| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / দীঘনিকায (টীকা) • Dīghanikāya (ṭīkā) |
৮. মহাসীহনাদসুত্তৰণ্ণনা
8. Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā
অচেলকস্সপৰত্থুৰণ্ণনা
Acelakassapavatthuvaṇṇanā
৩৮১. যস্মিং রট্ঠে তং নগরং, তস্স রট্ঠস্সপি যস্মিং নগরে তদা ভগৰা ৰিহাসি, তস্স নগরস্সপি এতদেৰ নামং, তস্মা উরুঞ্ঞাযন্তি উরুঞ্ঞাজনপদে উরুঞ্ঞাসঙ্খাতে নগরেতি অত্থো। রমণীযোতি মনোহরভূমিভাগতায ছাযূদকসম্পত্তিযা, জনৰিৰিত্ততায চ মনোরমো। নামন্তি গোত্তনামং। তপনং সন্তপনং কাযস্স খেদনং তপো, সো এতস্স অত্থীতি তপস্সী, তং তপস্সিং। যস্মা তথাভূতো তপং নিস্সিতো, তপো ৰা তং নিস্সিতো, তস্মা আহ ‘‘তপনিস্সিতক’’ন্তি। লূখং ৰা ফরুসং সাধুসম্মতাচারৰিরহতো নপসাদনীযং আজীৰতি ৰত্ততীতি লূখাজীৰী, তং লূখাজীৰিং। মুত্তাচারাদীতি আদি-সদ্দেন পরতো পাল়িযং (দী॰ নি॰ ১.৩৯৭) আগতা হত্থাপলেখনাদযো সঙ্গহিতা। উপ্পণ্ডেতীতি উহসনৰসেন পরিভাসতি। উপৰদতীতি অৰঞ্ঞাপুব্বকং অপৰদতি, তেনাহ ‘‘হীল়েতি ৰম্ভেতী’’তি। ধম্মস্স চ অনুধম্মংতি এত্থ ধম্মো নাম হেতু ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৰিভ॰ ৭২০) ৰিযাতি আহ ‘‘কারণস্স অনুকারণ’’ন্তি। কারণন্তি চেত্থ তথাপৰত্তস্স সদ্দস্স অত্থো অধিপ্পেতো তস্স পৰত্তিহেতুভাৰতো। অত্থপ্পযুত্তো হি সদ্দপ্পযোগো। অনুকারণন্তি চ সো এৰ পরেহি তথা ৰুচ্চমানো। পরেহীতি ‘‘যে তে’’তি ৰুত্তসত্তেহি পরেহি। ৰুত্তকারণেনাতি যথা তেহি ৰুত্তং, তথা চে তুম্হেহি ন ৰুত্তং, এৰং সতি তেহি ৰুত্তকারণেন সকারণো হুত্ৰা তুম্হাকং ৰাদো ৰা ততো পরং তস্স অনুৰাদো কোচি অপ্পমত্তকোপি ৰিঞ্ঞূহি গরহিতব্বং ঠানং কারণং নাগচ্ছেয্য, কিমেৰং নাগচ্ছতীতি যোজনা। ‘‘ইদং ৰুত্তং হোতী’’তিআদিনা তমেৰত্থং সঙ্খেপতো দস্সেতি।
381. Yasmiṃ raṭṭhe taṃ nagaraṃ, tassa raṭṭhassapi yasmiṃ nagare tadā bhagavā vihāsi, tassa nagarassapi etadeva nāmaṃ, tasmā uruññāyanti uruññājanapade uruññāsaṅkhāte nagareti attho. Ramaṇīyoti manoharabhūmibhāgatāya chāyūdakasampattiyā, janavivittatāya ca manoramo. Nāmanti gottanāmaṃ. Tapanaṃ santapanaṃ kāyassa khedanaṃ tapo, so etassa atthīti tapassī, taṃ tapassiṃ. Yasmā tathābhūto tapaṃ nissito, tapo vā taṃ nissito, tasmā āha ‘‘tapanissitaka’’nti. Lūkhaṃ vā pharusaṃ sādhusammatācāravirahato napasādanīyaṃ ājīvati vattatīti lūkhājīvī, taṃ lūkhājīviṃ. Muttācārādīti ādi-saddena parato pāḷiyaṃ (dī. ni. 1.397) āgatā hatthāpalekhanādayo saṅgahitā. Uppaṇḍetīti uhasanavasena paribhāsati. Upavadatīti avaññāpubbakaṃ apavadati, tenāha ‘‘hīḷeti vambhetī’’ti. Dhammassa ca anudhammaṃti ettha dhammo nāma hetu ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 720) viyāti āha ‘‘kāraṇassa anukāraṇa’’nti. Kāraṇanti cettha tathāpavattassa saddassa attho adhippeto tassa pavattihetubhāvato. Atthappayutto hi saddappayogo. Anukāraṇanti ca so eva parehi tathā vuccamāno. Parehīti ‘‘ye te’’ti vuttasattehi parehi. Vuttakāraṇenāti yathā tehi vuttaṃ, tathā ce tumhehi na vuttaṃ, evaṃ sati tehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo vā tato paraṃ tassa anuvādo koci appamattakopi viññūhi garahitabbaṃ ṭhānaṃ kāraṇaṃ nāgaccheyya, kimevaṃ nāgacchatīti yojanā. ‘‘Idaṃ vuttaṃ hotī’’tiādinā tamevatthaṃ saṅkhepato dasseti.
৩৮২. ইদানি যং ৰিভজ্জৰাদং সন্ধায ভগৰতা ‘‘ন মে তে ৰুত্তৰাদিনো’’তি সঙ্খেপতো ৰত্ৰা তং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘ইধাহং কস্সপা’’তিআদি ৰুত্তং, তং ৰিভাগেন দস্সেন্তো ‘‘ইধেকচ্চো’’তিআদিমাহ । ভগৰা হি নিরত্থকং অনুপসমসংৰত্তনিকং কাযকিলমথং ‘‘অত্তকিলমথানুযোগো দুক্খো অনরিযো অনত্থসংহিতো’’তিআদিনা (সং॰ নি॰ ৩.১০৮১; মহাৰ॰ ১৩; পটি॰ ম॰ ২.৩০) গরহতি। সাত্থকং পন উপসমসংৰত্তনিকং ‘‘আরঞ্ঞিকো হোতি, পংসুকূলিকো হোতী’’তিআদিনা ৰণ্ণেতি। অপ্পপুঞ্ঞতাযাতি অপুঞ্ঞতায। তীণি দুচ্চরিতানি পূরেত্ৰাতি মিচ্ছাদিট্ঠিভাৰতো কম্মফলং পটিক্খিপন্তো ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা (দী॰ নি॰ ১.১৭১; ম॰ নি॰ ১.৪৪৫; ২.৯৪, ৯৫, ২২৫; ৩.৯১, ১১৫; সং॰ নি॰ ৩.২১০; ধ॰ স॰ ১২২১; ৰিভ॰ ৯৩৮) মিচ্ছাদিট্ঠিং পুরক্খত্ৰা তথা তথা তীণি দুচ্চরিতানি পূরেত্ৰা। অনেসনৰসেনাতি কোহঞ্ঞে ঠত্ৰা অসন্তগুণসম্ভাৰনিচ্ছায মিচ্ছাজীৰৰসেন। ইমে দ্ৰেতি ‘‘অপ্পপুঞ্ঞো পুঞ্ঞৰা’’তি চ ৰুত্তে দুচ্চরিতকারিনো দ্ৰে পুগ্গলে সন্ধায।
382. Idāni yaṃ vibhajjavādaṃ sandhāya bhagavatā ‘‘na me te vuttavādino’’ti saṅkhepato vatvā taṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘idhāhaṃ kassapā’’tiādi vuttaṃ, taṃ vibhāgena dassento ‘‘idhekacco’’tiādimāha . Bhagavā hi niratthakaṃ anupasamasaṃvattanikaṃ kāyakilamathaṃ ‘‘attakilamathānuyogo dukkho anariyo anatthasaṃhito’’tiādinā (saṃ. ni. 3.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 2.30) garahati. Sātthakaṃ pana upasamasaṃvattanikaṃ ‘‘āraññiko hoti, paṃsukūliko hotī’’tiādinā vaṇṇeti. Appapuññatāyāti apuññatāya. Tīṇi duccaritāni pūretvāti micchādiṭṭhibhāvato kammaphalaṃ paṭikkhipanto ‘‘natthi dinna’’ntiādinā (dī. ni. 1.171; ma. ni. 1.445; 2.94, 95, 225; 3.91, 115; saṃ. ni. 3.210; dha. sa. 1221; vibha. 938) micchādiṭṭhiṃ purakkhatvā tathā tathā tīṇi duccaritāni pūretvā. Anesanavasenāti kohaññe ṭhatvā asantaguṇasambhāvanicchāya micchājīvavasena. Ime dveti ‘‘appapuñño puññavā’’ti ca vutte duccaritakārino dve puggale sandhāya.
‘‘ইমে দ্ৰে সন্ধাযা’’তি এত্থ পন দুতিযনযে ‘‘অপ্পপুঞ্ঞো, পুঞ্ঞৰা’’তি চ ৰুত্তে সুচরিতকারিনোতি আদিনা যোজেতব্বং। কম্মকিরিযৰাদিনো হি ইমে দ্ৰে পুগ্গলা। ইতি পঠমদুতিযনযেসু ৰুত্তনযেনেৰ ততিযচতুত্থনযেসু যোজনা ৰেদিতব্বা।
‘‘Imedve sandhāyā’’ti ettha pana dutiyanaye ‘‘appapuñño, puññavā’’ti ca vutte sucaritakārinoti ādinā yojetabbaṃ. Kammakiriyavādino hi ime dve puggalā. Iti paṭhamadutiyanayesu vuttanayeneva tatiyacatutthanayesu yojanā veditabbā.
