា អាកាសដ្ឋទេវតានំ, អាកាសដ្ឋទេវតា ភុម្មទេវតានំ, ភុម្មទេវតា មនុស្សារក្ខទេវតានំ, មនុស្សារក្ខទេវតា ‘‘មនុស្សលោកេ សមុដ្ឋិតា’’តិ អាហំសុ។
Atha devesu ca manussesu ca vicinitvā vicinitvā maṅgalāni alabhamānesu dvādasannaṃ vassānaṃ accayena tāvatiṃsakāyikā devatā saṅgamma samāgamma evaṃ samacintesuṃ – ‘‘seyyathāpi nāma, mārisā, gharasāmiko antogharajanānaṃ, gāmasāmiko gāmavāsīnaṃ, rājā sabbamanussānaṃ, evamevaṃ ayaṃ sakko devānamindo amhākaṃ aggo ca seṭṭho ca yadidaṃ puññena tejena issariyena paññāya dvinnaṃ devalokānaṃ adhipati. Yaṃnūna mayaṃ sakkaṃ devānamindaṃ etamatthaṃ puccheyyāmā’’ti. Tā sakkassa santikaṃ gantvā sakkaṃ devānamindaṃ taṅkhaṇānurūpanivāsanābharaṇasassirikasarīraṃ aḍḍhateyyakoṭiaccharāgaṇaparivutaṃ pāricchattakamūle paṇḍukambalavarāsane nisinnaṃ abhivādetvā ekamantaṃ ṭhatvā etadavocuṃ – ‘‘yagghe, mārisa, jāneyyāsi, etarahi maṅgalapañhā samuṭṭhitā, eke diṭṭhaṃ maṅgalanti vadanti, eke sutaṃ maṅgalanti vadanti, eke mutaṃ maṅgalanti vadanti. Tattha mayañca aññe ca aniṭṭhaṅgatā, sādhu vata no tvaṃ yāthāvato byākarohī’’ti. Devarājā pakatiyāpi paññavā ‘‘ayaṃ maṅgalakathā kattha paṭhamaṃ samuṭṭhitā’’ti āha. ‘‘Mayaṃ deva cātumahārājikānaṃ assumhā’’ti āhaṃsu. Tato cātumahārājikā ākāsaṭṭhadevatānaṃ, ākāsaṭṭhadevatā bhummadevatānaṃ, bhummadevatā manussārakkhadevatānaṃ, manussārakkhadevatā ‘‘manussaloke samuṭṭhitā’’ti āhaṃsu.
អថ ទេវានមិន្ទោ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ កត្ថ វសតី’’តិ បុច្ឆិ។ ‘‘មនុស្សលោកេ, ទេវា’’តិ អាហំសុ។ ‘‘តំ ភគវន្តំ កោចិ បុច្ឆី’’តិ អាហ។ ‘‘ន កោចិ ទេវា’’តិ។ ‘‘កិំ នុ ខោ នាម តុម្ហេ មារិសា អគ្គិំ ឆឌ្ឌេត្វា ខជ្ជោបនកំ ឧជ្ជាលេថ, យេ អនវសេសមង្គលទេសកំ តំ ភគវន្តំ អតិក្កមិត្វា មំ បុច្ឆិតព្ពំ មញ្ញថ? អាគច្ឆថ, មារិសា, តំ ភគវន្តំ បុច្ឆាម, អទ្ធា សស្សិរិកំ បញ្ហព្យាករណំ លភិស្សាមា’’តិ ឯកំ ទេវបុត្តំ អាណាបេសិ – ‘‘ត្វំ ភគវន្តំ បុច្ឆា’’តិ។ សោ ទេវបុត្តោ តង្ខណានុរូបេន អលង្ការេន អត្តានំ អលង្ករិត្វា វិជ្ជុរិវ វិជ្ជោតមានោ ទេវគណបរិវុតោ ជេតវនមហាវិហារំ អាគន្ត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ ឋត្វា មង្គលបញ្ហំ បុច្ឆន្តោ គាថាយ អជ្ឈភាសិ។ ភគវា តស្ស តំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តោ ឥមំ សុត្តមភាសិ។
Atha devānamindo ‘‘sammāsambuddho kattha vasatī’’ti pucchi. ‘‘Manussaloke, devā’’ti āhaṃsu. ‘‘Taṃ bhagavantaṃ koci pucchī’’ti āha. ‘‘Na koci devā’’ti. ‘‘Kiṃ nu kho nāma tumhe mārisā aggiṃ chaḍḍetvā khajjopanakaṃ ujjāletha, ye anavasesamaṅgaladesakaṃ taṃ bhagavantaṃ atikkamitvā maṃ pucchitabbaṃ maññatha? Āgacchatha, mārisā, taṃ bhagavantaṃ pucchāma, addhā sassirikaṃ pañhabyākaraṇaṃ labhissāmā’’ti ekaṃ devaputtaṃ āṇāpesi – ‘‘tvaṃ bhagavantaṃ pucchā’’ti. So devaputto taṅkhaṇānurūpena alaṅkārena attānaṃ alaṅkaritvā vijjuriva vijjotamāno devagaṇaparivuto jetavanamahāvihāraṃ āgantvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ ṭhatvā maṅgalapañhaṃ pucchanto gāthāya ajjhabhāsi. Bhagavā tassa taṃ pañhaṃ vissajjento imaṃ suttamabhāsi.
តត្ថ ឯវំ មេ សុតន្តិអាទីនមត្ថោ សង្ខេបតោ កសិភារទ្វាជសុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តោ, វិត្ថារំ បន ឥច្ឆន្តេហិ បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេន គហេតព្ពោ។ កសិភារទ្វាជសុត្តេ ច ‘‘មគធេសុ វិហរតិ ទក្ខិណាគិរិស្មិំ ឯកនាឡាយំ ព្រាហ្មណគាមេ’’តិ វុត្តំ, ឥធ ‘‘សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ’’តិ។ តស្មា ‘‘សាវត្ថិយ’’ន្តិ ឥមំ បទំ អាទិំ កត្វា ឥធ អបុព្ពបទវណ្ណនំ ករិស្សាម។
Tattha evaṃ me sutantiādīnamattho saṅkhepato kasibhāradvājasuttavaṇṇanāyaṃ vutto, vitthāraṃ pana icchantehi papañcasūdaniyā majjhimaṭṭhakathāyaṃ vuttanayena gahetabbo. Kasibhāradvājasutte ca ‘‘magadhesu viharati dakkhiṇāgirismiṃ ekanāḷāyaṃ brāhmaṇagāme’’ti vuttaṃ, idha ‘‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti. Tasmā ‘‘sāvatthiya’’nti imaṃ padaṃ ādiṃ katvā idha apubbapadavaṇṇanaṃ karissāma.
សេយ្យថិទំ, សាវត្ថិយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ។ តំ កិរ សវត្ថស្ស នាម ឥសិនោ និវាសដ្ឋានំ អហោសិ។ តស្មា យថា កុសម្ពស្ស និវាសោ កោសម្ពី, កាកណ្ឌស្ស និវាសោ កាកណ្ឌីតិ, ឯវំ ឥត្ថិលិង្គវសេន ‘‘សាវត្ថី’’តិ វុច្ចតិ។ បោរាណា បន វណ្ណយន្តិ – យស្មា តស្មិំ ឋានេ សត្ថសមាយោគេ ‘‘កិំភណ្ឌមត្ថី’’តិ បុច្ឆិតេ ‘‘សព្ពមត្ថី’’តិ អាហំសុ, តស្មា តំ វចនមុបាទាយ ‘‘សាវត្ថី’’តិ វុច្ចតិ។ តស្សំ សាវត្ថិយំ។ ឯតេនស្ស គោចរគាមោ ទីបិតោ ហោតិ។ ជេតោ នាម រាជកុមារោ, តេន រោបិតសំវឌ្ឍិតត្តា តស្ស ជេតស្ស វនន្តិ ជេតវនំ, តស្មិំ ជេតវនេ។ អនាថានំ បិណ្ឌោ ឯតស្មិំ អត្ថីតិ អនាថបិណ្ឌិកោ, តស្ស អនាថបិណ្ឌិកស្ស។ អនាថបិណ្ឌិកេន គហបតិនា ចតុបណ្ណាសកោដិបរិច្ចាគេន និដ្ឋាបិតារាមេតិ អត្ថោ។ ឯតេនស្ស បព្ពជិតានុរូបនិវាសោកាសោ ទីបិតោ ហោតិ។
Seyyathidaṃ, sāvatthiyanti evaṃnāmake nagare. Taṃ kira savatthassa nāma isino nivāsaṭṭhānaṃ ahosi. Tasmā yathā kusambassa nivāso kosambī, kākaṇḍassa nivāso kākaṇḍīti, evaṃ itthiliṅgavasena ‘‘sāvatthī’’ti vuccati. Porāṇā pana vaṇṇayanti – yasmā tasmiṃ ṭhāne satthasamāyoge ‘‘kiṃbhaṇḍamatthī’’ti pucchite ‘‘sabbamatthī’’ti āhaṃsu, tasmā taṃ vacanamupādāya ‘‘sāvatthī’’ti vuccati. Tassaṃ sāvatthiyaṃ. Etenassa gocaragāmo dīpito hoti. Jeto nāma rājakumāro, tena ropitasaṃvaḍḍhitattā tassa jetassa vananti jetavanaṃ, tasmiṃ jetavane. Anāthānaṃ piṇḍo etasmiṃ atthīti anāthapiṇḍiko, tassa anāthapiṇḍikassa. Anāthapiṇḍikena gahapatinā catupaṇṇāsakoṭipariccāgena niṭṭhāpitārāmeti attho. Etenassa pabbajitānurūpanivāsokāso dīpito hoti.
អថាតិ អវិច្ឆេទត្ថេ, ខោតិ អធិការន្តរនិទស្សនត្ថេ និបាតោ។ តេន អវិច្ឆិន្នេយេវ តត្ថ ភគវតោ វិហារេ ‘‘ឥទមធិការន្តរំ ឧទបាទី’’តិ ទស្សេតិ។ កិំ តន្តិ? អញ្ញតរា ទេវតាតិអាទិ។ តត្ថ អញ្ញតរាតិ អនិយមិតនិទ្ទេសោ។ សា ហិ នាមគោត្តតោ អបាកដា, តស្មា ‘‘អញ្ញតរា’’តិ វុត្តា។ ទេវោ ឯវ ទេវតា, ឥត្ថិបុរិសសាធារណមេតំ។ ឥធ បន បុរិសោ ឯវ សោ ទេវបុត្តោ, កិន្តុ សាធារណនាមវសេន ‘‘ទេវតា’’តិ វុត្តោ។
Athāti avicchedatthe, khoti adhikārantaranidassanatthe nipāto. Tena avicchinneyeva tattha bhagavato vihāre ‘‘idamadhikārantaraṃ udapādī’’ti dasseti. Kiṃ tanti? Aññatarā devatātiādi. Tattha aññatarāti aniyamitaniddeso. Sā hi nāmagottato apākaṭā, tasmā ‘‘aññatarā’’ti vuttā. Devo eva devatā, itthipurisasādhāraṇametaṃ. Idha pana puriso eva so devaputto, kintu sādhāraṇanāmavasena ‘‘devatā’’ti vutto.
អភិក្កន្តាយ រត្តិយាតិ ឯត្ថ អភិក្កន្តសទ្ទោ ខយសុន្ទរាភិរូបអព្ភនុមោទនាទីសុ ទិស្សតិ។ តត្ថ ‘‘អភិក្កន្តា, ភន្តេ, រត្តិ, និក្ខន្តោ បឋមោ យាមោ, ចិរនិសិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃោ។ ឧទ្ទិសតុ, ភគវា ភិក្ខូនំ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ចូឡវ. ៣៨៣; អ. និ. ៨.២០; ឧទា. ៤៥) ខយេ ទិស្សតិ។ ‘‘អយំ ឥមេសំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៤.១០០) សុន្ទរេ។
Abhikkantāyarattiyāti ettha abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanādīsu dissati. Tattha ‘‘abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho. Uddisatu, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti evamādīsu (cūḷava. 383; a. ni. 8.20; udā. 45) khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti evamādīsu (a. ni. 4.100) sundare.
‘‘កោ មេ វន្ទតិ បាទានិ, ឥទ្ធិយា យសសា ជលំ;
‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;
អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, សព្ពា ឱភាសយំ ទិសា’’តិ។ (វិ. វ. ៨៥៧) –
Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. (vi. va. 857) –
ឯវមាទីសុ អភិរូបេ។ ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម, អភិក្កន្តំ, ភោ គោតមា’’តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ២.១៦; បារា. ១៥) អព្ភនុមោទនេ។ ឥធ បន ខយេ។ តេន អភិក្កន្តាយ រត្តិយា, បរិក្ខីណាយ រត្តិយាតិ វុត្តំ ហោតិ។
Evamādīsu abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotamā’’ti evamādīsu (a. ni. 2.16; pārā. 15) abbhanumodane. Idha pana khaye. Tena abhikkantāya rattiyā, parikkhīṇāya rattiyāti vuttaṃ hoti.
អភិក្កន្តវណ្ណាតិ ឯត្ថ អភិក្កន្តសទ្ទោ អភិរូបេ, វណ្ណសទ្ទោ បន ឆវិថុតិកុលវគ្គការណសណ្ឋានប្បមាណរូបាយតនាទីសុ ទិស្សតិ។ តត្ថ ‘‘សុវណ្ណវណ្ណោសិ ភគវា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ២.៣៩៩; សុ. និ. ៥៥៣) ឆវិយំ។ ‘‘កទា សញ្ញូឡ្ហា បន តេ, គហបតិ, ឥមេ សមណស្ស គោតមស្ស វណ្ណា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ២.៧៧) ថុតិយំ។ ‘‘ចត្តារោមេ, ភោ គោតម, វណ្ណា’’តិ ឯវមាទីសុ (ទី. និ. ៣.១១៥) កុលវគ្គេ។ ‘‘អថ កេន នុ វណ្ណេន, គន្ធត្ថេនោតិ វុច្ចតី’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ១.២៣៤) ការណេ។ ‘‘មហន្តំ ហត្ថិរាជវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ១.១៣៨) សណ្ឋានេ។ ‘‘តយោ បត្តស្ស វណ្ណា’’តិ ឯវមាទីសុ បមាណេ។ ‘‘វណ្ណោ គន្ធោ រសោ ឱជា’’តិ ឯវមាទីសុ រូបាយតនេ។ សោ ឥធ ឆវិយំ ទដ្ឋព្ពោ។ តេន អភិក្កន្តវណ្ណា អភិរូបច្ឆវីតិ វុត្តំ ហោតិ។
Abhikkantavaṇṇāti ettha abhikkantasaddo abhirūpe, vaṇṇasaddo pana chavithutikulavaggakāraṇasaṇṭhānappamāṇarūpāyatanādīsu dissati. Tattha ‘‘suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553) chaviyaṃ. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te, gahapati, ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.77) thutiyaṃ. ‘‘Cattārome, bho gotama, vaṇṇā’’ti evamādīsu (dī. ni. 3.115) kulavagge. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena, gandhatthenoti vuccatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.234) kāraṇe. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.138) saṇṭhāne. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’ti evamādīsu pamāṇe. ‘‘Vaṇṇo gandho raso ojā’’ti evamādīsu rūpāyatane. So idha chaviyaṃ daṭṭhabbo. Tena abhikkantavaṇṇā abhirūpacchavīti vuttaṃ hoti.
កេវលកប្បន្តិ ឯត្ថ កេវលសទ្ទោ អនវសេសយេភុយ្យអព្យាមិស្សអនតិរេកទឡ្ហត្ថវិសំយោគាទិអនេកត្ថោ។ តថា ហិស្ស ‘‘កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ទី. និ. ១.២៥៥; បារា. ១) អនវសេសតា អត្ថោ។ ‘‘កេវលកប្បា ច អង្គមាគធា បហូតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ អាទាយ ឧបសង្កមិស្សន្តី’’តិ ឯវមាទីសុ (មហាវ. ៤៣) យេភុយ្យតា។ ‘‘កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ ឯវមាទីសុ (វិភ. ២២៥) អព្យាមិស្សតា។ ‘‘កេវលំ សទ្ធាមត្តកំ នូន អយមាយស្មា’’តិ ឯវមាទីសុ (មហាវ. ២៤៤) អនតិរេកតា។ ‘‘អាយស្មតោ ភន្តេ អនុរុទ្ធស្ស ពាហិកោ នាម សទ្ធិវិហារិកោ កេវលកប្បំ សង្ឃភេទាយ ឋិតោ’’តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៤.២៤៣) ទឡ្ហត្ថតា។ ‘‘កេវលី វុសិតវា ឧត្តមបុរិសោតិ វុច្ចតី’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ៣.៥៧) វិសំយោគោ។ ឥធ បនស្ស អនវសេសតោ អត្ថោ អធិប្បេតោ។
Kevalakappanti ettha kevalasaddo anavasesayebhuyyaabyāmissaanatirekadaḷhatthavisaṃyogādianekattho. Tathā hissa ‘‘kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariya’’nti evamādīsu (dī. ni. 1.255; pārā. 1) anavasesatā attho. ‘‘Kevalakappā ca aṅgamāgadhā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya upasaṅkamissantī’’ti evamādīsu (mahāva. 43) yebhuyyatā. ‘‘Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti evamādīsu (vibha. 225) abyāmissatā. ‘‘Kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā’’ti evamādīsu (mahāva. 244) anatirekatā. ‘‘Āyasmato bhante anuruddhassa bāhiko nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito’’ti evamādīsu (a. ni. 4.243) daḷhatthatā. ‘‘Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 3.57) visaṃyogo. Idha panassa anavasesato attho adhippeto.
កប្បសទ្ទោ បនាយំ អភិសទ្ទហនវោហារកាលបញ្ញត្តិឆេទនវិកប្បលេសសមន្តភាវាទិអនេកត្ថោ។ តថា ហិស្ស ‘‘ឱកប្បនិយមេតំ ភោតោ គោតមស្ស, យតា តំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) អភិសទ្ទហនមត្ថោ។ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ សមណកប្បេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ចូឡវ. ២៥០) វោហារោ។ ‘‘យេន សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) កាលោ។ ‘‘ឥច្ចាយស្មា កប្បោ’’តិ ឯវមាទីសុ (សុ. និ. ១០៩៨; ចូឡនិ. កប្បមាណវបុច្ឆា ១១៧) បញ្ញត្តិ។ ‘‘អលង្កតោ កប្បិតកេសមស្សូ’’តិ ឯវមាទីសុ (ជា. ២.២២.១៣៦៨) ឆេទនំ។ ‘‘កប្បតិ ទ្វង្គុលកប្បោ’’តិ ឯវមាទីសុ (ចូឡវ. ៤៤៦) វិកប្បោ។ ‘‘អត្ថិ កប្បោ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៨.៨០) លេសោ។ ‘‘កេវលកប្បំ វេឡុវនំ ឱភាសេត្វា’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ១.៩៤) សមន្តភាវោ។ ឥធ បនស្ស សមន្តភាវោ អត្ថោតិ អធិប្បេតោ។ យតោ កេវលកប្បំ ជេតវនន្តិ ឯត្ថ អនវសេសំ សមន្តតោ ជេតវនន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។
Kappasaddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññattichedanavikappalesasamantabhāvādianekattho. Tathā hissa ‘‘okappaniyametaṃ bhoto gotamassa, yatā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) abhisaddahanamattho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti evamādīsu (cūḷava. 250) vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti evamādīsu (su. ni. 1098; cūḷani. kappamāṇavapucchā 117) paññatti. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’ti evamādīsu (jā. 2.22.1368) chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti evamādīsu (cūḷava. 446) vikappo. ‘‘Atthi kappo nipajjitu’’nti evamādīsu (a. ni. 8.80) leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.94) samantabhāvo. Idha panassa samantabhāvo atthoti adhippeto. Yato kevalakappaṃ jetavananti ettha anavasesaṃ samantato jetavananti evamattho daṭṭhabbo.
ឱភាសេត្វាតិ អាភាយ ផរិត្វា, ចន្ទិមា វិយ សូរិយោ វិយ ច ឯកោភាសំ ឯកបជ្ជោតំ ករិត្វាតិ អត្ថោ។
Obhāsetvāti ābhāya pharitvā, candimā viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho.
យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ ភុម្មត្ថេ ករណវចនំ, យតោ យត្ថ ភគវា, តត្ថ ឧបសង្កមីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។ យេន វា ការណេន ភគវា ទេវមនុស្សេហិ ឧបសង្កមិតព្ពោ, តេនេវ ការណេន ឧបសង្កមីតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។ កេន ច ការណេន ភគវា ឧបសង្កមិតព្ពោ? នានប្បការគុណវិសេសាធិគមាធិប្បាយេន សាទុផលូបភោគាធិប្បាយេន ទិជគណេហិ និច្ចផលិតមហារុក្ខោ វិយ។ ឧបសង្កមីតិ ច គតាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឧបសង្កមិត្វាតិ ឧបសង្កមនបរិយោសានទីបនំ។ អថ វា ឯវំ គតា តតោ អាសន្នតរំ ឋានំ ភគវតោ សមីបសង្ខាតំ គន្ត្វាតិបិ វុត្តំ ហោតិ។ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វាតិ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បណមិត្វា នមស្សិត្វា។
Yena bhagavā tenupasaṅkamīti bhummatthe karaṇavacanaṃ, yato yattha bhagavā, tattha upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Yena vā kāraṇena bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo, teneva kāraṇena upasaṅkamīti evampettha attho daṭṭhabbo. Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabbo? Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena sāduphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya. Upasaṅkamīti ca gatāti vuttaṃ hoti. Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ. Atha vā evaṃ gatā tato āsannataraṃ ṭhānaṃ bhagavato samīpasaṅkhātaṃ gantvātipi vuttaṃ hoti. Bhagavantaṃ abhivādetvāti bhagavantaṃ vanditvā paṇamitvā namassitvā.
ឯកមន្តន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, ឯកោកាសំ ឯកបស្សន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ ភុម្មត្ថេ វា ឧបយោគវចនំ។ អដ្ឋាសីតិ និសជ្ជាទិបដិក្ខេបោ, ឋានំ កប្បេសិ, ឋិតា អហោសីតិ អត្ថោ។
Ekamantanti bhāvanapuṃsakaniddeso, ekokāsaṃ ekapassanti vuttaṃ hoti. Bhummatthe vā upayogavacanaṃ. Aṭṭhāsīti nisajjādipaṭikkhepo, ṭhānaṃ kappesi, ṭhitā ahosīti attho.
កថំ ឋិតា បន សា ឯកមន្តំ ឋិតា អហូតិ?
Kathaṃ ṭhitā pana sā ekamantaṃ ṭhitā ahūti?
‘‘ន បច្ឆតោ ន បុរតោ, នាបិ អាសន្នទូរតោ;
‘‘Na pacchato na purato, nāpi āsannadūrato;
ន កច្ឆេ នោបិ បដិវាតេ, ន ចាបិ ឱណតុណ្ណតេ;
Na kacche nopi paṭivāte, na cāpi oṇatuṇṇate;
ឥមេ ទោសេ វិវជ្ជេត្វា, ឯកមន្តំ ឋិតា អហូ’’តិ។
Ime dose vivajjetvā, ekamantaṃ ṭhitā ahū’’ti.
