| Library / Tipiṭaka / तिपिटक • Tipiṭaka / थेरगाथा-अट्ठकथा • Theragāthā-aṭṭhakathā |
५. मालुक्यपुत्तत्थेरगाथावण्णना
5. Mālukyaputtattheragāthāvaṇṇanā
मनुजस्सातिआदिका आयस्मतो मालुक्यपुत्तत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं कोसलरञ्ञो अग्गासनिकस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति। तस्स माता मालुक्या नाम, तस्सा वसेन मालुक्यपुत्तोत्वेव पञ्ञायित्थ। सो वयप्पत्तो निस्सरणज्झासयताय घरावासं पहाय परिब्बाजकपब्बज्जं पब्बजित्वा विचरन्तो सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा सासने पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि। सो ञातीसु अनुकम्पाय ञातिकुलं अगमासि। तं ञातका पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन परिविसित्वा धनेन पलोभेतुकामा महन्तं धनरासिं पुरतो उपट्ठपेत्वा ‘‘इदं धनं तव सन्तकं, विब्भमित्वा इमिना धनेन पुत्तदारं पटिजग्गन्तो पुञ्ञानि करोही’’ति याचिंसु। थेरो तेसं अज्झासयं विपरिवत्तेन्तो आकासे ठत्वा –
Manujassātiādikā āyasmato mālukyaputtattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kosalarañño aggāsanikassa putto hutvā nibbatti. Tassa mātā mālukyā nāma, tassā vasena mālukyaputtotveva paññāyittha. So vayappatto nissaraṇajjhāsayatāya gharāvāsaṃ pahāya paribbājakapabbajjaṃ pabbajitvā vicaranto satthu santike dhammaṃ sutvā sāsane paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. So ñātīsu anukampāya ñātikulaṃ agamāsi. Taṃ ñātakā paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisitvā dhanena palobhetukāmā mahantaṃ dhanarāsiṃ purato upaṭṭhapetvā ‘‘idaṃ dhanaṃ tava santakaṃ, vibbhamitvā iminā dhanena puttadāraṃ paṭijagganto puññāni karohī’’ti yāciṃsu. Thero tesaṃ ajjhāsayaṃ viparivattento ākāse ṭhatvā –
३९९.
399.
‘‘मनुजस्स पमत्तचारिनो, तण्हा वड्ढति मालुवा विय।
‘‘Manujassa pamattacārino, taṇhā vaḍḍhati māluvā viya;
सो प्लवती हुरा हुरं, फलमिच्छंव वनस्मि वानरो॥
So plavatī hurā huraṃ, phalamicchaṃva vanasmi vānaro.
४००.
400.
‘‘यं एसा सहते जम्मी, तण्हा लोके विसत्तिका।
‘‘Yaṃ esā sahate jammī, taṇhā loke visattikā;
सोका तस्स पवड्ढन्ति, अभिवट्ठंव बीरणं॥
Sokā tassa pavaḍḍhanti, abhivaṭṭhaṃva bīraṇaṃ.
४०१.
401.
‘‘यो चेतं सहते जम्मिं, तण्हं लोके दुरच्चयं।
‘‘Yo cetaṃ sahate jammiṃ, taṇhaṃ loke duraccayaṃ;
सोका तम्हा पपतन्ति, उदबिन्दूव पोक्खरा॥
Sokā tamhā papatanti, udabindūva pokkharā.
४०२.
402.
‘‘तं वो वदामि भद्दं वो, यावन्तेत्थ समागता।
‘‘Taṃ vo vadāmi bhaddaṃ vo, yāvantettha samāgatā;
तण्हाय मूलं खणथ, उसीरत्थोव बीरणं।
Taṇhāya mūlaṃ khaṇatha, usīratthova bīraṇaṃ;
मा वो नळंव सोतोव, मारो भञ्जि पुनप्पुनं॥
Mā vo naḷaṃva sotova, māro bhañji punappunaṃ.