বাহিরকাচারযুত্তো তিত্থিযাচারযুত্তো, ন ৰিমুত্তাচারো। অত্তানং সুখেত্ৰাতি অধম্মিকেন সুখেন অত্তানং সুখেত্ৰা, তেনাহ ‘‘দুচ্চরিতানি পূরেত্ৰা’’তি। ‘‘ন দানি মযা সদিসো অত্থী’’তিআদিনা তিস্সন্নং মঞ্ঞনানং ৰসেন দুচ্চরিতপূরণমাহ। মিচ্ছাদিট্ঠিৰসেনাতি ‘‘নত্থি কামেসু দোসো’’তি এৰং পৰত্তমিচ্ছাদিট্ঠিৰসেন। পরিব্বাজিকাযাতি পব্বজ্জং উপগতায তাপসদারিকায। দহরাযাতি তরুণায। মুদুকাযাতি সুখুমালায। লোমসাযাতি তনুতম্বলোমতায অপ্পলোমায। কামেসূতি ৰত্থুকামেসু। পাতব্যতন্তি পরিভুঞ্জিতব্বং, পাতব্যতন্তি ৰা পরিভুঞ্জনকতং। আপজ্জন্তোতি উপগচ্ছন্তো। পরিভোগত্থো হি অযং পা-সদ্দো, কত্তুসাধনো চ তব্ব-সদ্দো, যথারুচি পরিভুঞ্জন্তোতি অত্থো। কিলেসকামোপি হি অস্সাদিযমানো ৰত্থুকামন্তোগধোযেৰ।
Bāhirakācārayutto titthiyācārayutto, na vimuttācāro. Attānaṃ sukhetvāti adhammikena sukhena attānaṃ sukhetvā, tenāha ‘‘duccaritāni pūretvā’’ti. ‘‘Na dāni mayā sadiso atthī’’tiādinā tissannaṃ maññanānaṃ vasena duccaritapūraṇamāha. Micchādiṭṭhivasenāti ‘‘natthi kāmesu doso’’ti evaṃ pavattamicchādiṭṭhivasena. Paribbājikāyāti pabbajjaṃ upagatāya tāpasadārikāya. Daharāyāti taruṇāya. Mudukāyāti sukhumālāya. Lomasāyāti tanutambalomatāya appalomāya. Kāmesūti vatthukāmesu. Pātabyatanti paribhuñjitabbaṃ, pātabyatanti vā paribhuñjanakataṃ. Āpajjantoti upagacchanto. Paribhogattho hi ayaṃ pā-saddo, kattusādhano ca tabba-saddo, yathāruci paribhuñjantoti attho. Kilesakāmopi hi assādiyamāno vatthukāmantogadhoyeva.
ইদন্তি যথাৰুত্তং অত্থপ্পভেদং ৰিভজ্জনং। তিত্থিযৰসেন আগতং অট্ঠকথাযং তথা ৰিভত্তত্তা। সাসনেপীতি ইমস্মিং সাসনেপি।
Idanti yathāvuttaṃ atthappabhedaṃ vibhajjanaṃ. Titthiyavasena āgataṃ aṭṭhakathāyaṃ tathā vibhattattā. Sāsanepīti imasmiṃ sāsanepi.
অরহত্তং ৰা অত্তনি অসন্তং ‘‘অত্থী’’তি ৰিপ্পটিজানিত্ৰা। সামন্তজপ্পনং, পচ্চযপটিসেৰনং, ইরিযাপথনিস্সিতন্তি ইমানি তীণি ৰা কুহনৰত্থূনি। তাদিসো ৰাতি ধুতঙ্গ- (মি॰ প॰ ৪.২; ৰিসুদ্ধি॰ ১.২২) সমাদানৰসেন লূখাজীৰী এৰ। দুল্লভসুখো ভৰিস্সামি দুগ্গতীসু উপপত্তিযাতি অধিপ্পাযো।
Arahattaṃvā attani asantaṃ ‘‘atthī’’ti vippaṭijānitvā. Sāmantajappanaṃ, paccayapaṭisevanaṃ, iriyāpathanissitanti imāni tīṇi vā kuhanavatthūni. Tādisovāti dhutaṅga- (mi. pa. 4.2; visuddhi. 1.22) samādānavasena lūkhājīvī eva. Dullabhasukho bhavissāmi duggatīsu upapattiyāti adhippāyo.
৩৮৩. অসুকট্ঠানতোতি অসুকভৰতো। আগতাতি নিব্বত্তনৰসেন ইধাগতা। ইদানি গন্তব্বট্ঠানন্তি আযতিং নিব্বত্তনট্ঠানং। পুন উপপত্তিন্তি আযতিং অনন্তরভৰতো ততিযং উপপত্তিং, পুন উপপত্তীতি পুনপ্পুনং নিব্বত্তি। কেন কারণেনাতি যথাভূতং অজানন্তো হি ইচ্ছাদোসৰসেন যং কিঞ্চি গরহেয্য, অহং পন যথাভূতং জানন্তো সব্বং তং কেন কারণেন গরহিস্সামি, তং কারণং নত্থীতি অধিপ্পাযো, তেনাহ ‘‘গরহিতব্বমেৰা’’তিআদি। তমত্থন্তি গরহিতব্বস্সেৰ গরহণং, পসংসিতব্বস্স চ পসংসনং।
383.Asukaṭṭhānatoti asukabhavato. Āgatāti nibbattanavasena idhāgatā. Idāni gantabbaṭṭhānanti āyatiṃ nibbattanaṭṭhānaṃ. Puna upapattinti āyatiṃ anantarabhavato tatiyaṃ upapattiṃ, puna upapattīti punappunaṃ nibbatti. Kena kāraṇenāti yathābhūtaṃ ajānanto hi icchādosavasena yaṃ kiñci garaheyya, ahaṃ pana yathābhūtaṃ jānanto sabbaṃ taṃ kena kāraṇena garahissāmi, taṃ kāraṇaṃ natthīti adhippāyo, tenāha ‘‘garahitabbamevā’’tiādi. Tamatthanti garahitabbasseva garahaṇaṃ, pasaṃsitabbassa ca pasaṃsanaṃ.
ন কোচি ‘‘ন সাধূ’’তি ৰদতি দিট্ঠধম্মিকস্স, সম্পরাযিকস্স চ অত্থস্স সাধনৰসেনেৰ পৰত্তিযা ভদ্দকত্তা। পঞ্চৰিধং ৰেরন্তি পাণাতিপাতাদিপঞ্চৰিধং ৰেরং। তঞ্হি পঞ্চৰিধস্স সীলস্স পটিসত্তুভাৰতো, সত্তানং ৰেরহেতুতায চ ‘‘ৰের’’ন্তি ৰুচ্চতি। ততো এৰ তং ন কোচি ‘‘সাধূ’’তি ৰদতি, তথা দিট্ঠধম্মিকাদিঅত্থানং অসাধনতো, সত্তানং সাধুভাৰস্স চ দূসনতো। ন নিরুন্ধিতব্বন্তি রূপগ্গহণে ন নিৰারেতব্বং। দস্সনীযদস্সনত্থো হি চক্খুপটিলাভোতি তেসং অধিপ্পাযো। যদগ্গেন তেসং পঞ্চদ্ৰারে অসংৰরো সাধু , তদগ্গেন তত্থ সংৰরো ন সাধূতি আহ ‘‘পুন যং তে একচ্চন্তি পঞ্চদ্ৰারে সংৰর’’ন্তি।
Na koci ‘‘na sādhū’’ti vadati diṭṭhadhammikassa, samparāyikassa ca atthassa sādhanavaseneva pavattiyā bhaddakattā. Pañcavidhaṃ veranti pāṇātipātādipañcavidhaṃ veraṃ. Tañhi pañcavidhassa sīlassa paṭisattubhāvato, sattānaṃ verahetutāya ca ‘‘vera’’nti vuccati. Tato eva taṃ na koci ‘‘sādhū’’ti vadati, tathā diṭṭhadhammikādiatthānaṃ asādhanato, sattānaṃ sādhubhāvassa ca dūsanato. Na nirundhitabbanti rūpaggahaṇe na nivāretabbaṃ. Dassanīyadassanattho hi cakkhupaṭilābhoti tesaṃ adhippāyo. Yadaggena tesaṃ pañcadvāre asaṃvaro sādhu , tadaggena tattha saṃvaro na sādhūti āha ‘‘puna yaṃ te ekaccanti pañcadvāre saṃvara’’nti.
অথ ৰা যং তে একচ্চং ৰদন্তি ‘‘সাধূ’’তি তে ‘‘একে সমণব্রাহ্মণা’’তি ৰুত্তা তিত্থিযা যং অত্তকিলমথানুযোগাদিং ‘‘সাধূ’’তি ৰদন্তি, মযং তং ন ‘‘সাধূ’’তি ৰদাম। যং তে একচ্চং ৰদন্তি ‘‘ন সাধূ’’তি যং পন তে অনৰজ্জপচ্চযপরিভোগং, সুনিৰত্থসুপারুপনাদিসম্মাপটিপত্তিঞ্চ ‘‘ন সাধূ’’তি ৰদন্তি, তং মযং ‘‘সাধূ’’তি ৰদামাতি এৰং পেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো।
Atha vā yaṃ te ekaccaṃ vadanti ‘‘sādhū’’ti te ‘‘eke samaṇabrāhmaṇā’’ti vuttā titthiyā yaṃ attakilamathānuyogādiṃ ‘‘sādhū’’ti vadanti, mayaṃ taṃ na ‘‘sādhū’’ti vadāma. Yaṃ te ekaccaṃ vadanti ‘‘na sādhū’’ti yaṃ pana te anavajjapaccayaparibhogaṃ, sunivatthasupārupanādisammāpaṭipattiñca ‘‘na sādhū’’ti vadanti, taṃ mayaṃ ‘‘sādhū’’ti vadāmāti evaṃ pettha attho veditabbo.
এৰং যং পরৰাদমূলকং চতুক্কং দস্সিতং, তদেৰ পুন সকৰাদমূলকং কত্ৰা দস্সিতন্তি পকাসেন্তো ‘‘এৰ’’ন্তিআদিমাহ। যঞ্হি কিঞ্চি কেনচি সমানং, তেনপি তং সমানমেৰ, তথা অসমানং পীতি। সমানাসমানতন্তি সমানাসমানতামত্তং। অনৰসেসতো হি পহাতব্বানং ধম্মানং পহানং সকৰাদে দিস্সতি, ন পরৰাদে। তথা পরিপুণ্ণমেৰ চ উপসম্পাদেতব্বধম্মানং উপসম্পাদনং সকৰাদে, ন পরৰাদে। তেন ৰুত্তং ‘‘ত্যাহ’’ন্তিআদি।
Evaṃ yaṃ paravādamūlakaṃ catukkaṃ dassitaṃ, tadeva puna sakavādamūlakaṃ katvā dassitanti pakāsento ‘‘eva’’ntiādimāha. Yañhi kiñci kenaci samānaṃ, tenapi taṃ samānameva, tathā asamānaṃ pīti. Samānāsamānatanti samānāsamānatāmattaṃ. Anavasesato hi pahātabbānaṃ dhammānaṃ pahānaṃ sakavāde dissati, na paravāde. Tathā paripuṇṇameva ca upasampādetabbadhammānaṃ upasampādanaṃ sakavāde, na paravāde. Tena vuttaṃ ‘‘tyāha’’ntiādi.