កស្មា បនាយំ អដ្ឋាសិ ឯវ, ន និសីទីតិ? លហុំ និវត្តិតុកាមតាយ។ ទេវតា ហិ កញ្ចិទេវ អត្ថវសំ បដិច្ច សុចិបុរិសោ វិយ វច្ចដ្ឋានំ មនុស្សលោកំ អាគច្ឆន្តិ។ បកតិយា បនេតាសំ យោជនសតតោ បភុតិ មនុស្សលោកោ ទុគ្គន្ធតាយ បដិកូលោ ហោតិ, ន តត្ថ អភិរមន្តិ។ តេន សា អាគតកិច្ចំ កត្វា លហុំ និវត្តិតុកាមតាយ ន និសីទិ។ យស្ស ច គមនាទិឥរិយាបថបរិស្សមស្ស វិនោទនត្ថំ និសីទន្តិ, សោ ទេវានំ បរិស្សមោ នត្ថិ, តស្មាបិ ន និសីទិ។ យេ ច មហាសាវកា ភគវន្តំ បរិវារេត្វា ឋិតា, តេ បតិមានេសិ, តស្មាបិ ន និសីទិ។ អបិច ភគវតិ គារវេនេវ ន និសីទិ។ ទេវានញ្ហិ និសីទិតុកាមានំ អាសនំ និព្ពត្តតិ, តំ អនិច្ឆមានា និសជ្ជាយ ចិត្តម្បិ អកត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។
Kasmā panāyaṃ aṭṭhāsi eva, na nisīdīti? Lahuṃ nivattitukāmatāya. Devatā hi kañcideva atthavasaṃ paṭicca sucipuriso viya vaccaṭṭhānaṃ manussalokaṃ āgacchanti. Pakatiyā panetāsaṃ yojanasatato pabhuti manussaloko duggandhatāya paṭikūlo hoti, na tattha abhiramanti. Tena sā āgatakiccaṃ katvā lahuṃ nivattitukāmatāya na nisīdi. Yassa ca gamanādiiriyāpathaparissamassa vinodanatthaṃ nisīdanti, so devānaṃ parissamo natthi, tasmāpi na nisīdi. Ye ca mahāsāvakā bhagavantaṃ parivāretvā ṭhitā, te patimānesi, tasmāpi na nisīdi. Apica bhagavati gāraveneva na nisīdi. Devānañhi nisīditukāmānaṃ āsanaṃ nibbattati, taṃ anicchamānā nisajjāya cittampi akatvā ekamantaṃ aṭṭhāsi.
ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតាតិ ឯវំ ឥមេហិ ការណេហិ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា។ ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសីតិ ភគវន្តំ គាថាយ អក្ខរបទនិយមិតគន្ថិតេន វចនេន អភាសីតិ អត្ថោ។
Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatāti evaṃ imehi kāraṇehi ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā. Bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsīti bhagavantaṃ gāthāya akkharapadaniyamitaganthitena vacanena abhāsīti attho.
២៦១. តត្ថ ពហូតិ អនិយមិតសង្ខ្យានិទ្ទេសោ។ តេន អនេកសតា អនេកសហស្សា អនេកសតសហស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ទិព្ពន្តីតិ ទេវា, បញ្ចហិ កាមគុណេហិ កីឡន្តិ, អត្តនោ វា សិរិយា ជោតន្តីតិ អត្ថោ។ អបិច តិវិធា ទេវា សម្មុតិឧបបត្តិវិសុទ្ធិវសេន។ យថាហ –
261. Tattha bahūti aniyamitasaṅkhyāniddeso. Tena anekasatā anekasahassā anekasatasahassāti vuttaṃ hoti. Dibbantīti devā, pañcahi kāmaguṇehi kīḷanti, attano vā siriyā jotantīti attho. Apica tividhā devā sammutiupapattivisuddhivasena. Yathāha –
‘‘ទេវាតិ តយោ ទេវា សម្មុតិទេវា, ឧបបត្តិទេវា, វិសុទ្ធិទេវា។ តត្ថ សម្មុតិទេវា នាម រាជានោ, ទេវិយោ, រាជកុមារា។ ឧបបត្តិទេវា នាម ចាតុមហារាជិកេ ទេវេ ឧបាទាយ តទុត្តរិទេវា។ វិសុទ្ធិទេវា នាម អរហន្តោ វុច្ចន្តី’’តិ (ចូឡនិ. ធោតកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៣២, បារាយនានុគីតិគាថានិទ្ទេស ១១៩)។
‘‘Devāti tayo devā sammutidevā, upapattidevā, visuddhidevā. Tattha sammutidevā nāma rājāno, deviyo, rājakumārā. Upapattidevā nāma cātumahārājike deve upādāya taduttaridevā. Visuddhidevā nāma arahanto vuccantī’’ti (cūḷani. dhotakamāṇavapucchāniddesa 32, pārāyanānugītigāthāniddesa 119).
តេសុ ឥធ ឧបបត្តិទេវា អធិប្បេតា។ មនុនោ អបច្ចាតិ មនុស្សា។ បោរាណា បន ភណន្តិ – មនស្ស ឧស្សន្នតាយ មនុស្សា។ តេ ជម្ពុទីបកា, អបរគោយានកា, ឧត្តរកុរុកា, បុព្ពវិទេហកាតិ ចតុព្ពិធា។ ឥធ ជម្ពុទីបកា អធិប្បេតា។ មង្គលន្តិ ឥមេហិ សត្តាតិ មង្គលានិ, ឥទ្ធិំ វុទ្ធិញ្ច បាបុណន្តីតិ អត្ថោ។ អចិន្តយុន្តិ ចិន្តេសុំ។ អាកង្ខមានាតិ ឥច្ឆមានា បត្ថយមានា បិហយមានា។ សោត្ថានន្តិ សោត្ថិភាវំ, សព្ពេសំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកានំ សោភនានំ សុន្ទរានំ កល្យាណានំ ធម្មានមត្ថិតន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ ព្រូហីតិ ទេសេហិ បកាសេហិ អាចិក្ខ វិវរ វិភជ ឧត្តានីករោហិ។ មង្គលន្តិ ឥទ្ធិការណំ វុទ្ធិការណំ សព្ពសម្បត្តិការណំ។ ឧត្តមន្តិ វិសិដ្ឋំ បវរំ សព្ពលោកហិតសុខាវហន្តិ អយំ គាថាយ អនុបុព្ពបទវណ្ណនា។
Tesu idha upapattidevā adhippetā. Manuno apaccāti manussā. Porāṇā pana bhaṇanti – manassa ussannatāya manussā. Te jambudīpakā, aparagoyānakā, uttarakurukā, pubbavidehakāti catubbidhā. Idha jambudīpakā adhippetā. Maṅgalanti imehi sattāti maṅgalāni, iddhiṃ vuddhiñca pāpuṇantīti attho. Acintayunti cintesuṃ. Ākaṅkhamānāti icchamānā patthayamānā pihayamānā. Sotthānanti sotthibhāvaṃ, sabbesaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ sobhanānaṃ sundarānaṃ kalyāṇānaṃ dhammānamatthitanti vuttaṃ hoti. Brūhīti desehi pakāsehi ācikkha vivara vibhaja uttānīkarohi. Maṅgalanti iddhikāraṇaṃ vuddhikāraṇaṃ sabbasampattikāraṇaṃ. Uttamanti visiṭṭhaṃ pavaraṃ sabbalokahitasukhāvahanti ayaṃ gāthāya anupubbapadavaṇṇanā.
អយំ បន បិណ្ឌត្ថោ – សោ ទេវបុត្តោ ទសសហស្សចក្កវាឡេសុ ទេវតា មង្គលបញ្ហំ សោតុកាមតាយ ឥមស្មិំ ឯកចក្កវាឡេ សន្និបតិត្វា ឯកវាលគ្គកោដិឱកាសមត្តេ ទសបិ វីសម្បិ តិំសម្បិ ចត្តាលីសម្បិ បញ្ញាសម្បិ សដ្ឋិបិ សត្តតិបិ អសីតិបិ សុខុមត្តភាវេ និម្មិនិត្វា សព្ពទេវមារព្រហ្មានោ សិរិយា ច តេជសា ច អធិគយ្ហ វិរោចមានំ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នំ ភគវន្តំ បរិវារេត្វា ឋិតា ទិស្វា តស្មិំ ច សមយេ អនាគតានម្បិ សកលជម្ពុទីបកានំ មនុស្សានំ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ សព្ពទេវមនុស្សានំ វិចិកិច្ឆាសល្លសមុទ្ធរណត្ថំ អាហ – ‘‘ពហូ ទេវា មនុស្សា ច, មង្គលានិ អចិន្តយុំ, អាកង្ខមានា សោត្ថានំ អត្តនោ សោត្ថិភាវំ ឥច្ឆន្តា, ព្រូហិ មង្គលមុត្តមំ, តេសំ ទេវានំ អនុមតិយា មនុស្សានញ្ច អនុគ្គហេន មយា បុដ្ឋោ សមានោ យំ សព្ពេសមេវ អម្ហាកំ ឯកន្តហិតសុខាវហនតោ ឧត្តមំ មង្គលំ, តំ នោ អនុកម្បំ ឧបាទាយ ព្រូហិ ភគវា’’តិ។
Ayaṃ pana piṇḍattho – so devaputto dasasahassacakkavāḷesu devatā maṅgalapañhaṃ sotukāmatāya imasmiṃ ekacakkavāḷe sannipatitvā ekavālaggakoṭiokāsamatte dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi saṭṭhipi sattatipi asītipi sukhumattabhāve nimminitvā sabbadevamārabrahmāno siriyā ca tejasā ca adhigayha virocamānaṃ paññattavarabuddhāsane nisinnaṃ bhagavantaṃ parivāretvā ṭhitā disvā tasmiṃ ca samaye anāgatānampi sakalajambudīpakānaṃ manussānaṃ cetasā cetoparivitakkamaññāya sabbadevamanussānaṃ vicikicchāsallasamuddharaṇatthaṃ āha – ‘‘bahū devā manussā ca, maṅgalāni acintayuṃ, ākaṅkhamānā sotthānaṃ attano sotthibhāvaṃ icchantā, brūhi maṅgalamuttamaṃ, tesaṃ devānaṃ anumatiyā manussānañca anuggahena mayā puṭṭho samāno yaṃ sabbesameva amhākaṃ ekantahitasukhāvahanato uttamaṃ maṅgalaṃ, taṃ no anukampaṃ upādāya brūhi bhagavā’’ti.
២៦២. ឯវមេតំ ទេវបុត្តស្ស វចនំ សុត្វា ភគវា ‘‘អសេវនា ច ពាលាន’’ន្តិ គាថមាហ។ តត្ថ អសេវនាតិ អភជនា អបយិរុបាសនា។ ពាលានន្តិ ពលន្តិ អស្សសន្តីតិ ពាលា, អស្សសិតបស្សសិតមត្តេន ជីវន្តិ, ន បញ្ញាជីវិតេនាតិ អធិប្បាយោ។ តេសំ ពាលានំ បណ្ឌិតានន្តិ បណ្ឌន្តីតិ បណ្ឌិតា, សន្ទិដ្ឋិកសម្បរាយិកេសុ អត្ថេសុ ញាណគតិយា គច្ឆន្តីតិ អធិប្បាយោ។ តេសំ បណ្ឌិតានំ។ សេវនាតិ ភជនា បយិរុបាសនា តំសហាយតា តំសម្បវង្កតា។ បូជាតិ សក្ការគរុការមាននវន្ទនា។ បូជនេយ្យានន្តិ បូជារហានំ។ ឯតំ មង្គលមុត្តមន្តិ យា ច ពាលានំ អសេវនា, យា ច បណ្ឌិតានំ សេវនា, យា ច បូជនេយ្យានំ បូជា, តំ សព្ពំ សម្បិណ្ឌេត្វា អាហ ឯតំ មង្គលមុត្តមន្តិ។ យំ តយា បុដ្ឋំ ‘‘ព្រូហិ មង្គលមុត្តម’’ន្តិ, ឯត្ថ តាវ ឯតំ មង្គលមុត្តមន្តិ គណ្ហាហីតិ វុត្តំ ហោតិ។ អយមេតិស្សា គាថាយ បទវណ្ណនា។
262. Evametaṃ devaputtassa vacanaṃ sutvā bhagavā ‘‘asevanā ca bālāna’’nti gāthamāha. Tattha asevanāti abhajanā apayirupāsanā. Bālānanti balanti assasantīti bālā, assasitapassasitamattena jīvanti, na paññājīvitenāti adhippāyo. Tesaṃ bālānaṃ paṇḍitānanti paṇḍantīti paṇḍitā, sandiṭṭhikasamparāyikesu atthesu ñāṇagatiyā gacchantīti adhippāyo. Tesaṃ paṇḍitānaṃ. Sevanāti bhajanā payirupāsanā taṃsahāyatā taṃsampavaṅkatā. Pūjāti sakkāragarukāramānanavandanā. Pūjaneyyānanti pūjārahānaṃ. Etaṃ maṅgalamuttamanti yā ca bālānaṃ asevanā, yā ca paṇḍitānaṃ sevanā, yā ca pūjaneyyānaṃ pūjā, taṃ sabbaṃ sampiṇḍetvā āha etaṃ maṅgalamuttamanti. Yaṃ tayā puṭṭhaṃ ‘‘brūhi maṅgalamuttama’’nti, ettha tāva etaṃ maṅgalamuttamanti gaṇhāhīti vuttaṃ hoti. Ayametissā gāthāya padavaṇṇanā.
អត្ថវណ្ណនា បនស្សា ឯវំ វេទិតព្ពា – ឯវមេតំ ទេវបុត្តស្ស វចនំ សុត្វា ភគវា ឥមំ គាថមាហ។ តត្ថ យស្មា ចតុព្ពិធា កថា បុច្ឆិតកថា, អបុច្ឆិតកថា, សានុសន្ធិកថា, អននុសន្ធិកថាតិ។ តត្ថ ‘‘បុច្ឆាមិ តំ, គោតម, ភូរិបញ្ញំ, កថំករោ សាវកោ សាធុ ហោតី’’តិ (សុ. និ. ៣៧៨) ច, ‘‘កថំ នុ ត្វំ, មារិស, ឱឃមតរី’’តិ (សំ. និ. ១.១) ច ឯវមាទីសុ បុច្ឆិតេន កថិកា បុច្ឆិតកថា។ ‘‘យំ បរេ សុខតោ អាហុ, តទរិយា អាហុ ទុក្ខតោ’’តិ ឯវមាទីសុ (សុ. និ. ៧៦៧) អបុច្ឆិតេន អត្តជ្ឈាសយវសេនេវ កថិតា អបុច្ឆិតកថា។ សព្ពាបិ ពុទ្ធានំ កថា ‘‘សនិទានាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេមី’’តិ (អ. និ. ៣.១២៦; កថា. ៨០៦) វចនតោ សានុសន្ធិកថា។ អននុសន្ធិកថា ឥមស្មិំ សាសនេ នត្ថិ។ ឯវមេតាសុ កថាសុ អយំ ទេវបុត្តេន បុច្ឆិតេន ភគវតា កថិតត្តា បុច្ឆិតកថា។ បុច្ឆិតកថាយញ្ច យថា ឆេកោ បុរិសោ កុសលោ មគ្គស្ស, កុសលោ អមគ្គស្ស, មគ្គំ បុដ្ឋោ បឋមំ វិជហិតព្ពំ អាចិក្ខិត្វា បច្ឆា គហេតព្ពំ អាចិក្ខតិ – ‘‘អសុកស្មិំ នាម ឋានេ ទ្វេធាបថោ ហោតិ, តត្ថ វាមំ មុញ្ចិត្វា ទក្ខិណំ គណ្ហថា’’តិ, ឯវំ សេវិតព្ពាសេវិតព្ពេសុ អសេវិតព្ពំ អាចិក្ខិត្វា សេវិតព្ពំ អាចិក្ខតិ។ ភគវា ច មគ្គកុសលបុរិសសទិសោ។ យថាហ –
Atthavaṇṇanā panassā evaṃ veditabbā – evametaṃ devaputtassa vacanaṃ sutvā bhagavā imaṃ gāthamāha. Tattha yasmā catubbidhā kathā pucchitakathā, apucchitakathā, sānusandhikathā, ananusandhikathāti. Tattha ‘‘pucchāmi taṃ, gotama, bhūripaññaṃ, kathaṃkaro sāvako sādhu hotī’’ti (su. ni. 378) ca, ‘‘kathaṃ nu tvaṃ, mārisa, oghamatarī’’ti (saṃ. ni. 1.1) ca evamādīsu pucchitena kathikā pucchitakathā. ‘‘Yaṃ pare sukhato āhu, tadariyā āhu dukkhato’’ti evamādīsu (su. ni. 767) apucchitena attajjhāsayavaseneva kathitā apucchitakathā. Sabbāpi buddhānaṃ kathā ‘‘sanidānāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desemī’’ti (a. ni. 3.126; kathā. 806) vacanato sānusandhikathā. Ananusandhikathā imasmiṃ sāsane natthi. Evametāsu kathāsu ayaṃ devaputtena pucchitena bhagavatā kathitattā pucchitakathā. Pucchitakathāyañca yathā cheko puriso kusalo maggassa, kusalo amaggassa, maggaṃ puṭṭho paṭhamaṃ vijahitabbaṃ ācikkhitvā pacchā gahetabbaṃ ācikkhati – ‘‘asukasmiṃ nāma ṭhāne dvedhāpatho hoti, tattha vāmaṃ muñcitvā dakkhiṇaṃ gaṇhathā’’ti, evaṃ sevitabbāsevitabbesu asevitabbaṃ ācikkhitvā sevitabbaṃ ācikkhati. Bhagavā ca maggakusalapurisasadiso. Yathāha –
‘‘បុរិសោ មគ្គកុសលោតិ ខោ, តិស្ស, តថាគតស្សេតំ អធិវចនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ (សំ. និ. ៣.៨៤)។
‘‘Puriso maggakusaloti kho, tissa, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti (saṃ. ni. 3.84).
សោ ហិ កុសលោ ឥមស្ស លោកស្ស, កុសលោ បរស្ស លោកស្ស, កុសលោ មច្ចុធេយ្យស្ស, កុសលោ អមច្ចុធេយ្យស្ស, កុសលោ មារធេយ្យស្ស, កុសលោ អមារធេយ្យស្សាតិ។ តស្មា បឋមំ អសេវិតព្ពំ អាចិក្ខិត្វា សេវិតព្ពំ អាចិក្ខន្តោ អាហ – ‘‘អសេវនា ច ពាលានំ, បណ្ឌិតានញ្ច សេវនា’’តិ។ វិជហិតព្ពមគ្គោ វិយ ហិ បឋមំ ពាលា ន សេវិតព្ពា ន បយិរុបាសិតព្ពា, តតោ គហេតព្ពមគ្គោ វិយ បណ្ឌិតា សេវិតព្ពា បយិរុបាសិតព្ពាតិ។
So hi kusalo imassa lokassa, kusalo parassa lokassa, kusalo maccudheyyassa, kusalo amaccudheyyassa, kusalo māradheyyassa, kusalo amāradheyyassāti. Tasmā paṭhamaṃ asevitabbaṃ ācikkhitvā sevitabbaṃ ācikkhanto āha – ‘‘asevanā ca bālānaṃ, paṇḍitānañca sevanā’’ti. Vijahitabbamaggo viya hi paṭhamaṃ bālā na sevitabbā na payirupāsitabbā, tato gahetabbamaggo viya paṇḍitā sevitabbā payirupāsitabbāti.
កស្មា បន ភគវតា មង្គលំ កថេន្តេន បឋមំ ពាលានំ អសេវនា បណ្ឌិតានញ្ច សេវនា កថិតាតិ? វុច្ចតេ – យស្មា ឥមំ ទិដ្ឋាទីសុ មង្គលទិដ្ឋិំ ពាលសេវនាយ ទេវមនុស្សា គណ្ហិំសុ, សា ច អមង្គលំ, តស្មា នេសំ តំ ឥធលោកត្ថបរលោកត្ថភញ្ជកំ អកល្យាណមិត្តសំសគ្គំ គរហន្តេន ឧភយលោកត្ថសាធកញ្ច កល្យាណមិត្តសំសគ្គំ បសំសន្តេន ភគវតា បឋមំ ពាលានំ អសេវនា បណ្ឌិតានញ្ច សេវនា កថិតាតិ។
Kasmā pana bhagavatā maṅgalaṃ kathentena paṭhamaṃ bālānaṃ asevanā paṇḍitānañca sevanā kathitāti? Vuccate – yasmā imaṃ diṭṭhādīsu maṅgaladiṭṭhiṃ bālasevanāya devamanussā gaṇhiṃsu, sā ca amaṅgalaṃ, tasmā nesaṃ taṃ idhalokatthaparalokatthabhañjakaṃ akalyāṇamittasaṃsaggaṃ garahantena ubhayalokatthasādhakañca kalyāṇamittasaṃsaggaṃ pasaṃsantena bhagavatā paṭhamaṃ bālānaṃ asevanā paṇḍitānañca sevanā kathitāti.
តត្ថ ពាលា នាម យេ កេចិ បាណាតិបាតាទិអកុសលកម្មបថសមន្នាគតា សត្តា។ តេ តីហាការេហិ ជានិតព្ពា។ យថាហ – ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, ពាលស្ស ពាលលក្ខណានី’’តិ (អ. និ. ៣.៣; ម. និ. ៣.២៤៦) សុត្តំ។ អបិច បូរណកស្សបាទយោ ឆ សត្ថារោ ទេវទត្តកោកាលិកកដមោទកតិស្សខណ្ឌទេវិយាបុត្តសមុទ្ទទត្តចិញ្ចមាណវិកាទយោ អតីតកាលេ ច ទីឃវិទស្ស ភាតាតិ ឥមេ អញ្ញេ ច ឯវរូបា សត្តា ពាលាតិ វេទិតព្ពា។
Tattha bālā nāma ye keci pāṇātipātādiakusalakammapathasamannāgatā sattā. Te tīhākārehi jānitabbā. Yathāha – ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, bālassa bālalakkhaṇānī’’ti (a. ni. 3.3; ma. ni. 3.246) suttaṃ. Apica pūraṇakassapādayo cha satthāro devadattakokālikakaṭamodakatissakhaṇḍadeviyāputtasamuddadattaciñcamāṇavikādayo atītakāle ca dīghavidassa bhātāti ime aññe ca evarūpā sattā bālāti veditabbā.
តេ អគ្គិបទិត្តមិវ អង្គារំ អត្តនា ទុគ្គហិតេន អត្តានញ្ច អត្តនោ វចនការកេ ច វិនាសេន្តិ, យថា ទីឃវិទស្ស ភាតា ចតុពុទ្ធន្តរំ សដ្ឋិយោជនមត្តេន អត្តភាវេន ឧត្តានោ បតិតោ មហានិរយេ បច្ចតិ, យថា ច តស្ស ទិដ្ឋិំ អភិរុចិកានិ បញ្ច កុលសតានិ តស្សេវ សហព្យតំ ឧបបន្នានិ និរយេ បច្ចន្តិ។ វុត្តំ ហេតំ –
Te aggipadittamiva aṅgāraṃ attanā duggahitena attānañca attano vacanakārake ca vināsenti, yathā dīghavidassa bhātā catubuddhantaraṃ saṭṭhiyojanamattena attabhāvena uttāno patito mahāniraye paccati, yathā ca tassa diṭṭhiṃ abhirucikāni pañca kulasatāni tasseva sahabyataṃ upapannāni niraye paccanti. Vuttaṃ hetaṃ –
‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, នឡាគារា វា តិណាគារា វា អគ្គិ មុត្តោ កូដាគារានិបិ ឌហតិ ឧល្លិត្តាវលិត្តានិ និវាតានិ ផុសិតគ្គឡានិ បិហិតវាតបានានិ, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យានិ កានិចិ ភយានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, សព្ពានិ តានិ ពាលតោ ឧប្បជ្ជន្តិ, នោ បណ្ឌិតតោ។ យេ កេចិ ឧបទ្ទវា ឧប្បជ្ជន្តិ…បេ.… យេ កេចិ ឧបសគ្គា…បេ.… នោ បណ្ឌិតតោ។ ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, សប្បដិភយោ ពាលោ, អប្បដិភយោ បណ្ឌិតោ។ សឧបទ្ទវោ ពាលោ, អនុបទ្ទវោ បណ្ឌិតោ, សឧបសគ្គោ ពាលោ, អនុបសគ្គោ បណ្ឌិតោ’’តិ (អ. និ. ៣.១)។
‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, naḷāgārā vā tiṇāgārā vā aggi mutto kūṭāgārānipi ḍahati ullittāvalittāni nivātāni phusitaggaḷāni pihitavātapānāni, evameva kho, bhikkhave, yāni kānici bhayāni uppajjanti, sabbāni tāni bālato uppajjanti, no paṇḍitato. Ye keci upaddavā uppajjanti…pe… ye keci upasaggā…pe… no paṇḍitato. Iti kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito. Saupaddavo bālo, anupaddavo paṇḍito, saupasaggo bālo, anupasaggo paṇḍito’’ti (a. ni. 3.1).