४०३.
403.
‘‘करोथ बुद्धवचनं, खणो वो मा उपच्चगा।
‘‘Karotha buddhavacanaṃ, khaṇo vo mā upaccagā;
खणातीता हि सोचन्ति, निरयम्हि समप्पिता॥
Khaṇātītā hi socanti, nirayamhi samappitā.
४०४.
404.
‘‘पमादो रजो पमादो, पमादानुपतितो रजो।
‘‘Pamādo rajo pamādo, pamādānupatito rajo;
अप्पमादेन विज्जाय, अब्बहे सल्लमत्तनो’’ति॥ –
Appamādena vijjāya, abbahe sallamattano’’ti. –
इमाहि छहि गाथाहि धम्मं देसेति।
Imāhi chahi gāthāhi dhammaṃ deseti.
तत्थ मनुजस्साति सत्तस्स। पमत्तचारिनोति सतिवोस्सग्गलक्खणेन पमादेन पमत्तचारिस्स, नेव झानं, न विपस्सना , न मग्गफलानि वड्ढन्ति। यथा पन रुक्खं संसिब्बन्ती परियोनन्धन्ती तस्स विनासाय मालुवा लता वड्ढति, एवमस्स छ द्वारानि निस्साय रूपादीसु पुनप्पुनं उप्पज्जमाना तण्हा वड्ढति। वड्ढमानाव यथा मालुवा लता अत्तनो अपस्सयभूतं रुक्खं अज्झोत्थरित्वा पातेति, एवं तण्हावसिकं पुग्गलं अपाये निपातेति। सो प्लवतीति सो तण्हावसिको पुग्गलो अपरापरं भवाभवे उप्लवति धावति। यथा किं? फलमिच्छंव वनस्मि वानरो यथा रुक्खफलं इच्छन्तो वानरो वनस्मिं धावन्तो रुक्खस्स एकं साखं गण्हाति, तं मुञ्चित्वा अञ्ञं गण्हाति, तं मुञ्चित्वा अञ्ञन्ति ‘‘साखं अलभित्वा निसिन्नो’’ति वत्तब्बतं नापज्जति; एवमेव तण्हावसिको पुग्गलो हुरा हुरं धावन्तो ‘‘आरम्मणं अलभित्वा तण्हाय अप्पवत्तिं पत्तो’’ति वत्तब्बतं नापज्जति।
Tattha manujassāti sattassa. Pamattacārinoti sativossaggalakkhaṇena pamādena pamattacārissa, neva jhānaṃ, na vipassanā , na maggaphalāni vaḍḍhanti. Yathā pana rukkhaṃ saṃsibbantī pariyonandhantī tassa vināsāya māluvā latā vaḍḍhati, evamassa cha dvārāni nissāya rūpādīsu punappunaṃ uppajjamānā taṇhā vaḍḍhati. Vaḍḍhamānāva yathā māluvā latā attano apassayabhūtaṃ rukkhaṃ ajjhottharitvā pāteti, evaṃ taṇhāvasikaṃ puggalaṃ apāye nipāteti. So plavatīti so taṇhāvasiko puggalo aparāparaṃ bhavābhave uplavati dhāvati. Yathā kiṃ? Phalamicchaṃva vanasmi vānaro yathā rukkhaphalaṃ icchanto vānaro vanasmiṃ dhāvanto rukkhassa ekaṃ sākhaṃ gaṇhāti, taṃ muñcitvā aññaṃ gaṇhāti, taṃ muñcitvā aññanti ‘‘sākhaṃ alabhitvā nisinno’’ti vattabbataṃ nāpajjati; evameva taṇhāvasiko puggalo hurā huraṃ dhāvanto ‘‘ārammaṇaṃ alabhitvā taṇhāya appavattiṃ patto’’ti vattabbataṃ nāpajjati.