সমনুযুঞ্জাপনকথাৰণ্ণনা
Samanuyuñjāpanakathāvaṇṇanā
৩৮৫. লদ্ধিং পুচ্ছন্তোতি ‘‘কিং সমণো গোতমো সংকিলেসধম্মে অনৰসেসং পহায ৰত্ততি, উদাহু পরে গণাচরিযা। এত্থ তাৰ অত্তনো লদ্ধিং ৰদা’’তি লদ্ধিং পুচ্ছন্তো। কারণং পুচ্ছন্তোতি ‘‘সমণো গোতমো সংকিলেসধম্মে অনৰসেসং পহায ৰত্ততী’’তি ৰুত্তে ‘‘কেন কারণেন এৰমত্থং গাহযা’’তি কারণং পুচ্ছন্তো। উভযং পুচ্ছন্তোতি ‘‘ইদং নামেত্থ কারণ’’ন্তি কারণং ৰত্ৰা পটিঞ্ঞাতে অত্থে সাধিযমানে অন্ৰযতো, ব্যতিরেকতো চ কারণং সমত্থেতুং সদিসাসদিসভেদং উপমোদাহরণদ্ৰযং পুচ্ছন্তো, উভযং পুচ্ছন্তো কারণস্স চ তিলক্খণসম্পত্তিযা যথাপটিঞ্ঞাতে অত্থে সাধিতে সম্মদেৰ অনুপচ্ছা ভাসন্তো নিগমেন্তো সমনুভাসতি নাম। উপসংহরিত্ৰাতি উপনেত্ৰা। ‘‘কিং তে’’তিআদি উপসংহরণাকারদস্সনং। দুতিযপদেতি ‘‘সঙ্ঘেন ৰা সঙ্ঘ’’ন্তি ইমস্মিং পদে।
385.Laddhiṃpucchantoti ‘‘kiṃ samaṇo gotamo saṃkilesadhamme anavasesaṃ pahāya vattati, udāhu pare gaṇācariyā. Ettha tāva attano laddhiṃ vadā’’ti laddhiṃ pucchanto. Kāraṇaṃ pucchantoti ‘‘samaṇo gotamo saṃkilesadhamme anavasesaṃ pahāya vattatī’’ti vutte ‘‘kena kāraṇena evamatthaṃ gāhayā’’ti kāraṇaṃ pucchanto. Ubhayaṃ pucchantoti ‘‘idaṃ nāmettha kāraṇa’’nti kāraṇaṃ vatvā paṭiññāte atthe sādhiyamāne anvayato, byatirekato ca kāraṇaṃ samatthetuṃ sadisāsadisabhedaṃ upamodāharaṇadvayaṃ pucchanto, ubhayaṃ pucchanto kāraṇassa ca tilakkhaṇasampattiyā yathāpaṭiññāte atthe sādhite sammadeva anupacchā bhāsanto nigamento samanubhāsati nāma. Upasaṃharitvāti upanetvā. ‘‘Kiṃ te’’tiādi upasaṃharaṇākāradassanaṃ. Dutiyapadeti ‘‘saṅghena vā saṅgha’’nti imasmiṃ pade.
তমত্থন্তি তং পহাতব্বধম্মানং অনৰসেসং পহায ৰত্তনসঙ্খাতঞ্চ সমাদাতব্বধম্মানং অনৰসেসং সমাদায ৰত্তনসঙ্খাতঞ্চ অত্থং। যোজেত্ৰাতি অকুসলাদিপদেহি যোজেত্ৰা। অকোসল্লসম্ভূতট্ঠেন অকুসলা চেৰ ততোযেৰ অকুসলাতি চ সঙ্খং গতাতি সঙ্খাতা তত্থ পুরিমপদেন একন্তাকুসলে ৰদতি, দুতিযপদেন তংসহগতে, তংপক্খিযে চ, তেনাহ ‘‘কোট্ঠাসং ৰা কত্ৰা ঠপিতা’’তি, অকুসলপক্খিযভাৰেন ৰৰত্থাপিতাতি অত্থো। অৰজ্জট্ঠো দোসট্ঠো গারয্হপরিযাযত্তাতি আহ ‘‘সাৰজ্জাতি সদোসা’’তি। অরিযা নাম নিদ্দোসা, ইমে পন কত্থচিপি নিদ্দোসা ন হোন্তীতি নিদ্দোসট্ঠেন অরিযা ভৰিতুং নালং অসমত্থা।
Tamatthanti taṃ pahātabbadhammānaṃ anavasesaṃ pahāya vattanasaṅkhātañca samādātabbadhammānaṃ anavasesaṃ samādāya vattanasaṅkhātañca atthaṃ. Yojetvāti akusalādipadehi yojetvā. Akosallasambhūtaṭṭhena akusalā ceva tatoyeva akusalāti ca saṅkhaṃ gatāti saṅkhātā tattha purimapadena ekantākusale vadati, dutiyapadena taṃsahagate, taṃpakkhiye ca, tenāha ‘‘koṭṭhāsaṃ vā katvā ṭhapitā’’ti, akusalapakkhiyabhāvena vavatthāpitāti attho. Avajjaṭṭho dosaṭṭho gārayhapariyāyattāti āha ‘‘sāvajjāti sadosā’’ti. Ariyā nāma niddosā, ime pana katthacipi niddosā na hontīti niddosaṭṭhena ariyā bhavituṃ nālaṃ asamatthā.
৩৮৬-৩৯২. যন্তি কারণে এতং পচ্চত্তৰচনন্তি আহ ‘‘যেন ৰিঞ্ঞূ’’তি। যং ৰা পনাতি ‘‘যং পন কিঞ্চী’’তি অসম্ভাৰনৰচনমেতন্তি আহ ‘‘যং ৰা তং ৰা অপ্পমত্তক’’ন্তি। গণাচরিযা পূরণাদযো। সত্থুপ্পভৰত্তা সঙ্ঘস্স সঙ্ঘসম্পত্তিযাপি সত্থুসম্পত্তি ৰিভাৰীযতীতি আহ ‘‘সঙ্ঘপসংসাযপি সত্থুযেৰ পসংসাসিদ্ধিতো’’তি। সা পন পসংসা পসাদহেতুকাতি পসাদমুখেন তং দস্সেতুং ‘‘পসীদমানাপি হী’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ পি-সদ্দেন যথা অন্ৰযতো পসংসা সমুচ্চীযতি, এৰং সত্থুৰিপ্পটিপত্তিযা সাৰকেসু, সাৰকৰিপ্পটিপত্তিযা চ সত্থরি অপ্পসাদো সমুচ্চীযতীতি দট্ঠব্বং। সরীরসম্পত্তিন্তি রূপসম্পত্তিং, রূপকাযপারিপূরিন্তি অত্থো। ভৰন্তি ৰত্তারো রূপপ্পমাণা , ঘোসধম্মপ্পমাণা চ। পুন ভৰন্তি ৰত্তারোতি ধম্মপ্পমাণৰসেনেৰ যোজেতব্বং। যা সঙ্ঘস্স পসংসাতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো।
386-392.Yanti kāraṇe etaṃ paccattavacananti āha ‘‘yena viññū’’ti. Yaṃ vā panāti ‘‘yaṃ pana kiñcī’’ti asambhāvanavacanametanti āha ‘‘yaṃ vā taṃ vā appamattaka’’nti. Gaṇācariyā pūraṇādayo. Satthuppabhavattā saṅghassa saṅghasampattiyāpi satthusampatti vibhāvīyatīti āha ‘‘saṅghapasaṃsāyapi satthuyeva pasaṃsāsiddhito’’ti. Sā pana pasaṃsā pasādahetukāti pasādamukhena taṃ dassetuṃ ‘‘pasīdamānāpi hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha pi-saddena yathā anvayato pasaṃsā samuccīyati, evaṃ satthuvippaṭipattiyā sāvakesu, sāvakavippaṭipattiyā ca satthari appasādo samuccīyatīti daṭṭhabbaṃ. Sarīrasampattinti rūpasampattiṃ, rūpakāyapāripūrinti attho. Bhavanti vattāro rūpappamāṇā , ghosadhammappamāṇā ca. Puna bhavanti vattāroti dhammappamāṇavaseneva yojetabbaṃ. Yā saṅghassa pasaṃsāti ānetvā sambandho.
তত্থ যা বুদ্ধানং, বুদ্ধসাৰকানংযেৰ চ পাসংসতা, অঞ্ঞেসঞ্চ তদভাৰো জোতিতো, তং ৰিরতিপ্পহানসংৰরুদ্দেসৰসেন নীহরিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অযমধিপ্পাযো’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ সেতুঘাতৰিরতি নাম অরিযমগ্গৰিরতি। ৰিপস্সনামত্তৰসেনাতি ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি ৰা ‘‘দুক্খ’’ন্তি ৰা ৰিৰিধং দস্সনমত্তৰসেন, ন পন নামরূপৰৰত্থানপচ্চযপরিগ্গণ্হনপুব্বকং লক্খণত্তযং আরোপেত্ৰা সঙ্খারানং সম্মসনৰসেন। ইতরানীতি সমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণপ্পহানানি। ‘‘সেস’’ন্তি পঞ্চসীলতো অঞ্ঞো সব্বো সীলসংৰরো, ‘‘খমো হোতী’’তিআদিনা (ম॰ নি॰ ১.২৪; ৩.১৫৯; অ॰ নি॰ ৪.১১৪) ৰুত্তো সুপরিসুদ্ধো খন্তিসংৰরো, ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধিয্যরে’’তি (সু॰ নি॰ ১০৪১; চূল়নি॰ ৬০) এৰং ৰুত্তো কিলেসানং সমুচ্ছেদকো মগ্গঞাণসঙ্খাতো ঞাণসংৰরো, মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্রিযানং পিদহনৰসেন পৰত্তো পরিসুদ্ধো ইন্দ্রিযসংৰরো, ‘‘অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদাযা’’তিআদিনা (দী॰ নি॰ ২.৪০২; ম॰ নি॰ ১.১৩৫; সং॰ নি॰ ৫.৮; ৰিভ॰ ২০৫) ৰুত্তো সম্মপ্পধানসঙ্খাতো ৰীরিযসংৰরোতি ইমং সংৰরপঞ্চকং সন্ধাযাহ। পঞ্চ খো পনিমে পাতিমোক্খুদ্দেসাতিআদি সাসনে সীলস্স বহুভাৰং দস্সেত্ৰা তদেকদেসে এৰ পরেসং অৰট্ঠানদস্সনত্থং যথাৰুত্তসীলসংৰরস্সেৰ পুন গহণং।
Tattha yā buddhānaṃ, buddhasāvakānaṃyeva ca pāsaṃsatā, aññesañca tadabhāvo jotito, taṃ viratippahānasaṃvaruddesavasena nīharitvā dassetuṃ ‘‘ayamadhippāyo’’tiādi vuttaṃ. Tattha setughātavirati nāma ariyamaggavirati. Vipassanāmattavasenāti ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vā vividhaṃ dassanamattavasena, na pana nāmarūpavavatthānapaccayapariggaṇhanapubbakaṃ lakkhaṇattayaṃ āropetvā saṅkhārānaṃ sammasanavasena. Itarānīti samucchedapaṭippassaddhinissaraṇappahānāni. ‘‘Sesa’’nti pañcasīlato añño sabbo sīlasaṃvaro, ‘‘khamo hotī’’tiādinā (ma. ni. 1.24; 3.159; a. ni. 4.114) vutto suparisuddho khantisaṃvaro, ‘‘paññāyete pidhiyyare’’ti (su. ni. 1041; cūḷani. 60) evaṃ vutto kilesānaṃ samucchedako maggañāṇasaṅkhāto ñāṇasaṃvaro, manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ pidahanavasena pavatto parisuddho indriyasaṃvaro, ‘‘anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāyā’’tiādinā (dī. ni. 2.402; ma. ni. 1.135; saṃ. ni. 5.8; vibha. 205) vutto sammappadhānasaṅkhāto vīriyasaṃvaroti imaṃ saṃvarapañcakaṃ sandhāyāha. Pañca kho panime pātimokkhuddesātiādi sāsane sīlassa bahubhāvaṃ dassetvā tadekadese eva paresaṃ avaṭṭhānadassanatthaṃ yathāvuttasīlasaṃvarasseva puna gahaṇaṃ.