អបិច បូតិមច្ឆសទិសោ ពាលោ, បូតិមច្ឆពន្ធបត្តបុដសទិសោ ហោតិ តទុបសេវី, ឆឌ្ឌនីយតំ ជិគុច្ឆនីយតញ្ច អាបជ្ជតិ វិញ្ញូនំ។ វុត្តញ្ចេតំ –
Apica pūtimacchasadiso bālo, pūtimacchabandhapattapuṭasadiso hoti tadupasevī, chaḍḍanīyataṃ jigucchanīyatañca āpajjati viññūnaṃ. Vuttañcetaṃ –
‘‘បូតិមច្ឆំ កុសគ្គេន, យោ នរោ ឧបនយ្ហតិ;
‘‘Pūtimacchaṃ kusaggena, yo naro upanayhati;
កុសាបិ បូតី វាយន្តិ, ឯវំ ពាលូបសេវនា’’តិ។ (ឥតិវុ. ៧៦; ជា. ១.១៥.១៨៣; ២.២២.១២៥៧);
Kusāpi pūtī vāyanti, evaṃ bālūpasevanā’’ti. (itivu. 76; jā. 1.15.183; 2.22.1257);
អកិត្តិបណ្ឌិតោ ចាបិ សក្កេន ទេវានមិន្ទេន វរេ ទិយ្យមានេ ឯវមាហ –
Akittipaṇḍito cāpi sakkena devānamindena vare diyyamāne evamāha –
‘‘ពាលំ ន បស្សេ ន សុណេ, ន ច ពាលេន សំវសេ;
‘‘Bālaṃ na passe na suṇe, na ca bālena saṃvase;
ពាលេនល្លាបសល្លាបំ, ន ករេ ន ច រោចយេ។
Bālenallāpasallāpaṃ, na kare na ca rocaye.
‘‘កិន្នុ តេ អករំ ពាលោ, វទ កស្សប ការណំ;
‘‘Kinnu te akaraṃ bālo, vada kassapa kāraṇaṃ;
កេន កស្សប ពាលស្ស, ទស្សនំ នាភិកង្ខសិ។
Kena kassapa bālassa, dassanaṃ nābhikaṅkhasi.
‘‘អនយំ នយតិ ទុម្មេធោ, អធុរាយំ និយុញ្ជតិ;
‘‘Anayaṃ nayati dummedho, adhurāyaṃ niyuñjati;
ទុន្នយោ សេយ្យសោ ហោតិ, សម្មា វុត្តោ បកុប្បតិ;
Dunnayo seyyaso hoti, sammā vutto pakuppati;
វិនយំ សោ ន ជានាតិ, សាធុ តស្ស អទស្សន’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៣.៩០-៩២);
Vinayaṃ so na jānāti, sādhu tassa adassana’’nti. (jā. 1.13.90-92);
ឯវំ ភគវា សព្ពាការេន ពាលូបសេវនំ គរហន្តោ ពាលានំ អសេវនំ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វត្វា ឥទានិ បណ្ឌិតសេវនំ បសំសន្តោ ‘‘បណ្ឌិតានញ្ច សេវនា មង្គល’’ន្តិ អាហ។ តត្ថ បណ្ឌិតា នាម យេ កេចិ បាណាតិបាតាវេរមណិអាទិទសកុសលកម្មបថសមន្នាគតា សត្តា, តេ តីហាការេហិ ជានិតព្ពា។ យថាហ – ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតស្ស បណ្ឌិតលក្ខណានី’’តិ (អ. និ. ៣.៣; ម. និ. ៣.២៥៣) វុត្តំ។ អបិច ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធអសីតិមហាសាវកា អញ្ញេ ច តថាគតស្ស សាវកា សុនេត្តមហាគោវិន្ទវិធុរសរភង្គមហោសធសុតសោមនិមិរាជ- អយោឃរកុមារអកិត្តិបណ្ឌិតាទយោ ច បណ្ឌិតាតិ វេទិតព្ពា។
Evaṃ bhagavā sabbākārena bālūpasevanaṃ garahanto bālānaṃ asevanaṃ ‘‘maṅgala’’nti vatvā idāni paṇḍitasevanaṃ pasaṃsanto ‘‘paṇḍitānañca sevanā maṅgala’’nti āha. Tattha paṇḍitā nāma ye keci pāṇātipātāveramaṇiādidasakusalakammapathasamannāgatā sattā, te tīhākārehi jānitabbā. Yathāha – ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇānī’’ti (a. ni. 3.3; ma. ni. 3.253) vuttaṃ. Apica buddhapaccekabuddhaasītimahāsāvakā aññe ca tathāgatassa sāvakā sunettamahāgovindavidhurasarabhaṅgamahosadhasutasomanimirāja- ayogharakumāraakittipaṇḍitādayo ca paṇḍitāti veditabbā.
តេ ភយេ វិយ រក្ខា, អន្ធការេ វិយ បទីបោ, ខុប្បិបាសាទិទុក្ខាភិភវេ វិយ អន្នបានាទិបដិលាភោ, អត្តនោ វចនករានំ សព្ពភយឧបទ្ទវូបសគ្គវិទ្ធំសនសមត្ថា ហោន្តិ។ តថា ហិ តថាគតំ អាគម្ម អសង្ខ្យេយ្យា អបរិមាណា ទេវមនុស្សា អាសវក្ខយំ បត្តា, ព្រហ្មលោកេ បតិដ្ឋិតា, ទេវលោកេ បតិដ្ឋិតា, សុគតិលោកេ ឧប្បន្នា។ សារិបុត្តត្ថេរេ ចិត្តំ បសាទេត្វា ចតូហិ បច្ចយេហិ ថេរំ ឧបដ្ឋហិត្វា អសីតិ កុលសហស្សានិ សគ្គេ និព្ពត្តានិ។ តថា មហាមោគ្គល្លានមហាកស្សបប្បភុតីសុ សព្ពមហាសាវកេសុ, សុនេត្តស្ស សត្ថុនោ សាវកា អប្បេកច្ចេ ព្រហ្មលោកេ ឧប្បជ្ជិំសុ, អប្បេកច្ចេ បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ទេវានំ សហព្យតំ…បេ.… អប្បេកច្ចេ គហបតិមហាសាលកុលានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជិំសុ។ វុត្តញ្ចេតំ –
Te bhaye viya rakkhā, andhakāre viya padīpo, khuppipāsādidukkhābhibhave viya annapānādipaṭilābho, attano vacanakarānaṃ sabbabhayaupaddavūpasaggaviddhaṃsanasamatthā honti. Tathā hi tathāgataṃ āgamma asaṅkhyeyyā aparimāṇā devamanussā āsavakkhayaṃ pattā, brahmaloke patiṭṭhitā, devaloke patiṭṭhitā, sugatiloke uppannā. Sāriputtatthere cittaṃ pasādetvā catūhi paccayehi theraṃ upaṭṭhahitvā asīti kulasahassāni sagge nibbattāni. Tathā mahāmoggallānamahākassapappabhutīsu sabbamahāsāvakesu, sunettassa satthuno sāvakā appekacce brahmaloke uppajjiṃsu, appekacce paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ…pe… appekacce gahapatimahāsālakulānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu. Vuttañcetaṃ –
‘‘នត្ថិ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតតោ ភយំ, នត្ថិ បណ្ឌិតតោ ឧបទ្ទវោ, នត្ថិ បណ្ឌិតតោ ឧបសគ្គោ’’តិ (អ. និ. ៣.១)។
‘‘Natthi, bhikkhave, paṇḍitato bhayaṃ, natthi paṇḍitato upaddavo, natthi paṇḍitato upasaggo’’ti (a. ni. 3.1).
អបិច តគរមាលាទិគន្ធភណ្ឌសទិសោ បណ្ឌិតោ, តគរមាលាទិគន្ធភណ្ឌបលិវេឋនបត្តសទិសោ ហោតិ តទុបសេវី, ភាវនីយតំ មនុញ្ញតញ្ច អាបជ្ជតិ វិញ្ញូនំ។ វុត្តញ្ចេតំ –
Apica tagaramālādigandhabhaṇḍasadiso paṇḍito, tagaramālādigandhabhaṇḍapaliveṭhanapattasadiso hoti tadupasevī, bhāvanīyataṃ manuññatañca āpajjati viññūnaṃ. Vuttañcetaṃ –
‘‘តគរញ្ច បលាសេន, យោ នរោ ឧបនយ្ហតិ;
‘‘Tagarañca palāsena, yo naro upanayhati;
បត្តាបិ សុរភី វាយន្តិ, ឯវំ ធីរូបសេវនា’’តិ។ (ឥតិវុ. ៧៦; ជា. ១.១៥.១៨៤; ២.២២.១២៥៨);
Pattāpi surabhī vāyanti, evaṃ dhīrūpasevanā’’ti. (itivu. 76; jā. 1.15.184; 2.22.1258);
អកិត្តិបណ្ឌិតោ ចាបិ សក្កេន ទេវានមិន្ទេន វរេ ទិយ្យមានេ ឯវមាហ –
Akittipaṇḍito cāpi sakkena devānamindena vare diyyamāne evamāha –
‘‘ធីរំ បស្សេ សុណេ ធីរំ, ធីរេន សហ សំវសេ;
‘‘Dhīraṃ passe suṇe dhīraṃ, dhīrena saha saṃvase;
ធីរេនល្លាបសល្លាបំ, តំ ករេ តញ្ច រោចយេ។
Dhīrenallāpasallāpaṃ, taṃ kare tañca rocaye.
‘‘កិន្នុ តេ អករំ ធីរោ, វទ កស្សប ការណំ;
‘‘Kinnu te akaraṃ dhīro, vada kassapa kāraṇaṃ;
កេន កស្សប ធីរស្ស, ទស្សនំ អភិកង្ខសិ។
Kena kassapa dhīrassa, dassanaṃ abhikaṅkhasi.
‘‘នយំ នយតិ មេធាវី, អធុរាយំ ន យុញ្ជតិ;
‘‘Nayaṃ nayati medhāvī, adhurāyaṃ na yuñjati;
សុនយោ សេយ្យសោ ហោតិ, សម្មា វុត្តោ ន កុប្បតិ;
Sunayo seyyaso hoti, sammā vutto na kuppati;
វិនយំ សោ បជានាតិ, សាធុ តេន សមាគមោ’’តិ។ (ជា. ១.១៣.៩៤-៩៦);
Vinayaṃ so pajānāti, sādhu tena samāgamo’’ti. (jā. 1.13.94-96);
ឯវំ ភគវា សព្ពាការេន បណ្ឌិតសេវនំ បសំសន្តោ, បណ្ឌិតានំ សេវនំ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វត្វា ឥទានិ តាយ ពាលានំ អសេវនាយ បណ្ឌិតានំ សេវនាយ ច អនុបុព្ពេន បូជនេយ្យភាវំ ឧបគតានំ បូជំ បសំសន្តោ ‘‘បូជា ច បូជនេយ្យានំ ឯតំ មង្គលមុត្តម’’ន្តិ អាហ។ តត្ថ បូជនេយ្យា នាម សព្ពទោសវិរហិតត្តា សព្ពគុណសមន្នាគតត្តា ច ពុទ្ធា ភគវន្តោ, តតោ បច្ឆា បច្ចេកពុទ្ធា អរិយសាវកា ច។ តេសញ្ហិ បូជា អប្បកាបិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ហោតិ, សុមនមាលាការមល្លិកាទយោ ចេត្ថ និទស្សនំ។
Evaṃ bhagavā sabbākārena paṇḍitasevanaṃ pasaṃsanto, paṇḍitānaṃ sevanaṃ ‘‘maṅgala’’nti vatvā idāni tāya bālānaṃ asevanāya paṇḍitānaṃ sevanāya ca anupubbena pūjaneyyabhāvaṃ upagatānaṃ pūjaṃ pasaṃsanto ‘‘pūjā ca pūjaneyyānaṃ etaṃ maṅgalamuttama’’nti āha. Tattha pūjaneyyā nāma sabbadosavirahitattā sabbaguṇasamannāgatattā ca buddhā bhagavanto, tato pacchā paccekabuddhā ariyasāvakā ca. Tesañhi pūjā appakāpi dīgharattaṃ hitāya sukhāya hoti, sumanamālākāramallikādayo cettha nidassanaṃ.
តត្ថេកំ និទស្សនមត្តំ ភណាម។ ភគវា កិរ ឯកទិវសំ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ។ អថ ខោ សុមនមាលាការោ រញ្ញោ មាគធស្ស សេនិយស្ស ពិម្ពិសារស្ស បុប្ផានិ គហេត្វា គច្ឆន្តោ អទ្ទស ភគវន្តំ នគរទ្វារំ អនុប្បត្តំ បាសាទិកំ បសាទនីយំ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណាសីតានុព្យញ្ជនបដិមណ្ឌិតំ ពុទ្ធសិរិយា ជលន្តំ។ ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘រាជា បុប្ផានិ គហេត្វា សតំ វា សហស្សំ វា ទទេយ្យ, តញ្ច ឥធលោកមត្តមេវ សុខំ ភវេយ្យ, ភគវតោ បន បូជា អប្បមេយ្យអសង្ខ្យេយ្យផលា ទីឃរត្តំ ហិតសុខាវហា ហោតិ។ ហន្ទាហំ ឥមេហិ បុប្ផេហិ ភគវន្តំ បូជេមី’’តិ បសន្នចិត្តោ ឯកំ បុប្ផមុដ្ឋិំ គហេត្វា ភគវតោ បដិមុខំ ខិបិ, បុប្ផានិ អាកាសេន គន្ត្វា ភគវតោ ឧបរិ មាលាវិតានំ ហុត្វា អដ្ឋំសុ។ មាលាការោ តំ អានុភាវំ ទិស្វា បសន្នតរចិត្តោ បុន ឯកំ បុប្ផមុដ្ឋិំ ខិបិ, តានិ គន្ត្វា មាលាកញ្ចុកោ ហុត្វា អដ្ឋំសុ។ ឯវំ អដ្ឋ បុប្ផមុដ្ឋិយោ ខិបិ, តានិ គន្ត្វា បុប្ផកូដាគារំ ហុត្វា អដ្ឋំសុ។ ភគវា អន្តោកូដាគារេ វិយ អហោសិ, មហាជនកាយោ សន្និបតិ។ ភគវា មាលាការំ បស្សន្តោ សិតំ បាត្វាកាសិ។ អានន្ទត្ថេរោ ‘‘ន ពុទ្ធា អហេតុ អប្បច្ចយា សិតំ បាតុករោន្តី’’តិ សិតការណំ បុច្ឆិ។ ភគវា អាហ – ‘‘ឯសោ, អានន្ទ, មាលាការោ ឥមិស្សា បូជាយ អានុភាវេន សតសហស្សកប្បេ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរិត្វា បរិយោសានេ សុមនិស្សរោ នាម បច្ចេកពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ។ វចនបរិយោសានេ ច ធម្មទេសនត្ថំ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
Tatthekaṃ nidassanamattaṃ bhaṇāma. Bhagavā kira ekadivasaṃ pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. Atha kho sumanamālākāro rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa pupphāni gahetvā gacchanto addasa bhagavantaṃ nagaradvāraṃ anuppattaṃ pāsādikaṃ pasādanīyaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāsītānubyañjanapaṭimaṇḍitaṃ buddhasiriyā jalantaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘‘rājā pupphāni gahetvā sataṃ vā sahassaṃ vā dadeyya, tañca idhalokamattameva sukhaṃ bhaveyya, bhagavato pana pūjā appameyyaasaṅkhyeyyaphalā dīgharattaṃ hitasukhāvahā hoti. Handāhaṃ imehi pupphehi bhagavantaṃ pūjemī’’ti pasannacitto ekaṃ pupphamuṭṭhiṃ gahetvā bhagavato paṭimukhaṃ khipi, pupphāni ākāsena gantvā bhagavato upari mālāvitānaṃ hutvā aṭṭhaṃsu. Mālākāro taṃ ānubhāvaṃ disvā pasannataracitto puna ekaṃ pupphamuṭṭhiṃ khipi, tāni gantvā mālākañcuko hutvā aṭṭhaṃsu. Evaṃ aṭṭha pupphamuṭṭhiyo khipi, tāni gantvā pupphakūṭāgāraṃ hutvā aṭṭhaṃsu. Bhagavā antokūṭāgāre viya ahosi, mahājanakāyo sannipati. Bhagavā mālākāraṃ passanto sitaṃ pātvākāsi. Ānandatthero ‘‘na buddhā ahetu appaccayā sitaṃ pātukarontī’’ti sitakāraṇaṃ pucchi. Bhagavā āha – ‘‘eso, ānanda, mālākāro imissā pūjāya ānubhāvena satasahassakappe devesu ca manussesu ca saṃsaritvā pariyosāne sumanissaro nāma paccekabuddho bhavissatī’’ti. Vacanapariyosāne ca dhammadesanatthaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi –
‘‘តញ្ច កម្មំ កតំ សាធុ, យំ កត្វា នានុតប្បតិ;
‘‘Tañca kammaṃ kataṃ sādhu, yaṃ katvā nānutappati;
យស្ស បតីតោ សុមនោ, វិបាកំ បដិសេវតី’’តិ។ (ធ. ប. ៦៨);
Yassa patīto sumano, vipākaṃ paṭisevatī’’ti. (dha. pa. 68);
គាថាបរិយោសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ, ឯវំ អប្បកាបិ តេសំ បូជា ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ហោតីតិ វេទិតព្ពា។ សា ច អាមិសបូជាវ កោ បន វាទោ បដិបត្តិបូជាយ។ យតោ យេ កុលបុត្តា សរណគមនេន សិក្ខាបទបដិគ្គហណេន ឧបោសថង្គសមាទានេន ចតុបារិសុទ្ធិសីលាទីហិ ច អត្តនោ គុណេហិ ភគវន្តំ បូជេន្តិ, កោ តេសំ បូជាយ ផលំ វណ្ណយិស្សតិ។ តេ ហិ តថាគតំ បរមាយ បូជាយ បូជេន្តីតិ វុត្តា។ យថាហ –
Gāthāpariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi, evaṃ appakāpi tesaṃ pūjā dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotīti veditabbā. Sā ca āmisapūjāva ko pana vādo paṭipattipūjāya. Yato ye kulaputtā saraṇagamanena sikkhāpadapaṭiggahaṇena uposathaṅgasamādānena catupārisuddhisīlādīhi ca attano guṇehi bhagavantaṃ pūjenti, ko tesaṃ pūjāya phalaṃ vaṇṇayissati. Te hi tathāgataṃ paramāya pūjāya pūjentīti vuttā. Yathāha –
‘‘យោ ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ វា ភិក្ខុនី វា ឧបាសកោ វា ឧបាសិកា វា ធម្មានុធម្មបដិបន្នោ វិហរតិ សាមីចិប្បដិបន្នោ អនុធម្មចារី, សោ តថាគតំ សក្ករោតិ គរុំ ករោតិ មានេតិ បូជេតិ អបចិយតិ បរមាយ បូជាយា’’តិ។
‘‘Yo kho, ānanda, bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā dhammānudhammapaṭipanno viharati sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tathāgataṃ sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti apaciyati paramāya pūjāyā’’ti.
ឯតេនានុសារេន បច្ចេកពុទ្ធអរិយសាវកានម្បិ បូជាយ ហិតសុខាវហតា វេទិតព្ពា។
Etenānusārena paccekabuddhaariyasāvakānampi pūjāya hitasukhāvahatā veditabbā.
អបិច គហដ្ឋានំ កនិដ្ឋស្ស ជេដ្ឋោ ភាតាបិ ភគិនីបិ បូជនេយ្យា, បុត្តស្ស មាតាបិតរោ, កុលវធូនំ សាមិកសស្សុសសុរាតិ ឯវម្បេត្ថ បូជនេយ្យា វេទិតព្ពា។ ឯតេសម្បិ ហិ បូជា កុសលធម្មសង្ខាតត្តា អាយុអាទិវឌ្ឍិហេតុត្តា ច មង្គលមេវ។ វុត្តញ្ហេតំ –
Apica gahaṭṭhānaṃ kaniṭṭhassa jeṭṭho bhātāpi bhaginīpi pūjaneyyā, puttassa mātāpitaro, kulavadhūnaṃ sāmikasassusasurāti evampettha pūjaneyyā veditabbā. Etesampi hi pūjā kusaladhammasaṅkhātattā āyuādivaḍḍhihetuttā ca maṅgalameva. Vuttañhetaṃ –
‘‘តេ មត្តេយ្យា ភវិស្សន្តិ បេត្តេយ្យា សាមញ្ញា ព្រហ្មញ្ញា កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិនោ, ឥទំ កុសលំ ធម្មំ សមាទាយ វត្តិស្សន្តិ។ តេ តេសំ កុសលានំ ធម្មានំ សមាទានហេតុ អាយុនាបិ វឌ្ឍិស្សន្តិ, វណ្ណេនបិ វឌ្ឍិស្សន្តី’’តិអាទិ។
‘‘Te matteyyā bhavissanti petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino, idaṃ kusalaṃ dhammaṃ samādāya vattissanti. Te tesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samādānahetu āyunāpi vaḍḍhissanti, vaṇṇenapi vaḍḍhissantī’’tiādi.
ឯវមេតិស្សា គាថាយ ពាលានំ អសេវនា បណ្ឌិតានំ សេវនា បូជនេយ្យានំ បូជាតិ តីណិ មង្គលានិ វុត្តានិ។ តត្ថ ពាលានំ អសេវនា ពាលសេវនបច្ចយភយាទិបរិត្តាណេន ឧភយលោកហិតហេតុត្តា បណ្ឌិតានំ សេវនា បូជនេយ្យានំ បូជា ច តាសំ ផលវិភូតិវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ និព្ពានសុគតិហេតុត្តា ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពា។ ឥតោ បរំ តុ មាតិកំ អទស្សេត្វា ឯវ យំ យត្ថ មង្គលំ, តំ វវត្ថបេស្សាម, តស្ស ច មង្គលត្តំ វិភាវយិស្សាមាតិ។
Evametissā gāthāya bālānaṃ asevanā paṇḍitānaṃ sevanā pūjaneyyānaṃ pūjāti tīṇi maṅgalāni vuttāni. Tattha bālānaṃ asevanā bālasevanapaccayabhayādiparittāṇena ubhayalokahitahetuttā paṇḍitānaṃ sevanā pūjaneyyānaṃ pūjā ca tāsaṃ phalavibhūtivaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva nibbānasugatihetuttā ‘‘maṅgala’’nti veditabbā. Ito paraṃ tu mātikaṃ adassetvā eva yaṃ yattha maṅgalaṃ, taṃ vavatthapessāma, tassa ca maṅgalattaṃ vibhāvayissāmāti.
និដ្ឋិតា អសេវនា ច ពាលានន្តិ ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថវណ្ណនា។
Niṭṭhitā asevanā ca bālānanti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.
២៦៣. ឯវំ ភគវា ‘‘ព្រូហិ មង្គលមុត្តម’’ន្តិ ឯកំ អជ្ឈេសិតោបិ អប្បំ យាចិតោ ពហុទាយកោ ឧឡារបុរិសោ វិយ ឯកាយ គាថាយ តីណិ មង្គលានិ វត្វា តតោ ឧត្តរិបិ ទេវតានំ សោតុកាមតាយ មង្គលានញ្ច អត្ថិតាយ យេសំ យេសំ យំ យំ អនុកូលំ, តេ តេ សត្តេ តត្ថ តត្ថ មង្គលេ និយោជេតុកាមតាយ ច ‘‘បតិរូបទេសវាសោ ចា’’តិអាទីហិ គាថាហិ បុនបិ អនេកានិ មង្គលានិ វត្តុមារទ្ធោ។
263. Evaṃ bhagavā ‘‘brūhi maṅgalamuttama’’nti ekaṃ ajjhesitopi appaṃ yācito bahudāyako uḷārapuriso viya ekāya gāthāya tīṇi maṅgalāni vatvā tato uttaripi devatānaṃ sotukāmatāya maṅgalānañca atthitāya yesaṃ yesaṃ yaṃ yaṃ anukūlaṃ, te te satte tattha tattha maṅgale niyojetukāmatāya ca ‘‘patirūpadesavāso cā’’tiādīhi gāthāhi punapi anekāni maṅgalāni vattumāraddho.