यन्ति यं पुग्गलं। एसा लामकभावेन जम्मी विसाहारताय विसमूलताय विसफलताय विसपरिभोगताय रूपादीसु विसत्तताय आसत्तताय च विसत्तिकाति सङ्खं गता छद्वारिका तण्हा सहते अभिभवति तस्स पुग्गलस्स। यथा नाम वने पुनप्पुनं वस्सन्ते देवे अभिवट्ठं बीरणं बीरणतिणं वड्ढति, एवं वट्टमूलका सोका अभिवड्ढन्ति वुद्धिं आपज्जन्तीति अत्थो।
Yanti yaṃ puggalaṃ. Esā lāmakabhāvena jammī visāhāratāya visamūlatāya visaphalatāya visaparibhogatāya rūpādīsu visattatāya āsattatāya ca visattikāti saṅkhaṃ gatā chadvārikā taṇhā sahate abhibhavati tassa puggalassa. Yathā nāma vane punappunaṃ vassante deve abhivaṭṭhaṃ bīraṇaṃ bīraṇatiṇaṃ vaḍḍhati, evaṃ vaṭṭamūlakā sokā abhivaḍḍhanti vuddhiṃ āpajjantīti attho.
यो चेतं…पे॰… दुरच्चयन्ति यो पन पुग्गलो एवं वुत्तप्पकारं अतिक्कमितुं पजहितुं दुक्करताय दुरच्चयं तण्हं सहते अभिभवति, तम्हा पुग्गला वट्टमूलका सोका पपतन्ति। यथा नाम पोक्खरे पदुमपत्ते पतितं उदबिन्दु न पतिट्ठाति, एवं न पतिट्ठहन्तीति अत्थो।
Yo cetaṃ…pe… duraccayanti yo pana puggalo evaṃ vuttappakāraṃ atikkamituṃ pajahituṃ dukkaratāya duraccayaṃ taṇhaṃ sahate abhibhavati, tamhā puggalā vaṭṭamūlakā sokā papatanti. Yathā nāma pokkhare padumapatte patitaṃ udabindu na patiṭṭhāti, evaṃ na patiṭṭhahantīti attho.
तं वो वदामीति तेन कारणेन अहं तुम्हे वदामि। भद्दं वोति भद्दं तुम्हाकं होतु, मा तण्हं अनुवत्तपुग्गलो विय विभवं अनत्थं पापुणाथाति अत्थो। यावन्तेत्थ समागताति इमस्मिं ठाने यत्तका सन्निपतिता, तत्तका। किं वदसीति चे? तण्हाय मूलं खणथ इमिस्सा छद्वारिकतण्हाय मूलं कारणं अविज्जादिकिलेसग्गहनं अरहत्तमग्गञाणकुदालेन खणथ समुच्छिन्दथ। किं वियाति? उसीरत्थोव बीरणं यथा उसीरेन अत्थिको पुरिसो महन्तेन कुदालेन बीरणापरनामं उसीरं नाम तिणं खणति, एवमस्स मूलं खणथाति अत्थो। मा वो नळंव सोतोव, मारो भञ्जि पुनप्पुनन्ति तुम्हे नदीतीरे जातं नळं महावेगेन आगतो नदीसोतो विय किलेसमारो मच्चुमारो देवपुत्तमारो च पुनप्पुनं मा भञ्जीति अत्थो।
Taṃ vo vadāmīti tena kāraṇena ahaṃ tumhe vadāmi. Bhaddaṃ voti bhaddaṃ tumhākaṃ hotu, mā taṇhaṃ anuvattapuggalo viya vibhavaṃ anatthaṃ pāpuṇāthāti attho. Yāvantettha samāgatāti imasmiṃ ṭhāne yattakā sannipatitā, tattakā. Kiṃ vadasīti ce? Taṇhāya mūlaṃ khaṇatha imissā chadvārikataṇhāya mūlaṃ kāraṇaṃ avijjādikilesaggahanaṃ arahattamaggañāṇakudālena khaṇatha samucchindatha. Kiṃ viyāti? Usīratthova bīraṇaṃ yathā usīrena atthiko puriso mahantena kudālena bīraṇāparanāmaṃ usīraṃ nāma tiṇaṃ khaṇati, evamassa mūlaṃ khaṇathāti attho. Mā vo naḷaṃva sotova, māro bhañji punappunanti tumhe nadītīre jātaṃ naḷaṃ mahāvegena āgato nadīsoto viya kilesamāro maccumāro devaputtamāro ca punappunaṃ mā bhañjīti attho.