অরিযঅট্ঠঙ্গিকমগ্গৰণ্ণনা
Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā
৩৯৩. সীহনাদন্তি সেট্ঠনাদং, অভীতনাদং কেনচি অপ্পটিৰত্তিযনাদন্তি অত্থো। ‘‘অযং যথাৰুত্তো মম ৰাদো অৰিপরীতো, তস্স অৰিপরীতভাৰো ইমং মগ্গং পটিপজ্জিত্ৰা অপরপ্পচ্চযতো জানিতব্বো’’তি এৰং অৰিপরীতভাৰাৰবোধনত্থং। ‘‘অত্থি কস্সপা’’তিআদীসু যং মগ্গং পটিপন্নো সমণো গোতমো ৰদন্তো যুত্তপত্তকালে, তথভাৰতো ভূতং, একংসতো হিতাৰিহভাৰেন অত্থং, ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মং, ৰিনযযোগতো পরেসং ৰিনযনতো চ ৰিনযং ৰদতীতি সামংযেৰ অত্তপচ্চক্খতোৰ জানিস্সতি, সো মযা সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদিতো সকলৰট্টদুক্খনিস্সরণভূতো অত্থি কস্সপ মগ্গো, তস্স চ অধিগমূপাযভূতা পুব্বভাগপটিপদাতি অযমেত্থ যোজনা। তেন ‘‘সমণো গোতমো ইমে ধম্মে’’তিআদিনযপ্পৰত্তো ৰাদো কেনচি অসংকম্পিযো যথাভূতসীহনাদোতি দস্সেতি।
393.Sīhanādanti seṭṭhanādaṃ, abhītanādaṃ kenaci appaṭivattiyanādanti attho. ‘‘Ayaṃ yathāvutto mama vādo aviparīto, tassa aviparītabhāvo imaṃ maggaṃ paṭipajjitvā aparappaccayato jānitabbo’’ti evaṃ aviparītabhāvāvabodhanatthaṃ. ‘‘Atthi kassapā’’tiādīsu yaṃ maggaṃ paṭipanno samaṇo gotamo vadanto yuttapattakāle, tathabhāvato bhūtaṃ, ekaṃsato hitāvihabhāvena atthaṃ, dhammato anapetattā dhammaṃ, vinayayogato paresaṃ vinayanato ca vinayaṃ vadatīti sāmaṃyeva attapaccakkhatova jānissati, so mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedito sakalavaṭṭadukkhanissaraṇabhūto atthi kassapa maggo, tassa ca adhigamūpāyabhūtā pubbabhāgapaṭipadāti ayamettha yojanā. Tena ‘‘samaṇo gotamo ime dhamme’’tiādinayappavatto vādo kenaci asaṃkampiyo yathābhūtasīhanādoti dasseti.
‘‘এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতী’’তিআদীসু (অ॰ নি॰ ৩.১৩৪) ৰিয মগ্গঞ্চ পটিপদঞ্চ একতো কত্ৰা দস্সেন্তো। ‘‘অযমেৰা’’তি ৰচনং মগ্গস্স পুথুভাৰপটিক্খেপনত্থং, সব্বঅরিযসাধারণভাৰদস্সনত্থং, সাসনে পাকটভাৰদস্সনত্থঞ্চ। তেনাহ ‘‘একাযনো অযং ভিক্খৰে মগ্গো’’তি, (দী॰ নি॰ ২.৩৭৩; ম॰ নি॰ ১.১০৬; সং॰ নি॰ ৫.৩৬৭, ৩৮৪, ৪০৯)‘‘এসেৰ মগ্গো নত্থঞ্ঞো দস্সনস্স ৰিসুদ্ধিযা’’তি (ধ॰ প॰ ২৭৪),
‘‘Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passatī’’tiādīsu (a. ni. 3.134) viya maggañca paṭipadañca ekato katvā dassento. ‘‘Ayamevā’’ti vacanaṃ maggassa puthubhāvapaṭikkhepanatthaṃ, sabbaariyasādhāraṇabhāvadassanatthaṃ, sāsane pākaṭabhāvadassanatthañca. Tenāha ‘‘ekāyano ayaṃ bhikkhave maggo’’ti, (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106; saṃ. ni. 5.367, 384, 409)‘‘eseva maggo natthañño dassanassa visuddhiyā’’ti (dha. pa. 274),
‘‘একাযনং জাতিখযন্তদস্সী,
‘‘Ekāyanaṃ jātikhayantadassī,
মগ্গং পজানাতি হিতানুকম্পী।
Maggaṃ pajānāti hitānukampī;
এতেন মগ্গেন তরিংসু পুব্বে,
Etena maggena tariṃsu pubbe,
তরিস্সন্তি যে চ তরন্তি ওঘ’’ন্তি॥ (সং॰ নি॰ ৫.৩৮৪, ৪০৯; মহানি॰ ১৯১; চূল়নি॰ ১০৭, ১২১; নেত্তি॰ ১৭০)।
Tarissanti ye ca taranti ogha’’nti. (saṃ. ni. 5.384, 409; mahāni. 191; cūḷani. 107, 121; netti. 170);
সব্বেসু সুত্তপদেসেসু অভিধম্মপদেসেসু চ একোৰাযং মগ্গো পাকটো পঞ্ঞাতো আগতো চাতি।
Sabbesu suttapadesesu abhidhammapadesesu ca ekovāyaṃ maggo pākaṭo paññāto āgato cāti.
তপোপক্কমকথাৰণ্ণনা
Tapopakkamakathāvaṇṇanā
৩৯৪. তপোযেৰ উপক্কমিতব্বতো আরভিতব্বতো তপোপক্কমোতি আহ ‘‘তপারম্ভা’’তি। আরম্ভনঞ্চেত্থ করণমেৰাতি আহ ‘‘তপোকম্মানীতি অত্থো’’তি। সমণকম্মসঙ্খাতাতি সমণেহি কত্তব্বকম্মসঞ্ঞিতা। নিচ্চোলোতি নিস্সট্ঠচেলো সব্বেন সব্বং পটিক্খিত্তচেলো। নগ্গিযৰতসমাদানেন নগ্গো। ‘‘ঠিতকোৰ উচ্চারং করোতী’’তিআদি নিদস্সনমত্তং, ৰমিত্ৰা মুখৰিক্খালনাদিআচারস্সপি তেন ৰিস্সট্ঠত্তা। জিৰ্হায হত্থং অপলিখতি অপলিহতি উদকেন অধোৰনতো। দুতিযৰিকপ্পেপি এসেৰ নযো। ‘‘এহি ভদ্দন্তে’’তি ৰুত্তে উপগমনসঙ্খাতো ৰিধি এহিভদ্দন্তো, তং চরতীতি এহিভদ্দন্তিকো, তপ্পটিক্খেপেন ন এহিভদ্দন্তিকো। ন করোতি সমণেন নাম পরস্স ৰচনকরেন ন ভৰিতব্বন্তি অধিপ্পাযেন। পুরেতরন্তি তং ঠানং অত্তনো উপগমনতো পুরেতরং। তং কির সো ‘‘ভিক্খুনা নাম যাদিচ্ছকী এৰ ভিক্খা গহেতব্বা’’তি অধিপ্পাযেন ন গণ্হাতি। উদ্দিস্সকতং ‘‘মম নিমিত্তভাৰেন বহূ খুদ্দকা পাণা সঙ্ঘাতং আপাদিতা’’তি ন গণ্হাতি। নিমন্তনং ন সাদিযতি ‘‘এৰং তেসং ৰচনং কতং ভৰিস্সতী’’তি। কুম্ভীআদীসুপি সো সত্তসঞ্ঞীতি আহ ‘‘কুম্ভীকল়োপিযো’’তিআদি।
394. Tapoyeva upakkamitabbato ārabhitabbato tapopakkamoti āha ‘‘tapārambhā’’ti. Ārambhanañcettha karaṇamevāti āha ‘‘tapokammānītiattho’’ti. Samaṇakammasaṅkhātāti samaṇehi kattabbakammasaññitā. Niccoloti nissaṭṭhacelo sabbena sabbaṃ paṭikkhittacelo. Naggiyavatasamādānena naggo. ‘‘Ṭhitakova uccāraṃ karotī’’tiādi nidassanamattaṃ, vamitvā mukhavikkhālanādiācārassapi tena vissaṭṭhattā. Jivhāya hatthaṃ apalikhati apalihati udakena adhovanato. Dutiyavikappepi eseva nayo. ‘‘Ehi bhaddante’’ti vutte upagamanasaṅkhāto vidhi ehibhaddanto, taṃ caratīti ehibhaddantiko, tappaṭikkhepena na ehibhaddantiko. Na karoti samaṇena nāma parassa vacanakarena na bhavitabbanti adhippāyena. Puretaranti taṃ ṭhānaṃ attano upagamanato puretaraṃ. Taṃ kira so ‘‘bhikkhunā nāma yādicchakī eva bhikkhā gahetabbā’’ti adhippāyena na gaṇhāti. Uddissakataṃ ‘‘mama nimittabhāvena bahū khuddakā pāṇā saṅghātaṃ āpāditā’’ti na gaṇhāti. Nimantanaṃ na sādiyati ‘‘evaṃ tesaṃ vacanaṃ kataṃ bhavissatī’’ti. Kumbhīādīsupi so sattasaññīti āha ‘‘kumbhīkaḷopiyo’’tiādi.
কবল়ন্তরাযোতি কবল়স্স অন্তরাযো হোতীতি। গামসভাগাদিৰসেন সঙ্গম্ম কিত্তেন্তি এতিস্সাতি সঙ্কিত্তি, তথা সংহটতণ্ডুলাদিসঞ্চযো। মনুস্সাতি ৰেয্যাৰচ্চকরমনুস্সা।
Kabaḷantarāyoti kabaḷassa antarāyo hotīti. Gāmasabhāgādivasena saṅgamma kittenti etissāti saṅkitti, tathā saṃhaṭataṇḍulādisañcayo. Manussāti veyyāvaccakaramanussā.