តត្ថ បឋមគាថាយ តាវ បតិរូបោតិ អនុច្ឆវិកោ។ ទេសោតិ គាមោបិ និគមោបិ នគរម្បិ ជនបទោបិ យោ កោចិ សត្តានំ និវាសោកាសោ។ វាសោតិ តត្ថ និវាសោ។ បុព្ពេតិ បុរា អតីតាសុ ជាតីសុ។ កតបុញ្ញតាតិ ឧបចិតកុសលតា។ អត្តាតិ ចិត្តំ វុច្ចតិ, សកលោ វា អត្តភាវោ។ សម្មាបណិធីតិ តស្ស អត្តនោ សម្មា បណិធានំ និយុញ្ជនំ, ឋបនន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ សេសំ វុត្តនយមេវាតិ អយមេត្ថ បទវណ្ណនា។
Tattha paṭhamagāthāya tāva patirūpoti anucchaviko. Desoti gāmopi nigamopi nagarampi janapadopi yo koci sattānaṃ nivāsokāso. Vāsoti tattha nivāso. Pubbeti purā atītāsu jātīsu. Katapuññatāti upacitakusalatā. Attāti cittaṃ vuccati, sakalo vā attabhāvo. Sammāpaṇidhīti tassa attano sammā paṇidhānaṃ niyuñjanaṃ, ṭhapananti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti ayamettha padavaṇṇanā.
អត្ថវណ្ណនា បន ឯវំ វេទិតព្ពា បតិរូបទេសោ នាម យត្ថ ចតស្សោ បរិសា វិហរន្តិ, ទានាទីនិ បុញ្ញកិរិយាវត្ថូនិ វត្តន្តិ, នវង្គំ សត្ថុ សាសនំ ទិប្បតិ។ តត្ថ និវាសោ សត្តានំ បុញ្ញកិរិយាយ បច្ចយត្តា ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ។ សីហឡទីបបវិដ្ឋកេវដ្ដាទយោ ចេត្ថ និទស្សនំ។
Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā patirūpadeso nāma yattha catasso parisā viharanti, dānādīni puññakiriyāvatthūni vattanti, navaṅgaṃ satthu sāsanaṃ dippati. Tattha nivāso sattānaṃ puññakiriyāya paccayattā ‘‘maṅgala’’nti vuccati. Sīhaḷadīpapaviṭṭhakevaṭṭādayo cettha nidassanaṃ.
អបរោ នយោ – បតិរូបទេសោ នាម ភគវតោ ពោធិមណ្ឌប្បទេសោ, ធម្មចក្កប្បវត្តិតប្បទេសោ, ទ្វាទសយោជនាយ បរិសាយ មជ្ឈេ សព្ពតិត្ថិយមតំ ភិន្ទិត្វា យមកបាដិហារិយទស្សិតកណ្ឌម្ពរុក្ខមូលប្បទេសោ, ទេវោរោហនប្បទេសោ, យោ វា បនញ្ញោបិ សាវត្ថិរាជគហាទិពុទ្ធាទិវាសប្បទេសោ។ តត្ថ និវាសោ សត្តានំ ឆអនុត្តរិយបដិលាភបច្ចយតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ។
Aparo nayo – patirūpadeso nāma bhagavato bodhimaṇḍappadeso, dhammacakkappavattitappadeso, dvādasayojanāya parisāya majjhe sabbatitthiyamataṃ bhinditvā yamakapāṭihāriyadassitakaṇḍambarukkhamūlappadeso, devorohanappadeso, yo vā panaññopi sāvatthirājagahādibuddhādivāsappadeso. Tattha nivāso sattānaṃ chaanuttariyapaṭilābhapaccayato ‘‘maṅgala’’nti vuccati.
អបរោ នយោ – បុរត្ថិមាយ ទិសាយ កជង្គលំ នាម និគមោ, តស្ស អបរេន មហាសាលា, តតោ បរំ បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ។ ទក្ខិណបុរត្ថិមាយ ទិសាយ សល្លវតី នាម នទី, តតោ បរំ បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ។ ទក្ខិណាយ ទិសាយ សេតកណ្ណិកំ នាម និគមោ, តតោ បរំ បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ។ បច្ឆិមាយ ទិសាយ ថូណំ នាម ព្រាហ្មណគាមោ, តតោ បរំ បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ។ ឧត្តរាយ ទិសាយ ឧសិរទ្ធជោ នាម បព្ពតោ, តតោ បរំ បច្ចន្តិមា ជនបទា , ឱរតោ មជ្ឈេ (មហាវ. ២៥៩)។ អយំ មជ្ឈិមប្បទេសោ អាយាមេន តីណិ យោជនសតានិ, វិត្ថារេន អឌ្ឍតេយ្យានិ, បរិក្ខេបេន នវយោជនសតានិ ហោន្តិ, ឯសោ បតិរូបទេសោ នាម។
Aparo nayo – puratthimāya disāya kajaṅgalaṃ nāma nigamo, tassa aparena mahāsālā, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Dakkhiṇapuratthimāya disāya sallavatī nāma nadī, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo, tato paraṃ paccantimā janapadā, orato majjhe. Uttarāya disāya usiraddhajo nāma pabbato, tato paraṃ paccantimā janapadā , orato majjhe (mahāva. 259). Ayaṃ majjhimappadeso āyāmena tīṇi yojanasatāni, vitthārena aḍḍhateyyāni, parikkhepena navayojanasatāni honti, eso patirūpadeso nāma.
ឯត្ថ ចតុន្នំ មហាទីបានំ ទ្វិសហស្សានំ បរិត្តទីបានញ្ច ឥស្សរិយាធិបច្ចការកា ចក្កវត្តី ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ កប្បសតសហស្សញ្ច បារមិយោ បូរេត្វា សារិបុត្តមហាមោគ្គល្លានាទយោ មហាសាវកា ឧប្បជ្ជន្តិ, ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច បារមិយោ បូរេត្វា បច្ចេកពុទ្ធា, ចត្តារិ អដ្ឋ សោឡស វា អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច បារមិយោ បូរេត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធា ច ឧប្បជ្ជន្តិ។ តត្ថ សត្តា ចក្កវត្តិរញ្ញោ ឱវាទំ គហេត្វា បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាយ សគ្គបរាយណា ហោន្តិ, តថា បច្ចេកពុទ្ធានំ ឱវាទេ បតិដ្ឋាយ។ សម្មាសម្ពុទ្ធសាវកានំ បន ឱវាទេ បតិដ្ឋាយ សគ្គបរាយណា និព្ពានបរាយណា ច ហោន្តិ។ តស្មា តត្ថ វាសោ ឥមាសំ សម្បត្តីនំ បច្ចយតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ។
Ettha catunnaṃ mahādīpānaṃ dvisahassānaṃ parittadīpānañca issariyādhipaccakārakā cakkavattī uppajjanti, ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā sāriputtamahāmoggallānādayo mahāsāvakā uppajjanti, dve asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā paccekabuddhā, cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā sammāsambuddhā ca uppajjanti. Tattha sattā cakkavattirañño ovādaṃ gahetvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāya saggaparāyaṇā honti, tathā paccekabuddhānaṃ ovāde patiṭṭhāya. Sammāsambuddhasāvakānaṃ pana ovāde patiṭṭhāya saggaparāyaṇā nibbānaparāyaṇā ca honti. Tasmā tattha vāso imāsaṃ sampattīnaṃ paccayato ‘‘maṅgala’’nti vuccati.
បុព្ពេ កតបុញ្ញតា នាម អតីតជាតិយំ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធខីណាសវេ អារព្ភ ឧបចិតកុសលតា, សាបិ មង្គលំ។ កស្មា? ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធេ សម្មុខតោ ទស្សេត្វា ពុទ្ធានំ វា ពុទ្ធសាវកានំ វា សម្មុខា សុតាយ ចតុប្បទិកាយបិ គាថាយ បរិយោសានេ អរហត្តំ បាបេតីតិ កត្វា។ យោ ច មនុស្សោ បុព្ពេ កតាធិការោ ឧស្សន្នកុសលមូលោ ហោតិ, សោ តេនេវ កុសលមូលេន វិបស្សនំ ឧប្បាទេត្វា អាសវក្ខយំ បាបុណាតិ យថា រាជា មហាកប្បិនោ អគ្គមហេសី ច។ តេន វុត្តំ ‘‘បុព្ពេ ច កតបុញ្ញតា មង្គល’’ន្តិ។
Pubbe katapuññatā nāma atītajātiyaṃ buddhapaccekabuddhakhīṇāsave ārabbha upacitakusalatā, sāpi maṅgalaṃ. Kasmā? Buddhapaccekabuddhe sammukhato dassetvā buddhānaṃ vā buddhasāvakānaṃ vā sammukhā sutāya catuppadikāyapi gāthāya pariyosāne arahattaṃ pāpetīti katvā. Yo ca manusso pubbe katādhikāro ussannakusalamūlo hoti, so teneva kusalamūlena vipassanaṃ uppādetvā āsavakkhayaṃ pāpuṇāti yathā rājā mahākappino aggamahesī ca. Tena vuttaṃ ‘‘pubbe ca katapuññatā maṅgala’’nti.
អត្តសម្មាបណិធិ នាម ឥធេកច្ចោ អត្តានំ ទុស្សីលំ សីលេ បតិដ្ឋាបេតិ, អស្សទ្ធំ សទ្ធាសម្បទាយ បតិដ្ឋាបេតិ, មច្ឆរិំ ចាគសម្បទាយ បតិដ្ឋាបេតិ។ អយំ វុច្ចតិ ‘‘អត្តសម្មាបណិធី’’តិ។ ឯសោ ច មង្គលំ។ កស្មា? ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកវេរប្បហានវិវិធានិសំសាធិគមហេតុតោតិ។
Attasammāpaṇidhi nāma idhekacco attānaṃ dussīlaṃ sīle patiṭṭhāpeti, assaddhaṃ saddhāsampadāya patiṭṭhāpeti, macchariṃ cāgasampadāya patiṭṭhāpeti. Ayaṃ vuccati ‘‘attasammāpaṇidhī’’ti. Eso ca maṅgalaṃ. Kasmā? Diṭṭhadhammikasamparāyikaverappahānavividhānisaṃsādhigamahetutoti.
ឯវំ ឥមិស្សាបិ គាថាយ បតិរូបទេសវាសោ, បុព្ពេ ច កតបុញ្ញតា, អត្តសម្មាបណិធីតិ តីណិយេវ មង្គលានិ វុត្តានិ, មង្គលត្តញ្ច នេសំ តត្ថ តត្ថ វិភាវិតមេវាតិ។
Evaṃ imissāpi gāthāya patirūpadesavāso, pubbe ca katapuññatā, attasammāpaṇidhīti tīṇiyeva maṅgalāni vuttāni, maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.
និដ្ឋិតា បតិរូបទេសវាសោ ចាតិ ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថវណ្ណនា។
Niṭṭhitā patirūpadesavāso cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.
២៦៤. ឥទានិ ពាហុសច្ចញ្ចាតិ ឯត្ថ ពាហុសច្ចន្តិ ពហុស្សុតភាវោ។ សិប្បន្តិ យំកិញ្ចិ ហត្ថកោសល្លំ។ វិនយោតិ កាយវាចាចិត្តវិនយនំ។ សុសិក្ខិតោតិ សុដ្ឋុ សិក្ខិតោ។ សុភាសិតាតិ សុដ្ឋុ ភាសិតា។ យាតិ អនិយមនិទ្ទេសោ។ វាចាតិ គិរា ព្យប្បថោ។ សេសំ វុត្តនយមេវាតិ។ អយមេត្ថ បទវណ្ណនា។
264. Idāni bāhusaccañcāti ettha bāhusaccanti bahussutabhāvo. Sippanti yaṃkiñci hatthakosallaṃ. Vinayoti kāyavācācittavinayanaṃ. Susikkhitoti suṭṭhu sikkhito. Subhāsitāti suṭṭhu bhāsitā. Yāti aniyamaniddeso. Vācāti girā byappatho. Sesaṃ vuttanayamevāti. Ayamettha padavaṇṇanā.
អត្ថវណ្ណនា បន ឯវំ វេទិតព្ពា – ពាហុសច្ចំ នាម យំ តំ ‘‘សុតធរោ ហោតិ សុតសន្និចយោ’’តិ (ម. និ. ១.៣៣៩; អ. និ. ៤.២២) ច ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស ពហុកំ សុតំ ហោតិ សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណ’’ន្តិ (អ. និ. ៤.៦) ច ឯវមាទិនា នយេន សត្ថុសាសនធរត្តំ វណ្ណិតំ, តំ អកុសលប្បហានកុសលាធិគមហេតុតោ អនុបុព្ពេន បរមត្ថសច្ចសច្ឆិកិរិយហេតុតោ ច ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ។ វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –
Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – bāhusaccaṃ nāma yaṃ taṃ ‘‘sutadharo hoti sutasannicayo’’ti (ma. ni. 1.339; a. ni. 4.22) ca ‘‘idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa bahukaṃ sutaṃ hoti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇa’’nti (a. ni. 4.6) ca evamādinā nayena satthusāsanadharattaṃ vaṇṇitaṃ, taṃ akusalappahānakusalādhigamahetuto anupubbena paramatthasaccasacchikiriyahetuto ca ‘‘maṅgala’’nti vuccati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘សុតវា ច ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ, សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ, សុទ្ធមត្តានំ បរិហរតី’’តិ (អ. និ. ៧.៦៧)។
‘‘Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhamattānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 7.67).
អបរម្បិ វុត្តំ –
Aparampi vuttaṃ –
‘‘ធតានំ ធម្មានំ អត្ថមុបបរិក្ខតិ, អត្ថំ ឧបបរិក្ខតោ ធម្មា និជ្ឈានំ ខមន្តិ, ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិយា សតិ ឆន្ទោ ជាយតិ, ឆន្ទជាតោ ឧស្សហតិ, ឧស្សហន្តោ តុលយតិ, តុលយន្តោ បទហតិ, បទហន្តោ កាយេន ចេវ បរមត្ថសច្ចំ សច្ឆិករោតិ, បញ្ញាយ ច អតិវិជ្ឈ បស្សតី’’តិ (ម. និ. ២.៤៣២)។
‘‘Dhatānaṃ dhammānaṃ atthamupaparikkhati, atthaṃ upaparikkhato dhammā nijjhānaṃ khamanti, dhammanijjhānakkhantiyā sati chando jāyati, chandajāto ussahati, ussahanto tulayati, tulayanto padahati, padahanto kāyena ceva paramatthasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca ativijjha passatī’’ti (ma. ni. 2.432).
អបិច អគារិកពាហុសច្ចម្បិ យំ អនវជ្ជំ, តំ ឧភយលោកហិតសុខាវហនតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពំ។
Apica agārikabāhusaccampi yaṃ anavajjaṃ, taṃ ubhayalokahitasukhāvahanato ‘‘maṅgala’’nti veditabbaṃ.
សិប្បំ នាម អគារិកសិប្បញ្ច អនគារិកសិប្បញ្ច។ តត្ថ អគារិកសិប្បំ នាម យំ បរូបរោធវិរហិតំ អកុសលវិវជ្ជិតំ មណិការសុវណ្ណការកម្មាទិ, តំ ឥធលោកត្ថាវហនតោ មង្គលំ។ អនគារិកសិប្បំ នាម ចីវរវិចារណសិព្ពនាទិ សមណបរិក្ខារាភិសង្ខរណំ, យំ តំ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យានិ តានិ សព្រហ្មចារីនំ ឧច្ចាវចានិ កិំករណីយានិ, តត្ថ ទក្ខោ ហោតី’’តិអាទិនា នយេន តត្ថ តត្ថ សំវណ្ណិតំ, យំ ‘‘នាថករណោ ធម្មោ’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៤៥; អ. និ. ១០.១៧) ច វុត្តំ, តំ អត្តនោ ច បរេសញ្ច ឧភយលោកហិតសុខាវហនតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពំ។
Sippaṃ nāma agārikasippañca anagārikasippañca. Tattha agārikasippaṃ nāma yaṃ parūparodhavirahitaṃ akusalavivajjitaṃ maṇikārasuvaṇṇakārakammādi, taṃ idhalokatthāvahanato maṅgalaṃ. Anagārikasippaṃ nāma cīvaravicāraṇasibbanādi samaṇaparikkhārābhisaṅkharaṇaṃ, yaṃ taṃ ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃkaraṇīyāni, tattha dakkho hotī’’tiādinā nayena tattha tattha saṃvaṇṇitaṃ, yaṃ ‘‘nāthakaraṇo dhammo’’ti (dī. ni. 3.345; a. ni. 10.17) ca vuttaṃ, taṃ attano ca paresañca ubhayalokahitasukhāvahanato ‘‘maṅgala’’nti veditabbaṃ.
វិនយោ នាម អគារិកវិនយោ ច អនគារិកវិនយោ ច។ តត្ថ អគារិកវិនយោ នាម ទសអកុសលកម្មបថវិរមណំ, សោ តត្ថ អសំកិលេសាបជ្ជនេន អាចារគុណវវត្ថានេន ច សុសិក្ខិតោ ឧភយលោកហិតសុខាវហនតោ មង្គលំ។ អនគារិកវិនយោ នាម សត្តាបត្តិក្ខន្ធេ អនាបជ្ជនំ, សោបិ វុត្តនយេនេវ សុសិក្ខិតោ។ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ វា អនគារិកវិនយោ។ សោ យថា តត្ថ បតិដ្ឋាយ អរហត្តំ បាបុណាតិ, ឯវំ សិក្ខនេន សុសិក្ខិតោ លោកិយលោកុត្តរសុខាធិគមហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពោ។
Vinayo nāma agārikavinayo ca anagārikavinayo ca. Tattha agārikavinayo nāma dasaakusalakammapathaviramaṇaṃ, so tattha asaṃkilesāpajjanena ācāraguṇavavatthānena ca susikkhito ubhayalokahitasukhāvahanato maṅgalaṃ. Anagārikavinayo nāma sattāpattikkhandhe anāpajjanaṃ, sopi vuttanayeneva susikkhito. Catupārisuddhisīlaṃ vā anagārikavinayo. So yathā tattha patiṭṭhāya arahattaṃ pāpuṇāti, evaṃ sikkhanena susikkhito lokiyalokuttarasukhādhigamahetuto ‘‘maṅgala’’nti veditabbo.
សុភាសិតា វាចា នាម មុសាវាទាទិទោសវិរហិតា វាចា។ យថាហ – ‘‘ចតូហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតា វាចា សុភាសិតា ហោតី’’តិ។ អសម្ផប្បលាបា វាចា ឯវ វា សុភាសិតា។ យថាហ –
Subhāsitā vācā nāma musāvādādidosavirahitā vācā. Yathāha – ‘‘catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hotī’’ti. Asamphappalāpā vācā eva vā subhāsitā. Yathāha –
‘‘សុភាសិតំ ឧត្តមមាហុ សន្តោ,
‘‘Subhāsitaṃ uttamamāhu santo,
ធម្មំ ភណេ នាធម្មំ តំ ទុតិយំ;
Dhammaṃ bhaṇe nādhammaṃ taṃ dutiyaṃ;
បិយំ ភណេ នាប្បិយំ តំ តតិយំ,
Piyaṃ bhaṇe nāppiyaṃ taṃ tatiyaṃ,
សច្ចំ ភណេ នាលិកំ តំ ចតុត្ថ’’ន្តិ។ (សំ. និ. ១.២១៣; សុ. និ. ៤៥២);
Saccaṃ bhaṇe nālikaṃ taṃ catuttha’’nti. (saṃ. ni. 1.213; su. ni. 452);
អយម្បិ ឧភយលោកហិតសុខាវហនតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពា។ យស្មា ច អយំ វិនយបរិយាបន្នា ឯវ, តស្មា វិនយគ្គហណេន ឯតំ អសង្គណ្ហិត្វា វិនយោ សង្គហេតព្ពោ។ អថវា កិំ ឥមិនា បរិស្សមេន បរេសំ ធម្មទេសនាវាចា ឥធ ‘‘សុភាសិតា វាចា’’តិ វេទិតព្ពា។ សា ហិ យថា បតិរូបទេសវាសោ, ឯវំ សត្តានំ ឧភយលោកហិតសុខនិព្ពានាធិគមបច្ចយតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ។ អាហ ច –
Ayampi ubhayalokahitasukhāvahanato ‘‘maṅgala’’nti veditabbā. Yasmā ca ayaṃ vinayapariyāpannā eva, tasmā vinayaggahaṇena etaṃ asaṅgaṇhitvā vinayo saṅgahetabbo. Athavā kiṃ iminā parissamena paresaṃ dhammadesanāvācā idha ‘‘subhāsitā vācā’’ti veditabbā. Sā hi yathā patirūpadesavāso, evaṃ sattānaṃ ubhayalokahitasukhanibbānādhigamapaccayato ‘‘maṅgala’’nti vuccati. Āha ca –
‘‘យំ ពុទ្ធោ ភាសតិ វាចំ, ខេមំ និព្ពានបត្តិយា;
‘‘Yaṃ buddho bhāsati vācaṃ, khemaṃ nibbānapattiyā;
ទុក្ខស្សន្តកិរិយាយ, សា វេ វាចានមុត្តមា’’តិ។ (សំ. និ. ១.២១៣; សុ. និ. ៤៥៦);
Dukkhassantakiriyāya, sā ve vācānamuttamā’’ti. (saṃ. ni. 1.213; su. ni. 456);
ឯវំ ឥមិស្សា គាថាយ ពាហុសច្ចំ, សិប្បំ, វិនយោ សុសិក្ខិតោ, សុភាសិតា វាចាតិ ចត្តារិ មង្គលានិ វុត្តានិ, មង្គលត្តញ្ច នេសំ តត្ថ តត្ថ វិភាវិតមេវាតិ។
Evaṃ imissā gāthāya bāhusaccaṃ, sippaṃ, vinayo susikkhito, subhāsitā vācāti cattāri maṅgalāni vuttāni, maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.
និដ្ឋិតា ពាហុសច្ចញ្ចាតិ ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថវណ្ណនា។
Niṭṭhitā bāhusaccañcāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.
២៦៥. ឥទានិ មាតាបិតុឧបដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ មាតុ ច បិតុ ចាតិ មាតាបិតុ។ ឧបដ្ឋានន្តិ ឧបដ្ឋហនំ។ បុត្តានញ្ច ទារានញ្ចាតិ បុត្តទារស្ស។ សង្គណ្ហនំ សង្គហោ។ ន អាកុលា អនាកុលា។ កម្មានិ ឯវ កម្មន្តា។ សេសំ វុត្តនយមេវាតិ អយំ បទវណ្ណនា។
265. Idāni mātāpituupaṭṭhānanti ettha mātu ca pitu cāti mātāpitu. Upaṭṭhānanti upaṭṭhahanaṃ. Puttānañca dārānañcāti puttadārassa. Saṅgaṇhanaṃ saṅgaho. Na ākulā anākulā. Kammāni eva kammantā. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.
អត្ថវណ្ណនា បន ឯវំ វេទិតព្ពា – មាតា នាម ជនិកា វុច្ចតិ, តថា បិតា។ ឧបដ្ឋានំ នាម បាទធោវនសម្ពាហនឧច្ឆាទនន្ហាបនេហិ ចតុបច្ចយសម្បទានេន ច ឧបការករណំ។ តត្ថ យស្មា មាតាបិតរោ ពហូបការា បុត្តានំ អត្ថកាមា អនុកម្បកា, យំ បុត្តកេ ពហិ កីឡិត្វា បំសុមក្ខិតសរីរកេ អាគតេ ទិស្វា បំសុកំ បុញ្ឆិត្វា មត្ថកំ ឧបសិង្ឃាយន្តា បរិចុម្ពន្តា ច សិនេហំ ឧប្បាទេន្តិ, វស្សសតម្បិ មាតាបិតរោ សីសេន បរិហរន្តា បុត្តា តេសំ បដិការំ កាតុំ អសមត្ថា។ យស្មា ច តេ អាបាទកា បោសកា ឥមស្ស លោកស្ស ទស្សេតារោ ព្រហ្មសម្មតា បុព្ពាចរិយសម្មតា, តស្មា តេសំ ឧបដ្ឋានំ ឥធ បសំសំ បេច្ច សគ្គសុខញ្ច អាវហតិ, តេន ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ។ វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –
Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – mātā nāma janikā vuccati, tathā pitā. Upaṭṭhānaṃ nāma pādadhovanasambāhanaucchādananhāpanehi catupaccayasampadānena ca upakārakaraṇaṃ. Tattha yasmā mātāpitaro bahūpakārā puttānaṃ atthakāmā anukampakā, yaṃ puttake bahi kīḷitvā paṃsumakkhitasarīrake āgate disvā paṃsukaṃ puñchitvā matthakaṃ upasiṅghāyantā paricumbantā ca sinehaṃ uppādenti, vassasatampi mātāpitaro sīsena pariharantā puttā tesaṃ paṭikāraṃ kātuṃ asamatthā. Yasmā ca te āpādakā posakā imassa lokassa dassetāro brahmasammatā pubbācariyasammatā, tasmā tesaṃ upaṭṭhānaṃ idha pasaṃsaṃ pecca saggasukhañca āvahati, tena ‘‘maṅgala’’nti vuccati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ព្រហ្មាតិ មាតាបិតរោ, បុព្ពាចរិយាតិ វុច្ចរេ;
‘‘Brahmāti mātāpitaro, pubbācariyāti vuccare;
អាហុនេយ្យា ច បុត្តានំ, បជាយ អនុកម្បកា។
Āhuneyyā ca puttānaṃ, pajāya anukampakā.