तस्मा करोथ बुद्धवचनं ‘‘झायथ, भिक्खवे, मा पमादत्था’’तिआदिना (म॰ नि॰ १.२१५) वुत्तं बुद्धस्स भगवतो वचनं करोथ, यथानुसिट्ठं पटिपत्तिया सम्पादेथ। खणो वो मा उपच्चगाति यो हि बुद्धवचनं न करोति, तं पुग्गलं अयं बुद्धुप्पादक्खणो पतिरूपदेसवासे उप्पत्तिक्खणो सम्मदिट्ठिया पटिलद्धक्खणो छन्नं आयतनानं अवेकल्लक्खणोति सब्बोपि खणो अतिक्कमति, सो खणो मा तुम्हे अतिक्कमतु। खणातीताति ये हि तं खणं अतीता, ये वा पुग्गले सो खणो अतीतो, ते निरयम्हि समप्पिता तत्थ निब्बत्ता चिरकालं सोचन्ति।
Tasmā karotha buddhavacanaṃ ‘‘jhāyatha, bhikkhave, mā pamādatthā’’tiādinā (ma. ni. 1.215) vuttaṃ buddhassa bhagavato vacanaṃ karotha, yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiyā sampādetha. Khaṇo vo māupaccagāti yo hi buddhavacanaṃ na karoti, taṃ puggalaṃ ayaṃ buddhuppādakkhaṇo patirūpadesavāse uppattikkhaṇo sammadiṭṭhiyā paṭiladdhakkhaṇo channaṃ āyatanānaṃ avekallakkhaṇoti sabbopi khaṇo atikkamati, so khaṇo mā tumhe atikkamatu. Khaṇātītāti ye hi taṃ khaṇaṃ atītā, ye vā puggale so khaṇo atīto, te nirayamhi samappitā tattha nibbattā cirakālaṃ socanti.
पमादो रजोति रूपादीसु आरम्मणेसु सतिवोस्सग्गलक्खणो पमादो, संकिलेससभावत्ता रागरजादिमिस्सताय च रजो। पमादानुपतितो रजोति यो हि कोचि रजो नाम रागादिको, सो सब्बो पमादानुपतितो पमादवसेनेव उप्पज्जति। अप्पमादेनाति अप्पमज्जनेन अप्पमादपटिपत्तिया। विज्जायाति अग्गमग्गविज्जाय। अब्बहे सल्लमत्तनोति अत्तनो हदयनिस्सितं रागादिसल्लं उद्धरेय्य समूहनेय्याति।
Pamādo rajoti rūpādīsu ārammaṇesu sativossaggalakkhaṇo pamādo, saṃkilesasabhāvattā rāgarajādimissatāya ca rajo. Pamādānupatito rajoti yo hi koci rajo nāma rāgādiko, so sabbo pamādānupatito pamādavaseneva uppajjati. Appamādenāti appamajjanena appamādapaṭipattiyā. Vijjāyāti aggamaggavijjāya. Abbahe sallamattanoti attano hadayanissitaṃ rāgādisallaṃ uddhareyya samūhaneyyāti.
मालुक्यपुत्तत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता।
Mālukyaputtattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
तिपिटक (मूल) • Tipiṭaka (Mūla) / सुत्तपिटक • Suttapiṭaka / खुद्दकनिकाय • Khuddakanikāya / थेरगाथापाळि • Theragāthāpāḷi / ५. मालुक्यपुत्तत्थेरगाथा • 5. Mālukyaputtattheragāthā