সুরাপানমেৰাতি মজ্জলক্খণপ্পত্তায সুরায পানমেৰ সুরাগ্গহণেন চেত্থ মেরযম্পি সঙ্গহিতং। একাগারমেৰ উঞ্ছতীতি একাগারিকো। একালোপেনেৰ ৰত্ততীতি একালোপিকো। দীযতি এতাযাতি দত্তি, দ্ৰত্তিআলোপমত্তগাহি খুদ্দকং ভিক্খাদানভাজনং, তেনাহ ‘‘খুদ্দকপাতী’’তি। অভুঞ্জনৰসেন একো অহো এতস্স অত্থীতি একাহিকো, আহারো। তং একাহিকং, সো পন অত্থতো একদিৰসলঙ্ঘকোতি আহ ‘‘একদিৰসন্তরিক’’ন্তি। ‘‘দ্ৰীহিক’’ন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো। একাহং অভুঞ্জিত্ৰা একাহং ভুঞ্জনং একাহৰারো, তং একাহিকমেৰ অত্থতো। দ্ৰীহং অভুঞ্জিত্ৰা দ্ৰীহং ভুঞ্জনং দ্ৰীহৰারো। সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো। উক্কট্ঠো পন পরিযাযভত্তভোজনিকো দ্ৰীহং অভুঞ্জিত্ৰা একাহমেৰ ভুঞ্জতি। সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো।
Surāpānamevāti majjalakkhaṇappattāya surāya pānameva surāggahaṇena cettha merayampi saṅgahitaṃ. Ekāgārameva uñchatīti ekāgāriko. Ekālopeneva vattatīti ekālopiko. Dīyati etāyāti datti, dvattiālopamattagāhi khuddakaṃ bhikkhādānabhājanaṃ, tenāha ‘‘khuddakapātī’’ti. Abhuñjanavasena eko aho etassa atthīti ekāhiko, āhāro. Taṃ ekāhikaṃ, so pana atthato ekadivasalaṅghakoti āha ‘‘ekadivasantarika’’nti. ‘‘Dvīhika’’ntiādīsupi eseva nayo. Ekāhaṃ abhuñjitvā ekāhaṃ bhuñjanaṃ ekāhavāro, taṃ ekāhikameva atthato. Dvīhaṃ abhuñjitvā dvīhaṃ bhuñjanaṃ dvīhavāro. Sesadvayepi eseva nayo. Ukkaṭṭho pana pariyāyabhattabhojaniko dvīhaṃ abhuñjitvā ekāhameva bhuñjati. Sesadvayepi eseva nayo.
৩৯৫. কুণ্ডকন্তি তনুতরং তণ্ডুলসকলং।
395.Kuṇḍakanti tanutaraṃ taṇḍulasakalaṃ.
৩৯৬. সণেহি সণৰাকেহি নিব্বত্তৰত্থানি সাণানি। মিস্সসাণানি মসাণানি, ন ভঙ্গানি। এরকতিণাদীনীতি আদি-সদ্দেন অক্কমকচিকদলীৰাকাদীনং সঙ্গহো। এরকাদীহি কতানি হি ছৰানি লামকানি দুস্সানীতি ৰত্তব্বতং লভন্তি।
396. Saṇehi saṇavākehi nibbattavatthāni sāṇāni. Missasāṇāni masāṇāni, na bhaṅgāni. Erakatiṇādīnīti ādi-saddena akkamakacikadalīvākādīnaṃ saṅgaho. Erakādīhi katāni hi chavāni lāmakāni dussānīti vattabbataṃ labhanti.
মিচ্ছাৰাযামৰসেনেৰ উক্কুটিকৰতানুযোগোতি আহ ‘‘উক্কুটিকৰীরিযং অনুযুত্তো’’তি। থণ্ডিলন্তি ৰা সমা পকতিভূমি ৰুচ্চতি ‘‘পত্থণ্ডিলে পাতুরহোসী’’তিআদীসু (ম॰ নি॰ ৪.১০) ৰিয, তস্মা থণ্ডিলসেয্যন্তি অনন্তরহিতায পকতিভূমিযং সেয্যন্তি ৰুত্তং হোতি। লদ্ধং আসনন্তি নিসীদিতুং যথালদ্ধং আসনং। অকোপেত্ৰাতি অঞ্ঞত্থ অনুপগন্ত্ৰা, তেনাহ ‘‘তত্থেৰ নিসীদনসীলো’’তি। সো হি তং অছড্ডেন্তো অপরিচ্চজন্তো অকোপেন্তো নাম হোতি। ৰিকটন্তি গূথং ৰুচ্চতি আসযৰসেন ৰিরূপং জাতন্তি কত্ৰা।
Micchāvāyāmavaseneva ukkuṭikavatānuyogoti āha ‘‘ukkuṭikavīriyaṃ anuyutto’’ti. Thaṇḍilanti vā samā pakatibhūmi vuccati ‘‘patthaṇḍile pāturahosī’’tiādīsu (ma. ni. 4.10) viya, tasmā thaṇḍilaseyyanti anantarahitāya pakatibhūmiyaṃ seyyanti vuttaṃ hoti. Laddhaṃ āsananti nisīdituṃ yathāladdhaṃ āsanaṃ. Akopetvāti aññattha anupagantvā, tenāha ‘‘tattheva nisīdanasīlo’’ti. So hi taṃ achaḍḍento apariccajanto akopento nāma hoti. Vikaṭanti gūthaṃ vuccati āsayavasena virūpaṃ jātanti katvā.
এত্থ চ ‘‘অচেলকো হোতী’’তিআদীনি ৰতপদানি যাৰ ‘‘ন থুসোদকং পিৰতী’’তি এতানি একৰারানি। ‘‘একাগারিকো ৰা’’তিআদীনি নানাৰারানি, নানাকালিকানি ৰা। তথা ‘‘সাকভক্খো ৰা’’তিআদীনি, ‘‘সাণানিপি ধারেতী’’তিআদীনি চ। তথা হেত্থ ৰা-সদ্দগ্গহণং, পি-সদ্দগ্গহণঞ্চ কতং। পি-সদ্দোপি ৰিকপ্পত্থো এৰ দট্ঠব্বো। পুরিমেসু পন ন কতং। এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘অচেলকো হোতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘সাণানিপি ধারেতী’’তিআদি ৰচনস্স, ‘‘রজোজল্লধরো হোতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘উদকোরোহনানুযোগং অনুযুত্তো’’তি ৰচনস্স চ অৰিরোধো সিদ্ধো হোতি। অথ ৰা কিমেত্থ অৰিরোধচিন্তায। উম্মত্তকপচ্ছিসদিসো হি তিত্থিযৰাদো। অথ ৰা ‘‘অচেলকো হোতী’’তি আরভিত্ৰা তপ্পসঙ্গেন সব্বম্পি অত্তকিলমথানুযোগং দস্সেন্তেন ‘‘সাণানিপি ধারেতী’’তিআদি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং।
Ettha ca ‘‘acelako hotī’’tiādīni vatapadāni yāva ‘‘na thusodakaṃ pivatī’’ti etāni ekavārāni. ‘‘Ekāgāriko vā’’tiādīni nānāvārāni, nānākālikāni vā. Tathā ‘‘sākabhakkho vā’’tiādīni, ‘‘sāṇānipi dhāretī’’tiādīni ca. Tathā hettha vā-saddaggahaṇaṃ, pi-saddaggahaṇañca kataṃ. Pi-saddopi vikappattho eva daṭṭhabbo. Purimesu pana na kataṃ. Evañca katvā ‘‘acelako hotī’’ti vatvā ‘‘sāṇānipi dhāretī’’tiādi vacanassa, ‘‘rajojalladharo hotī’’ti vatvā ‘‘udakorohanānuyogaṃ anuyutto’’ti vacanassa ca avirodho siddho hoti. Atha vā kimettha avirodhacintāya. Ummattakapacchisadiso hi titthiyavādo. Atha vā ‘‘acelako hotī’’ti ārabhitvā tappasaṅgena sabbampi attakilamathānuyogaṃ dassentena ‘‘sāṇānipi dhāretī’’tiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ.
তপোপক্কমনিরত্থকথাৰণ্ণনা
Tapopakkamaniratthakathāvaṇṇanā
৩৯৭. সীলসম্পদাদীহি ৰিনাতি সীলসম্পদা, সমাধিসম্পদা, পঞ্ঞাসম্পদাতি ইমাহি লোকুত্তরাহি সম্পদাহি ৰিনা ন কদাচি সামঞ্ঞং ৰা ব্রহ্মঞ্ঞং ৰা সম্ভৰতি, যস্মা চ তদেৰং, তস্মা তেসং তপোপক্কমানং নিরত্থকতং দস্সেন্তোতি যোজনা। ‘‘দোসৰেরৰিরহিত’’ন্তি ইদং দোসস্স মেত্তায উজুপটিপক্খতায ৰুত্তং। দোস-গ্গহণেন ৰা সব্বেপি ঝানপটিপক্খা সংকিলেসধম্মা গহিতা, ৰের-গ্গহণেন পচ্চত্থিকভূতা সত্তা। যদগ্গেন হি দোসরহিতং, তদগ্গেন ৰেররহিতন্তি।
397.Sīlasampadādīhi vināti sīlasampadā, samādhisampadā, paññāsampadāti imāhi lokuttarāhi sampadāhi vinā na kadāci sāmaññaṃ vā brahmaññaṃ vā sambhavati, yasmā ca tadevaṃ, tasmā tesaṃ tapopakkamānaṃ niratthakataṃ dassentoti yojanā. ‘‘Dosaveravirahita’’nti idaṃ dosassa mettāya ujupaṭipakkhatāya vuttaṃ. Dosa-ggahaṇena vā sabbepi jhānapaṭipakkhā saṃkilesadhammā gahitā, vera-ggahaṇena paccatthikabhūtā sattā. Yadaggena hi dosarahitaṃ, tadaggena verarahitanti.
৩৯৮. পাকটভাৰেন কাযতি গমেতীতি পকতি, লোকসিদ্ধৰাদো, তেনাহ ‘‘পকতি খো এসাতি পকতিকথা এসা’’তি। মত্তাযাতি মত্তা-সদ্দো ‘‘মত্তা সুখপরিচ্চাগা’’তিআদীসু (ধ॰ প॰ ২৯০) ৰিয অপ্পত্থং অন্তোনীতং কত্ৰা পমাণৰাচকোতি আহ ‘‘ইমিনা পমাণেন এৰং পরিত্তকেনা’’তি। তেন পন পমাণেন পহাতব্বো পকরণপ্পত্তো পটিপত্তিক্কমোতি আহ ‘‘পটিপত্তিক্কমেনা’’তি। সব্বত্থাতি সব্বৰারেসু।
398. Pākaṭabhāvena kāyati gametīti pakati, lokasiddhavādo, tenāha ‘‘pakati kho esāti pakatikathā esā’’ti. Mattāyāti mattā-saddo ‘‘mattā sukhapariccāgā’’tiādīsu (dha. pa. 290) viya appatthaṃ antonītaṃ katvā pamāṇavācakoti āha ‘‘iminā pamāṇena evaṃ parittakenā’’ti. Tena pana pamāṇena pahātabbo pakaraṇappatto paṭipattikkamoti āha ‘‘paṭipattikkamenā’’ti. Sabbatthāti sabbavāresu.