‘‘តស្មា ហិ នេ នមស្សេយ្យ, សក្ករេយ្យ ច បណ្ឌិតោ;
‘‘Tasmā hi ne namasseyya, sakkareyya ca paṇḍito;
អន្នេន អថ បានេន, វត្ថេន សយនេន ច។
Annena atha pānena, vatthena sayanena ca.
‘‘ឧច្ឆាទនេន ន្ហាបនេន, បាទានំ ធោវនេន ច;
‘‘Ucchādanena nhāpanena, pādānaṃ dhovanena ca;
តាយ នំ បារិចរិយាយ, មាតាបិតូសុ បណ្ឌិតា;
Tāya naṃ pāricariyāya, mātāpitūsu paṇḍitā;
ឥធេវ នំ បសំសន្តិ, បេច្ច សគ្គេ បមោទតី’’តិ។ (អ. និ. ៣.៣១; ឥតិវុ. ១០៦; ជា. ២.២០.១៨១-១៨៣);
Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti. (a. ni. 3.31; itivu. 106; jā. 2.20.181-183);
អបរោ នយោ – ឧបដ្ឋានំ នាម ភរណកិច្ចករណកុលវំសដ្ឋបនាទិបញ្ចវិធំ, តំ បាបនិវារណាទិបញ្ចវិធទិដ្ឋធម្មិកហិតហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពំ។ វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –
Aparo nayo – upaṭṭhānaṃ nāma bharaṇakiccakaraṇakulavaṃsaṭṭhapanādipañcavidhaṃ, taṃ pāpanivāraṇādipañcavidhadiṭṭhadhammikahitahetuto ‘‘maṅgala’’nti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘បញ្ចហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ បុត្តេន បុរត្ថិមា ទិសា មាតាបិតរោ បច្ចុបដ្ឋាតព្ពា ‘ភតោ នេ ភរិស្សាមិ, កិច្ចំ នេសំ ករិស្សាមិ, កុលវំសំ ឋបេស្សាមិ, ទាយជ្ជំ បដិបជ្ជិស្សាមិ, អថ វា បន បេតានំ កាលកតានំ ទក្ខិណំ អនុប្បទស្សាមី’តិ ។ ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, បញ្ចហិ ឋានេហិ បុត្តេន បុរត្ថិមា ទិសា មាតាបិតរោ បច្ចុបដ្ឋិតា បញ្ចហិ ឋានេហិ បុត្តំ អនុកម្បន្តិ, បាបា និវារេន្តិ, កល្យាណេ និវេសេន្តិ, សិប្បំ សិក្ខាបេន្តិ, បតិរូបេន ទារេន សំយោជេន្តិ, សមយេ ទាយជ្ជំ និយ្យាទេន្តី’’តិ (ទី. និ. ៣.២៦៧)។
‘‘Pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhātabbā ‘bhato ne bharissāmi, kiccaṃ nesaṃ karissāmi, kulavaṃsaṃ ṭhapessāmi, dāyajjaṃ paṭipajjissāmi, atha vā pana petānaṃ kālakatānaṃ dakkhiṇaṃ anuppadassāmī’ti . Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi puttaṃ anukampanti, pāpā nivārenti, kalyāṇe nivesenti, sippaṃ sikkhāpenti, patirūpena dārena saṃyojenti, samaye dāyajjaṃ niyyādentī’’ti (dī. ni. 3.267).
អបិច យោ មាតាបិតរោ តីសុ វត្ថូសុ បសាទុប្បាទនេន សីលសមាទាបនេន បព្ពជ្ជាយ វា ឧបដ្ឋហតិ, អយំ មាតាបិតុឧបដ្ឋាកានំ អគ្គោ, តស្ស តំ មាតាបិតុឧបដ្ឋានំ មាតាបិតូហិ កតស្ស ឧបការស្ស បច្ចុបការភូតំ អនេកេសំ ទិដ្ឋធម្មិកានំ សម្បរាយិកានញ្ច អត្ថានំ បទដ្ឋានតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ។
Apica yo mātāpitaro tīsu vatthūsu pasāduppādanena sīlasamādāpanena pabbajjāya vā upaṭṭhahati, ayaṃ mātāpituupaṭṭhākānaṃ aggo, tassa taṃ mātāpituupaṭṭhānaṃ mātāpitūhi katassa upakārassa paccupakārabhūtaṃ anekesaṃ diṭṭhadhammikānaṃ samparāyikānañca atthānaṃ padaṭṭhānato ‘‘maṅgala’’nti vuccati.
បុត្តទារស្សាតិ ឯត្ថ អត្តនា ជនិតា បុត្តាបិ ធីតរោបិ ‘‘បុត្តា’’ ត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ។ ទារាតិ វីសតិយា ភរិយានំ យា កាចិ ភរិយា។ បុត្តា ច ទារា ច បុត្តទារំ, តស្ស បុត្តទារស្ស។ សង្គហោតិ សម្មាននាទីហិ ឧបការករណំ។ តំ សុសំវិហិតកម្មន្តតាទិទិដ្ឋធម្មិកហិតហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពំ។ វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘បច្ឆិមា ទិសា បុត្តទារា វេទិតព្ពា’’តិ (ទី. និ. ៣.២៦៦) ឯត្ថ ឧទ្ទិដ្ឋំ បុត្តទារំ ភរិយាសទ្ទេន សង្គណ្ហិត្វា –
Puttadārassāti ettha attanā janitā puttāpi dhītaropi ‘‘puttā’’ tveva saṅkhyaṃ gacchanti. Dārāti vīsatiyā bhariyānaṃ yā kāci bhariyā. Puttā ca dārā ca puttadāraṃ, tassa puttadārassa. Saṅgahoti sammānanādīhi upakārakaraṇaṃ. Taṃ susaṃvihitakammantatādidiṭṭhadhammikahitahetuto ‘‘maṅgala’’nti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘pacchimā disā puttadārā veditabbā’’ti (dī. ni. 3.266) ettha uddiṭṭhaṃ puttadāraṃ bhariyāsaddena saṅgaṇhitvā –
‘‘បញ្ចហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ សាមិកេន បច្ឆិមា ទិសា ភរិយា បច្ចុបដ្ឋាតព្ពា, សម្មាននាយ អនវមាននាយ អនតិចរិយាយ ឥស្សរិយវោស្សគ្គេន អលង្ការានុប្បទានេន។ ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, បញ្ចហិ ឋានេហិ សាមិកេន បច្ឆិមា ទិសា ភរិយា បច្ចុបដ្ឋិតា បញ្ចហិ ឋានេហិ សាមិកំ អនុកម្បតិ, សុសំវិហិតកម្មន្តា ច ហោតិ, សង្គហិតបរិជនា ច, អនតិចារិនី ច, សម្ភតញ្ច អនុរក្ខតិ, ទក្ខា ច ហោតិ អនលសា សព្ពកិច្ចេសូ’’តិ (ទី. និ. ៣.២៦៩)។
‘‘Pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhātabbā, sammānanāya anavamānanāya anaticariyāya issariyavossaggena alaṅkārānuppadānena. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi sāmikaṃ anukampati, susaṃvihitakammantā ca hoti, saṅgahitaparijanā ca, anaticārinī ca, sambhatañca anurakkhati, dakkhā ca hoti analasā sabbakiccesū’’ti (dī. ni. 3.269).
អយំ វា អបរោ នយោ – សង្គហោតិ ធម្មិកាហិ ទានបិយវាចអត្ថចរិយាហិ សង្គណ្ហនំ។ សេយ្យថិទំ – ឧបោសថទិវសេសុ បរិព្ពយទានំ, នក្ខត្តទិវសេសុ នក្ខត្តទស្សាបនំ, មង្គលទិវសេសុ មង្គលករណំ, ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកេសុ អត្ថេសុ ឱវាទានុសាសនន្តិ។ តំ វុត្តនយេនេវ ទិដ្ឋធម្មិកហិតហេតុតោ សម្បរាយិកហិតហេតុតោ ទេវតាហិបិ នមស្សនីយភាវហេតុតោ ច ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពំ។ យថាហ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ –
Ayaṃ vā aparo nayo – saṅgahoti dhammikāhi dānapiyavācaatthacariyāhi saṅgaṇhanaṃ. Seyyathidaṃ – uposathadivasesu paribbayadānaṃ, nakkhattadivasesu nakkhattadassāpanaṃ, maṅgaladivasesu maṅgalakaraṇaṃ, diṭṭhadhammikasamparāyikesu atthesu ovādānusāsananti. Taṃ vuttanayeneva diṭṭhadhammikahitahetuto samparāyikahitahetuto devatāhipi namassanīyabhāvahetuto ca ‘‘maṅgala’’nti veditabbaṃ. Yathāha sakko devānamindo –
‘‘យេ គហដ្ឋា បុញ្ញករា, សីលវន្តោ ឧបាសកា;
‘‘Ye gahaṭṭhā puññakarā, sīlavanto upāsakā;
ធម្មេន ទារំ បោសេន្តិ, តេ នមស្សាមិ មាតលី’’តិ។ (សំ. និ. ១.២៦៤);
Dhammena dāraṃ posenti, te namassāmi mātalī’’ti. (saṃ. ni. 1.264);
អនាកុលា កម្មន្តា នាម កាលញ្ញុតាយ បតិរូបការិតាយ អនលសតាយ ឧដ្ឋានវីរិយសម្បទាយ អព្យសនីយតាយ ច កាលាតិក្កមនអប្បតិរូបករណាករណសិថិលករណាទិអាកុលភាវវិរហិតា កសិគោរក្ខវណិជ្ជាទយោ កម្មន្តា។ ឯតេ អត្តនោ វា បុត្តទារស្ស វា ទាសកម្មករានំ វា ព្យត្តតាយ ឯវំ បយោជិតា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ធនធញ្ញវុឌ្ឍិបដិលាភហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុត្តា។ វុត្តញ្ចេតំ ភគវតា –
Anākulākammantā nāma kālaññutāya patirūpakāritāya analasatāya uṭṭhānavīriyasampadāya abyasanīyatāya ca kālātikkamanaappatirūpakaraṇākaraṇasithilakaraṇādiākulabhāvavirahitā kasigorakkhavaṇijjādayo kammantā. Ete attano vā puttadārassa vā dāsakammakarānaṃ vā byattatāya evaṃ payojitā diṭṭheva dhamme dhanadhaññavuḍḍhipaṭilābhahetuto ‘‘maṅgala’’nti vuttā. Vuttañcetaṃ bhagavatā –
‘‘បតិរូបការី ធុរវា, ឧដ្ឋាតា វិន្ទតេ ធន’’ន្តិ។ (សុ. និ. ១៨៩; សំ. និ. ១.២៤៦) ច;
‘‘Patirūpakārī dhuravā, uṭṭhātā vindate dhana’’nti. (su. ni. 189; saṃ. ni. 1.246) ca;
‘‘ន ទិវា សោប្បសីលេន, រត្តិមុដ្ឋានទេស្សិនា;
‘‘Na divā soppasīlena, rattimuṭṭhānadessinā;
និច្ចំ មត្តេន សោណ្ឌេន, សក្កា អាវសិតុំ ឃរំ។
Niccaṃ mattena soṇḍena, sakkā āvasituṃ gharaṃ.
‘‘អតិសីតំ អតិឧណ្ហំ, អតិសាយមិទំ អហុ;
‘‘Atisītaṃ atiuṇhaṃ, atisāyamidaṃ ahu;
ឥតិ វិស្សដ្ឋកម្មន្តេ, អត្ថា អច្ចេន្តិ មាណវេ។
Iti vissaṭṭhakammante, atthā accenti māṇave.
‘‘យោធ សីតញ្ច ឧណ្ហញ្ច, តិណា ភិយ្យោ ន មញ្ញតិ;
‘‘Yodha sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññati;
ករំ បុរិសកិច្ចានិ, សោ សុខា ន វិហាយតី’’តិ។ ច (ទី. និ. ៣.២៥៣);
Karaṃ purisakiccāni, so sukhā na vihāyatī’’ti. ca (dī. ni. 3.253);
‘‘ភោគេ សំហរមានស្ស, ភមរស្សេវ ឥរីយតោ;
‘‘Bhoge saṃharamānassa, bhamarasseva irīyato;
ភោគា សន្និចយំ យន្តិ, វម្មិកោវូបចីយតី’’តិ។ (ទី. និ. ៣.២៦៥) –
Bhogā sannicayaṃ yanti, vammikovūpacīyatī’’ti. (dī. ni. 3.265) –
ច ឯវមាទិ។
Ca evamādi.
ឯវំ ឥមិស្សាបិ គាថាយ មាតុបដ្ឋានំ, បិតុបដ្ឋានំ, បុត្តទារស្ស សង្គហោ, អនាកុលា ច កម្មន្តាតិ ចត្តារិ មង្គលានិ វុត្តានិ, បុត្តទារស្ស សង្គហំ វា ទ្វិធា កត្វា បញ្ច, មាតាបិតុឧបដ្ឋានំ វា ឯកមេវ កត្វា តីណិ។ មង្គលត្តញ្ច នេសំ តត្ថ តត្ថ វិភាវិតមេវាតិ។
Evaṃ imissāpi gāthāya mātupaṭṭhānaṃ, pitupaṭṭhānaṃ, puttadārassa saṅgaho, anākulā ca kammantāti cattāri maṅgalāni vuttāni, puttadārassa saṅgahaṃ vā dvidhā katvā pañca, mātāpituupaṭṭhānaṃ vā ekameva katvā tīṇi. Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.
និដ្ឋិតា មាតាបិតុឧបដ្ឋានន្តិ ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថវណ្ណនា។
Niṭṭhitā mātāpituupaṭṭhānanti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.
២៦៦. ឥទានិ ទានញ្ចាតិ ឯត្ថ ទីយតេ ឥមិនាតិ ទានំ, អត្តនោ សន្តកំ បរស្ស បដិបាទីយតីតិ វុត្តំ ហោតិ។ ធម្មស្ស ចរិយា, ធម្មា វា អនបេតា ចរិយា ធម្មចរិយា។ ញាយន្តេ ‘‘អម្ហាកំ ឥមេ’’តិ ញាតកា។ ន អវជ្ជានិ អនវជ្ជានិ, អនិន្ទិតានិ អគរហិតានីតិ វុត្តំ ហោតិ។ សេសំ វុត្តនយមេវាតិ អយំ បទវណ្ណនា។
266. Idāni dānañcāti ettha dīyate imināti dānaṃ, attano santakaṃ parassa paṭipādīyatīti vuttaṃ hoti. Dhammassa cariyā, dhammā vā anapetā cariyā dhammacariyā. Ñāyante ‘‘amhākaṃ ime’’ti ñātakā. Na avajjāni anavajjāni, aninditāni agarahitānīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.
អត្ថវណ្ណនា បន ឯវំ វេទិតព្ពា – ទានំ នាម បរំ ឧទ្ទិស្ស សុពុទ្ធិបុព្ពិកា អន្នាទិទសទានវត្ថុបរិច្ចាគចេតនា តំសម្បយុត្តោ វា អលោភោ។ អលោភេន ហិ តំ វត្ថុំ បរស្ស បដិបាទេតិ។ តេន វុត្តំ ‘‘ទីយតេ ឥមិនាតិ ទាន’’ន្តិ។ តំ ពហុជនបិយមនាបតាទីនំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកានំ ផលវិសេសានំ អធិគមហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុត្តំ។ ‘‘ទាយកោ សីហ ទានបតិ ពហុនោ ជនស្ស បិយោ ហោតិ មនាបោ’’តិ ឯវមាទីនិ ចេត្ថ សុត្តានិ (អ. និ. ៥.៣៤) អនុស្សរិតព្ពានិ។
Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – dānaṃ nāma paraṃ uddissa subuddhipubbikā annādidasadānavatthupariccāgacetanā taṃsampayutto vā alobho. Alobhena hi taṃ vatthuṃ parassa paṭipādeti. Tena vuttaṃ ‘‘dīyate imināti dāna’’nti. Taṃ bahujanapiyamanāpatādīnaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ phalavisesānaṃ adhigamahetuto ‘‘maṅgala’’nti vuttaṃ. ‘‘Dāyako sīha dānapati bahuno janassa piyo hoti manāpo’’ti evamādīni cettha suttāni (a. ni. 5.34) anussaritabbāni.
អបរោ នយោ – ទានំ នាម ទុវិធំ អាមិសទានញ្ច, ធម្មទានញ្ច។ តត្ថ អាមិសទានំ វុត្តប្បការមេវ។ ឥធលោកបរលោកទុក្ខក្ខយសុខាវហស្ស បន សម្មាសម្ពុទ្ធប្បវេទិតស្ស ធម្មស្ស បរេសំ ហិតកាមតាយ ទេសនា ធម្មទានំ។ ឥមេសញ្ច ទ្វិន្នំ ទានានំ ឯតទេវ អគ្គំ។ យថាហ –
Aparo nayo – dānaṃ nāma duvidhaṃ āmisadānañca, dhammadānañca. Tattha āmisadānaṃ vuttappakārameva. Idhalokaparalokadukkhakkhayasukhāvahassa pana sammāsambuddhappaveditassa dhammassa paresaṃ hitakāmatāya desanā dhammadānaṃ. Imesañca dvinnaṃ dānānaṃ etadeva aggaṃ. Yathāha –
‘‘សព្ពទានំ ធម្មទានំ ជិនាតិ,
‘‘Sabbadānaṃ dhammadānaṃ jināti,
សព្ពរសំ ធម្មរសោ ជិនាតិ;
Sabbarasaṃ dhammaraso jināti;
សព្ពរតិំ ធម្មរតី ជិនាតិ,
Sabbaratiṃ dhammaratī jināti,
តណ្ហក្ខយោ សព្ពទុក្ខំ ជិនាតី’’តិ។ (ធ. ប. ៣៥៤);
Taṇhakkhayo sabbadukkhaṃ jinātī’’ti. (dha. pa. 354);
តត្ថ អាមិសទានស្ស មង្គលត្តំ វុត្តមេវ។ ធម្មទានំ បន យស្មា អត្ថបដិសំវេទិតាទីនំ គុណានំ បទដ្ឋានំ, តស្មា ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ។ វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –
Tattha āmisadānassa maṅgalattaṃ vuttameva. Dhammadānaṃ pana yasmā atthapaṭisaṃveditādīnaṃ guṇānaṃ padaṭṭhānaṃ, tasmā ‘‘maṅgala’’nti vuccati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘យថា យថា, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ វិត្ថារេន បរេសំ ទេសេតិ, តថា តថា សោ តស្មិំ ធម្មេ អត្ថបដិសំវេទី ច ហោតិ ធម្មបដិសំវេទី ចា’’តិ ឯវមាទិ (ទី. និ. ៣.៣៥៥; អ. និ. ៥.២៦)។
‘‘Yathā yathā, bhikkhave, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī cā’’ti evamādi (dī. ni. 3.355; a. ni. 5.26).
ធម្មចរិយា នាម ទសកុសលកម្មបថចរិយា។ យថាហ – ‘‘តិវិធំ ខោ, គហបតយោ, កាយេន ធម្មចរិយាសមចរិយា ហោតី’’តិ ឯវមាទិ។ សា បនេសា ធម្មចរិយា សគ្គលោកូបបត្តិហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពា។ វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘ធម្មចរិយាសមចរិយាហេតុ ខោ, គហបតយោ, ឯវមិធេកច្ចេ សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជន្តី’’តិ (ម. និ. ១.៤៤១)។
Dhammacariyā nāma dasakusalakammapathacariyā. Yathāha – ‘‘tividhaṃ kho, gahapatayo, kāyena dhammacariyāsamacariyā hotī’’ti evamādi. Sā panesā dhammacariyā saggalokūpapattihetuto ‘‘maṅgala’’nti veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘dhammacariyāsamacariyāhetu kho, gahapatayo, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti (ma. ni. 1.441).
ញាតកា នាម មាតិតោ វា បិតិតោ វា យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា សម្ពន្ធា។ តេសំ ភោគបារិជុញ្ញេន វា ព្យាធិបារិជុញ្ញេន វា អភិហតានំ អត្តនោ សមីបំ អាគតានំ យថាពលំ ឃាសច្ឆាទនធនធញ្ញាទីហិ សង្គហោ បសំសាទីនំ ទិដ្ឋធម្មិកានំ សុគតិគមនាទីនញ្ច សម្បរាយិកានំ វិសេសាធិគមានំ ហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ។
Ñātakā nāma mātito vā pitito vā yāva sattamā pitāmahayugā sambandhā. Tesaṃ bhogapārijuññena vā byādhipārijuññena vā abhihatānaṃ attano samīpaṃ āgatānaṃ yathābalaṃ ghāsacchādanadhanadhaññādīhi saṅgaho pasaṃsādīnaṃ diṭṭhadhammikānaṃ sugatigamanādīnañca samparāyikānaṃ visesādhigamānaṃ hetuto ‘‘maṅgala’’nti vuccati.
អនវជ្ជានិ កម្មានិ នាម ឧបោសថង្គសមាទានវេយ្យាវច្ចករណអារាមវនរោបនសេតុករណាទីនិ កាយវចីមនោសុចរិតកម្មានិ។ តានិ ហិ នានប្បការហិតសុខាធិគមហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ។ ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ, វិសាខេ, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ ឥត្ថី វា បុរិសោ វា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា ចាតុមហារាជិកានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជេយ្យា’’តិ ឯវមាទីនិ ចេត្ថ សុត្តានិ (អ. និ. ៨.៤៣) អនុស្សរិតព្ពានិ។
Anavajjāni kammāni nāma uposathaṅgasamādānaveyyāvaccakaraṇaārāmavanaropanasetukaraṇādīni kāyavacīmanosucaritakammāni. Tāni hi nānappakārahitasukhādhigamahetuto ‘‘maṅgala’’nti vuccati. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, visākhe, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyyā’’ti evamādīni cettha suttāni (a. ni. 8.43) anussaritabbāni.
ឯវំ ឥមិស្សា គាថាយ ទានំ, ធម្មចរិយា, ញាតកានំ សង្គហោ, អនវជ្ជានិ កម្មានីតិ ចត្តារិ មង្គលានិ វុត្តានិ, មង្គលត្តញ្ច នេសំ តត្ថ តត្ថ វិភាវិតមេវាតិ។
Evaṃ imissā gāthāya dānaṃ, dhammacariyā, ñātakānaṃ saṅgaho, anavajjāni kammānīti cattāri maṅgalāni vuttāni, maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.
និដ្ឋិតា ទានញ្ចាតិ ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថវណ្ណនា។
Niṭṭhitā dānañcāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.
២៦៧. ឥទានិ អារតី វិរតីតិ ឯត្ថ អារតីតិ អារមណំ។ វិរតីតិ វិរមណំ, វិរមន្តិ វា ឯតាយ សត្តាតិ វិរតិ។ បាបាតិ អកុសលា។ មទនីយដ្ឋេន មជ្ជំ, មជ្ជស្ស បានំ មជ្ជបានំ, តតោ មជ្ជបានា។ សំយមនំ សំយមោ។ អប្បមជ្ជនំ អប្បមាទោ។ ធម្មេសូតិ កុសលេសុ។ សេសំ វុត្តនយមេវាតិ អយំ បទវណ្ណនា។
267. Idāni āratī viratīti ettha āratīti āramaṇaṃ. Viratīti viramaṇaṃ, viramanti vā etāya sattāti virati. Pāpāti akusalā. Madanīyaṭṭhena majjaṃ, majjassa pānaṃ majjapānaṃ, tato majjapānā. Saṃyamanaṃ saṃyamo. Appamajjanaṃ appamādo. Dhammesūti kusalesu. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.
អត្ថវណ្ណនា បន ឯវំ វេទិតព្ពា – អារតិ នាម បាបេ អាទីនវទស្សាវិនោ មនសា ឯវ អនភិរតិ។ វិរតិ នាម កម្មទ្វារវសេន កាយវាចាហិ វិរមណំ។ សា ចេសា វិរតិ នាម សម្បត្តវិរតិ សមាទានវិរតិ សមុច្ឆេទវិរតីតិ តិវិធា ហោតិ។ តត្ថ យា កុលបុត្តស្ស អត្តនោ ជាតិំ វា កុលំ វា គោត្តំ វា បដិច្ច ‘‘ន មេ ឯតំ បតិរូបំ, យ្វាហំ ឥមំ បាណំ ហនេយ្យំ, អទិន្នំ អាទិយេយ្យ’’ន្តិអាទិនា នយេន សម្បត្តវត្ថុតោ វិរតិ, អយំ សម្បត្តវិរតិ នាម។ សិក្ខាបទសមាទានវសេន បន បវត្តា សមាទានវិរតិ នាម, យស្សា បវត្តិតោ បភុតិ កុលបុត្តោ បាណាតិបាតាទីនិ ន សមាចរតិ។ អរិយមគ្គសម្បយុត្តា សមុច្ឆេទវិរតិ នាម, យស្សា បវត្តិតោ បភុតិ អរិយសាវកស្ស បញ្ច ភយានិ វេរានិ វូបសន្តានិ ហោន្តិ។ បាបំ នាម យំ តំ ‘‘បាណាតិបាតោ ខោ, គហបតិបុត្ត, កម្មកិលេសោ អទិន្នាទានំ…បេ.… កាមេសុមិច្ឆាចារោ…បេ.… មុសាវាទោ’’តិ ឯវំ វិត្ថារេត្វា –
Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – ārati nāma pāpe ādīnavadassāvino manasā eva anabhirati. Virati nāma kammadvāravasena kāyavācāhi viramaṇaṃ. Sā cesā virati nāma sampattavirati samādānavirati samucchedaviratīti tividhā hoti. Tattha yā kulaputtassa attano jātiṃ vā kulaṃ vā gottaṃ vā paṭicca ‘‘na me etaṃ patirūpaṃ, yvāhaṃ imaṃ pāṇaṃ haneyyaṃ, adinnaṃ ādiyeyya’’ntiādinā nayena sampattavatthuto virati, ayaṃ sampattavirati nāma. Sikkhāpadasamādānavasena pana pavattā samādānavirati nāma, yassā pavattito pabhuti kulaputto pāṇātipātādīni na samācarati. Ariyamaggasampayuttā samucchedavirati nāma, yassā pavattito pabhuti ariyasāvakassa pañca bhayāni verāni vūpasantāni honti. Pāpaṃ nāma yaṃ taṃ ‘‘pāṇātipāto kho, gahapatiputta, kammakileso adinnādānaṃ…pe… kāmesumicchācāro…pe… musāvādo’’ti evaṃ vitthāretvā –
‘‘បាណាតិបាតោ អទិន្នាទានំ, មុសាវាទោ ច វុច្ចតិ;
‘‘Pāṇātipāto adinnādānaṃ, musāvādo ca vuccati;
បរទារគមនញ្ចេវ, នប្បសំសន្តិ បណ្ឌិតា’’តិ។ (ទី. និ. ៣.២៤៥) –
Paradāragamanañceva, nappasaṃsanti paṇḍitā’’ti. (dī. ni. 3.245) –
ឯវំ គាថាយ សង្គហិតំ កម្មកិលេសសង្ខាតំ ចតុព្ពិធំ អកុសលំ, តតោ បាបា។ សព្ពាបេសា អារតិ ច វិរតិ ច ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកភយវេរប្បហានាទិនានប្បការវិសេសាធិគមហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ។ ‘‘បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ខោ, គហបតិបុត្ត, អរិយសាវកោ’’តិអាទីនិ ចេត្ថ សុត្តានិ អនុស្សរិតព្ពានិ។
Evaṃ gāthāya saṅgahitaṃ kammakilesasaṅkhātaṃ catubbidhaṃ akusalaṃ, tato pāpā. Sabbāpesā ārati ca virati ca diṭṭhadhammikasamparāyikabhayaverappahānādinānappakāravisesādhigamahetuto ‘‘maṅgala’’nti vuccati. ‘‘Pāṇātipātā paṭivirato kho, gahapatiputta, ariyasāvako’’tiādīni cettha suttāni anussaritabbāni.
មជ្ជបានា ច សំយមោ នាម បុព្ពេ វុត្តសុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា វេរមណិយាវេតំ អធិវចនំ។ យស្មា បន មជ្ជបាយី អត្ថំ ន ជានាតិ, ធម្មំ ន ជានាតិ, មាតុបិ អន្តរាយំ ករោតិ, បិតុ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធតថាគតសាវកានម្បិ អន្តរាយំ ករោតិ, ទិដ្ឋេវ ធម្មេ គរហំ, សម្បរាយេ ទុគ្គតិំ, អបរាបរិយាយេ ឧម្មាទញ្ច បាបុណាតិ។ មជ្ជបានា បន សំយតោ តេសំ ទោសានំ វូបសមំ តព្ពិបរីតគុណសម្បទញ្ច បាបុណាតិ។ តស្មា អយំ មជ្ជបានា សំយមោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពោ។
Majjapānāca saṃyamo nāma pubbe vuttasurāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇiyāvetaṃ adhivacanaṃ. Yasmā pana majjapāyī atthaṃ na jānāti, dhammaṃ na jānāti, mātupi antarāyaṃ karoti, pitu buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakānampi antarāyaṃ karoti, diṭṭheva dhamme garahaṃ, samparāye duggatiṃ, aparāpariyāye ummādañca pāpuṇāti. Majjapānā pana saṃyato tesaṃ dosānaṃ vūpasamaṃ tabbiparītaguṇasampadañca pāpuṇāti. Tasmā ayaṃ majjapānā saṃyamo ‘‘maṅgala’’nti veditabbo.
កុសលេសុ ធម្មេសុ អប្បមាទោ នាម ‘‘កុសលានំ វា ធម្មានំ ភាវនាយ អសក្កច្ចកិរិយតា អសាតច្ចកិរិយតា អនដ្ឋិតកិរិយតា ឱលីនវុត្តិតា និក្ខិត្តឆន្ទតា និក្ខិត្តធុរតា អនាសេវនា អភាវនា អពហុលីកម្មំ អនធិដ្ឋានំ អននុយោគោ បមាទោ។ យោ ឯវរូបោ បមាទោ បមជ្ជនា បមជ្ជិតត្តំ, អយំ វុច្ចតិ បមាទោ’’តិ (វិភ. ៨៤៦) ឯត្ថ វុត្តស្ស បមាទស្ស បដិបក្ខនយេន អត្ថតោ កុសលេសុ ធម្មេសុ សតិយា អវិប្បវាសោ វេទិតព្ពោ។ សោ នានប្បការកុសលាធិគមហេតុតោ អមតាធិគមហេតុតោ ច ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ។ តត្ថ ‘‘អប្បមត្តស្ស អាតាបិនោ’’តិ (ម. និ. ២.១៨-១៩; អ. និ. ៥.២៦) ច ‘‘អប្បមាទោ អមតបទ’’ន្តិ (ធ. ប. ២១) ច ឯវមាទិ សត្ថុសាសនំ អនុស្សរិតព្ពំ។
Kusalesu dhammesu appamādo nāma ‘‘kusalānaṃ vā dhammānaṃ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittachandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṃ anadhiṭṭhānaṃ ananuyogo pamādo. Yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ, ayaṃ vuccati pamādo’’ti (vibha. 846) ettha vuttassa pamādassa paṭipakkhanayena atthato kusalesu dhammesu satiyā avippavāso veditabbo. So nānappakārakusalādhigamahetuto amatādhigamahetuto ca ‘‘maṅgala’’nti vuccati. Tattha ‘‘appamattassa ātāpino’’ti (ma. ni. 2.18-19; a. ni. 5.26) ca ‘‘appamādo amatapada’’nti (dha. pa. 21) ca evamādi satthusāsanaṃ anussaritabbaṃ.
ឯវំ ឥមិស្សា គាថាយ បាបា វិរតិ, មជ្ជបានា សំយមោ, កុសលេសុ ធម្មេសុ អប្បមាទោតិ តីណិ មង្គលានិ វុត្តានិ, មង្គលត្តញ្ច នេសំ តត្ថ តត្ថ វិភាវិតមេវាតិ។
Evaṃ imissā gāthāya pāpā virati, majjapānā saṃyamo, kusalesu dhammesu appamādoti tīṇi maṅgalāni vuttāni, maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.
និដ្ឋិតា អារតី វិរតីតិ ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថវណ្ណនា។
Niṭṭhitā āratī viratīti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.
២៦៨. ឥទានិ គារវោ ចាតិ ឯត្ថ គារវោតិ គរុភាវោ។ និវាតោតិ នីចវុត្តិតា។ សន្តុដ្ឋីតិ សន្តោសោ។ កតស្ស ជាននតា កតញ្ញុតា។ កាលេនាតិ ខណេន សមយេន។ ធម្មស្ស សវនំ ធម្មស្សវនំ។ សេសំ វុត្តនយមេវាតិ អយំ បទវណ្ណនា។
268. Idāni gāravo cāti ettha gāravoti garubhāvo. Nivātoti nīcavuttitā. Santuṭṭhīti santoso. Katassa jānanatā kataññutā. Kālenāti khaṇena samayena. Dhammassa savanaṃ dhammassavanaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.
អត្ថវណ្ណនា បន ឯវំ វេទិតព្ពា – គារវោ នាម គរុការបយោគារហេសុ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធតថាគតសាវកអាចរិយុបជ្ឈាយមាតាបិតុជេដ្ឋភាតិកភគិនិអាទីសុ យថានុរូបំ គរុការោ គរុករណំ សគារវតា។ ស្វាយំ គារវោ យស្មា សុគតិគមនាទីនំ ហេតុ។ យថាហ –
Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – gāravo nāma garukārapayogārahesu buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakaācariyupajjhāyamātāpitujeṭṭhabhātikabhaginiādīsu yathānurūpaṃ garukāro garukaraṇaṃ sagāravatā. Svāyaṃ gāravo yasmā sugatigamanādīnaṃ hetu. Yathāha –
‘‘គរុកាតព្ពំ គរុំ ករោតិ, មានេតព្ពំ មានេតិ, បូជេតព្ពំ បូជេតិ។ សោ តេន កម្មេន ឯវំ សមត្តេន ឯវំ សមាទិន្នេន កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ។ នោ ចេ កាយស្ស ភេទា…បេ.… ឧបបជ្ជតិ, សចេ មនុស្សត្តំ អាគច្ឆតិ, យត្ថ យត្ថ បច្ចាជាយតិ, ឧច្ចាកុលីនោ ហោតី’’តិ (ម. និ. ៣.២៩៥)។
‘‘Garukātabbaṃ garuṃ karoti, mānetabbaṃ māneti, pūjetabbaṃ pūjeti. So tena kammena evaṃ samattena evaṃ samādinnena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. No ce kāyassa bhedā…pe… upapajjati, sace manussattaṃ āgacchati, yattha yattha paccājāyati, uccākulīno hotī’’ti (ma. ni. 3.295).
យថា ចាហ – ‘‘សត្តិមេ, ភិក្ខវេ, អបរិហានិយា ធម្មា។ កតមេ សត្ត? សត្ថុគារវតា’’តិអាទិ (អ. និ. ៧.៣២-៣៣)។ តស្មា ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ។
Yathā cāha – ‘‘sattime, bhikkhave, aparihāniyā dhammā. Katame satta? Satthugāravatā’’tiādi (a. ni. 7.32-33). Tasmā ‘‘maṅgala’’nti vuccati.
និវាតោ នាម នីចមនតា និវាតវុត្តិតា, យាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ និហតមានោ និហតទប្បោ បាទបុញ្ឆនចោឡកសមោ ឆិន្នវិសាណុសភសមោ ឧទ្ធដទាឋសប្បសមោ ច ហុត្វា សណ្ហោ សខិលោ សុខសម្ភាសោ ហោតិ, អយំ និវាតោ។ ស្វាយំ យសាទិគុណបដិលាភហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ។ អាហ ច – ‘‘និវាតវុត្តិ អត្ថទ្ធោ, តាទិសោ លភតេ យស’’ន្តិ ឯវមាទិ (ទី. និ. ៣.២៧៣)។
Nivāto nāma nīcamanatā nivātavuttitā, yāya samannāgato puggalo nihatamāno nihatadappo pādapuñchanacoḷakasamo chinnavisāṇusabhasamo uddhaṭadāṭhasappasamo ca hutvā saṇho sakhilo sukhasambhāso hoti, ayaṃ nivāto. Svāyaṃ yasādiguṇapaṭilābhahetuto ‘‘maṅgala’’nti vuccati. Āha ca – ‘‘nivātavutti atthaddho, tādiso labhate yasa’’nti evamādi (dī. ni. 3.273).
សន្តុដ្ឋិ នាម ឥតរីតរបច្ចយសន្តោសោ, សោ ទ្វាទសវិធោ ហោតិ។ សេយ្យថិទំ – ចីវរេ យថាលាភសន្តោសោ, យថាពលសន្តោសោ, យថាសារុប្បសន្តោសោតិ តិវិធោ។ ឯវំ បិណ្ឌបាតាទីសុ។
Santuṭṭhi nāma itarītarapaccayasantoso, so dvādasavidho hoti. Seyyathidaṃ – cīvare yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti tividho. Evaṃ piṇḍapātādīsu.
តស្សាយំ បភេទវណ្ណនា – ឥធ ភិក្ខុ ចីវរំ លភតិ សុន្ទរំ វា អសុន្ទរំ វា, សោ តេនេវ យាបេតិ, អញ្ញំ ន បត្ថេតិ, លភន្តោបិ ន គណ្ហាតិ, អយមស្ស ចីវរេ យថាលាភសន្តោសោ។ អថ បន អាពាធិកោ ហោតិ, គរុំ ចីវរំ បារុបន្តោ ឱណមតិ វា កិលមតិ វា។ សោ សភាគេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ តំ បរិវត្តេត្វា លហុកេន យាបេន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ, អយមស្ស ចីវរេ យថាពលសន្តោសោ។ អបរោ ភិក្ខុ បណីតបច្ចយលាភី ហោតិ, សោ បដ្ដចីវរាទីនំ អញ្ញតរំ មហគ្ឃំ ចីវរំ លភិត្វា ‘‘ឥទំ ថេរានំ ចិរបព្ពជិតានំ ពហុស្សុតានញ្ច អនុរូប’’ន្តិ តេសំ ទត្វា អត្តនា សង្ការកូដា វា អញ្ញតោ វា កុតោចិ នន្តកានិ ឧច្ចិនិត្វា សង្ឃាដិំ កត្វា ធារេន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ, អយមស្ស ចីវរេ យថាសារុប្បសន្តោសោ។
Tassāyaṃ pabhedavaṇṇanā – idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana ābādhiko hoti, garuṃ cīvaraṃ pārupanto oṇamati vā kilamati vā. So sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo bhikkhu paṇītapaccayalābhī hoti, so paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghaṃ cīvaraṃ labhitvā ‘‘idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ bahussutānañca anurūpa’’nti tesaṃ datvā attanā saṅkārakūṭā vā aññato vā kutoci nantakāni uccinitvā saṅghāṭiṃ katvā dhārentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.
ឥធ បន ភិក្ខុ បិណ្ឌបាតំ លភតិ លូខំ វា បណីតំ វា, សោ តេនេវ យាបេតិ, អញ្ញំ ន បត្ថេតិ, លភន្តោបិ ន គណ្ហាតិ, អយមស្ស បិណ្ឌបាតេ យថាលាភសន្តោសោ។ អថ បន អាពាធិកោ ហោតិ, លូខំ បិណ្ឌបាតំ ភុញ្ជិត្វា ពាឡ្ហំ រោគាតង្កំ បាបុណាតិ, សោ សភាគស្ស ភិក្ខុនោ តំ ទត្វា តស្ស ហត្ថតោ សប្បិមធុខីរាទីនិ ភុញ្ជិត្វា សមណធម្មំ ករោន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ, អយមស្ស បិណ្ឌបាតេ យថាពលសន្តោសោ។ អបរោ ភិក្ខុ បណីតំ បិណ្ឌបាតំ លភតិ, សោ ‘‘អយំ បិណ្ឌបាតោ ថេរានំ ចិរបព្ពជិតានំ អញ្ញេសញ្ច បណីតបិណ្ឌបាតំ វិនា អយាបេន្តានំ សព្រហ្មចារីនំ អនុរូបោ’’តិ តេសំ ទត្វា អត្តនា បិណ្ឌាយ ចរិត្វា មិស្សកាហារំ ភុញ្ជន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ, អយមស្ស បិណ្ឌបាតេ យថាសារុប្បសន្តោសោ។
Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso. Atha pana ābādhiko hoti, lūkhaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā bāḷhaṃ rogātaṅkaṃ pāpuṇāti, so sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa hatthato sappimadhukhīrādīni bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bhikkhu paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati, so ‘‘ayaṃ piṇḍapāto therānaṃ cirapabbajitānaṃ aññesañca paṇītapiṇḍapātaṃ vinā ayāpentānaṃ sabrahmacārīnaṃ anurūpo’’ti tesaṃ datvā attanā piṇḍāya caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.
ឥធ បន ភិក្ខុនោ សេនាសនំ បាបុណាតិ, សោ តេនេវ សន្តុស្សតិ, បុន អញ្ញំ សុន្ទរតរម្បិ បាបុណន្តំ ន គណ្ហាតិ, អយមស្ស សេនាសនេ យថាលាភសន្តោសោ។ អថ បន អាពាធិកោ ហោតិ, និវាតសេនាសនេ វសន្តោ អតិវិយ បិត្តរោគាទីហិ អាតុរីយតិ, សោ សភាគស្ស ភិក្ខុនោ តំ ទត្វា តស្ស បាបុណនកេ សវាតសីតលសេនាសនេ វសិត្វា សមណធម្មំ ករោន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ, អយមស្ស សេនាសនេ យថាពលសន្តោសោ។ អបរោ ភិក្ខុ សុន្ទរំ សេនាសនំ បត្តម្បិ ន សម្បដិច្ឆតិ ‘‘សុន្ទរសេនាសនំ បមាទដ្ឋានំ, តត្រ និសិន្នស្ស ថិនមិទ្ធំ ឱក្កមតិ, និទ្ទាភិភូតស្ស ច បុន បដិពុជ្ឈតោ កាមវិតក្កា សមុទាចរន្តី’’តិ, សោ តំ បដិក្ខិបិត្វា អព្ភោកាសរុក្ខមូលបណ្ណកុដីសុ យត្ថ កត្ថចិ និវសន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ, អយមស្ស សេនាសនេ យថាសារុប្បសន្តោសោ។
Idha pana bhikkhuno senāsanaṃ pāpuṇāti, so teneva santussati, puna aññaṃ sundaratarampi pāpuṇantaṃ na gaṇhāti, ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Atha pana ābādhiko hoti, nivātasenāsane vasanto ativiya pittarogādīhi āturīyati, so sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa pāpuṇanake savātasītalasenāsane vasitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathābalasantoso. Aparo bhikkhu sundaraṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati ‘‘sundarasenāsanaṃ pamādaṭṭhānaṃ, tatra nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati, niddābhibhūtassa ca puna paṭibujjhato kāmavitakkā samudācarantī’’ti, so taṃ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkhamūlapaṇṇakuṭīsu yattha katthaci nivasantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso.
ឥធ បន ភិក្ខុ ភេសជ្ជំ លភតិ ហរីតកំ វា អាមលកំ វា, សោ តេនេវ យាបេតិ, អញ្ញេហិ លទ្ធំ សប្បិមធុផាណិតាទិម្បិ ន បត្ថេតិ, លភន្តោបិ ន គណ្ហាតិ, អយមស្ស គិលានបច្ចយេ យថាលាភសន្តោសោ។ អថ បន អាពាធិកោ តេលេន អត្ថិកោ ផាណិតំ លភតិ, សោ តំ សភាគស្ស ភិក្ខុនោ ទត្វា តស្ស ហត្ថតោ តេលេន ភេសជ្ជំ កត្វា សមណធម្មំ ករោន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ, អយមស្ស គិលានបច្ចយេ យថាពលសន្តោសោ។ អបរោ ភិក្ខុ ឯកស្មិំ ភាជនេ បូតិមុត្តហរីតកំ ឋបេត្វា ឯកស្មិំ ចតុមធុរំ ‘‘គណ្ហថ, ភន្តេ, យទិច្ឆសី’’តិ វុច្ចមានោ សចស្ស តេសំ ទ្វិន្នំ អញ្ញតរេនបិ ព្យាធិ វូបសម្មតិ, អថ ‘‘បូតិមុត្តហរីតកំ នាម ពុទ្ធាទីហិ វណ្ណិតំ, អយញ្ច បូតិមុត្តភេសជ្ជំ និស្សាយ បព្ពជ្ជា, តត្ថ តេ យាវជីវំ ឧស្សាហោ ករណីយោ’’តិ (មហាវ. ១២៨) វុត្តន្តិ ចិន្តេន្តោ ចតុមធុរភេសជ្ជំ បដិក្ខិបិត្វា មុត្តហរីតកេន ភេសជ្ជំ ករោន្តោបិ បរមសន្តុដ្ឋោវ ហោតិ, អយមស្ស គិលានបច្ចយេ យថាសារុប្បសន្តោសោ។
Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati harītakaṃ vā āmalakaṃ vā, so teneva yāpeti, aññehi laddhaṃ sappimadhuphāṇitādimpi na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Atha pana ābādhiko telena atthiko phāṇitaṃ labhati, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telena bhesajjaṃ katvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso. Aparo bhikkhu ekasmiṃ bhājane pūtimuttaharītakaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ ‘‘gaṇhatha, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno sacassa tesaṃ dvinnaṃ aññatarenapi byādhi vūpasammati, atha ‘‘pūtimuttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇitaṃ, ayañca pūtimuttabhesajjaṃ nissāya pabbajjā, tattha te yāvajīvaṃ ussāho karaṇīyo’’ti (mahāva. 128) vuttanti cintento catumadhurabhesajjaṃ paṭikkhipitvā muttaharītakena bhesajjaṃ karontopi paramasantuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso.
ឯវំ បភេទោ សព្ពោបេសោ សន្តោសោ សន្តុដ្ឋីតិ វុច្ចតិ។ សា អត្រិច្ឆតាបាបិច្ឆតាមហិច្ឆតាទីនំ បាបធម្មានំ បហានាធិគមហេតុតោ សុគតិហេតុតោ អរិយមគ្គសម្ភារភាវតោ ចាតុទ្ទិសាទិភាវហេតុតោ ច ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពា។ អាហ ច –
Evaṃ pabhedo sabbopeso santoso santuṭṭhīti vuccati. Sā atricchatāpāpicchatāmahicchatādīnaṃ pāpadhammānaṃ pahānādhigamahetuto sugatihetuto ariyamaggasambhārabhāvato cātuddisādibhāvahetuto ca ‘‘maṅgala’’nti veditabbā. Āha ca –
‘‘ចាតុទ្ទិសោ អប្បដិឃោ ច ហោតិ,
‘‘Cātuddiso appaṭigho ca hoti,
សន្តុស្សមានោ ឥតរីតរេនា’’តិ។ (សុ. និ. ៤២; ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១២៨) ឯវមាទិ;
Santussamāno itarītarenā’’ti. (su. ni. 42; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 128) evamādi;
កតញ្ញុតា នាម អប្បស្ស វា ពហុស្ស វា យេន កេនចិ កតស្ស ឧបការស្ស បុនប្បុនំ អនុស្សរណភាវេន ជាននតា។ អបិច នេរយិកាទិទុក្ខបរិត្តាណតោ បុញ្ញានិ ឯវ បាណីនំ ពហូបការានិ, តតោ តេសម្បិ ឧបការានុស្សរណតា ‘‘កតញ្ញុតា’’តិ វេទិតព្ពា។ សា សប្បុរិសេហិ បសំសនីយតាទិនានប្បការវិសេសាធិគមហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុត្តា។ អាហ ច – ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា ទុល្លភា លោកស្មិំ។ កតមេ ទ្វេ? យោ ច បុព្ពការី, យោ ច កតញ្ញូ កតវេទី’’តិ (អ. និ. ២.១២០)។
Kataññutā nāma appassa vā bahussa vā yena kenaci katassa upakārassa punappunaṃ anussaraṇabhāvena jānanatā. Apica nerayikādidukkhaparittāṇato puññāni eva pāṇīnaṃ bahūpakārāni, tato tesampi upakārānussaraṇatā ‘‘kataññutā’’ti veditabbā. Sā sappurisehi pasaṃsanīyatādinānappakāravisesādhigamahetuto ‘‘maṅgala’’nti vuttā. Āha ca – ‘‘dveme, bhikkhave, puggalā dullabhā lokasmiṃ. Katame dve? Yo ca pubbakārī, yo ca kataññū katavedī’’ti (a. ni. 2.120).
កាលេន ធម្មស្សវនំ នាម យស្មិំ កាលេ ឧទ្ធច្ចសហគតំ ចិត្តំ ហោតិ, កាមវិតក្កាទីនំ វា អញ្ញតរេន អភិភូតំ, តស្មិំ កាលេ តេសំ វិនោទនត្ថំ ធម្មស្សវនំ។ អបរេ អាហុ – បញ្ចមេ បញ្ចមេ ទិវសេ ធម្មស្សវនំ កាលេន ធម្មស្សវនំ នាម។ យថាហ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ‘‘បញ្ចាហិកំ ខោ បន មយំ, ភន្តេ, សព្ពរត្តិំ ធម្មិយា កថាយ សន្និសីទាមា’’តិ (ម. និ. ១.៣២៧; មហាវ. ៤៦៦)។
Kālena dhammassavanaṃ nāma yasmiṃ kāle uddhaccasahagataṃ cittaṃ hoti, kāmavitakkādīnaṃ vā aññatarena abhibhūtaṃ, tasmiṃ kāle tesaṃ vinodanatthaṃ dhammassavanaṃ. Apare āhu – pañcame pañcame divase dhammassavanaṃ kālena dhammassavanaṃ nāma. Yathāha āyasmā anuruddho ‘‘pañcāhikaṃ kho pana mayaṃ, bhante, sabbarattiṃ dhammiyā kathāya sannisīdāmā’’ti (ma. ni. 1.327; mahāva. 466).
អបិច យស្មិំ កាលេ កល្យាណមិត្តេ ឧបសង្កមិត្វា សក្កា ហោតិ អត្តនោ កង្ខាបដិវិនោទកំ ធម្មំ សោតុំ, តស្មិំ កាលេបិ ធម្មស្សវនំ ‘‘កាលេន ធម្មស្សវន’’ន្តិ វេទិតព្ពំ។ យថាហ – ‘‘តេ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិត្វា បរិបុច្ឆតិ បរិបញ្ហតី’’តិអាទិ (ទី. និ. ៣.៣៥៨)។ តទេតំ កាលេន ធម្មស្សវនំ នីវរណប្បហានចតុរានិសំសអាសវក្ខយាទិនានប្បការវិសេសាធិគមហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពំ។ វុត្តញ្ហេតំ –
Apica yasmiṃ kāle kalyāṇamitte upasaṅkamitvā sakkā hoti attano kaṅkhāpaṭivinodakaṃ dhammaṃ sotuṃ, tasmiṃ kālepi dhammassavanaṃ ‘‘kālena dhammassavana’’nti veditabbaṃ. Yathāha – ‘‘te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhatī’’tiādi (dī. ni. 3.358). Tadetaṃ kālena dhammassavanaṃ nīvaraṇappahānacaturānisaṃsaāsavakkhayādinānappakāravisesādhigamahetuto ‘‘maṅgala’’nti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ –
‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ អរិយសាវកោ អដ្ឋិំ កត្វា មនសិ កត្វា សព្ពំ ចេតសោ សមន្នាហរិត្វា ឱហិតសោតោ ធម្មំ សុណាតិ, បញ្ចស្ស នីវរណានិ តស្មិំ សមយេ ន ហោន្តី’’តិ (សំ. និ. ៥.២១៩) ច។
‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye ariyasāvako aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbaṃ cetaso samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ suṇāti, pañcassa nīvaraṇāni tasmiṃ samaye na hontī’’ti (saṃ. ni. 5.219) ca.
‘‘សោតានុគតានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ…បេ.… សុប្បដិវិទ្ធានំ ចត្តារោ អានិសំសា បាដិកង្ខា’’តិ (អ. និ. ៤.១៩១) ច។
‘‘Sotānugatānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ…pe… suppaṭividdhānaṃ cattāro ānisaṃsā pāṭikaṅkhā’’ti (a. ni. 4.191) ca.
‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា កាលេន កាលំ សម្មា ភាវិយមានា សម្មា អនុបរិវត្តិយមានា អនុបុព្ពេន អាសវានំ ខយំ បាបេន្តិ។ កតមេ ចត្តារោ? កាលេន ធម្មស្សវន’’ន្តិ ច ឯវមាទីនិ (អ. និ. ៤.១៤៧)។
‘‘Cattārome, bhikkhave, dhammā kālena kālaṃ sammā bhāviyamānā sammā anuparivattiyamānā anupubbena āsavānaṃ khayaṃ pāpenti. Katame cattāro? Kālena dhammassavana’’nti ca evamādīni (a. ni. 4.147).
ឯវំ ឥមិស្សា គាថាយ គារវោ, និវាតោ, សន្តុដ្ឋិ, កតញ្ញុតា, កាលេន ធម្មស្សវនន្តិ បញ្ច មង្គលានិ វុត្តានិ, មង្គលត្តញ្ច នេសំ តត្ថ តត្ថ វិភាវិតមេវាតិ។
Evaṃ imissā gāthāya gāravo, nivāto, santuṭṭhi, kataññutā, kālena dhammassavananti pañca maṅgalāni vuttāni, maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.
និដ្ឋិតា គារវោ ច និវាតោ ចាតិ ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថវណ្ណនា។
Niṭṭhitā gāravo ca nivāto cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.
២៦៩. ឥទានិ ខន្តី ចាតិ ឯត្ថ ខមនំ ខន្តិ។ បទក្ខិណគ្គាហិតាយ សុខំ វចោ អស្មិន្តិ សុវចោ, សុវចស្ស កម្មំ សោវចស្សំ, សោវចស្សស្ស ភាវោ សោវចស្សតា។ កិលេសានំ សមិតត្តា សមណា។ ទស្សនន្តិ បេក្ខនំ។ ធម្មស្ស សាកច្ឆា ធម្មសាកច្ឆា។ សេសំ វុត្តនយមេវាតិ អយំ បទវណ្ណនា។
269. Idāni khantī cāti ettha khamanaṃ khanti. Padakkhiṇaggāhitāya sukhaṃ vaco asminti suvaco, suvacassa kammaṃ sovacassaṃ, sovacassassa bhāvo sovacassatā. Kilesānaṃ samitattā samaṇā. Dassananti pekkhanaṃ. Dhammassa sākacchā dhammasākacchā. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.
អត្ថវណ្ណនា បន ឯវំ វេទិតព្ពា ខន្តិ នាម អធិវាសនក្ខន្តិ, យាយ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសន្តេ, វធពន្ធាទីហិ វា វិហិំសន្តេ បុគ្គលេ អសុណន្តោ វិយ ច អបស្សន្តោ វិយ ច និព្ពិការោ ហោតិ ខន្តិវាទី វិយ។ យថាហ –
Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā khanti nāma adhivāsanakkhanti, yāya samannāgato bhikkhu dasahi akkosavatthūhi akkosante, vadhabandhādīhi vā vihiṃsante puggale asuṇanto viya ca apassanto viya ca nibbikāro hoti khantivādī viya. Yathāha –
‘‘អហូ អតីតមទ្ធានំ, សមណោ ខន្តិទីបនោ;
‘‘Ahū atītamaddhānaṃ, samaṇo khantidīpano;
តំ ខន្តិយាយេវ ឋិតំ, កាសិរាជា អឆេទយី’’តិ។ (ជា. ១.៤.៥១);
Taṃ khantiyāyeva ṭhitaṃ, kāsirājā achedayī’’ti. (jā. 1.4.51);
ភទ្ទកតោ វា មនសិ ករោតិ តតោ ឧត្តរិ អបរាធាភាវេន អាយស្មា បុណ្ណត្ថេរោ វិយ។ យថាហ –
Bhaddakato vā manasi karoti tato uttari aparādhābhāvena āyasmā puṇṇatthero viya. Yathāha –
‘‘សចេ មំ, ភន្តេ, សុនាបរន្តកា មនុស្សា អក្កោសិស្សន្តិ បរិភាសិស្សន្តិ, តត្ថ មេ ឯវំ ភវិស្សតិ ‘ភទ្ទកា វតិមេ សុនាបរន្តកា មនុស្សា, សុភទ្ទកា វតិមេ សុនាបរន្តកា មនុស្សា, យំ មេ នយិមេ បាណិនា បហារំ ទេន្តី’’’តិអាទិ (ម. និ. ៣.៣៩៦; សំ. និ. ៤.៨៨)។
‘‘Sace maṃ, bhante, sunāparantakā manussā akkosissanti paribhāsissanti, tattha me evaṃ bhavissati ‘bhaddakā vatime sunāparantakā manussā, subhaddakā vatime sunāparantakā manussā, yaṃ me nayime pāṇinā pahāraṃ dentī’’’tiādi (ma. ni. 3.396; saṃ. ni. 4.88).
យាយ ច សមន្នាគតោ ឥសីនម្បិ បសំសនីយោ ហោតិ។ យថាហ សរភង្គោ ឥសិ –
Yāya ca samannāgato isīnampi pasaṃsanīyo hoti. Yathāha sarabhaṅgo isi –
‘‘កោធំ វធិត្វា ន កទាចិ សោចតិ,
‘‘Kodhaṃ vadhitvā na kadāci socati,
មក្ខប្បហានំ ឥសយោ វណ្ណយន្តិ;
Makkhappahānaṃ isayo vaṇṇayanti;
សព្ពេសំ វុត្តំ ផរុសំ ខមេថ,
Sabbesaṃ vuttaṃ pharusaṃ khametha,
ឯតំ ខន្តិំ ឧត្តមមាហុ សន្តោ’’តិ។ (ជា. ២.១៧.៦៤);
Etaṃ khantiṃ uttamamāhu santo’’ti. (jā. 2.17.64);
ទេវតានម្បិ បសំសនីយោ ហោតិ។ យថាហ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ –
Devatānampi pasaṃsanīyo hoti. Yathāha sakko devānamindo –
‘‘យោ ហវេ ពលវា សន្តោ, ទុព្ពលស្ស តិតិក្ខតិ;
‘‘Yo have balavā santo, dubbalassa titikkhati;
តមាហុ បរមំ ខន្តិំ, និច្ចំ ខមតិ ទុព្ពលោ’’តិ។ (សំ. និ. ១.២៥០-២៥១);
Tamāhu paramaṃ khantiṃ, niccaṃ khamati dubbalo’’ti. (saṃ. ni. 1.250-251);
ពុទ្ធានម្បិ បសំសនីយោ ហោតិ។ យថាហ ភគវា –
Buddhānampi pasaṃsanīyo hoti. Yathāha bhagavā –
‘‘អក្កោសំ វធពន្ធញ្ច, អទុដ្ឋោ យោ តិតិក្ខតិ;
‘‘Akkosaṃ vadhabandhañca, aduṭṭho yo titikkhati;
ខន្តីពលំ ពលានីកំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ។ (ធ. ប. ៣៩៩);
Khantībalaṃ balānīkaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. (dha. pa. 399);
សា បនេសា ខន្តិ ឯតេសញ្ច ឥធ វណ្ណិតានំ អញ្ញេសញ្ច គុណានំ អធិគមហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពា។
Sā panesā khanti etesañca idha vaṇṇitānaṃ aññesañca guṇānaṃ adhigamahetuto ‘‘maṅgala’’nti veditabbā.
សោវចស្សតា នាម សហធម្មិកំ វុច្ចមានេ វិក្ខេបំ វា តុណ្ហីភាវំ វា គុណទោសចិន្តនំ វា អនាបជ្ជិត្វា អតិវិយ អាទរញ្ច គារវញ្ច នីចមនតញ្ច បុរក្ខត្វា ‘‘សាធូ’’តិ វចនករណតា។ សា សព្រហ្មចារីនំ សន្តិកា ឱវាទានុសាសនីបដិលាភហេតុតោ ទោសប្បហានគុណាធិគមហេតុតោ ច ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ។
Sovacassatā nāma sahadhammikaṃ vuccamāne vikkhepaṃ vā tuṇhībhāvaṃ vā guṇadosacintanaṃ vā anāpajjitvā ativiya ādarañca gāravañca nīcamanatañca purakkhatvā ‘‘sādhū’’ti vacanakaraṇatā. Sā sabrahmacārīnaṃ santikā ovādānusāsanīpaṭilābhahetuto dosappahānaguṇādhigamahetuto ca ‘‘maṅgala’’nti vuccati.
សមណានំ ទស្សនំ នាម ឧបសមិតកិលេសានំ ភាវិតកាយវចីចិត្តបញ្ញានំ ឧត្តមទមថសមថសមន្នាគតានំ បព្ពជិតានំ ឧបសង្កមនុបដ្ឋានអនុស្សរណសវនទស្សនំ, សព្ពម្បិ ឱមកទេសនាយ ‘‘ទស្សន’’ន្តិ វុត្តំ។ តំ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពំ។ កស្មា? ពហូបការត្តា។ អាហ ច – ‘‘ទស្សនម្បហំ, ភិក្ខវេ, តេសំ ភិក្ខូនំ ពហូបការំ វទាមី’’តិអាទិ (ឥតិវុ. ១០៤)។ យតោ ហិតកាមេន កុលបុត្តេន សីលវន្តេ ភិក្ខូ ឃរទ្វារំ សម្បត្តេ ទិស្វា យទិ ទេយ្យធម្មោ អត្ថិ, យថាពលំ ទេយ្យធម្មេន បតិមានេតព្ពា។ យទិ នត្ថិ, បញ្ចបតិដ្ឋិតំ កត្វា វន្ទិតព្ពា។ តស្មិំ អសម្បជ្ជមានេ អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា នមស្សិតព្ពា, តស្មិម្បិ អសម្បជ្ជមានេ បសន្នចិត្តេន បិយចក្ខូហិ សម្បស្សិតព្ពា។ ឯវំ ទស្សនមូលកេនាបិ ហិ បុញ្ញេន អនេកានិ ជាតិសហស្សានិ ចក្ខុម្ហិ រោគោ វា ទាហោ វា ឧស្សទា វា បិឡកា វា ន ហោន្តិ, វិប្បសន្នបញ្ចវណ្ណសស្សិរិកានិ ហោន្តិ ចក្ខូនិ រតនវិមានេ ឧគ្ឃាដិតមណិកវាដសទិសានិ , សតសហស្សកប្បមត្តំ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សព្ពសម្បត្តីនំ លាភី ហោតិ។ អនច្ឆរិយញ្ចេតំ, យំ មនុស្សភូតោ សប្បញ្ញជាតិកោ សម្មា បវត្តិតេន សមណទស្សនមយេន បុញ្ញេន ឯវរូបំ វិបាកសម្បត្តិំ អនុភវេយ្យ, យត្ថ តិរច្ឆានគតានម្បិ កេវលំ សទ្ធាមត្តកជនិតស្ស សមណទស្សនស្ស ឯវំ វិបាកសម្បត្តិំ វណ្ណយន្តិ –
Samaṇānaṃdassanaṃ nāma upasamitakilesānaṃ bhāvitakāyavacīcittapaññānaṃ uttamadamathasamathasamannāgatānaṃ pabbajitānaṃ upasaṅkamanupaṭṭhānaanussaraṇasavanadassanaṃ, sabbampi omakadesanāya ‘‘dassana’’nti vuttaṃ. Taṃ ‘‘maṅgala’’nti veditabbaṃ. Kasmā? Bahūpakārattā. Āha ca – ‘‘dassanampahaṃ, bhikkhave, tesaṃ bhikkhūnaṃ bahūpakāraṃ vadāmī’’tiādi (itivu. 104). Yato hitakāmena kulaputtena sīlavante bhikkhū gharadvāraṃ sampatte disvā yadi deyyadhammo atthi, yathābalaṃ deyyadhammena patimānetabbā. Yadi natthi, pañcapatiṭṭhitaṃ katvā vanditabbā. Tasmiṃ asampajjamāne añjaliṃ paggahetvā namassitabbā, tasmimpi asampajjamāne pasannacittena piyacakkhūhi sampassitabbā. Evaṃ dassanamūlakenāpi hi puññena anekāni jātisahassāni cakkhumhi rogo vā dāho vā ussadā vā piḷakā vā na honti, vippasannapañcavaṇṇasassirikāni honti cakkhūni ratanavimāne ugghāṭitamaṇikavāṭasadisāni , satasahassakappamattaṃ devesu ca manussesu ca sabbasampattīnaṃ lābhī hoti. Anacchariyañcetaṃ, yaṃ manussabhūto sappaññajātiko sammā pavattitena samaṇadassanamayena puññena evarūpaṃ vipākasampattiṃ anubhaveyya, yattha tiracchānagatānampi kevalaṃ saddhāmattakajanitassa samaṇadassanassa evaṃ vipākasampattiṃ vaṇṇayanti –
‘‘ឧលូកោ មណ្ឌលក្ខិកោ,
‘‘Ulūko maṇḍalakkhiko,
វេទិយកេ ចិរទីឃវាសិកោ;
Vediyake ciradīghavāsiko;
សុខិតោ វត កោសិយោ អយំ,
Sukhito vata kosiyo ayaṃ,
កាលុដ្ឋិតំ បស្សតិ ពុទ្ធវរំ។
Kāluṭṭhitaṃ passati buddhavaraṃ.
‘‘មយិ ចិត្តំ បសាទេត្វា, ភិក្ខុសង្ឃេ អនុត្តរេ;
‘‘Mayi cittaṃ pasādetvā, bhikkhusaṅghe anuttare;
កប្បានំ សតសហស្សានិ, ទុគ្គតិំ សោ ន គច្ឆតិ។
Kappānaṃ satasahassāni, duggatiṃ so na gacchati.
‘‘ទេវលោកា ចវិត្វាន, កុសលកម្មេន ចោទិតោ;
‘‘Devalokā cavitvāna, kusalakammena codito;
ភវិស្សតិ អនន្តញាណោ, សោមនស្សោតិ វិស្សុតោ’’តិ។ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤៤; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៥.១០);
Bhavissati anantañāṇo, somanassoti vissuto’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.144; khu. pā. aṭṭha. 5.10);
កាលេន ធម្មសាកច្ឆា នាម បទោសេ វា បច្ចូសេ វា ទ្វេ សុត្តន្តិកា ភិក្ខូ អញ្ញមញ្ញំ សុត្តន្តំ សាកច្ឆន្តិ, វិនយធរា វិនយំ, អាភិធម្មិកា អភិធម្មំ , ជាតកភាណកា ជាតកំ, អដ្ឋកថិកា អដ្ឋកថំ, លីនុទ្ធតវិចិកិច្ឆាបរេតចិត្តវិសោធនត្ថំ វា តម្ហិ តម្ហិ កាលេ សាកច្ឆន្តិ, អយំ កាលេន ធម្មសាកច្ឆា។ សា អាគមព្យត្តិអាទីនំ គុណានំ ហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតីតិ។
Kālena dhammasākacchā nāma padose vā paccūse vā dve suttantikā bhikkhū aññamaññaṃ suttantaṃ sākacchanti, vinayadharā vinayaṃ, ābhidhammikā abhidhammaṃ , jātakabhāṇakā jātakaṃ, aṭṭhakathikā aṭṭhakathaṃ, līnuddhatavicikicchāparetacittavisodhanatthaṃ vā tamhi tamhi kāle sākacchanti, ayaṃ kālena dhammasākacchā. Sā āgamabyattiādīnaṃ guṇānaṃ hetuto ‘‘maṅgala’’nti vuccatīti.
ឯវំ ឥមិស្សា គាថាយ ខន្តិ, សោវចស្សតា, សមណទស្សនំ, កាលេន ធម្មសាកច្ឆាតិ ចត្តារិ មង្គលានិ វុត្តានិ, មង្គលត្តញ្ច នេសំ តត្ថ តត្ថ វិភាវិតមេវាតិ។
Evaṃ imissā gāthāya khanti, sovacassatā, samaṇadassanaṃ, kālena dhammasākacchāti cattāri maṅgalāni vuttāni, maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.
និដ្ឋិតា ខន្តី ចាតិ ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថវណ្ណនា។
Niṭṭhitā khantī cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.
២៧០. ឥទានិ តបោ ចាតិ ឯត្ថ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ តបតីតិ តបោ។ ព្រហ្មំ ចរិយំ, ព្រហ្មានំ វា ចរិយំ ព្រហ្មចរិយំ, សេដ្ឋចរិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ អរិយសច្ចានំ ទស្សនំ អរិយសច្ចាន ទស្សនំ។ អរិយសច្ចានិ ទស្សនន្តិបិ ឯកេ, តំ ន សុន្ទរំ។ និក្ខន្តំ វានតោតិ និព្ពានំ, សច្ឆិករណំ សច្ឆិកិរិយា, និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយា និព្ពានសច្ឆិកិរិយា។ សេសំ វុត្តនយមេវាតិ អយំ បទវណ្ណនា។
270. Idāni tapo cāti ettha pāpake akusale dhamme tapatīti tapo. Brahmaṃ cariyaṃ, brahmānaṃ vā cariyaṃ brahmacariyaṃ, seṭṭhacariyanti vuttaṃ hoti. Ariyasaccānaṃ dassanaṃ ariyasaccāna dassanaṃ. Ariyasaccāni dassanantipi eke, taṃ na sundaraṃ. Nikkhantaṃ vānatoti nibbānaṃ, sacchikaraṇaṃ sacchikiriyā, nibbānassa sacchikiriyā nibbānasacchikiriyā. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā.
អត្ថវណ្ណនា បន ឯវំ វេទិតព្ពា – តបោ នាម អភិជ្ឈាទោមនស្សាទីនំ តបនតោ ឥន្ទ្រិយសំវរោ, កោសជ្ជស្ស វា តបនតោ វីរិយំ។ តេន ហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ អាតាបីតិ វុច្ចតិ។ ស្វាយំ អភិជ្ឈាទិប្បហានឈានាទិបដិលាភហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពោ។
Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – tapo nāma abhijjhādomanassādīnaṃ tapanato indriyasaṃvaro, kosajjassa vā tapanato vīriyaṃ. Tena hi samannāgato puggalo ātāpīti vuccati. Svāyaṃ abhijjhādippahānajhānādipaṭilābhahetuto ‘‘maṅgala’’nti veditabbo.
ព្រហ្មចរិយំ នាម មេថុនវិរតិសមណធម្មសាសនមគ្គានំ អធិវចនំ។ តថា ហិ ‘‘អព្រហ្មចរិយំ បហាយ ព្រហ្មចារី ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.១៩៤; ម. និ. ១.២៩២) ឯវមាទីសុ មេថុនវិរតិ ព្រហ្មចរិយន្តិ វុច្ចតិ។ ‘‘ភគវតិ នោ, អាវុសោ, ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.២៥៧) សមណធម្មោ។ ‘‘ន តាវាហំ, បាបិម, បរិនិព្ពាយិស្សាមិ, យាវ មេ ឥទំ ព្រហ្មចរិយំ ន ឥទ្ធញ្ចេវ ភវិស្សតិ ផីតញ្ច វិត្ថារិកំ ពាហុជញ្ញ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ទី. និ. ២.១៦៨; សំ. និ. ៥.៨២២; ឧទា. ៥១) សាសនំ។ ‘‘អយមេវ ខោ, ភិក្ខុ, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ព្រហ្មចរិយំ។ សេយ្យថិទំ, សម្មាទិដ្ឋី’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ៥.៦) មគ្គោ។ ឥធ បន អរិយសច្ចទស្សនេន បរតោ មគ្គស្ស គហិតត្តា អវសេសំ សព្ពម្បិ វដ្ដតិ។ តញ្ចេតំ ឧបរូបរិ នានប្បការវិសេសាធិគមហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពំ។
Brahmacariyaṃ nāma methunaviratisamaṇadhammasāsanamaggānaṃ adhivacanaṃ. Tathā hi ‘‘abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī hotī’’ti (dī. ni. 1.194; ma. ni. 1.292) evamādīsu methunavirati brahmacariyanti vuccati. ‘‘Bhagavati no, āvuso, brahmacariyaṃ vussatī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.257) samaṇadhammo. ‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me idaṃ brahmacariyaṃ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṃ bāhujañña’’nti evamādīsu (dī. ni. 2.168; saṃ. ni. 5.822; udā. 51) sāsanaṃ. ‘‘Ayameva kho, bhikkhu, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo brahmacariyaṃ. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 5.6) maggo. Idha pana ariyasaccadassanena parato maggassa gahitattā avasesaṃ sabbampi vaṭṭati. Tañcetaṃ uparūpari nānappakāravisesādhigamahetuto ‘‘maṅgala’’nti veditabbaṃ.
អរិយសច្ចាន ទស្សនំ នាម កុមារបញ្ហេ វុត្តត្ថានំ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ អភិសមយវសេន មគ្គទស្សនំ។ តំ សំសារទុក្ខវីតិក្កមហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ។
Ariyasaccānadassanaṃ nāma kumārapañhe vuttatthānaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ abhisamayavasena maggadassanaṃ. Taṃ saṃsāradukkhavītikkamahetuto ‘‘maṅgala’’nti vuccati.
និព្ពានសច្ឆិកិរិយា នាម ឥធ អរហត្តផលំ ‘‘និព្ពាន’’ន្តិ អធិប្បេតំ។ តម្បិ ហិ បញ្ចគតិវាននេន វានសញ្ញិតាយ តណ្ហាយ និក្ខន្តត្តា ‘‘និព្ពាន’’ន្តិ វុច្ចតិ។ តស្ស បត្តិ វា បច្ចវេក្ខណា វា ‘‘សច្ឆិកិរិយា’’តិ វុច្ចតិ។ ឥតរស្ស បន និព្ពានស្ស អរិយសច្ចានំ ទស្សនេនេវ សច្ឆិកិរិយា សិទ្ធា, តេនេតំ ឥធ ន អធិប្បេតំ។ ឯវមេសា និព្ពានសច្ឆិកិរិយា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារាទិហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពា។
Nibbānasacchikiriyā nāma idha arahattaphalaṃ ‘‘nibbāna’’nti adhippetaṃ. Tampi hi pañcagativānanena vānasaññitāya taṇhāya nikkhantattā ‘‘nibbāna’’nti vuccati. Tassa patti vā paccavekkhaṇā vā ‘‘sacchikiriyā’’ti vuccati. Itarassa pana nibbānassa ariyasaccānaṃ dassaneneva sacchikiriyā siddhā, tenetaṃ idha na adhippetaṃ. Evamesā nibbānasacchikiriyā diṭṭhadhammasukhavihārādihetuto ‘‘maṅgala’’nti veditabbā.
ឯវំ ឥមិស្សាបិ គាថាយ តបោ, ព្រហ្មចរិយំ, អរិយសច្ចាន ទស្សនំ, និព្ពានសច្ឆិកិរិយាតិ ចត្តារិ មង្គលានិ វុត្តានិ, មង្គលត្តញ្ច នេសំ តត្ថ តត្ថ វិភាវិតមេវាតិ។
Evaṃ imissāpi gāthāya tapo, brahmacariyaṃ, ariyasaccāna dassanaṃ, nibbānasacchikiriyāti cattāri maṅgalāni vuttāni, maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.
និដ្ឋិតា តបោ ចាតិ ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថវណ្ណនា។
Niṭṭhitā tapo cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.
២៧១. ឥទានិ ផុដ្ឋស្ស លោកធម្មេហីតិ ឯត្ថ ផុដ្ឋស្សាតិ ផុសិតស្ស ឆុបិតស្ស សម្បត្តស្ស។ លោកេ ធម្មា លោកធម្មា, យាវ លោកប្បវត្តិ, តាវ អនិវត្តកា ធម្មាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ចិត្តន្តិ មនោ មានសំ។ យស្សាតិ នវស្ស វា មជ្ឈិមស្ស វា ថេរស្ស វា។ ន កម្បតីតិ ន ចលតិ, ន វេធតិ។ អសោកន្តិ និស្សោកំ អព្ពូឡ្ហសោកសល្លំ។ វិរជន្តិ វិគតរជំ វិទ្ធំសិតរជំ។ ខេមន្តិ អភយំ និរុបទ្ទវំ។ សេសំ វុត្តនយមេវាតិ អយំ តាវ បទវណ្ណនា។
271. Idāni phuṭṭhassa lokadhammehīti ettha phuṭṭhassāti phusitassa chupitassa sampattassa. Loke dhammā lokadhammā, yāva lokappavatti, tāva anivattakā dhammāti vuttaṃ hoti. Cittanti mano mānasaṃ. Yassāti navassa vā majjhimassa vā therassa vā. Na kampatīti na calati, na vedhati. Asokanti nissokaṃ abbūḷhasokasallaṃ. Virajanti vigatarajaṃ viddhaṃsitarajaṃ. Khemanti abhayaṃ nirupaddavaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ tāva padavaṇṇanā.
អត្ថវណ្ណនា បន ឯវំ វេទិតព្ពា – ផុដ្ឋស្ស លោកធម្មេហិ យស្ស ចិត្តំ ន កម្បតិ, យស្ស លាភាលាភាទីហិ អដ្ឋហិ លោកធម្មេហិ ផុដ្ឋស្ស អជ្ឈោត្ថដស្ស ចិត្តំ ន កម្បតិ, ន ចលតិ, ន វេធតិ, តស្ស តំ ចិត្តំ កេនចិ អកម្បនីយលោកុត្តរភាវាវហនតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពំ។
Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – phuṭṭhassa lokadhammehi yassa cittaṃ na kampati, yassa lābhālābhādīhi aṭṭhahi lokadhammehi phuṭṭhassa ajjhotthaṭassa cittaṃ na kampati, na calati, na vedhati, tassa taṃ cittaṃ kenaci akampanīyalokuttarabhāvāvahanato ‘‘maṅgala’’nti veditabbaṃ.
កស្ស បន ឯតេហិ ផុដ្ឋស្ស ចិត្តំ ន កម្បតិ? អរហតោ ខីណាសវស្ស, ន អញ្ញស្ស កស្សចិ។ វុត្តញ្ហេតំ –
Kassa pana etehi phuṭṭhassa cittaṃ na kampati? Arahato khīṇāsavassa, na aññassa kassaci. Vuttañhetaṃ –
‘‘សេលោ យថា ឯកគ្ឃនោ, វាតេន ន សមីរតិ;
‘‘Selo yathā ekagghano, vātena na samīrati;
ឯវំ រូបា រសា សទ្ទា, គន្ធា ផស្សា ច កេវលា។
Evaṃ rūpā rasā saddā, gandhā phassā ca kevalā.
‘‘ឥដ្ឋា ធម្មា អនិដ្ឋា ច, ន បវេធេន្តិ តាទិនោ;
‘‘Iṭṭhā dhammā aniṭṭhā ca, na pavedhenti tādino;
ឋិតំ ចិត្តំ វិប្បមុត្តំ, វយញ្ចស្សានុបស្សតី’’តិ។ (អ. និ. ៦.៥៥; មហាវ. ២៤៤);
Ṭhitaṃ cittaṃ vippamuttaṃ, vayañcassānupassatī’’ti. (a. ni. 6.55; mahāva. 244);
អសោកំ នាម ខីណាសវស្សេវ ចិត្តំ។ តញ្ហិ យោ ‘‘សោកោ សោចនា សោចិតត្តំ អន្តោសោកោ អន្តោបរិសោកោ ចេតសោ បរិនិជ្ឈាយិតត្ត’’ន្តិអាទិនា (វិភ. ២៣៧) នយេន វុច្ចតិ សោកោ, តស្ស អភាវតោ អសោកំ។ កេចិ និព្ពានំ វទន្តិ, តំ បុរិមបទេន នានុសន្ធិយតិ។ យថា ច អសោកំ, ឯវំ វិរជំ ខេមន្តិបិ ខីណាសវស្សេវ ចិត្តំ។ តញ្ហិ រាគទោសមោហរជានំ វិគតត្តា វិរជំ, ចតូហិ ច យោគេហិ ខេមត្តា ខេមំ។ យតោ ឯតំ តេន តេនាការេន តម្ហិ តម្ហិ បវត្តិក្ខណេ គហេត្វា និទ្ទិដ្ឋវសេន តិវិធម្បិ អប្បវត្តក្ខន្ធតាទិលោកុត្តមភាវាវហនតោ អាហុនេយ្យាទិភាវាវហនតោ ច ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពំ។
Asokaṃ nāma khīṇāsavasseva cittaṃ. Tañhi yo ‘‘soko socanā socitattaṃ antosoko antoparisoko cetaso parinijjhāyitatta’’ntiādinā (vibha. 237) nayena vuccati soko, tassa abhāvato asokaṃ. Keci nibbānaṃ vadanti, taṃ purimapadena nānusandhiyati. Yathā ca asokaṃ, evaṃ virajaṃ khemantipi khīṇāsavasseva cittaṃ. Tañhi rāgadosamoharajānaṃ vigatattā virajaṃ, catūhi ca yogehi khemattā khemaṃ. Yato etaṃ tena tenākārena tamhi tamhi pavattikkhaṇe gahetvā niddiṭṭhavasena tividhampi appavattakkhandhatādilokuttamabhāvāvahanato āhuneyyādibhāvāvahanato ca ‘‘maṅgala’’nti veditabbaṃ.
ឯវំ ឥមិស្សា គាថាយ អដ្ឋលោកធម្មេហិ អកម្បិតចិត្តំ, អសោកចិត្តំ, វិរជចិត្តំ, ខេមចិត្តន្តិ ចត្តារិ មង្គលានិ វុត្តានិ, មង្គលត្តញ្ច នេសំ តត្ថ តត្ថ វិភាវិតមេវាតិ។
Evaṃ imissā gāthāya aṭṭhalokadhammehi akampitacittaṃ, asokacittaṃ, virajacittaṃ, khemacittanti cattāri maṅgalāni vuttāni, maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti.
និដ្ឋិតា ផុដ្ឋស្ស លោកធម្មេហីតិ ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថវណ្ណនា។
Niṭṭhitā phuṭṭhassa lokadhammehīti imissā gāthāya atthavaṇṇanā.
២៧២. ឯវំ ភគវា ‘‘អសេវនា ច ពាលាន’’ន្តិអាទីហិ ទសហិ គាថាហិ អដ្ឋតិំស មង្គលានិ កថេត្វា ឥទានិ ឯតានេវ អត្តនា វុត្តមង្គលានិ ថុនន្តោ ‘‘ឯតាទិសានិ កត្វានា’’តិ ឥមំ អវសានគាថមភាសិ។
272. Evaṃ bhagavā ‘‘asevanā ca bālāna’’ntiādīhi dasahi gāthāhi aṭṭhatiṃsa maṅgalāni kathetvā idāni etāneva attanā vuttamaṅgalāni thunanto ‘‘etādisāni katvānā’’ti imaṃ avasānagāthamabhāsi.
តស្សាយំ អត្ថវណ្ណនា – ឯតាទិសានីតិ ឯតានិ ឦទិសានិ មយា វុត្តប្បការានិ ពាលានំ អសេវនាទីនិ។ កត្វានាតិ កត្វា។ កត្វាន កត្វា ករិត្វាតិ ហិ អត្ថតោ អនញ្ញំ។ សព្ពត្ថមបរាជិតាតិ សព្ពត្ថ ខន្ធកិលេសាភិសង្ខារទេវបុត្តមារប្បភេទេសុ ចតូសុ បច្ចត្ថិកេសុ ឯកេនបិ អបរាជិតា ហុត្វា, សយមេវ តេ ចត្តារោ មារេ បរាជេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ។ មការោ ចេត្ថ បទសន្ធិករណមត្តោតិ វិញ្ញាតព្ពោ។
Tassāyaṃ atthavaṇṇanā – etādisānīti etāni īdisāni mayā vuttappakārāni bālānaṃ asevanādīni. Katvānāti katvā. Katvāna katvā karitvāti hi atthato anaññaṃ. Sabbatthamaparājitāti sabbattha khandhakilesābhisaṅkhāradevaputtamārappabhedesu catūsu paccatthikesu ekenapi aparājitā hutvā, sayameva te cattāro māre parājetvāti vuttaṃ hoti. Makāro cettha padasandhikaraṇamattoti viññātabbo.
សព្ពត្ថ សោត្ថិំ គច្ឆន្តីតិ ឯតាទិសានិ មង្គលានិ កត្វា ចតូហិ មារេហិ អបរាជិតា ហុត្វា សព្ពត្ថ ឥធលោកបរលោកេសុ ឋានចង្កមនាទីសុ ច សោត្ថិំ គច្ឆន្តិ, ពាលសេវនាទីហិ យេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា , តេសំ អភាវា សោត្ថិំ គច្ឆន្តិ, អនុបទ្ទុតា អនុបសដ្ឋា ខេមិនោ អប្បដិភយា គច្ឆន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ។ អនុនាសិកោ ចេត្ថ គាថាពន្ធសុខត្ថំ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ។
Sabbattha sotthiṃ gacchantīti etādisāni maṅgalāni katvā catūhi mārehi aparājitā hutvā sabbattha idhalokaparalokesu ṭhānacaṅkamanādīsu ca sotthiṃ gacchanti, bālasevanādīhi ye uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā , tesaṃ abhāvā sotthiṃ gacchanti, anupaddutā anupasaṭṭhā khemino appaṭibhayā gacchantīti vuttaṃ hoti. Anunāsiko cettha gāthābandhasukhatthaṃ vuttoti veditabbo.
តំ តេសំ មង្គលមុត្តមន្តិ ឥមិនា គាថាបាទេន ភគវា ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ។ កថំ? ឯវំ ទេវបុត្ត យេ ឯតាទិសានិ ករោន្តិ, តេ យស្មា សព្ពត្ថ សោត្ថិំ គច្ឆន្តិ, តស្មា តំ ពាលានំ អសេវនាទិ អដ្ឋតិំសវិធម្បិ តេសំ ឯតាទិសការកានំ មង្គលំ ឧត្តមំ សេដ្ឋំ បវរន្តិ គណ្ហាហីតិ។
Taṃ tesaṃ maṅgalamuttamanti iminā gāthāpādena bhagavā desanaṃ niṭṭhāpesi. Kathaṃ? Evaṃ devaputta ye etādisāni karonti, te yasmā sabbattha sotthiṃ gacchanti, tasmā taṃ bālānaṃ asevanādi aṭṭhatiṃsavidhampi tesaṃ etādisakārakānaṃ maṅgalaṃ uttamaṃ seṭṭhaṃ pavaranti gaṇhāhīti.
ឯវញ្ច ភគវតា និដ្ឋាបិតាយ ទេសនាយ បរិយោសានេ កោដិសតសហស្សទេវតា អរហត្តំ បាបុណិំសុ, សោតាបត្តិសកទាគាមិអនាគាមិផលប្បត្តានំ គណនា អសង្ខ្យេយ្យា អហោសិ។ អថ ភគវា ទុតិយទិវសេ អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឥមំ, អានន្ទ, រត្តិំ អញ្ញតរា ទេវតា មំ ឧបសង្កមិត្វា មង្គលបញ្ហំ បុច្ឆិ។ អថស្សាហំ អដ្ឋតិំស មង្គលានិ អភាសិំ, ឧគ្គណ្ហ, អានន្ទ, ឥមំ មង្គលបរិយាយំ, ឧគ្គហេត្វា ភិក្ខូ វាចេហី’’តិ។ ថេរោ ឧគ្គហេត្វា ភិក្ខូ វាចេសិ។ តយិទំ អាចរិយបរម្បរាភតំ យាវជ្ជតនា បវត្តតិ, ឯវមិទំ ព្រហ្មចរិយំ ឥទ្ធញ្ចេវ ផីតញ្ច វិត្ថារិកំ ពាហុជញ្ញំ បុថុភូតំ យាវ ទេវមនុស្សេហិ សុប្បកាសិតន្តិ វេទិតព្ពំ។
Evañca bhagavatā niṭṭhāpitāya desanāya pariyosāne koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pāpuṇiṃsu, sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalappattānaṃ gaṇanā asaṅkhyeyyā ahosi. Atha bhagavā dutiyadivase ānandattheraṃ āmantesi – ‘‘imaṃ, ānanda, rattiṃ aññatarā devatā maṃ upasaṅkamitvā maṅgalapañhaṃ pucchi. Athassāhaṃ aṭṭhatiṃsa maṅgalāni abhāsiṃ, uggaṇha, ānanda, imaṃ maṅgalapariyāyaṃ, uggahetvā bhikkhū vācehī’’ti. Thero uggahetvā bhikkhū vācesi. Tayidaṃ ācariyaparamparābhataṃ yāvajjatanā pavattati, evamidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsitanti veditabbaṃ.
ឥទានិ ឯតេស្វេវ មង្គលេសុ ញាណបរិចយបាដវត្ថំ អយំ អាទិតោ បភុតិ យោជនា – ឯវមិមេ ឥធលោកបរលោកលោកុត្តរសុខកាមា សត្តា ពាលជនសេវនំ បហាយ, បណ្ឌិតេ និស្សាយ, បូជនេយ្យេ បូជេន្តា, បតិរូបទេសវាសេន បុព្ពេ កតបុញ្ញតាយ ច កុសលប្បវត្តិយំ ចោទិយមានា, អត្តានំ សម្មា បណិធាយ, ពាហុសច្ចសិប្បវិនយេហិ អលង្កតត្តភាវា, វិនយានុរូបំ សុភាសិតំ ភាសមានា , យាវ គិហិភាវំ ន វិជហន្តិ, តាវ មាតាបិតុឧបដ្ឋានេន បោរាណំ ឥណមូលំ វិសោធយមានា, បុត្តទារសង្គហេន នវំ ឥណមូលំ បយោជយមានា, អនាកុលកម្មន្តតាយ ធនធញ្ញាទិសមិទ្ធិំ បាបុណន្តា, ទានេន ភោគសារំ ធម្មចរិយាយ ជីវិតសារញ្ច គហេត្វា, ញាតិសង្គហេន សកជនហិតំ អនវជ្ជកម្មន្តតាយ បរជនហិតញ្ច ករោន្តា, បាបវិរតិយា បរូបឃាតំ មជ្ជបានសំយមេន អត្តូបឃាតញ្ច វិវជ្ជេត្វា, ធម្មេសុ អប្បមាទេន កុសលបក្ខំ វឌ្ឍេត្វា, វឌ្ឍិតកុសលតាយ គិហិព្យញ្ជនំ ឱហាយ បព្ពជិតភាវេ ឋិតាបិ ពុទ្ធពុទ្ធសាវកុបជ្ឈាចរិយាទីសុ គារវេន និវាតេន ច វត្តសម្បទំ អារាធេត្វា, សន្តុដ្ឋិយា បច្ចយគេធំ បហាយ, កតញ្ញុតាយ សប្បុរិសភូមិយំ ឋត្វា, ធម្មស្សវនេន ចិត្តលីនតំ បហាយ, ខន្តិយា សព្ពបរិស្សយេ អភិភវិត្វា, សោវចស្សតាយ សនាថមត្តានំ កត្វា, សមណទស្សនេន បដិបត្តិបយោគំ បស្សន្តា, ធម្មសាកច្ឆាយ កង្ខាដ្ឋានិយេសុ ធម្មេសុ កង្ខំ បដិវិនោទេត្វា, ឥន្ទ្រិយសំវរតបេន សីលវិសុទ្ធិំ សមណធម្មព្រហ្មចរិយេន ចិត្តវិសុទ្ធិំ តតោ បរា ច ចតស្សោ វិសុទ្ធិយោ សម្បាទេន្តា, ឥមាយ បដិបទាយ អរិយសច្ចទស្សនបរិយាយំ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិំ បត្វា អរហត្តផលសង្ខាតំ និព្ពានំ សច្ឆិករោន្តិ។ យំ សច្ឆិកត្វា សិនេរុបព្ពតោ វិយ វាតវុដ្ឋីហិ អដ្ឋហិ លោកធម្មេហិ អវិកម្បមានចិត្តា អសោកា វិរជា ខេមិនោ ហោន្តិ។ យេ ច ខេមិនោ, តេ សព្ពត្ថ ឯកេនាបិ អបរាជិតា ហោន្តិ, សព្ពត្ថ ច សោត្ថិំ គច្ឆន្តិ។ តេនាហ ភគវា –
Idāni etesveva maṅgalesu ñāṇaparicayapāṭavatthaṃ ayaṃ ādito pabhuti yojanā – evamime idhalokaparalokalokuttarasukhakāmā sattā bālajanasevanaṃ pahāya, paṇḍite nissāya, pūjaneyye pūjentā, patirūpadesavāsena pubbe katapuññatāya ca kusalappavattiyaṃ codiyamānā, attānaṃ sammā paṇidhāya, bāhusaccasippavinayehi alaṅkatattabhāvā, vinayānurūpaṃ subhāsitaṃ bhāsamānā , yāva gihibhāvaṃ na vijahanti, tāva mātāpituupaṭṭhānena porāṇaṃ iṇamūlaṃ visodhayamānā, puttadārasaṅgahena navaṃ iṇamūlaṃ payojayamānā, anākulakammantatāya dhanadhaññādisamiddhiṃ pāpuṇantā, dānena bhogasāraṃ dhammacariyāya jīvitasārañca gahetvā, ñātisaṅgahena sakajanahitaṃ anavajjakammantatāya parajanahitañca karontā, pāpaviratiyā parūpaghātaṃ majjapānasaṃyamena attūpaghātañca vivajjetvā, dhammesu appamādena kusalapakkhaṃ vaḍḍhetvā, vaḍḍhitakusalatāya gihibyañjanaṃ ohāya pabbajitabhāve ṭhitāpi buddhabuddhasāvakupajjhācariyādīsu gāravena nivātena ca vattasampadaṃ ārādhetvā, santuṭṭhiyā paccayagedhaṃ pahāya, kataññutāya sappurisabhūmiyaṃ ṭhatvā, dhammassavanena cittalīnataṃ pahāya, khantiyā sabbaparissaye abhibhavitvā, sovacassatāya sanāthamattānaṃ katvā, samaṇadassanena paṭipattipayogaṃ passantā, dhammasākacchāya kaṅkhāṭṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodetvā, indriyasaṃvaratapena sīlavisuddhiṃ samaṇadhammabrahmacariyena cittavisuddhiṃ tato parā ca catasso visuddhiyo sampādentā, imāya paṭipadāya ariyasaccadassanapariyāyaṃ ñāṇadassanavisuddhiṃ patvā arahattaphalasaṅkhātaṃ nibbānaṃ sacchikaronti. Yaṃ sacchikatvā sinerupabbato viya vātavuṭṭhīhi aṭṭhahi lokadhammehi avikampamānacittā asokā virajā khemino honti. Ye ca khemino, te sabbattha ekenāpi aparājitā honti, sabbattha ca sotthiṃ gacchanti. Tenāha bhagavā –
‘‘ឯតាទិសានិ កត្វាន, សព្ពត្ថមបរាជិតា;
‘‘Etādisāni katvāna, sabbatthamaparājitā;
សព្ពត្ថ សោត្ថិំ គច្ឆន្តិ, តំ តេសំ មង្គលមុត្តម’’ន្តិ។
Sabbattha sotthiṃ gacchanti, taṃ tesaṃ maṅgalamuttama’’nti.
ឥតិ បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ
Iti paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ មង្គលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Suttanipāta-aṭṭhakathāya maṅgalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / សុត្តនិបាតបាឡិ • Suttanipātapāḷi / ៤. មង្គលសុត្តំ • 4. Maṅgalasuttaṃ