৩৯৯. অঞ্ঞথা ৰদথাতি যদি অচেলকভাৰাদিনা সামঞ্ঞং ৰা ব্রহ্মঞ্ঞং ৰা অভৰিস্স, সুৰিজানোৰ সমণো সুৰিজানো ব্রাহ্মণো। যস্মা পন তুম্হে ইতো অঞ্ঞথাৰ সামঞ্ঞং ব্রহ্মঞ্ঞঞ্চ ৰদথ, তস্মা দুজ্জানোৰ সমণো দুজ্জানো ব্রাহ্মণো, তেনাহ ‘‘ইদং সন্ধাযাহা’’তি। তং পকতিৰাদং পটিক্খিপিত্ৰাতি পুব্বে যং পাকতিকং সামঞ্ঞং ব্রহ্মঞ্ঞঞ্চ হদযে ঠপেত্ৰা তেন ‘‘দুক্কর’’ন্তিআদি ৰুত্তং, তমেৰ সন্ধায ভগৰতাপি ‘‘পকতি খো এসা’’তিআদি ৰুত্তং। ইধ পন তং পকতিৰাদং পাকতিকসমণব্রাহ্মণৰিসযং কথং পটিক্খিপিত্ৰা পটিসংহরিত্ৰা সভাৰতোৰ পরমত্থতোৰ সমণস্স ব্রাহ্মণস্স চ দুজ্জানভাৰং আৰিকরোন্তো পকাসেন্তো। তত্রাপীতি সমণব্রাহ্মণৰাদেপি ৰুত্তনযেনেৰ।
399.Aññathā vadathāti yadi acelakabhāvādinā sāmaññaṃ vā brahmaññaṃ vā abhavissa, suvijānova samaṇo suvijāno brāhmaṇo. Yasmā pana tumhe ito aññathāva sāmaññaṃ brahmaññañca vadatha, tasmā dujjānova samaṇo dujjāno brāhmaṇo, tenāha ‘‘idaṃ sandhāyāhā’’ti. Taṃ pakativādaṃ paṭikkhipitvāti pubbe yaṃ pākatikaṃ sāmaññaṃ brahmaññañca hadaye ṭhapetvā tena ‘‘dukkara’’ntiādi vuttaṃ, tameva sandhāya bhagavatāpi ‘‘pakati kho esā’’tiādi vuttaṃ. Idha pana taṃ pakativādaṃ pākatikasamaṇabrāhmaṇavisayaṃ kathaṃ paṭikkhipitvā paṭisaṃharitvā sabhāvatova paramatthatova samaṇassa brāhmaṇassa ca dujjānabhāvaṃ āvikaronto pakāsento. Tatrāpīti samaṇabrāhmaṇavādepi vuttanayeneva.
সীলসমাধিপঞ্ঞাসম্পদাৰণ্ণনা
Sīlasamādhipaññāsampadāvaṇṇanā
৪০০-১. পণ্ডিতোতি হেতুসম্পত্তিসিদ্ধেন পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো, কথং উগ্গহেসি পরিপক্কঞাণত্তা ঘটে পদীপেন ৰিয অব্ভন্তরে সমুজ্জলন্তেন পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযেন তত্থ তত্থ ভগৰতা দেসিতমত্থং পরিগ্গণ্হন্তো তম্পি দেসনং উপধারেসি। তস্স চাতি যো অচেলকো হোতি যাৰ উদকোরোহনানুযোগং অনুযুত্তো ৰিহরতি, তস্স চ। তা সম্পত্তিযো পুচ্ছামি, যাহি সমণো চ হোতীতি অধিপ্পাযো। সীলসম্পদাযাতি ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, তেন ‘‘চিত্তসম্পদায পঞ্ঞাসম্পদাযা’’তি পদদ্ৰযং সঙ্গণ্হাতি অসেক্খসীলাদিখন্ধত্তযসঙ্গহিতঞ্হি অরহত্তং, তেনাহ ‘‘অরহত্তফলমেৰ সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তিআদি। তত্থ ইদন্তি ইদং ৰচনং।
400-1.Paṇḍitoti hetusampattisiddhena paṇḍiccena samannāgato, kathaṃ uggahesi paripakkañāṇattā ghaṭe padīpena viya abbhantare samujjalantena paññāveyyattiyena tattha tattha bhagavatā desitamatthaṃ pariggaṇhanto tampi desanaṃ upadhāresi. Tassa cāti yo acelako hoti yāva udakorohanānuyogaṃ anuyutto viharati, tassa ca. Tā sampattiyo pucchāmi, yāhi samaṇo ca hotīti adhippāyo. Sīlasampadāyāti iti-saddo ādiattho, tena ‘‘cittasampadāya paññāsampadāyā’’ti padadvayaṃ saṅgaṇhāti asekkhasīlādikhandhattayasaṅgahitañhi arahattaṃ, tenāha ‘‘arahattaphalameva sandhāya vutta’’ntiādi. Tattha idanti idaṃ vacanaṃ.
সীহনাদকথাৰণ্ণনা
Sīhanādakathāvaṇṇanā
৪০২. অনঞ্ঞসাধারণতায , অনঞ্ঞসাধারণত্থৰিসযতায চ অনুত্তরং বুদ্ধসীহনাদং নদন্তো। অতিৰিয অচ্চন্তৰিসুদ্ধতায পরমৰিসুদ্ধং। পরমন্তি উক্কট্ঠং, তেনাহ ‘‘উত্তম’’ন্তি। সীলমেৰ লোকিযসীলত্তা। যথা অনঞ্ঞসাধারণং ভগৰতো লোকুত্তরসীলং সৰাসনং পটিপক্খৰিদ্ধংসনতো, এৰং লোকিযসীলম্পি তস্স অনুচ্ছৰিকভাৰেন সম্ভূতত্তা, সমেন সমন্তি সমসমন্তি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘মম সীলসমেন সীলেন মযা সম’’ন্তি। ‘‘যদিদং অধিসীল’’ন্তি লোকিযং, লোকুত্তরঞ্চাতি দুৰিধম্পি বুদ্ধসীলং একজ্ঝং কত্ৰা ৰুত্তং। তেনাহ ‘‘সীলেপী’’তি। ইতি ইমন্তি এৰং ইমং সীলৰিসযং। পঠমং পৰত্তত্তা পঠমং।
402. Anaññasādhāraṇatāya , anaññasādhāraṇatthavisayatāya ca anuttaraṃ buddhasīhanādaṃ nadanto. Ativiya accantavisuddhatāya paramavisuddhaṃ. Paramanti ukkaṭṭhaṃ, tenāha ‘‘uttama’’nti. Sīlameva lokiyasīlattā. Yathā anaññasādhāraṇaṃ bhagavato lokuttarasīlaṃ savāsanaṃ paṭipakkhaviddhaṃsanato, evaṃ lokiyasīlampi tassa anucchavikabhāvena sambhūtattā, samena samanti samasamanti ayamettha atthoti āha ‘‘mama sīlasamena sīlena mayā sama’’nti. ‘‘Yadidaṃ adhisīla’’nti lokiyaṃ, lokuttarañcāti duvidhampi buddhasīlaṃ ekajjhaṃ katvā vuttaṃ. Tenāha ‘‘sīlepī’’ti. Iti imanti evaṃ imaṃ sīlavisayaṃ. Paṭhamaṃ pavattattā paṭhamaṃ.
তপতীতি সন্তপ্পতি, ৰিধমতীতি অত্থো। জিগুচ্ছতীতি হীল়েতি লামকতো ঠপেতি। নিদ্দোসত্তা অরিযা আরকা কিলেসেহীতি। মগ্গফলসম্পযুত্তা ৰীরিযসঙ্খাতা তপোজিগুচ্ছাতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো। পরমা নাম সব্বুক্কট্ঠভাৰতো। যথা যুৰিনো ভাৰো যোব্বনং, এৰং জিগুচ্ছিনো ভাৰো জেগুচ্ছং। কিলেসানং সমুচ্ছিন্দনপটিপ্পস্সম্ভনানি সমুচ্ছেদপটিপস্সদ্ধিৰিমুত্তিযো। নিস্সরণৰিমুত্তি নিব্বানং। অথ ৰা সম্মাৰাচাদীনং অধিসীলগ্গহণেন, সম্মাৰাযামস্স অধিজেগুচ্ছগ্গহণেন, সম্মাদিট্ঠিযা অধিপঞ্ঞাগ্গহণেন গহিতত্তা অগ্গহিতগ্গহণেন সম্মাসঙ্কপ্পসতিসমাধযো মগ্গফলপরিযাপন্না সমুচ্ছেদপটিপস্সদ্ধিৰিমুত্তিযো দট্ঠব্বা। নিস্সরণৰিমুত্তি পন নিব্বানমেৰ।
Tapatīti santappati, vidhamatīti attho. Jigucchatīti hīḷeti lāmakato ṭhapeti. Niddosattā ariyā ārakā kilesehīti. Maggaphalasampayuttā vīriyasaṅkhātā tapojigucchāti ānetvā sambandho. Paramā nāma sabbukkaṭṭhabhāvato. Yathā yuvino bhāvo yobbanaṃ, evaṃ jigucchino bhāvo jegucchaṃ. Kilesānaṃ samucchindanapaṭippassambhanāni samucchedapaṭipassaddhivimuttiyo. Nissaraṇavimutti nibbānaṃ. Atha vā sammāvācādīnaṃ adhisīlaggahaṇena, sammāvāyāmassa adhijegucchaggahaṇena, sammādiṭṭhiyā adhipaññāggahaṇena gahitattā aggahitaggahaṇena sammāsaṅkappasatisamādhayo maggaphalapariyāpannā samucchedapaṭipassaddhivimuttiyo daṭṭhabbā. Nissaraṇavimutti pana nibbānameva.
৪০৩. যং কিঞ্চি জনৰিৰিত্তং ঠানং ইধ ‘‘সুঞ্ঞাগার’’ন্তি অধিপ্পেতং। তত্থ নদন্তেন ৰিনা নাদো নত্থীতি আহ ‘‘একতোৰ নিসীদিত্ৰা’’তি। অট্ঠসু পরিসাসূতি খত্তিযপরিসা, ব্রাহ্মণপরিসা, গহপতিপরিসা, সমণপরিসা, চাতুমহারাজিকপরিসা, তাৰতিংসপরিসা, মারপরিসা, ব্রহ্মপরিসাতি ইমাসু অট্ঠসু পরিসাসু।
403. Yaṃ kiñci janavivittaṃ ṭhānaṃ idha ‘‘suññāgāra’’nti adhippetaṃ. Tattha nadantena vinā nādo natthīti āha ‘‘ekatova nisīditvā’’ti. Aṭṭhasu parisāsūti khattiyaparisā, brāhmaṇaparisā, gahapatiparisā, samaṇaparisā, cātumahārājikaparisā, tāvatiṃsaparisā, māraparisā, brahmaparisāti imāsu aṭṭhasu parisāsu.
ৰেসারজ্জানীতি ৰিসারদভাৰা ঞাণপ্পহানসম্পদানিমিত্তং কুতোচি অসন্তস্সনভাৰা নিব্ভযভাৰাতি অত্থো। আসভং ঠানন্তি সেট্ঠং ঠানং, উত্তমং ঠানন্তি অত্থো। আসভা ৰা পুব্ববুদ্ধা, তেসং ঠানন্তি অত্থো।
Vesārajjānīti visāradabhāvā ñāṇappahānasampadānimittaṃ kutoci asantassanabhāvā nibbhayabhāvāti attho. Āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṃ ṭhānaṃ, uttamaṃ ṭhānanti attho. Āsabhā vā pubbabuddhā, tesaṃ ṭhānanti attho.
অপিচ উসভস্স ইদন্তি আসভং, আসভং ৰিযাতি আসভং। যথা হি নিসভসঙ্খাতো উসভো অত্তনো উসভবলেন চতূহি পাদেহি পথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা অচলট্ঠানেন তিট্ঠতি, এৰং তথাগতোপি দসহি তথাগতবলেহি সমন্নাগতো চতূহি ৰেসারজ্জপাদেহি অট্ঠপরিসাপথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা সদেৰকে লোকে কেনচি পচ্চত্থিকেন অকম্পিযো অচলেন ঠানেন তিট্ঠতি। এৰং তিট্ঠমানোৰ তং আসভং ঠানং পটিজানাতি উপগচ্ছতি ন পচ্চক্খাতি অত্তনি আরোপেতি। তেন ৰুত্তং ‘‘আসভং ঠানং পটিজানাতী’’তি।
Apica usabhassa idanti āsabhaṃ, āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ. Yathā hi nisabhasaṅkhāto usabho attano usabhabalena catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ tathāgatopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisāpathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena akampiyo acalena ṭhānena tiṭṭhati. Evaṃ tiṭṭhamānova taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti upagacchati na paccakkhāti attani āropeti. Tena vuttaṃ ‘‘āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī’’ti.
সীহনাদং নদতীতি যথা মিগরাজা পরিস্সযানং সহনতো, ৰনমহিংসমত্তৰারণাদীনং হননতো চ ‘‘সীহো’’তি ৰুচ্চতি, এৰং তথাগতো লোকধম্মানং সহনতো, পরপ্পৰাদানং হননতো চ ‘‘সীহো’’তি ৰুচ্চতি। এৰং ৰুত্তস্স সীহস্স নাদং সীহনাদং। তত্থ যথা সীহো সীহবলেন সমন্নাগতো সব্বত্থ ৰিসারদো ৰিগতলোমহংসো সীহনাদং নদতি, এৰং তথাগতসীহোপি দসহি তথাগতবলেহি সমন্নাগতো অট্ঠসু পরিসাসু ৰিসারদো ৰিগতলোমহংসো ‘‘ইতি রূপ’’ন্তিআদিনা (সং॰ নি॰ ৩.৭৮; অ॰ নি॰ ৮.২) নযেন নানাৰিলাসসম্পন্নং সীহনাদং নদতি।
Sīhanādaṃ nadatīti yathā migarājā parissayānaṃ sahanato, vanamahiṃsamattavāraṇādīnaṃ hananato ca ‘‘sīho’’ti vuccati, evaṃ tathāgato lokadhammānaṃ sahanato, parappavādānaṃ hananato ca ‘‘sīho’’ti vuccati. Evaṃ vuttassa sīhassa nādaṃ sīhanādaṃ. Tattha yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ nadati, evaṃ tathāgatasīhopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso ‘‘iti rūpa’’ntiādinā (saṃ. ni. 3.78; a. ni. 8.2) nayena nānāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati.
পঞ্হং অভিসঙ্খরিত্ৰাতি ঞাতুং ইচ্ছিতমত্থং অত্তনো ঞাণবলানুরূপং অভিরচিত্ৰা তঙ্খণংযেৰাতি পুচ্ছিতক্খণেযেৰ ঠানুপ্পত্তিকপটিভানেন ৰিস্সজ্জেতি। চিত্তং পরিতোসেতিযেৰ অজ্ঝাসযানুরূপং ৰিস্সজ্জনতো। সোতব্বঞ্চস্স মঞ্ঞন্তি অট্ঠক্খণৰজ্জিতেন নৰমেন খণেন লব্ভমানত্তা। ‘‘যং নো সত্থা ভাসতি, তং নো সোস্সামা’’তি আদরগারৰজাতা মহন্তেন উস্সাহেন সোতব্বং সম্পটিচ্ছিতব্বং মঞ্ঞন্তি। সুপ্পসন্না পসাদাভিবুদ্ধিযা ৰিগতুপক্কিলেসতায কল্লচিত্তা মুদুচিত্তা হোন্তি। পসন্নকারন্তি পসন্নেহি কাতব্বসক্কারং, ধম্মামিসপূজন্তি অত্থো। তত্থ আমিসপূজং দস্সেন্তো ‘‘পণীতানী’’তিআদিমাহ। ধম্মপূজা পন ‘‘তথত্তাযা’’তি ইমিনা দস্সিতা। তথাভাৰাযাতি যথত্তায যস্স ৰট্টদুক্খনিস্সরণত্থায ধম্মো দেসিতো, তথাভাৰায, তেনাহ ‘‘ধম্মানুধম্মপটিপত্তিপূরণত্থাযা’’তি। সা চ ধম্মানুধম্মপটিপত্তি যায অনুপুব্বিযা পটিপজ্জিতব্বা, পটিপজ্জন্তানঞ্চ সতি অজ্ঝত্তিকঙ্গসমৰাযে একংসিকা তস্সা পারিপূরীতি তং অনুপুব্বিং দস্সেতুং ‘‘কেচি সরণেসূ’’তিআদি ৰুত্তং।
Pañhaṃ abhisaṅkharitvāti ñātuṃ icchitamatthaṃ attano ñāṇabalānurūpaṃ abhiracitvā taṅkhaṇaṃyevāti pucchitakkhaṇeyeva ṭhānuppattikapaṭibhānena vissajjeti. Cittaṃ paritosetiyeva ajjhāsayānurūpaṃ vissajjanato. Sotabbañcassa maññanti aṭṭhakkhaṇavajjitena navamena khaṇena labbhamānattā. ‘‘Yaṃ no satthā bhāsati, taṃ no sossāmā’’ti ādaragāravajātā mahantena ussāhena sotabbaṃ sampaṭicchitabbaṃ maññanti. Suppasannā pasādābhibuddhiyā vigatupakkilesatāya kallacittā muducittā honti. Pasannakāranti pasannehi kātabbasakkāraṃ, dhammāmisapūjanti attho. Tattha āmisapūjaṃ dassento ‘‘paṇītānī’’tiādimāha. Dhammapūjā pana ‘‘tathattāyā’’ti iminā dassitā. Tathābhāvāyāti yathattāya yassa vaṭṭadukkhanissaraṇatthāya dhammo desito, tathābhāvāya, tenāha ‘‘dhammānudhammapaṭipattipūraṇatthāyā’’ti. Sā ca dhammānudhammapaṭipatti yāya anupubbiyā paṭipajjitabbā, paṭipajjantānañca sati ajjhattikaṅgasamavāye ekaṃsikā tassā pāripūrīti taṃ anupubbiṃ dassetuṃ ‘‘keci saraṇesū’’tiādi vuttaṃ.
ইমস্মিং পনোকাসে ঠত্ৰাতি ‘‘পটিপন্না চ আরাধেন্তী’’তি এতস্মিং সীহনাদকিচ্চপারিপূরিদীপনে পাল়িপদেসে ঠত্ৰা। সমোধানেতব্বাতি সঙ্কলিতব্বা। একো সীহনাদো অসাধারণো অঞ্ঞেহি অপ্পটিৰত্তিযো সেট্ঠনাদো অভীতনাদোতি কত্ৰা। এস নযো সেসেসুপি। পুরিমানং দসন্নন্তিআদিতো পট্ঠায যাৰ ‘‘ৰিমুত্তিযা ময্হং সদিসো নত্থী’’তি এতেসং পুরিমানং দসন্নং সীহনাদানং, নিদ্ধারণে চেত্থ সামিৰচনং, তেনাহ ‘‘একেকস্সা’’তি। ‘‘পরিসাসু চ নদতী’’তি আদযো পরিৰারা ‘‘একচ্চং তপস্সিং নিরযে নিব্বত্তং পস্সামী’’তি সীহনাদং নদন্তো ভগৰা পরিসাযং নদতি ৰিসারদো নদতি যাৰ ‘‘পটিপন্না আরাধেন্তী’’তি অত্থযোজনায সম্ভৰতো । তথা সেসেসুপি নৰসু।
Imasmiṃpanokāse ṭhatvāti ‘‘paṭipannā ca ārādhentī’’ti etasmiṃ sīhanādakiccapāripūridīpane pāḷipadese ṭhatvā. Samodhānetabbāti saṅkalitabbā. Eko sīhanādo asādhāraṇo aññehi appaṭivattiyo seṭṭhanādo abhītanādoti katvā. Esa nayo sesesupi. Purimānaṃ dasannantiādito paṭṭhāya yāva ‘‘vimuttiyā mayhaṃ sadiso natthī’’ti etesaṃ purimānaṃ dasannaṃ sīhanādānaṃ, niddhāraṇe cettha sāmivacanaṃ, tenāha ‘‘ekekassā’’ti. ‘‘Parisāsu ca nadatī’’ti ādayo parivārā ‘‘ekaccaṃ tapassiṃ niraye nibbattaṃ passāmī’’ti sīhanādaṃ nadanto bhagavā parisāyaṃ nadati visārado nadati yāva ‘‘paṭipannā ārādhentī’’ti atthayojanāya sambhavato . Tathā sesesupi navasu.
‘‘এৰ’’ন্তিআদি যথাৰুত্তানং তেসং সঙ্কলেত্ৰা দস্সনং। তে দসাতি তে ‘‘পরিসাসু চ নদতী’’তি আদযো সীহনাদা। পুরিমানং দসন্নন্তি যথাৰুত্তানং পুরিমানং দসন্নং। পরিৰারৰসেনাতি পচ্চেকং পরিৰারৰসেন যোজিযমানা সতং সীহনাদা। পুরিমা চ দসাতি তথা অযোজিযমানা পুরিমা চ দসাতি এৰং দসাধিকং সীহনাদসতং হোতি। এৰং ৰাদীনং ৰাদন্তি এৰং পৰত্তৰাদানং তিত্থিযানং ৰাদং। পটিসেধেত্ৰাতি তথাভাৰাভাৰদস্সনেন পটিক্খিপিত্ৰা। যং ভগৰা উদুম্বরিকসুত্তে ‘‘ইধ নিগ্রোধ তপস্সী’’তিআদিনা (দী॰ নি॰ ৩.৩৩) উপক্কিলেসৰিভাগং, পারিসুদ্ধিৰিভাগঞ্চ দস্সেন্তো সপরিসস্স নিগ্রোধস্স পরিব্বাজকস্স পুরতো সীহনাদং নদি, তং দস্সেতুং ‘‘ইদানি পরিসতি নদিতপুব্বং সীহনাদং দস্সেন্তো’’তিআদি ৰুত্তং।
‘‘Eva’’ntiādi yathāvuttānaṃ tesaṃ saṅkaletvā dassanaṃ. Te dasāti te ‘‘parisāsu ca nadatī’’ti ādayo sīhanādā. Purimānaṃ dasannanti yathāvuttānaṃ purimānaṃ dasannaṃ. Parivāravasenāti paccekaṃ parivāravasena yojiyamānā sataṃ sīhanādā. Purimā ca dasāti tathā ayojiyamānā purimā ca dasāti evaṃ dasādhikaṃ sīhanādasataṃ hoti. Evaṃ vādīnaṃ vādanti evaṃ pavattavādānaṃ titthiyānaṃ vādaṃ. Paṭisedhetvāti tathābhāvābhāvadassanena paṭikkhipitvā. Yaṃ bhagavā udumbarikasutte ‘‘idha nigrodha tapassī’’tiādinā (dī. ni. 3.33) upakkilesavibhāgaṃ, pārisuddhivibhāgañca dassento saparisassa nigrodhassa paribbājakassa purato sīhanādaṃ nadi, taṃ dassetuṃ ‘‘idāni parisati naditapubbaṃ sīhanādaṃ dassento’’tiādi vuttaṃ.
তিত্থিযপরিৰাসকথাৰণ্ণনা
Titthiyaparivāsakathāvaṇṇanā
৪০৪. ইদন্তি ‘‘রাজগহে গিজ্ঝকূটে পব্বতে ৰিহরন্তং মং…পে॰… পঞ্হং পুচ্ছী’’তি ইদং ৰচনং। কামং যদা নিগ্রোধো পঞ্হং পুচ্ছি, ভগৰা চস্স ৰিস্সজ্জেসি, ন তদা গিজ্ঝকূটে পব্বতে ৰিহরতি, রাজগহসমীপে পন ৰিহরতীতি কত্ৰা ‘‘রাজগহে গিজ্ঝকূটে পব্বতে ৰিহরন্তং ম’’ন্তি ৰুত্তং, গিজ্ঝকূটে ৰিহরণঞ্চস্স তদা অৰিচ্ছিন্নন্তি, তেনাহ ‘‘যং তং ভগৰা’’তিআদি। যোগেতি নযে, দুক্খনিস্সরণূপাযেতি অত্থো।
404.Idanti ‘‘rājagahe gijjhakūṭe pabbate viharantaṃ maṃ…pe… pañhaṃ pucchī’’ti idaṃ vacanaṃ. Kāmaṃ yadā nigrodho pañhaṃ pucchi, bhagavā cassa vissajjesi, na tadā gijjhakūṭe pabbate viharati, rājagahasamīpe pana viharatīti katvā ‘‘rājagahe gijjhakūṭe pabbate viharantaṃ ma’’nti vuttaṃ, gijjhakūṭe viharaṇañcassa tadā avicchinnanti, tenāha ‘‘yaṃ taṃ bhagavā’’tiādi. Yogeti naye, dukkhanissaraṇūpāyeti attho.
৪০৫. যং পরিৰাসং সামণেরভূমিযং ঠিতো পরিৰসতীতি যোজনা। যস্মা সামণেরভূমিযং ঠিতেন পরিৰসিতব্বং, ন গিহিভূতেন, তস্মা অপরিৰসিত্ৰাযেৰ পব্বজ্জং লভতি। আকঙ্খতি পব্বজ্জং, আকঙ্খতি উপসম্পদন্তি এত্থ পন পব্বজ্জা-গ্গহণং ৰচনসিলিট্ঠতাৰসেনেৰ ‘‘দিরত্ততিরত্তং সহসেয্য’’ন্তি (পাচি॰ ৫০) এত্থ দিরত্তগ্গহণং ৰিয। গামপ্পৰেসনাদীনীতি আদি-সদ্দেন ৰেসিযাৰিধৰাথুল্লকুমারিপণ্ডকভিক্খুনিগোচরতা, সব্রহ্মচারীনং উচ্চাৰচেসু কিংকরণীযেসু দক্খানলসাদিতা, উদ্দেসপরিপুচ্ছাদীসু তিব্বছন্দতা, যস্স তিত্থাযতনতো ইধাগতো, তস্স অৰণ্ণে, রতনত্তযস্স চ ৰণ্ণে অনত্তমনতা, তদুভযং যথাক্কমং ৰণ্ণে চ অৰণ্ণে চ অত্তমনতাতি ইমেসং সঙ্গহো ৰেদিতব্বো, তেনাহ ‘‘অট্ঠ ৰত্তানি পূরেন্তেনা’’তি। ঘংসিত্ৰা কোট্টেত্ৰাতি অজ্ঝাসযস্স ৰীমংসনৰসেন সুৰণ্ণং ৰিয ঘংসিত্ৰা কোট্টেত্ৰা।
405. Yaṃ parivāsaṃ sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhito parivasatīti yojanā. Yasmā sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhitena parivasitabbaṃ, na gihibhūtena, tasmā aparivasitvāyeva pabbajjaṃ labhati. Ākaṅkhati pabbajjaṃ, ākaṅkhati upasampadanti ettha pana pabbajjā-ggahaṇaṃ vacanasiliṭṭhatāvaseneva ‘‘dirattatirattaṃ sahaseyya’’nti (pāci. 50) ettha dirattaggahaṇaṃ viya. Gāmappavesanādīnīti ādi-saddena vesiyāvidhavāthullakumāripaṇḍakabhikkhunigocaratā, sabrahmacārīnaṃ uccāvacesu kiṃkaraṇīyesu dakkhānalasāditā, uddesaparipucchādīsu tibbachandatā, yassa titthāyatanato idhāgato, tassa avaṇṇe, ratanattayassa ca vaṇṇe anattamanatā, tadubhayaṃ yathākkamaṃ vaṇṇe ca avaṇṇe ca attamanatāti imesaṃ saṅgaho veditabbo, tenāha ‘‘aṭṭha vattāni pūrentenā’’ti. Ghaṃsitvā koṭṭetvāti ajjhāsayassa vīmaṃsanavasena suvaṇṇaṃ viya ghaṃsitvā koṭṭetvā.
গণমজ্ঝে নিসীদিত্ৰাতি উপসম্পদাকম্মস্স গণপ্পহোনকানং ভিক্খূনং মজ্ঝে সঙ্ঘত্থেরো ৰিয তস্স অনুগ্গহত্থং নিসীদিত্ৰা। ৰূপকট্ঠোতি ৰিৰিত্তো। তাদিসস্স সীলৰিসোধনে অপ্পমাদো অৰুত্তসিদ্ধোতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানে সতিং অৰিজহন্তো’’তি। পেসিতচিত্তোতি নিব্বানং পতি পেসিতচিত্তো তংনিন্নো তপ্পোণো তপ্পব্ভারো। জাতিকুলপুত্তাপি আচারসম্পন্না এৰ অরহত্তাধিগমায পব্বজ্জাপেক্খা হোন্তীতি তেপি তেহি একসঙ্গহে করোন্তো আহ ‘‘কুলপুত্তাতি আচারকুলপুত্তা’’তি, তেনাহ ‘‘সম্মদেৰাতি হেতুনাৰ কারণেনেৰা’’তি। ‘‘ওতিণ্ণোম্হি জাতিযা’’তিআদিনা নযেন হি সংৰেগপুব্বিকং যথানুসিট্ঠং পব্বজ্জং সন্ধায ইধ ‘‘সম্মদেৰা’’তি ৰুত্তং। হেতুনাতি ঞাযেন। পাপুণিত্ৰাতি পত্ৰা অধিগন্ত্ৰা। সম্পাদেত্ৰাতি অসেক্খা সীলসমাধিপঞ্ঞা নিপ্ফাদেত্ৰা, পরিপূরেত্ৰা ৰাতি অত্থো।
Gaṇamajjhe nisīditvāti upasampadākammassa gaṇappahonakānaṃ bhikkhūnaṃ majjhe saṅghatthero viya tassa anuggahatthaṃ nisīditvā. Vūpakaṭṭhoti vivitto. Tādisassa sīlavisodhane appamādo avuttasiddhoti āha ‘‘kammaṭṭhāne satiṃ avijahanto’’ti. Pesitacittoti nibbānaṃ pati pesitacitto taṃninno tappoṇo tappabbhāro. Jātikulaputtāpi ācārasampannā eva arahattādhigamāya pabbajjāpekkhā hontīti tepi tehi ekasaṅgahe karonto āha ‘‘kulaputtāti ācārakulaputtā’’ti, tenāha ‘‘sammadevāti hetunāva kāraṇenevā’’ti. ‘‘Otiṇṇomhi jātiyā’’tiādinā nayena hi saṃvegapubbikaṃ yathānusiṭṭhaṃ pabbajjaṃ sandhāya idha ‘‘sammadevā’’ti vuttaṃ. Hetunāti ñāyena. Pāpuṇitvāti patvā adhigantvā. Sampādetvāti asekkhā sīlasamādhipaññā nipphādetvā, paripūretvā vāti attho.
নিট্ঠাপেতুন্তি নিগমনৰসেন পরিযোসাপেতুং। ‘‘ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং…পে॰… ৰিহাসী’’তি ইমিনা এৰ হি অরহত্তনিকূটেন দেসনা পরিযোসাপিতা। তং পন নিগমেন্তো ‘‘অঞ্ঞতরো খো পনা…পে॰… অহোসী’’তি ৰুত্তং ধম্মসঙ্গাহকেহি। যং পনেত্থ অত্থতো ন ৰিভত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ।
Niṭṭhāpetunti nigamanavasena pariyosāpetuṃ. ‘‘Brahmacariyapariyosānaṃ…pe… vihāsī’’ti iminā eva hi arahattanikūṭena desanā pariyosāpitā. Taṃ pana nigamento ‘‘aññataro kho panā…pe… ahosī’’ti vuttaṃ dhammasaṅgāhakehi. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.
মহাসীহনাদসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা।
Mahāsīhanādasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.
Related texts:
তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / দীঘনিকায • Dīghanikāya / ৮. মহাসীহনাদসুত্তং • 8. Mahāsīhanādasuttaṃ
অট্ঠকথা • Aṭṭhakathā / সুত্তপিটক (অট্ঠকথা) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / দীঘ নিকায (অট্ঠকথা) • Dīgha nikāya (aṭṭhakathā) / ৮. মহাসীহনাদসুত্তৰণ্ণনা • 8. Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā
