Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / জাতক-অট্ঠকথা • Jātaka-aṭṭhakathā

[৫৩৪] ২. মহাহংসজাতকৰণ্ণনা

[534] 2. Mahāhaṃsajātakavaṇṇanā

এতে হংসা পক্কমন্তীতি ইদং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো আনন্দথেরস্স জীৰিতপরিচ্চাগমেৰ আরব্ভ কথেসি। ৰত্থু হেট্ঠা ৰুত্তসদিসমেৰ, ইধ পন সত্থা অতীতং আহরন্তো ইদমাহরি।

Ete haṃsā pakkamantīti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ānandatherassa jīvitapariccāgameva ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā vuttasadisameva, idha pana satthā atītaṃ āharanto idamāhari.

অতীতে বারাণসিযং সংযমস্স নাম বারাণসিরঞ্ঞো খেমা নাম অগ্গমহেসী অহোসি। তদা বোধিসত্তো নৰুতিহংসসহস্সপরিৰুতো চিত্তকূটে ৰিহাসি। অথেকদিৰসং খেমা দেৰী পচ্চূসসমযে সুপিনং অদ্দস। সুৰণ্ণৰণ্ণা হংসা আগন্ত্ৰা রাজপল্লঙ্কে নিসীদিত্ৰা মধুরস্সরেন ধম্মকথং কথেসুং। দেৰিযা সাধুকারং দত্ৰা ধম্মং সুণন্তিযা ধম্মস্সৰনেন অতিত্তায এৰ রত্তি ৰিভাযি। হংসা ধম্মং কথেত্ৰা সীহপঞ্জরেন নিক্খমিত্ৰা অগমংসু। সা ৰেগেনুট্ঠায ‘‘পলাযমানে হংসে গণ্হথ গণ্হথা’’তি ৰত্ৰা হত্থং পসারেন্তীযেৰ পবুজ্ঝি। তস্সা কথং সুত্ৰা পরিচারিকাযো ‘‘কুহিং হংসা’’তি থোকং অৰহসিংসু। সা তস্মিং খণে সুপিনভাৰং ঞত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অহং অভূতং ন পস্সামি, অদ্ধা ইমস্মিং লোকে সুৰণ্ণৰণ্ণা হংসা ভৰিস্সন্তি, সচে খো পন ‘সুৰণ্ণহংসানং ধম্মং সোতুকামাম্হী’তি রাজানং ৰক্খামি, ‘অম্হেহি সুৰণ্ণহংসা নাম ন দিট্ঠপুব্বা, হংসানঞ্চ কথা নাম অভূতাযেৰা’তি ৰত্ৰা নিরুস্সুক্কো ভৰিস্সতি, ‘দোহল়ো’তি ৰুত্তে পন যেন কেনচি উপাযেন পরিযেসিস্সতি, এৰং মে মনোরথো সমিজ্ঝিস্সতী’’তি। সা গিলানালযং দস্সেত্ৰা পরিচারিকানং সঞ্ঞং দত্ৰা নিপজ্জি।

Atīte bārāṇasiyaṃ saṃyamassa nāma bārāṇasirañño khemā nāma aggamahesī ahosi. Tadā bodhisatto navutihaṃsasahassaparivuto cittakūṭe vihāsi. Athekadivasaṃ khemā devī paccūsasamaye supinaṃ addasa. Suvaṇṇavaṇṇā haṃsā āgantvā rājapallaṅke nisīditvā madhurassarena dhammakathaṃ kathesuṃ. Deviyā sādhukāraṃ datvā dhammaṃ suṇantiyā dhammassavanena atittāya eva ratti vibhāyi. Haṃsā dhammaṃ kathetvā sīhapañjarena nikkhamitvā agamaṃsu. Sā vegenuṭṭhāya ‘‘palāyamāne haṃse gaṇhatha gaṇhathā’’ti vatvā hatthaṃ pasārentīyeva pabujjhi. Tassā kathaṃ sutvā paricārikāyo ‘‘kuhiṃ haṃsā’’ti thokaṃ avahasiṃsu. Sā tasmiṃ khaṇe supinabhāvaṃ ñatvā cintesi – ‘‘ahaṃ abhūtaṃ na passāmi, addhā imasmiṃ loke suvaṇṇavaṇṇā haṃsā bhavissanti, sace kho pana ‘suvaṇṇahaṃsānaṃ dhammaṃ sotukāmāmhī’ti rājānaṃ vakkhāmi, ‘amhehi suvaṇṇahaṃsā nāma na diṭṭhapubbā, haṃsānañca kathā nāma abhūtāyevā’ti vatvā nirussukko bhavissati, ‘dohaḷo’ti vutte pana yena kenaci upāyena pariyesissati, evaṃ me manoratho samijjhissatī’’ti. Sā gilānālayaṃ dassetvā paricārikānaṃ saññaṃ datvā nipajji.

রাজা রাজাসনে নিসিন্নো তস্সা দস্সনৰেলায তং অদিস্ৰা ‘‘কহং, খেমা দেৰী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘গিলানা’’তি সুত্ৰা তস্সা সন্তিকং গন্ত্ৰা সযনেকদেসে নিসীদিত্ৰা পিট্ঠিং পরিমজ্জন্তো ‘‘কিং তে অফাসুক’’ন্তি পুচ্ছি। ‘‘দেৰ অঞ্ঞং অফাসুকং নত্থি, দোহল়ো পন মে উপ্পন্নো’’তি। তেন হি ‘‘ভণ, দেৰি, যং ইচ্ছসি, তং সীঘং তে উপনামেস্সামী’’তি। ‘‘মহারাজ, অহমেকস্স সুৰণ্ণহংসস্স সমুস্সিতসেতচ্ছত্তে রাজপল্লঙ্কে নিসিন্নস্স গন্ধমালাদীহি পূজং কত্ৰা সাধুকারং দদমানা ধম্মকথং সোতুমিচ্ছামি, সচে লভামি, ইচ্চেতং কুসলং, নো চে, জীৰিতং মে নত্থী’’তি। অথ নং রাজা ‘‘সচে মনুস্সলোকে অত্থি, লভিস্সসি , মা চিন্তযী’’তি অস্সাসেত্ৰা সিরিগব্ভতো নিক্খম্ম অমচ্চেহি সদ্ধিং মন্তেসি – ‘‘অম্ভো, খেমা দেৰী, ‘সুৰণ্ণহংসস্স ধম্মকথং সোতুং লভন্তী জীৰিস্সামি, অলভন্তিযা মে জীৰিতং নত্থী’তি ৰদতি, অত্থি নু খো সুৰণ্ণৰণ্ণা হংসা’’তি। ‘‘দেৰ অম্হেহি নেৰ দিট্ঠপুব্বা ন সুতপুব্বা’’তি। ‘‘কে পন জানেয্যু’’ন্তি? ‘‘ব্রাহ্মণা, দেৰা’’তি। রাজা ব্রাহ্মণে পক্কোসাপেত্ৰা সক্কারং কত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘হোন্তি নু খো আচরিযা সুৰণ্ণৰণ্ণা হংসা’’তি? ‘‘আম, মহারাজ অম্হাকং মন্তেসুমচ্ছা, কক্কটকা, কচ্ছপা, মিগা, মোরা, হংসাতি ছ এতে তিরচ্ছানগতা সুৰণ্ণৰণ্ণা হোন্তীতি আগতা, তত্থ ধতরট্ঠকুলহংসা নাম পণ্ডিতা ঞাণসম্পন্না, ইতি মনুস্সেহি সদ্ধিং সত্ত সুৰণ্ণৰণ্ণা হোন্তী’’তি।

Rājā rājāsane nisinno tassā dassanavelāya taṃ adisvā ‘‘kahaṃ, khemā devī’’ti pucchitvā ‘‘gilānā’’ti sutvā tassā santikaṃ gantvā sayanekadese nisīditvā piṭṭhiṃ parimajjanto ‘‘kiṃ te aphāsuka’’nti pucchi. ‘‘Deva aññaṃ aphāsukaṃ natthi, dohaḷo pana me uppanno’’ti. Tena hi ‘‘bhaṇa, devi, yaṃ icchasi, taṃ sīghaṃ te upanāmessāmī’’ti. ‘‘Mahārāja, ahamekassa suvaṇṇahaṃsassa samussitasetacchatte rājapallaṅke nisinnassa gandhamālādīhi pūjaṃ katvā sādhukāraṃ dadamānā dhammakathaṃ sotumicchāmi, sace labhāmi, iccetaṃ kusalaṃ, no ce, jīvitaṃ me natthī’’ti. Atha naṃ rājā ‘‘sace manussaloke atthi, labhissasi , mā cintayī’’ti assāsetvā sirigabbhato nikkhamma amaccehi saddhiṃ mantesi – ‘‘ambho, khemā devī, ‘suvaṇṇahaṃsassa dhammakathaṃ sotuṃ labhantī jīvissāmi, alabhantiyā me jīvitaṃ natthī’ti vadati, atthi nu kho suvaṇṇavaṇṇā haṃsā’’ti. ‘‘Deva amhehi neva diṭṭhapubbā na sutapubbā’’ti. ‘‘Ke pana jāneyyu’’nti? ‘‘Brāhmaṇā, devā’’ti. Rājā brāhmaṇe pakkosāpetvā sakkāraṃ katvā pucchi – ‘‘honti nu kho ācariyā suvaṇṇavaṇṇā haṃsā’’ti? ‘‘Āma, mahārāja amhākaṃ mantesumacchā, kakkaṭakā, kacchapā, migā, morā, haṃsāti cha ete tiracchānagatā suvaṇṇavaṇṇā hontīti āgatā, tattha dhataraṭṭhakulahaṃsā nāma paṇḍitā ñāṇasampannā, iti manussehi saddhiṃ satta suvaṇṇavaṇṇā hontī’’ti.

তং সুত্ৰা রাজা অত্তমনো হুত্ৰা ‘‘কহং নু খো আচরিযা ধতরট্ঠহংসা ৰসন্তী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ন জানাম, মহারাজা’’তি ৰুত্তে ‘‘অথ কে পন জানিস্সন্তী’’তি ৰত্ৰা ‘‘লুদ্দপুত্তা’’তি ৰুত্তে সব্বে অত্তনো ৰিজিতে লুদ্দকে সন্নিপাতাপেত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘তাতা, সুৰণ্ণৰণ্ণা ধতরট্ঠকুলহংসা নাম কহং ৰসন্তী’’তি? অথেকো লুদ্দো ‘‘হিমৰন্তে কির, দেৰ, চিত্তকূটপব্বতেতি নো কুলপরম্পরায কথেন্তী’’তি আহ। ‘‘জানাসি পন নেসং গহণূপায’’ন্তি? ‘‘ন জানামি, দেৰা’’তি। ‘‘কে পন জানিস্সন্তী’’তি? ব্রাহ্মণাতি। সো ব্রাহ্মণপণ্ডিতে পক্কোসাপেত্ৰা চিত্তকূটপব্বতে সুৰণ্ণৰণ্ণানং হংসানং অত্থিভাৰং আরোচেত্ৰা ‘‘জানাথ নু খো তেসং গহণূপায’’ন্তি পুচ্ছি। ‘‘মহারাজ, কিং তেহি গন্ত্ৰা গহিতেহি, উপাযেন তে নগরসমীপং আনেত্ৰা গহেস্সামা’’তি। ‘‘কো পন উপাযো’’তি? ‘‘মহারাজ, নগরতো অৰিদূরে উত্তরেন তিগাৰুতমত্তে তিগাৰুতপ্পমাণং খেমং নাম সরং কারাপেত্ৰা উদকস্স পূরেত্ৰা নানাধঞ্ঞানি রোপেত্ৰা পঞ্চৰণ্ণপদুমসঞ্ছন্নং কারাপেত্ৰা একং পণ্ডিতং নেসাদং পটিচ্ছাপেত্ৰা মনুস্সানং উপগন্তুং অদত্ৰা চতূসু কণ্ণেসু ঠিতেহি অভযং ঘোসাপেথ, তং সুত্ৰা নানাসকুণা দস দিসা ওতরিস্সন্তি, তেপি হংসা পরম্পরায তস্স সরস্স খেমভাৰং সুত্ৰা আগচ্ছিস্সন্তি, অথ নে ৰালপাসেহি বন্ধাপেত্ৰা গণ্হাপেয্যাথা’’তি।

Taṃ sutvā rājā attamano hutvā ‘‘kahaṃ nu kho ācariyā dhataraṭṭhahaṃsā vasantī’’ti pucchitvā ‘‘na jānāma, mahārājā’’ti vutte ‘‘atha ke pana jānissantī’’ti vatvā ‘‘luddaputtā’’ti vutte sabbe attano vijite luddake sannipātāpetvā pucchi – ‘‘tātā, suvaṇṇavaṇṇā dhataraṭṭhakulahaṃsā nāma kahaṃ vasantī’’ti? Atheko luddo ‘‘himavante kira, deva, cittakūṭapabbateti no kulaparamparāya kathentī’’ti āha. ‘‘Jānāsi pana nesaṃ gahaṇūpāya’’nti? ‘‘Na jānāmi, devā’’ti. ‘‘Ke pana jānissantī’’ti? Brāhmaṇāti. So brāhmaṇapaṇḍite pakkosāpetvā cittakūṭapabbate suvaṇṇavaṇṇānaṃ haṃsānaṃ atthibhāvaṃ ārocetvā ‘‘jānātha nu kho tesaṃ gahaṇūpāya’’nti pucchi. ‘‘Mahārāja, kiṃ tehi gantvā gahitehi, upāyena te nagarasamīpaṃ ānetvā gahessāmā’’ti. ‘‘Ko pana upāyo’’ti? ‘‘Mahārāja, nagarato avidūre uttarena tigāvutamatte tigāvutappamāṇaṃ khemaṃ nāma saraṃ kārāpetvā udakassa pūretvā nānādhaññāni ropetvā pañcavaṇṇapadumasañchannaṃ kārāpetvā ekaṃ paṇḍitaṃ nesādaṃ paṭicchāpetvā manussānaṃ upagantuṃ adatvā catūsu kaṇṇesu ṭhitehi abhayaṃ ghosāpetha, taṃ sutvā nānāsakuṇā dasa disā otarissanti, tepi haṃsā paramparāya tassa sarassa khemabhāvaṃ sutvā āgacchissanti, atha ne vālapāsehi bandhāpetvā gaṇhāpeyyāthā’’ti.

তং সুত্ৰা রাজা তেহি ৰুত্তপদেসে ৰুত্তপ্পকারং সরং কারাপেত্ৰা ছেকং নেসাদং পক্কোসাপেত্ৰা তস্স সহস্সং দাপেত্ৰা ‘‘ত্ৰং ইতো পট্ঠায অত্তনো কম্মং মা করি, পুত্তদারং তে অহং পোসেস্সামি, ত্ৰং অপ্পমত্তো খেমং সরং রক্খন্তো মনুস্সে পটিক্কমাপেত্ৰা চতূসু কণ্ণেসু অভযং ঘোসাপেত্ৰা আগতাগতে সকুণে মম আচিক্খেয্যাসি, সুৰণ্ণহংসেসু আগতেসু মহন্তং সক্কারং লভিস্সসী’’তি তমস্সাসেত্ৰা খেমং সরং পটিচ্ছাপেসি। সো ততো পট্ঠায রঞ্ঞা ৰুত্তনযেনেৰ তত্থ পটিপজ্জি, ‘‘খেমং সরং রক্খতী’’তি চস্স ‘‘খেমনেসাদো’’ত্ৰেৰ নামং উদপাদি । ততো পট্ঠায চ নানপ্পকারা সকুণা ওতরিংসু, ‘‘খেমং নিব্ভযং সর’’ন্তি পরম্পরাঘোসেন নানাহংসা আগমিংসু। পঠমং তাৰ তিণহংসা আগমিংসু, তেসং ঘোসেন পণ্ডুহংসা, তেসং ঘোসেন মনোসিলাৰণ্ণা হংসা, তেসং ঘোসেন সেতহংসা, তেসং ঘোসেন পাকহংসা আগমিংসু। তেসু আগতেসু খেমকো রঞ্ঞো আরোচেসি – ‘‘দেৰ, পঞ্চৰণ্ণা হংসা আগন্ত্ৰা সরে গোচরং গণ্হন্তি, পাকহংসানং আগতত্তা ইদানি কতিপাহেনেৰ সুৰণ্ণহংসা আগমিস্সন্তি, মা চিন্তযিত্থ, দেৰা’’তি।

Taṃ sutvā rājā tehi vuttapadese vuttappakāraṃ saraṃ kārāpetvā chekaṃ nesādaṃ pakkosāpetvā tassa sahassaṃ dāpetvā ‘‘tvaṃ ito paṭṭhāya attano kammaṃ mā kari, puttadāraṃ te ahaṃ posessāmi, tvaṃ appamatto khemaṃ saraṃ rakkhanto manusse paṭikkamāpetvā catūsu kaṇṇesu abhayaṃ ghosāpetvā āgatāgate sakuṇe mama ācikkheyyāsi, suvaṇṇahaṃsesu āgatesu mahantaṃ sakkāraṃ labhissasī’’ti tamassāsetvā khemaṃ saraṃ paṭicchāpesi. So tato paṭṭhāya raññā vuttanayeneva tattha paṭipajji, ‘‘khemaṃ saraṃ rakkhatī’’ti cassa ‘‘khemanesādo’’tveva nāmaṃ udapādi . Tato paṭṭhāya ca nānappakārā sakuṇā otariṃsu, ‘‘khemaṃ nibbhayaṃ sara’’nti paramparāghosena nānāhaṃsā āgamiṃsu. Paṭhamaṃ tāva tiṇahaṃsā āgamiṃsu, tesaṃ ghosena paṇḍuhaṃsā, tesaṃ ghosena manosilāvaṇṇā haṃsā, tesaṃ ghosena setahaṃsā, tesaṃ ghosena pākahaṃsā āgamiṃsu. Tesu āgatesu khemako rañño ārocesi – ‘‘deva, pañcavaṇṇā haṃsā āgantvā sare gocaraṃ gaṇhanti, pākahaṃsānaṃ āgatattā idāni katipāheneva suvaṇṇahaṃsā āgamissanti, mā cintayittha, devā’’ti.

তং সুত্ৰা রাজা ‘‘অঞ্ঞেন তত্থ ন গন্তব্বং, যো গচ্ছিস্সতি, হত্থপাদছেদনঞ্চ ঘরৰিলোপঞ্চ পাপুণিস্সতী’’তি নগর ভেরিং চরাপেসি। ততো পট্ঠায তত্থ কোচি ন গচ্ছতি। চিত্তকূটস্স পনাৰিদূরে কঞ্চনগুহাযংপাকহংসা ৰসন্তি, তেপি মহব্বলা। ধতরট্ঠকুলেন সদ্ধিং তেসং সরীরৰণ্ণোৰ ৰিসেসো। পাকহংসরঞ্ঞো পন ধীতা সুৰণ্ণৰণ্ণা অহোসি। সো তং ধতরট্ঠমহিস্সরস্স অনুরূপাতি তস্স পাদপরিচারিকং কত্ৰা পেসেসি। সা তস্স পিযা অহোসি মনাপা, তেনেৰ চ কারণেন তানি দ্ৰে হংসকুলানি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিস্সাসিকানি জাতানি।

Taṃ sutvā rājā ‘‘aññena tattha na gantabbaṃ, yo gacchissati, hatthapādachedanañca gharavilopañca pāpuṇissatī’’ti nagara bheriṃ carāpesi. Tato paṭṭhāya tattha koci na gacchati. Cittakūṭassa panāvidūre kañcanaguhāyaṃpākahaṃsā vasanti, tepi mahabbalā. Dhataraṭṭhakulena saddhiṃ tesaṃ sarīravaṇṇova viseso. Pākahaṃsarañño pana dhītā suvaṇṇavaṇṇā ahosi. So taṃ dhataraṭṭhamahissarassa anurūpāti tassa pādaparicārikaṃ katvā pesesi. Sā tassa piyā ahosi manāpā, teneva ca kāraṇena tāni dve haṃsakulāni aññamaññaṃ vissāsikāni jātāni.

অথেকদিৰসং বোধিসত্তস্স পরিৰারহংসা পাকহংসে পুচ্ছিংসু – ‘‘তুম্হে ইমেসু দিৰসেসু কহং গোচরং গণ্হথা’’তি? ‘‘মযং বারাণসিতো অৰিদূরে খেমসরে গোচরং গণ্হাম, তুম্হে পন কুহিং আহিণ্ডথা’’তি। ‘‘অসুকং নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘কস্মা খেমসরং ন গচ্ছথ, সো হি সরো রমণীযো নানাসকুণসমাকিণ্ণো পঞ্চৰণ্ণপদুমসঞ্ছন্নো নানাধঞ্ঞফলসম্পন্নো নানপ্পকারভমরগণনিকূজিতো চতূসু কণ্ণেসু নিচ্চং পৰত্তঅভযঘোসনো, কোচি নং উপসঙ্কমিতুং সমত্থো নাম নত্থি, পগেৰ অঞ্ঞং উপদ্দৰং কাতুং, এৰরূপো সো সরো’’তি খেমসরং ৰণ্ণযিংসু। তে তেসং ৰচনং সুত্ৰা ‘‘বারাণসিযা সমীপে কির এৰরূপো খেমো নাম সরো অত্থি, পাকহংসা তত্থ গন্ত্ৰা গোচরং গণ্হন্তি, তুম্হেপি ধতরট্ঠমহিস্সরস্স আরোচেথ, সচে অনুজানাতি, মযম্পি তত্থ গন্ত্ৰা গোচরং গণ্হেয্যামা’’তি সুমুখস্স কথেসুং। সুমুখো রঞ্ঞো আরোচেসি। সো চিন্তেসি – ‘‘মনুস্সা নাম বহুমাযা খরমন্তা উপাযকুসলা, ভৰিতব্বমেত্থ কারণেন, এত্তকং কালং এসো সরো নত্থি, ইদানি অম্হাকং গহণত্থায কতো ভৰিস্সতী’’তি। সো সুমুখং আহ – ‘‘মা ৰো তত্থ গমনং রুচ্চথ, ন সো সরো তেহি সুধম্মতায কতো, অম্হাকং গহণত্থাযেৰ কতো, মনুস্সা নাম বহুমাযা খরমন্তা উপাযকুসলা, তুম্হে সকেযেৰ গোচরে চরথা’’তি ।

Athekadivasaṃ bodhisattassa parivārahaṃsā pākahaṃse pucchiṃsu – ‘‘tumhe imesu divasesu kahaṃ gocaraṃ gaṇhathā’’ti? ‘‘Mayaṃ bārāṇasito avidūre khemasare gocaraṃ gaṇhāma, tumhe pana kuhiṃ āhiṇḍathā’’ti. ‘‘Asukaṃ nāmā’’ti vutte ‘‘kasmā khemasaraṃ na gacchatha, so hi saro ramaṇīyo nānāsakuṇasamākiṇṇo pañcavaṇṇapadumasañchanno nānādhaññaphalasampanno nānappakārabhamaragaṇanikūjito catūsu kaṇṇesu niccaṃ pavattaabhayaghosano, koci naṃ upasaṅkamituṃ samattho nāma natthi, pageva aññaṃ upaddavaṃ kātuṃ, evarūpo so saro’’ti khemasaraṃ vaṇṇayiṃsu. Te tesaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘bārāṇasiyā samīpe kira evarūpo khemo nāma saro atthi, pākahaṃsā tattha gantvā gocaraṃ gaṇhanti, tumhepi dhataraṭṭhamahissarassa ārocetha, sace anujānāti, mayampi tattha gantvā gocaraṃ gaṇheyyāmā’’ti sumukhassa kathesuṃ. Sumukho rañño ārocesi. So cintesi – ‘‘manussā nāma bahumāyā kharamantā upāyakusalā, bhavitabbamettha kāraṇena, ettakaṃ kālaṃ eso saro natthi, idāni amhākaṃ gahaṇatthāya kato bhavissatī’’ti. So sumukhaṃ āha – ‘‘mā vo tattha gamanaṃ ruccatha, na so saro tehi sudhammatāya kato, amhākaṃ gahaṇatthāyeva kato, manussā nāma bahumāyā kharamantā upāyakusalā, tumhe sakeyeva gocare carathā’’ti .

সুৰণ্ণহংসা ‘‘খেমং সরং গন্তুকামম্হা’’তি দুতিযম্পি ততিযম্পি সুমুখস্স আরোচেসুং। সো তেসং তত্থ গন্তুকামতং মহাসত্তস্স আরোচেসি। অথ মহাসত্তো ‘‘মম ঞাতকা মং নিস্সায মা কিলমন্তু, তেন হি গচ্ছামা’’তি নৰুতিহংসসহস্সপরিৰুতো তত্থ গন্ত্ৰা গোচরং গহেত্ৰা হংসকীল়ং কীল়িত্ৰা চিত্তকূটমেৰ পচ্চাগমি। খেমকো তেসং গোচরং চরিত্ৰা গতকালে গন্ত্ৰা তেসং আগতভাৰং রঞ্ঞো আরোচেসি। রাজা তুট্ঠচিত্তো হুত্ৰা, ‘‘সম্ম খেমক, একং ৰা দ্ৰে ৰা হংসে গণ্হিতুং ৰাযম, মহন্তং তে যসং দস্সামী’’তি ৰত্ৰা পরিব্বযং দত্ৰা তং উয্যোজেসি। সো তত্থ গন্ত্ৰা চাটিপঞ্জরে নিসীদিত্ৰা হংসানং চরণট্ঠানং ৰীমংসি। বোধিসত্তা নাম নিল্লোলুপ্পচারিনো হোন্তি, তস্মা মহাসত্তো ওতিণ্ণট্ঠানতো পট্ঠায সপদানং সালিং খাদন্তো অগমাসি। সেসা ইতো চিতো চ খাদন্তা ৰিচরিংসু।

Suvaṇṇahaṃsā ‘‘khemaṃ saraṃ gantukāmamhā’’ti dutiyampi tatiyampi sumukhassa ārocesuṃ. So tesaṃ tattha gantukāmataṃ mahāsattassa ārocesi. Atha mahāsatto ‘‘mama ñātakā maṃ nissāya mā kilamantu, tena hi gacchāmā’’ti navutihaṃsasahassaparivuto tattha gantvā gocaraṃ gahetvā haṃsakīḷaṃ kīḷitvā cittakūṭameva paccāgami. Khemako tesaṃ gocaraṃ caritvā gatakāle gantvā tesaṃ āgatabhāvaṃ rañño ārocesi. Rājā tuṭṭhacitto hutvā, ‘‘samma khemaka, ekaṃ vā dve vā haṃse gaṇhituṃ vāyama, mahantaṃ te yasaṃ dassāmī’’ti vatvā paribbayaṃ datvā taṃ uyyojesi. So tattha gantvā cāṭipañjare nisīditvā haṃsānaṃ caraṇaṭṭhānaṃ vīmaṃsi. Bodhisattā nāma nilloluppacārino honti, tasmā mahāsatto otiṇṇaṭṭhānato paṭṭhāya sapadānaṃ sāliṃ khādanto agamāsi. Sesā ito cito ca khādantā vicariṃsu.

অথ লুদ্দপুত্তো ‘‘অযং হংসো নিল্লোলুপ্পচারী, ইমং বন্ধিতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা পুনদিৰসে হংসেসু সরং অনোতিণ্ণেসুযেৰ চাটিপঞ্জরে নিসিন্নো তং ঠানং গন্ত্ৰা অৰিদূরে পঞ্জরে অত্তানং পটিচ্ছাদেত্ৰা ছিদ্দেন ওলোকেন্তো অচ্ছি। তস্মিং খণে মহাসত্তো নৰুতিহংসসহস্সপুরক্খতো হিয্যো ওতিণ্ণট্ঠানেযেৰ ওতরিত্ৰা ওধিযং নিসীদিত্ৰা সালিং খাদন্তো পাযাসি। নেসাদো পঞ্জরছিদ্দেন ওলোকেন্তো তস্স রূপসোভগ্গপ্পত্তং অত্তভাৰং দিস্ৰা ‘‘অযং হংসো সকটনাভিপ্পমাণসরীরো সুৰণ্ণৰণ্ণো, তীহি রত্তরাজীহি গীৰাযং পরিক্খিত্তো, তিস্সো রাজিযো গলেন ওতরিত্ৰা উরন্তরেন গতা, তিস্সো পচ্ছাভাগেন নিব্বিজ্ঝিত্ৰা গতা, রত্তকম্বলসুত্তসিক্কায ঠপিতকঞ্চনক্খন্ধো ৰিয অতিরোচতি, ইমিনা এতেসং রঞ্ঞা ভৰিতব্বং, ইমমেৰ গণ্হিস্সামী’’তি চিন্তেসি। হংসরাজাপি বহুং গোচরং চরিত্ৰা জলকীল়ং কীল়িত্ৰা হংসগণপরিৰুতো চিত্তকূটমেৰ অগমাসি। ইমিনা নিযামেনেৰ পঞ্চ দিৰসে গোচরং গণ্হি। ছট্ঠে দিৰসে খেমকো কাল়অস্সৰালমযং দল়্হং মহারজ্জুং ৰট্টিত্ৰা যট্ঠিযা পাসং কত্ৰা ‘‘স্ৰে হংসরাজা ইমস্মিং ওকাসে ওতরিস্সতী’’তি তথতো ঞত্ৰা অন্তোউদকে যট্ঠিপাসং ওড্ডি।

Atha luddaputto ‘‘ayaṃ haṃso nilloluppacārī, imaṃ bandhituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā punadivase haṃsesu saraṃ anotiṇṇesuyeva cāṭipañjare nisinno taṃ ṭhānaṃ gantvā avidūre pañjare attānaṃ paṭicchādetvā chiddena olokento acchi. Tasmiṃ khaṇe mahāsatto navutihaṃsasahassapurakkhato hiyyo otiṇṇaṭṭhāneyeva otaritvā odhiyaṃ nisīditvā sāliṃ khādanto pāyāsi. Nesādo pañjarachiddena olokento tassa rūpasobhaggappattaṃ attabhāvaṃ disvā ‘‘ayaṃ haṃso sakaṭanābhippamāṇasarīro suvaṇṇavaṇṇo, tīhi rattarājīhi gīvāyaṃ parikkhitto, tisso rājiyo galena otaritvā urantarena gatā, tisso pacchābhāgena nibbijjhitvā gatā, rattakambalasuttasikkāya ṭhapitakañcanakkhandho viya atirocati, iminā etesaṃ raññā bhavitabbaṃ, imameva gaṇhissāmī’’ti cintesi. Haṃsarājāpi bahuṃ gocaraṃ caritvā jalakīḷaṃ kīḷitvā haṃsagaṇaparivuto cittakūṭameva agamāsi. Iminā niyāmeneva pañca divase gocaraṃ gaṇhi. Chaṭṭhe divase khemako kāḷaassavālamayaṃ daḷhaṃ mahārajjuṃ vaṭṭitvā yaṭṭhiyā pāsaṃ katvā ‘‘sve haṃsarājā imasmiṃ okāse otarissatī’’ti tathato ñatvā antoudake yaṭṭhipāsaṃ oḍḍi.

পুনদিৰসে হংসরাজা ওতরন্তো পাদং পাসে পৰেসন্তোযেৰ ওতরি। অথস্স পাসো পাদং অযপট্টকেন কড্ঢন্তো ৰিয আবন্ধিত্ৰা গণ্হি। সো ‘‘ছিন্দিস্সামি ন’’ন্তি ৰেগং জনেত্ৰা কড্ঢিত্ৰা পাতেসি। পঠমৰারে সুৰণ্ণৰণ্ণং চম্মং ছিজ্জি, দুতিযৰারে কম্বলৰণ্ণং মংসং ছিজ্জি, ততিযৰারে ন্হারু ছিজ্জি, চতুত্থৰারে পন ‘‘পাদা ছিজ্জেয্যুং, রঞ্ঞো পন হীনঙ্গতা নাম অননুচ্ছৰিকা’’তি ন ৰাযামং অকাসি, বলৰৰেদনা চ পৰত্তিংসু। সো চিন্তেসি – ‘‘সচাহং বদ্ধরৰং রৰিস্সামি, ঞাতকা মে ঞত্রস্তা হুত্ৰা গোচরং অগ্গহেত্ৰা ছাতজ্ঝত্তাৰ পলাযন্তা দুব্বলত্তা সমুদ্দে পতিস্সন্তী’’তি। সো ৰেদনং অধিৰাসেত্ৰা পাসৰসে ৰত্তেত্ৰা সালিং খাদন্তো ৰিয হুত্ৰা তেসং যাৰদত্থং চরিত্ৰা হংসকীল়ং কীল়নকালে মহন্তেন সদ্দেন বদ্ধরৰং রৰি। তং সুত্ৰা হংসা মরণভযতজ্জিতা ৰগ্গৰগ্গা চিত্তকূটাভিমুখা পুরিমনযেনেৰ পক্কমিংসু।

Punadivase haṃsarājā otaranto pādaṃ pāse pavesantoyeva otari. Athassa pāso pādaṃ ayapaṭṭakena kaḍḍhanto viya ābandhitvā gaṇhi. So ‘‘chindissāmi na’’nti vegaṃ janetvā kaḍḍhitvā pātesi. Paṭhamavāre suvaṇṇavaṇṇaṃ cammaṃ chijji, dutiyavāre kambalavaṇṇaṃ maṃsaṃ chijji, tatiyavāre nhāru chijji, catutthavāre pana ‘‘pādā chijjeyyuṃ, rañño pana hīnaṅgatā nāma ananucchavikā’’ti na vāyāmaṃ akāsi, balavavedanā ca pavattiṃsu. So cintesi – ‘‘sacāhaṃ baddharavaṃ ravissāmi, ñātakā me ñatrastā hutvā gocaraṃ aggahetvā chātajjhattāva palāyantā dubbalattā samudde patissantī’’ti. So vedanaṃ adhivāsetvā pāsavase vattetvā sāliṃ khādanto viya hutvā tesaṃ yāvadatthaṃ caritvā haṃsakīḷaṃ kīḷanakāle mahantena saddena baddharavaṃ ravi. Taṃ sutvā haṃsā maraṇabhayatajjitā vaggavaggā cittakūṭābhimukhā purimanayeneva pakkamiṃsu.

সুমুখোপি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ চিন্তেত্ৰা ৰিচিনিত্ৰা তীসুপি কোট্ঠাসেসু মহাসত্তং অদিস্ৰা ‘‘অদ্ধা তস্সেৰেদং ভযং উপ্পন্ন’’ন্তি নিৰত্তিত্ৰা আগতো মহাসত্তং পাসেন বদ্ধং লোহিতমক্খিতং দুক্খাতুরং পঙ্কপিট্ঠে নিপন্নং দিস্ৰা ‘‘মা ভাযি, মহারাজ, অহং মম জীৰিতং পরিচ্চজিত্ৰা তুম্হে মোচেস্সামী’’তি ৰদন্তো ওতরিত্ৰা মহাসত্তং অস্সাসেন্তো পঙ্কপিট্ঠে নিসীদি। মহাসত্তো ‘‘নৰুতিহংসসহস্সেসু মং ছড্ডেত্ৰা পলাযন্তেসু অযং সুমুখো এককোৰ আগতো, কিং নু খো লুদ্দপুত্তস্স আগতকালে মং ছড্ডেত্ৰা পলাযিস্সতি, উদাহু নো’’তি ৰীমংসনৰসেন লোহিতমক্খিতো পাসযট্ঠিযং ওলম্বন্তোযেৰ তিস্সো গাথা অভাসি –

Sumukhopi heṭṭhā vuttanayeneva cintetvā vicinitvā tīsupi koṭṭhāsesu mahāsattaṃ adisvā ‘‘addhā tassevedaṃ bhayaṃ uppanna’’nti nivattitvā āgato mahāsattaṃ pāsena baddhaṃ lohitamakkhitaṃ dukkhāturaṃ paṅkapiṭṭhe nipannaṃ disvā ‘‘mā bhāyi, mahārāja, ahaṃ mama jīvitaṃ pariccajitvā tumhe mocessāmī’’ti vadanto otaritvā mahāsattaṃ assāsento paṅkapiṭṭhe nisīdi. Mahāsatto ‘‘navutihaṃsasahassesu maṃ chaḍḍetvā palāyantesu ayaṃ sumukho ekakova āgato, kiṃ nu kho luddaputtassa āgatakāle maṃ chaḍḍetvā palāyissati, udāhu no’’ti vīmaṃsanavasena lohitamakkhito pāsayaṭṭhiyaṃ olambantoyeva tisso gāthā abhāsi –

৮৯.

89.

‘‘এতে হংসা পক্কমন্তি, ৰক্কঙ্গা ভযমেরিতা।

‘‘Ete haṃsā pakkamanti, vakkaṅgā bhayameritā;

হরিত্তচ হেমৰণ্ণ, কামং সুমুখ পক্কম॥

Harittaca hemavaṇṇa, kāmaṃ sumukha pakkama.

৯০.

90.

‘‘ওহায মং ঞাতিগণা, একং পাসৰসং গতং।

‘‘Ohāya maṃ ñātigaṇā, ekaṃ pāsavasaṃ gataṃ;

অনপেক্খমানা গচ্ছন্তি, কিং একো অৰহীযসি॥

Anapekkhamānā gacchanti, kiṃ eko avahīyasi.

৯১.

91.

‘‘পতেৰ পততং সেট্ঠ, নত্থি বদ্ধে সহাযতা।

‘‘Pateva patataṃ seṭṭha, natthi baddhe sahāyatā;

মা অনীঘায হাপেসি, কামং সুমুখ পক্কমা’’তি॥

Mā anīghāya hāpesi, kāmaṃ sumukha pakkamā’’ti.

তত্থ ভযমেরিতাতি ভযেন এরিতা ভযট্টিতা ভযচলিতা। ততিযপদে ‘‘হরী’’তিপি ‘‘হেম’’ন্তিপি সুৰণ্ণস্সেৰ নামং। সো চ হরিত্তচতায হেমৰণ্ণো, তেন তং এৰং আলপতি। সুমুখাতি সুন্দরমুখ। অনপেক্খমানাতি তৰ ঞাতকা মং অনোলোকেন্তা নিরালযা হুত্ৰা। পতেৰাতি উপ্পতাহিযেৰ। মা অনীঘাযাতি ইতো গন্ত্ৰা পত্তব্বায নিদুক্খভাৰায ৰীরিযং মা হাপেসি।

Tattha bhayameritāti bhayena eritā bhayaṭṭitā bhayacalitā. Tatiyapade ‘‘harī’’tipi ‘‘hema’’ntipi suvaṇṇasseva nāmaṃ. So ca harittacatāya hemavaṇṇo, tena taṃ evaṃ ālapati. Sumukhāti sundaramukha. Anapekkhamānāti tava ñātakā maṃ anolokentā nirālayā hutvā. Patevāti uppatāhiyeva. Mā anīghāyāti ito gantvā pattabbāya nidukkhabhāvāya vīriyaṃ mā hāpesi.

তং সুত্ৰা সুমুখো ‘‘অযং হংসরাজা মম পিযমিত্তভাৰং ন জানাতি, অনুপ্পিযভাণী মিত্তোতি মং সল্লক্খেতি, সিনেহভাৰমস্স দস্সেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা চতস্সো গাথা অভাসি –

Taṃ sutvā sumukho ‘‘ayaṃ haṃsarājā mama piyamittabhāvaṃ na jānāti, anuppiyabhāṇī mittoti maṃ sallakkheti, sinehabhāvamassa dassessāmī’’ti cintetvā catasso gāthā abhāsi –

৯২.

92.

‘‘নাহং দুক্খপরেতোপি, ধতরট্ঠ তুৰং জহে।

‘‘Nāhaṃ dukkhaparetopi, dhataraṭṭha tuvaṃ jahe;

জীৰিতং মরণং ৰা মে, তযা সদ্ধিং ভৰিস্সতি॥

Jīvitaṃ maraṇaṃ vā me, tayā saddhiṃ bhavissati.

৯৩.

93.

‘‘নাহং দুক্খপরেতোপি, ধতরট্ঠ তুৰং জহে।

‘‘Nāhaṃ dukkhaparetopi, dhataraṭṭha tuvaṃ jahe;

ন মং অনরিযসংযুত্তে, কম্মে যোজেতুমরহসি॥

Na maṃ anariyasaṃyutte, kamme yojetumarahasi.

৯৪.

94.

‘‘সকুমারো সখাত্যস্মি, সচিত্তে চস্মি তে ঠিতো।

‘‘Sakumāro sakhātyasmi, sacitte casmi te ṭhito;

ঞাতো সেনাপতী ত্যাহং, হংসানং পৰরুত্তম॥

Ñāto senāpatī tyāhaṃ, haṃsānaṃ pavaruttama.

৯৫.

95.

‘‘কথং অহং ৰিকত্তিস্সং, ঞাতিমজ্ঝে ইতো গতো।

‘‘Kathaṃ ahaṃ vikattissaṃ, ñātimajjhe ito gato;

তং হিত্ৰা পততং সেট্ঠ, কিং তে ৰক্খামিতো গতো।

Taṃ hitvā patataṃ seṭṭha, kiṃ te vakkhāmito gato;

ইধ পাণং চজিস্সামি, নানরিযং কত্তুমুস্সহে’’তি॥

Idha pāṇaṃ cajissāmi, nānariyaṃ kattumussahe’’ti.

তত্থ নাহন্তি অহং, মহারাজ, কাযিকচেতসিকেন দুক্খেন ফুট্ঠোপি তং ন জহামি। অনরিযসংযুত্তেতি মিত্তদুব্ভীহি অহিরিকেহি কত্তব্বতায অনরিযভাৰেন সংযুত্তে। কম্মেতি তং জহিত্ৰা পক্কমনকম্মে। সকুমারোতি সমানকুমারো, একদিৰসেনেৰ পটিসন্ধিং গহেত্ৰা একদিৰসে অণ্ডকোসং পদালেত্ৰা একতো ৰড্ঢিতকুমারোতি অত্থো। সখাত্যস্মীতি অহং তে দক্খিণক্খিসমো পিযসহাযো। সচিত্তেতি তৰ সকে চিত্তে অহং ঠিতো তৰ ৰসে ৰত্তামি, তযি জীৰন্তে জীৰামি, ন জীৰন্তে ন জীৰামীতি অত্থো। ‘‘সংচিত্তে’’তিপি পাঠো, তৰ চিত্তে অহং সণ্ঠিতো সুট্ঠু ঠিতোতি অত্থো। ঞাতোতি সব্বহংসানং অন্তরে পঞ্ঞাতো। ৰিকত্তিস্সন্তি ‘‘কুহিং হংসরাজা’’তি পুচ্ছিতো অহং কিন্তি কথেস্সামি। কিং তে ৰক্খামীতি তে তৰ পৰত্তিং পুচ্ছন্তে হংসগণে কিং ৰক্খামি।

Tattha nāhanti ahaṃ, mahārāja, kāyikacetasikena dukkhena phuṭṭhopi taṃ na jahāmi. Anariyasaṃyutteti mittadubbhīhi ahirikehi kattabbatāya anariyabhāvena saṃyutte. Kammeti taṃ jahitvā pakkamanakamme. Sakumāroti samānakumāro, ekadivaseneva paṭisandhiṃ gahetvā ekadivase aṇḍakosaṃ padāletvā ekato vaḍḍhitakumāroti attho. Sakhātyasmīti ahaṃ te dakkhiṇakkhisamo piyasahāyo. Sacitteti tava sake citte ahaṃ ṭhito tava vase vattāmi, tayi jīvante jīvāmi, na jīvante na jīvāmīti attho. ‘‘Saṃcitte’’tipi pāṭho, tava citte ahaṃ saṇṭhito suṭṭhu ṭhitoti attho. Ñātoti sabbahaṃsānaṃ antare paññāto. Vikattissanti ‘‘kuhiṃ haṃsarājā’’ti pucchito ahaṃ kinti kathessāmi. Kiṃ te vakkhāmīti te tava pavattiṃ pucchante haṃsagaṇe kiṃ vakkhāmi.

এৰং সুমুখেন চতূহি গাথাহি সীহনাদে নদিতে তস্স গুণং পকাসেন্তো মহাসত্তো আহ –

Evaṃ sumukhena catūhi gāthāhi sīhanāde nadite tassa guṇaṃ pakāsento mahāsatto āha –

৯৬.

96.

‘‘এসো হি ধম্মো সুমুখ, যং ত্ৰং অরিযপথে ঠিতো।

‘‘Eso hi dhammo sumukha, yaṃ tvaṃ ariyapathe ṭhito;

যো ভত্তারং সখারং মং, ন পরিচ্চত্তুমুস্সহে॥

Yo bhattāraṃ sakhāraṃ maṃ, na pariccattumussahe.

৯৭.

97.

‘‘তঞ্হি মে পেক্খমানস্স, ভযং ন ত্ৰেৰ জাযতি।

‘‘Tañhi me pekkhamānassa, bhayaṃ na tveva jāyati;

অধিগচ্ছসি ত্ৰং ময্হং, এৰংভূতস্স জীৰিত’’ন্তি॥

Adhigacchasi tvaṃ mayhaṃ, evaṃbhūtassa jīvita’’nti.

তত্থ এসো ধম্মোতি এস পোরাণকপণ্ডিতানং সভাৰো। ভত্তারং সখারং মন্তি সামিকঞ্চ সহাযঞ্চ মং। ভযন্তি চিত্তুত্রাসো ময্হং ন জাযতি, চিত্তকূটপব্বতে হংসগণমজ্ঝে ঠিতো ৰিয হোমি। ময্হন্তি মম জীৰিতং ত্ৰং লভাপেস্সসি।

Tattha eso dhammoti esa porāṇakapaṇḍitānaṃ sabhāvo. Bhattāraṃ sakhāraṃ manti sāmikañca sahāyañca maṃ. Bhayanti cittutrāso mayhaṃ na jāyati, cittakūṭapabbate haṃsagaṇamajjhe ṭhito viya homi. Mayhanti mama jīvitaṃ tvaṃ labhāpessasi.

এৰং তেসং কথেন্তানঞ্ঞেৰ লুদ্দপুত্তো সরপরিযন্তে ঠিতো হংসে তীহি খন্ধেহি পলাযন্তে দিস্ৰা ‘‘কিং নু খো’’তি পাসট্ঠানং ওলোকেন্তো বোধিসত্তং পাসযট্ঠিযং ওলম্বন্তং দিস্ৰা সঞ্জাতসোমনস্সো কচ্ছং দল়্হং বন্ধিত্ৰা মুগ্গরং গহেত্ৰা কপ্পুট্ঠানগ্গি ৰিয অৰত্থরমানো পণ্হিযা অক্কন্তকললে উপরিসীসেন গন্ত্ৰা পুরতো পতন্তে ৰেগেন উপসঙ্কমি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Evaṃ tesaṃ kathentānaññeva luddaputto sarapariyante ṭhito haṃse tīhi khandhehi palāyante disvā ‘‘kiṃ nu kho’’ti pāsaṭṭhānaṃ olokento bodhisattaṃ pāsayaṭṭhiyaṃ olambantaṃ disvā sañjātasomanasso kacchaṃ daḷhaṃ bandhitvā muggaraṃ gahetvā kappuṭṭhānaggi viya avattharamāno paṇhiyā akkantakalale uparisīsena gantvā purato patante vegena upasaṅkami. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

৯৮.

98.

‘‘ইচ্চেৰং মন্তযন্তানং, অরিযানং অরিযৰুত্তিনং।

‘‘Iccevaṃ mantayantānaṃ, ariyānaṃ ariyavuttinaṃ;

দণ্ডমাদায নেসাদো, আপতী তুরিতো ভুসং॥

Daṇḍamādāya nesādo, āpatī turito bhusaṃ.

৯৯.

99.

‘‘তমাপতন্তং দিস্ৰান, সুমুখো অতিব্রূহযি।

‘‘Tamāpatantaṃ disvāna, sumukho atibrūhayi;

অট্ঠাসি পুরতো রঞ্ঞো, হংসো ৰিস্সাসযং ব্যথং॥

Aṭṭhāsi purato rañño, haṃso vissāsayaṃ byathaṃ.

১০০.

100.

‘‘মা ভাযি পততং সেট্ঠ, ন হি ভাযন্তি তাদিসা।

‘‘Mā bhāyi patataṃ seṭṭha, na hi bhāyanti tādisā;

অহং যোগং পযুঞ্জিস্সং, যুত্তং ধম্মূপসঞ্হিতং।

Ahaṃ yogaṃ payuñjissaṃ, yuttaṃ dhammūpasañhitaṃ;

তেন পরিযাপদানেন, খিপ্পং পাসা পমোক্খসী’’তি॥

Tena pariyāpadānena, khippaṃ pāsā pamokkhasī’’ti.

তত্থ অরিযৰুত্তিনন্তি অরিযাচারে ৰত্তমানানং। ভুসন্তি দল়্হং বলৰং। অতিব্রূহযীতি অনন্তরগাথায আগতং ‘‘মা ভাযী’’তি ৰচনং ৰদন্তো অতিব্রূহেসি মহাসদ্দং নিচ্ছারেসি। অট্ঠাসীতি সচে নেসাদো রাজানং পহরিস্সতি, অহং পহারং সম্পটিচ্ছিস্সামীতি জীৰিতং পরিচ্চজিত্ৰা পুরতো অট্ঠাসি। ৰিস্সাসযন্তি ৰিস্সাসেন্তো অস্সাসেন্তো। ব্যথন্তি ব্যথিতং ভীতং রাজানং ‘‘মা ভাযী’’তি ইমিনা ৰচনেন ৰিস্সাসেন্তো। তাদিসাতি তুম্হাদিসা ঞাণৰীরিযসম্পন্না। যোগন্তি ঞাণৰীরিযযোগং। যুত্তন্তি অনুচ্ছৰিকং। ধম্মূপসঞ্হিতন্তি কারণনিস্সিতং। তেন পরিযাপদানেনাতি তেন মযা পযুত্তেন যোগেন পরিসুদ্ধেন। পমোক্খসীতি মুচ্চিস্সসি।

Tattha ariyavuttinanti ariyācāre vattamānānaṃ. Bhusanti daḷhaṃ balavaṃ. Atibrūhayīti anantaragāthāya āgataṃ ‘‘mā bhāyī’’ti vacanaṃ vadanto atibrūhesi mahāsaddaṃ nicchāresi. Aṭṭhāsīti sace nesādo rājānaṃ paharissati, ahaṃ pahāraṃ sampaṭicchissāmīti jīvitaṃ pariccajitvā purato aṭṭhāsi. Vissāsayanti vissāsento assāsento. Byathanti byathitaṃ bhītaṃ rājānaṃ ‘‘mā bhāyī’’ti iminā vacanena vissāsento. Tādisāti tumhādisā ñāṇavīriyasampannā. Yoganti ñāṇavīriyayogaṃ. Yuttanti anucchavikaṃ. Dhammūpasañhitanti kāraṇanissitaṃ. Tena pariyāpadānenāti tena mayā payuttena yogena parisuddhena. Pamokkhasīti muccissasi.

এৰং সুমুখো মহাসত্তং অস্সাসেত্ৰা লুদ্দপুত্তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা মধুরং মানুসিং ৰাচং নিচ্ছারেন্তো, ‘‘সম্ম, ত্ৰং কোনামোসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সুৰণ্ণৰণ্ণহংসরাজ, অহং খেমকো নামা’’তি ৰুত্তে, ‘‘সম্ম খেমক, ‘তযা ওড্ডিতৰালপাসে যো ৰা সো ৰা হংসো বদ্ধো’তি সঞ্ঞং মা করি, নৰুতিযা হংসসহস্সানং পৰরো ধতরট্ঠহংসরাজা তে পাসে বদ্ধো, ঞাণসীলাচারসম্পন্নো সঙ্গাহকপক্খে ঠিতো, ন তং মারেতুং যুত্তো, অহং তৰ ইমিনা কত্তব্বকিচ্চং করিস্সামি, অযম্পি সুৰণ্ণৰণ্ণো, অহম্পি তথেৰ, অহং এতস্সত্থায অত্তনো জীৰিতং পরিচ্চজিস্সামি, সচে ত্ৰং এতস্স পত্তানি গণ্হিতুকামোসি, মম পত্তানি গণ্হ, অথোপি চম্মমংসন্হারুঅট্ঠীনমঞ্ঞতরং গণ্হিতুকামোসি, মমেৰ সরীরতো গণ্হ, অথ নং কীল়াহংসং কাতুকামোসি, মঞ্ঞেৰ কর, জীৰন্তমেৰ ৰিক্কিণিত্ৰা সচে ধনং উপ্পাদেতুকামোসি, মং জীৰন্তমেৰ ৰিক্কিণিত্ৰা ধনং উপ্পাদেহি, মা এতং ঞাণাদিগুণসংযুত্তং হংসরাজানং অৰধি, সচে হি নং ৰধিস্সসি, নিরযাদীহি ন মুচ্চিস্সসী’’তি তং নিরযাদিভযেন সন্তজ্জেত্ৰা অত্তনো মধুরকথং গণ্হাপেত্ৰা পুন বোধিসত্তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা তং অস্সাসেন্তো অট্ঠাসি। নেসাদো তস্স কথং সুত্ৰা ‘‘অযং তিরচ্ছানগতো সমানো মনুস্সেহিপি কাতুং অসক্কুণেয্যং এৰরূপং মিত্তধম্মং করোতি, মনুস্সাপি এৰং মিত্তধম্মে ঠাতুং ন সক্কোন্তি, অহো এস ঞাণসম্পন্নো মধুরকথো ধম্মিকো’’তি সকলসরীরং পীতিসোমনস্সপরিপুণ্ণং কত্ৰা পহট্ঠলোমো দণ্ডং ছড্ডেত্ৰা সিরসি অঞ্জলিং পতিট্ঠপেত্ৰা সূরিযং নমস্সন্তো ৰিয সুমুখস্স গুণং কিত্তেন্তো অট্ঠাসি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Evaṃ sumukho mahāsattaṃ assāsetvā luddaputtassa santikaṃ gantvā madhuraṃ mānusiṃ vācaṃ nicchārento, ‘‘samma, tvaṃ konāmosī’’ti pucchitvā ‘‘suvaṇṇavaṇṇahaṃsarāja, ahaṃ khemako nāmā’’ti vutte, ‘‘samma khemaka, ‘tayā oḍḍitavālapāse yo vā so vā haṃso baddho’ti saññaṃ mā kari, navutiyā haṃsasahassānaṃ pavaro dhataraṭṭhahaṃsarājā te pāse baddho, ñāṇasīlācārasampanno saṅgāhakapakkhe ṭhito, na taṃ māretuṃ yutto, ahaṃ tava iminā kattabbakiccaṃ karissāmi, ayampi suvaṇṇavaṇṇo, ahampi tatheva, ahaṃ etassatthāya attano jīvitaṃ pariccajissāmi, sace tvaṃ etassa pattāni gaṇhitukāmosi, mama pattāni gaṇha, athopi cammamaṃsanhāruaṭṭhīnamaññataraṃ gaṇhitukāmosi, mameva sarīrato gaṇha, atha naṃ kīḷāhaṃsaṃ kātukāmosi, maññeva kara, jīvantameva vikkiṇitvā sace dhanaṃ uppādetukāmosi, maṃ jīvantameva vikkiṇitvā dhanaṃ uppādehi, mā etaṃ ñāṇādiguṇasaṃyuttaṃ haṃsarājānaṃ avadhi, sace hi naṃ vadhissasi, nirayādīhi na muccissasī’’ti taṃ nirayādibhayena santajjetvā attano madhurakathaṃ gaṇhāpetvā puna bodhisattassa santikaṃ gantvā taṃ assāsento aṭṭhāsi. Nesādo tassa kathaṃ sutvā ‘‘ayaṃ tiracchānagato samāno manussehipi kātuṃ asakkuṇeyyaṃ evarūpaṃ mittadhammaṃ karoti, manussāpi evaṃ mittadhamme ṭhātuṃ na sakkonti, aho esa ñāṇasampanno madhurakatho dhammiko’’ti sakalasarīraṃ pītisomanassaparipuṇṇaṃ katvā pahaṭṭhalomo daṇḍaṃ chaḍḍetvā sirasi añjaliṃ patiṭṭhapetvā sūriyaṃ namassanto viya sumukhassa guṇaṃ kittento aṭṭhāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

১০১.

101.

‘‘তস্স তং ৰচনং সুত্ৰা, সুমুখস্স সুভাসিতং।

‘‘Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, sumukhassa subhāsitaṃ;

পহট্ঠলোমো নেসাদো, অঞ্জলিস্স পণামযি॥

Pahaṭṭhalomo nesādo, añjalissa paṇāmayi.

১০২.

102.

‘‘ন মে সুতং ৰা দিট্ঠং ৰা, ভাসন্তো মানুসিং দিজো।

‘‘Na me sutaṃ vā diṭṭhaṃ vā, bhāsanto mānusiṃ dijo;

অরিযং ব্রুৰানো ৰক্কঙ্গো, চজন্তো মানুসিং গিরং॥

Ariyaṃ bruvāno vakkaṅgo, cajanto mānusiṃ giraṃ.

১০৩.

103.

‘‘কিং নু তাযং দিজো হোতি, মুত্তো বদ্ধং উপাসসি।

‘‘Kiṃ nu tāyaṃ dijo hoti, mutto baddhaṃ upāsasi;

ওহায সকুণা যন্তি, কিং একো অৰহীযসী’’তি॥

Ohāya sakuṇā yanti, kiṃ eko avahīyasī’’ti.

তত্থ অঞ্জলিস্স পণামযীতি অঞ্জলিং অস্স উপনামযি, ‘‘ন মে’’তি গাথাযস্স থুতিং করোতি। তত্থ মানুসিন্তি মনুস্সৰাচং। অরিযন্তি সুন্দরং নিদ্দোসং। চজন্তোতি ৰিস্সজ্জেন্তো। ইদং ৰুত্তং হোতি – সম্ম, ত্ৰং দিজো সমানো অজ্জ মযা সদ্ধিং মানুসিং ৰাচং ভাসন্তো নিদ্দোসং ব্রুৰানো মানুসিং গিরং চজন্তো পচ্চক্খতো দিট্ঠো, ইতো পুব্বে পন ইদং অচ্ছরিযং মযা নেৰ সুতং ন দিট্ঠন্তি। কিং নু তাযন্তি যং এতং ত্ৰং উপাসসি, কিং নু তে অযং হোতি।

Tattha añjalissa paṇāmayīti añjaliṃ assa upanāmayi, ‘‘na me’’ti gāthāyassa thutiṃ karoti. Tattha mānusinti manussavācaṃ. Ariyanti sundaraṃ niddosaṃ. Cajantoti vissajjento. Idaṃ vuttaṃ hoti – samma, tvaṃ dijo samāno ajja mayā saddhiṃ mānusiṃ vācaṃ bhāsanto niddosaṃ bruvāno mānusiṃ giraṃ cajanto paccakkhato diṭṭho, ito pubbe pana idaṃ acchariyaṃ mayā neva sutaṃ na diṭṭhanti. Kiṃ nu tāyanti yaṃ etaṃ tvaṃ upāsasi, kiṃ nu te ayaṃ hoti.

এৰং তুট্ঠচিত্তেন নেসাদেন পুট্ঠো সুমুখো ‘‘অযং মুদুকো জাতো, ইদানিস্স ভিয্যোসোমত্তায মুদুভাৰত্থং মম গুণং দস্সেসামী’’তি চিন্তেত্ৰা আহ –

Evaṃ tuṭṭhacittena nesādena puṭṭho sumukho ‘‘ayaṃ muduko jāto, idānissa bhiyyosomattāya mudubhāvatthaṃ mama guṇaṃ dassesāmī’’ti cintetvā āha –

১০৪.

104.

‘‘রাজা মে সো দিজামিত্ত, সেনাপচ্চস্স কারযিং।

‘‘Rājā me so dijāmitta, senāpaccassa kārayiṃ;

তমাপদে পরিচ্চতুং, নুস্সহে ৰিহগাধিপং॥

Tamāpade pariccatuṃ, nussahe vihagādhipaṃ.

১০৫.

105.

‘‘মহাগণায ভত্তা মে, মা একো ব্যসনং অগা।

‘‘Mahāgaṇāya bhattā me, mā eko byasanaṃ agā;

তথা তং সম্ম নেসাদ, ভত্তাযং অভিতো রমে’’তি॥

Tathā taṃ samma nesāda, bhattāyaṃ abhito rame’’ti.

তত্থ নুস্সহেতি ন সমত্থোম্হি। মহাগণাযাতি মহতো হংসগণস্স। মা একোতি মাদিসে সেৰকে ৰিজ্জমানে মা এককো ব্যসনং অগা। তথা তন্তি যথা অহং ৰদামি, তথেৰ তং। সম্মাতি ৰযস্স। ভত্তাযং অভিতো রমেতি ভত্তা অযং মম, অহমস্স অভিতো রমে সন্তিকে রমামি ন উক্কণ্ঠামীতি।

Tattha nussaheti na samatthomhi. Mahāgaṇāyāti mahato haṃsagaṇassa. Mā ekoti mādise sevake vijjamāne mā ekako byasanaṃ agā. Tathā tanti yathā ahaṃ vadāmi, tatheva taṃ. Sammāti vayassa. Bhattāyaṃ abhito rameti bhattā ayaṃ mama, ahamassa abhito rame santike ramāmi na ukkaṇṭhāmīti.

নেসাদো তং তস্স ধম্মনিস্সিতং মধুরকথং সুত্ৰা সোমনস্সপ্পত্তো পহট্ঠলোমো ‘‘সচাহং এতং সীলাদিগুণসংযুত্তং হংসরাজানং ৰধিস্সামি, চতূহি অপাযেহি ন মুচ্চিস্সামি, রাজা মং যদিচ্ছতি, তং করোতু, অহমেতং সুমুখস্স দাযং কত্ৰা ৰিস্সজ্জেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা গাথমাহ –

Nesādo taṃ tassa dhammanissitaṃ madhurakathaṃ sutvā somanassappatto pahaṭṭhalomo ‘‘sacāhaṃ etaṃ sīlādiguṇasaṃyuttaṃ haṃsarājānaṃ vadhissāmi, catūhi apāyehi na muccissāmi, rājā maṃ yadicchati, taṃ karotu, ahametaṃ sumukhassa dāyaṃ katvā vissajjessāmī’’ti cintetvā gāthamāha –

১০৬.

106.

‘‘অরিযৰত্তসি ৰক্কঙ্গ, যো পিণ্ডমপচাযসি।

‘‘Ariyavattasi vakkaṅga, yo piṇḍamapacāyasi;

চজামি তে তং ভত্তারং, গচ্ছথূভো যথাসুখ’’ন্তি॥

Cajāmi te taṃ bhattāraṃ, gacchathūbho yathāsukha’’nti.

তত্থ অরিযৰত্তসীতি মিত্তধম্মরক্খণসঙ্খাতেন আচারঅরিযানং ৰত্তেন সমন্নাগতোসি। পিণ্ডমপচাযসীতি ভত্তু সন্তিকা লদ্ধং পিণ্ডং সেনাপতিট্ঠানং পূজেসি। গচ্ছথূভোতি দ্ৰেপি জনা অস্সুমুখে ঞাতিসঙ্ঘে হাসযমানা যথাসুখং গচ্ছথাতি।

Tattha ariyavattasīti mittadhammarakkhaṇasaṅkhātena ācāraariyānaṃ vattena samannāgatosi. Piṇḍamapacāyasīti bhattu santikā laddhaṃ piṇḍaṃ senāpatiṭṭhānaṃ pūjesi. Gacchathūbhoti dvepi janā assumukhe ñātisaṅghe hāsayamānā yathāsukhaṃ gacchathāti.

এৰং ৰত্ৰা নেসাদো মুদুচিত্তেন মহাসত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা যট্ঠিং ওনামেত্ৰা পঙ্কপিট্ঠে নিসীদাপেত্ৰা পাসযট্ঠিযা মোচেত্ৰা তং উক্খিপিত্ৰা সরতো নীহরিত্ৰা তরুণদব্বতিণপিট্ঠে নিসীদাপেত্ৰা পাদে বদ্ধপাসং সণিকং মোচেত্ৰা মহাসত্তে বলৰসিনেহং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৰা মেত্তচিত্তেন উদকং আদায লোহিতং ধোৰিত্ৰা পুনপ্পুনং পরিমজ্জি, অথস্স মেত্তানুভাৰেন সিরায সিরা, মংসেন মংসং, চম্মেন চম্মং ঘটিতং, পাদো পাকতিকো অহোসি, ইতরেন নিব্বিসেসো। বোধিসত্তো সুখপ্পত্তো হুত্ৰা পকতিভাৰেন নিসীদি। সুমুখো অত্তানং নিস্সায রঞ্ঞো সুখিতভাৰং দিস্ৰা সঞ্জাতসোমনস্সো চিন্তেসি – ‘‘ইমিনা অম্হাকং মহাউপকারো কতো, অম্হেহি এতস্স কতো উপকারো নাম নত্থি, সচে এস রাজরাজমহামত্তানং অত্থায অম্হে গণ্হি, তেসং সন্তিকং নেত্ৰা বহুং ধনং লভিস্সতি, সচে অত্তনো অত্থায গণ্হি, অম্হে ৰিক্কিণিত্ৰা ধনং লভিস্সতেৰ, পুচ্ছিস্সামি তাৰ ন’’ন্তি। অথ নং উপকারং কাতুকামতায পুচ্ছন্তো আহ –

Evaṃ vatvā nesādo muducittena mahāsattaṃ upasaṅkamitvā yaṭṭhiṃ onāmetvā paṅkapiṭṭhe nisīdāpetvā pāsayaṭṭhiyā mocetvā taṃ ukkhipitvā sarato nīharitvā taruṇadabbatiṇapiṭṭhe nisīdāpetvā pāde baddhapāsaṃ saṇikaṃ mocetvā mahāsatte balavasinehaṃ paccupaṭṭhāpetvā mettacittena udakaṃ ādāya lohitaṃ dhovitvā punappunaṃ parimajji, athassa mettānubhāvena sirāya sirā, maṃsena maṃsaṃ, cammena cammaṃ ghaṭitaṃ, pādo pākatiko ahosi, itarena nibbiseso. Bodhisatto sukhappatto hutvā pakatibhāvena nisīdi. Sumukho attānaṃ nissāya rañño sukhitabhāvaṃ disvā sañjātasomanasso cintesi – ‘‘iminā amhākaṃ mahāupakāro kato, amhehi etassa kato upakāro nāma natthi, sace esa rājarājamahāmattānaṃ atthāya amhe gaṇhi, tesaṃ santikaṃ netvā bahuṃ dhanaṃ labhissati, sace attano atthāya gaṇhi, amhe vikkiṇitvā dhanaṃ labhissateva, pucchissāmi tāva na’’nti. Atha naṃ upakāraṃ kātukāmatāya pucchanto āha –

১০৭.

107.

‘‘সচে অত্তপ্পযোগেন, ওহিতো হংসপক্খিনং।

‘‘Sace attappayogena, ohito haṃsapakkhinaṃ;

পটিগ্গণ্হাম তে সম্ম, এতং অভযদক্খিণং॥

Paṭiggaṇhāma te samma, etaṃ abhayadakkhiṇaṃ.

১০৮.

108.

‘‘নো চে অত্তপ্পযোগেন, ওহিতো হংসপক্খিনং।

‘‘No ce attappayogena, ohito haṃsapakkhinaṃ;

অনিস্সরো মুঞ্চমম্হে, থেয্যং কযিরাসি লুদ্দকা’’তি॥

Anissaro muñcamamhe, theyyaṃ kayirāsi luddakā’’ti.

তত্থ সচেতি, সম্ম নেসাদ, সচে তযা অত্তনো পযোগেন অত্তনো অত্থায হংসানঞ্চেৰ সেসপক্খীনঞ্চ পাসো ওহিতো। অনিস্সরোতি অনিস্সরো হুত্ৰা অম্হে মুঞ্চন্তো যেনাসি আণত্তো, তস্সসন্তকং গণ্হন্তো থেয্যং কযিরাসি।

Tattha saceti, samma nesāda, sace tayā attano payogena attano atthāya haṃsānañceva sesapakkhīnañca pāso ohito. Anissaroti anissaro hutvā amhe muñcanto yenāsi āṇatto, tassasantakaṃ gaṇhanto theyyaṃ kayirāsi.

তং সুত্ৰা নেসাদো ‘‘নাহং তুম্হে অত্তনো অত্থায গণ্হিং, বারাণসিরঞ্ঞা পন সংযমেন গণ্হাপিতোম্হী’’তি ৰত্ৰা দেৰিযা দিট্ঠসুপিনকালতো পট্ঠায যাৰ রঞ্ঞা তেসং আগতভাৰং সুত্ৰা, ‘‘সম্ম খেমক, একং ৰা দ্ৰে ৰা হংসে গণ্হিতুং ৰাযম, মহন্তং তে যসং দস্সামী’’তি ৰত্ৰা পরিব্বযং দত্ৰা উয্যোজিতভাৰো, তাৰ সব্বং পৰত্তিং আরোচেসি। তং সুত্ৰা সুমুখো ‘‘ইমিনা নেসাদেন অত্তনো জীৰিতং অগণেত্ৰা অম্হে ৰিস্সজ্জেন্তেন দুক্করং কতং, সচে মযং ইতো চিত্তকূটং গমিস্সাম, নেৰ ধতরট্ঠরঞ্ঞো পঞ্ঞানুভাৰো, ন ময্হং মিত্তধম্মো পাকটো ভৰিস্সতি, ন লুদ্দপুত্তো মহন্তং যসং লচ্ছতি, ন রাজা পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠহিস্সতি, ন দেৰিযা মনোরথো মত্থকং পাপুণিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা , ‘‘সম্ম, এৰং সন্তে অম্হে ৰিস্সজ্জেতুং ন লভসি, রঞ্ঞো নো দস্সেহি, সো অম্হে যথারুচিং করিস্সতী’’তি ইমমত্থং পকাসেন্তো গাথমাহ –

Taṃ sutvā nesādo ‘‘nāhaṃ tumhe attano atthāya gaṇhiṃ, bārāṇasiraññā pana saṃyamena gaṇhāpitomhī’’ti vatvā deviyā diṭṭhasupinakālato paṭṭhāya yāva raññā tesaṃ āgatabhāvaṃ sutvā, ‘‘samma khemaka, ekaṃ vā dve vā haṃse gaṇhituṃ vāyama, mahantaṃ te yasaṃ dassāmī’’ti vatvā paribbayaṃ datvā uyyojitabhāvo, tāva sabbaṃ pavattiṃ ārocesi. Taṃ sutvā sumukho ‘‘iminā nesādena attano jīvitaṃ agaṇetvā amhe vissajjentena dukkaraṃ kataṃ, sace mayaṃ ito cittakūṭaṃ gamissāma, neva dhataraṭṭharañño paññānubhāvo, na mayhaṃ mittadhammo pākaṭo bhavissati, na luddaputto mahantaṃ yasaṃ lacchati, na rājā pañcasu sīlesu patiṭṭhahissati, na deviyā manoratho matthakaṃ pāpuṇissatī’’ti cintetvā , ‘‘samma, evaṃ sante amhe vissajjetuṃ na labhasi, rañño no dassehi, so amhe yathāruciṃ karissatī’’ti imamatthaṃ pakāsento gāthamāha –

১০৯.

109.

‘‘যস্স ত্ৰং ভতকো রঞ্ঞো, কামং তস্সেৰ পাপয।

‘‘Yassa tvaṃ bhatako rañño, kāmaṃ tasseva pāpaya;

তত্থ সংযমনো রাজা, যথাভিঞ্ঞং করিস্সতী’’তি॥

Tattha saṃyamano rājā, yathābhiññaṃ karissatī’’ti.

তত্থ তস্সেৰাতি তস্সেৰ সন্তিকং নেহি। তত্থাতি তস্মিং রাজনিৰেসনে। যথাভিঞ্ঞন্তি যথাধিপ্পাযং যথারুচিং।

Tattha tassevāti tasseva santikaṃ nehi. Tatthāti tasmiṃ rājanivesane. Yathābhiññanti yathādhippāyaṃ yathāruciṃ.

তং সুত্ৰা নেসাদো ‘‘মা ৰো ভদ্দন্তে রাজদস্সনং রুচ্চিত্থ, রাজানো নাম সপ্পটিভযা, কীল়াহংসে ৰা ৰো করেয্যুং মারেয্যুং ৰা’’তি আহ। অথ নং সুমুখো, ‘‘সম্ম লুদ্দক মা অম্হাকং চিন্তযি, অহং তাদিসস্স কক্খল়স্স ধম্মকথায মদ্দৰং জনেসিং, রঞ্ঞো কিং ন জনেস্সামি, রাজানো হি পণ্ডিতা সুভাসিতদুব্ভাসিতঞ্ঞু, খিপ্পং নো রঞ্ঞো সন্তিকং নেহি, নযন্তো চ মা বন্ধনেন নযি, পুপ্ফপঞ্জরে পন নিসীদাপেত্ৰা নেহি, পুপ্ফপঞ্জরং করোন্তো ধতরট্ঠস্স মহন্তং সেতপদুমসঞ্ছন্নং, মম খুদ্দকং রত্তপদুমসঞ্ছন্নং কত্ৰা ধতরট্ঠং পুরতো, মমং পচ্ছতো নীচতরং কত্ৰা আদায খিপ্পং নেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেহী’’তি আহ। সো তস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘সুমুখো রাজানং দিস্ৰা মম মহন্তং যসং দাতুকামো ভৰিস্সতী’’তি সঞ্জাতসোমনস্সো মুদূহি লতাহি পঞ্জরে কত্ৰা পদুমেহি ছাদেত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ তে গহেত্ৰা অগমাসি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Taṃ sutvā nesādo ‘‘mā vo bhaddante rājadassanaṃ ruccittha, rājāno nāma sappaṭibhayā, kīḷāhaṃse vā vo kareyyuṃ māreyyuṃ vā’’ti āha. Atha naṃ sumukho, ‘‘samma luddaka mā amhākaṃ cintayi, ahaṃ tādisassa kakkhaḷassa dhammakathāya maddavaṃ janesiṃ, rañño kiṃ na janessāmi, rājāno hi paṇḍitā subhāsitadubbhāsitaññu, khippaṃ no rañño santikaṃ nehi, nayanto ca mā bandhanena nayi, pupphapañjare pana nisīdāpetvā nehi, pupphapañjaraṃ karonto dhataraṭṭhassa mahantaṃ setapadumasañchannaṃ, mama khuddakaṃ rattapadumasañchannaṃ katvā dhataraṭṭhaṃ purato, mamaṃ pacchato nīcataraṃ katvā ādāya khippaṃ netvā rañño dassehī’’ti āha. So tassa vacanaṃ sutvā ‘‘sumukho rājānaṃ disvā mama mahantaṃ yasaṃ dātukāmo bhavissatī’’ti sañjātasomanasso mudūhi latāhi pañjare katvā padumehi chādetvā vuttanayeneva te gahetvā agamāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

১১০.

110.

‘‘ইচ্চেৰং ৰুত্তো নেসাদো, হেমৰণ্ণে হরিত্তচে।

‘‘Iccevaṃ vutto nesādo, hemavaṇṇe harittace;

উভো হত্থেহি সঙ্গয্হ, পঞ্জরে অজ্ঝৰোদহি॥

Ubho hatthehi saṅgayha, pañjare ajjhavodahi.

১১১.

111.

‘‘তে পঞ্জরগতে পক্খী, উভো ভস্সরৰণ্ণিনে।

‘‘Te pañjaragate pakkhī, ubho bhassaravaṇṇine;

সুমুখং ধতরট্ঠঞ্চ, লুদ্দো আদায পক্কমী’’তি॥

Sumukhaṃ dhataraṭṭhañca, luddo ādāya pakkamī’’ti.

তত্থ অজ্ঝৰোদহীতি ওদহি ঠপেসি। ভস্সরৰণ্ণিনেতি পভাসম্পন্নৰণ্ণে।

Tattha ajjhavodahīti odahi ṭhapesi. Bhassaravaṇṇineti pabhāsampannavaṇṇe.

এৰং লুদ্দস্স তে আদায পক্কমনকালে ধতরট্ঠো পাকহংসরাজধীতরং অত্তনো ভরিযং সরিত্ৰা সুমুখং আমন্তেত্ৰা কিলেসৰসেন ৰিলপি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Evaṃ luddassa te ādāya pakkamanakāle dhataraṭṭho pākahaṃsarājadhītaraṃ attano bhariyaṃ saritvā sumukhaṃ āmantetvā kilesavasena vilapi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

১১২.

112.

‘‘হরীযমানো ধতরট্ঠো, সুমুখং এতদব্রৰি।

‘‘Harīyamāno dhataraṭṭho, sumukhaṃ etadabravi;

বাল়্হং ভাযামি সুমুখ, সামায লক্খণূরুযা।

Bāḷhaṃ bhāyāmi sumukha, sāmāya lakkhaṇūruyā;

অস্মাকং ৰধমঞ্ঞায, অথত্তানং ৰধিস্সতি॥

Asmākaṃ vadhamaññāya, athattānaṃ vadhissati.

১১৩.

113.

‘‘পাকহংসা চ সুমুখ, সুহেমা হেমসুত্তচা।

‘‘Pākahaṃsā ca sumukha, suhemā hemasuttacā;

কোঞ্চী সমুদ্দতীরেৰ, কপণা নূন রুচ্ছতী’’তি॥

Koñcī samuddatīreva, kapaṇā nūna rucchatī’’ti.

তত্থ ভাযামীতি মরণতো ভাযামি। সামাযাতি সুৰণ্ণৰণ্ণায। লক্খণূরুযাতি লক্খণসম্পন্নঊরুযা। ৰচমঞ্ঞাযাতি ৰধং জানিত্ৰা ‘‘মম পিযসামিকো মারিতো’’তি সঞ্ঞী হুত্ৰা। ৰধিস্সতীতি কিং মে পিযসামিকে মতে জীৰিতেনাতি মরিস্সতি। পাকহংসাতি পাকহংসরাজধীতা। সুহেমাতি এৰংনামিকা। হেমসুত্তচাতি হেমসদিসসুন্দরতচা। রুচ্ছতীতি যথা লোণিসঙ্খাতং সমুদ্দং ওতরিত্ৰা মতে পতিম্হি কোঞ্চী সকুণিকা কপণা রোদতি, এৰং নূন সা রোদিস্সতীতি।

Tattha bhāyāmīti maraṇato bhāyāmi. Sāmāyāti suvaṇṇavaṇṇāya. Lakkhaṇūruyāti lakkhaṇasampannaūruyā. Vacamaññāyāti vadhaṃ jānitvā ‘‘mama piyasāmiko mārito’’ti saññī hutvā. Vadhissatīti kiṃ me piyasāmike mate jīvitenāti marissati. Pākahaṃsāti pākahaṃsarājadhītā. Suhemāti evaṃnāmikā. Hemasuttacāti hemasadisasundaratacā. Rucchatīti yathā loṇisaṅkhātaṃ samuddaṃ otaritvā mate patimhi koñcī sakuṇikā kapaṇā rodati, evaṃ nūna sā rodissatīti.

তং সুত্ৰা সুমুখো ‘‘অযং হংসরাজা অঞ্ঞে ওৰদিতুং যুত্তো মাতুগামং নিস্সায কিলেসৰসেন ৰিলপতি, উদকস্স আদিত্তকালো ৰিয ৰতিযা উট্ঠায কেদারখাদনকালো ৰিয চ জাতো, যংনূনাহং অত্তনো বলেন মাতুগামস্স দোসং পকাসেত্ৰা এতং সঞ্ঞাপেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৰা গাথমাহ –

Taṃ sutvā sumukho ‘‘ayaṃ haṃsarājā aññe ovadituṃ yutto mātugāmaṃ nissāya kilesavasena vilapati, udakassa ādittakālo viya vatiyā uṭṭhāya kedārakhādanakālo viya ca jāto, yaṃnūnāhaṃ attano balena mātugāmassa dosaṃ pakāsetvā etaṃ saññāpeyya’’nti cintetvā gāthamāha –

১১৪.

114.

‘‘এৰং মহন্তো লোকস্স, অপ্পমেয্যো মহাগণী।

‘‘Evaṃ mahanto lokassa, appameyyo mahāgaṇī;

একিত্থিমনুসোচেয্য, নযিদং পঞ্ঞৰতামিৰ॥

Ekitthimanusoceyya, nayidaṃ paññavatāmiva.

১১৫.

115.

‘‘ৰাতোৰ গন্ধমাদেতি, উভযং ছেকপাপকং।

‘‘Vātova gandhamādeti, ubhayaṃ chekapāpakaṃ;

বালো আমকপক্কংৰ, লোলো অন্ধোৰ আমিসং॥

Bālo āmakapakkaṃva, lolo andhova āmisaṃ.

১১৬.

116.

‘‘অৰিনিচ্ছযঞ্ঞু অত্থেসু, মন্দোৰ পটিভাসি মং।

‘‘Avinicchayaññu atthesu, mandova paṭibhāsi maṃ;

কিচ্চাকিচ্চং ন জানাসি, সম্পত্তো কালপরিযাযং॥

Kiccākiccaṃ na jānāsi, sampatto kālapariyāyaṃ.

১১৭.

117.

‘‘অড্ঢুম্মত্তো উদীরেসি, যো সেয্যা মঞ্ঞসিত্থিযো।

‘‘Aḍḍhummatto udīresi, yo seyyā maññasitthiyo;

বহুসাধারণা হেতা, সোণ্ডানংৰ সুরাঘরং॥

Bahusādhāraṇā hetā, soṇḍānaṃva surāgharaṃ.

১১৮.

118.

‘‘মাযা চেতা মরীচী চ, সোকা রোগা চুপদ্দৰা।

‘‘Māyā cetā marīcī ca, sokā rogā cupaddavā;

খরা চ বন্ধনা চেতা, মচ্চুপাসা গুহাসযা।

Kharā ca bandhanā cetā, maccupāsā guhāsayā;

তাসু যো ৰিস্সসে পোসো, সো নরেসু নরাধমো’’তি॥

Tāsu yo vissase poso, so naresu narādhamo’’ti.

তত্থ মহন্তোতি মহন্তো সমানো। লোকস্সাতি হংসলোকস্স। অপ্পমেয্যোতি গুণেহি পমেতুং অসক্কুণেয্যো। মহাগণীতি মহন্তেন গণেন সমন্নাগতো গণসত্থা। একিত্থিন্তি যং এৰরূপো ভৰং একং ইত্থিং অনুসোচেয্য, ইদং অনুসোচনং ন পঞ্ঞৰতং ইৰ, তেনাহং অজ্জ তং বালোতি মঞ্ঞামীতি অধিপ্পাযেনেৰমাহ।

Tattha mahantoti mahanto samāno. Lokassāti haṃsalokassa. Appameyyoti guṇehi pametuṃ asakkuṇeyyo. Mahāgaṇīti mahantena gaṇena samannāgato gaṇasatthā. Ekitthinti yaṃ evarūpo bhavaṃ ekaṃ itthiṃ anusoceyya, idaṃ anusocanaṃ na paññavataṃ iva, tenāhaṃ ajja taṃ bāloti maññāmīti adhippāyenevamāha.

আদেতীতি গণ্হাতি। ছেকপাপকন্তি সুন্দরাসুন্দরং। আমকপক্কতি আমকঞ্চ পক্কঞ্চ। লোলোতি রসলোলো। ইদং ৰুত্তং হোতি – মহারাজ, যথা নাম ৰাতো পদুমসরাদীনি পহরিত্ৰা সুগন্ধম্পি সঙ্কারট্ঠানাদীনি পহরিত্ৰা দুগ্গন্ধম্পীতি উভযং ছেকপাপকং গন্ধং আদিযতি, যথা চ বালো কুমারকো অম্বজম্বূনং হেট্ঠা নিসিন্নো হত্থং পসারেত্ৰা পতিতপতিতং আমকম্পি পক্কম্পি ফলং গহেত্ৰা খাদতি, যথা চ রসলোলো অন্ধো ভত্তে উপনীতে যংকিঞ্চি সমক্খিকম্পি নিম্মক্খিকম্পি আমিসং আদিযতি, এৰং ইত্থিযো নাম কিলেসৰসেন অড্ঢম্পি দুগ্গতম্পি কুলীনম্পি অকুলীনম্পি অভিরূপম্পি ৰিরূপম্পি গণ্হন্তি ভজন্তি, তাদিসানং পাপধম্মানং ইত্থীনং কিংকারণা ৰিপ্পলপসি, মহারাজাতি।

Ādetīti gaṇhāti. Chekapāpakanti sundarāsundaraṃ. Āmakapakkati āmakañca pakkañca. Loloti rasalolo. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, yathā nāma vāto padumasarādīni paharitvā sugandhampi saṅkāraṭṭhānādīni paharitvā duggandhampīti ubhayaṃ chekapāpakaṃ gandhaṃ ādiyati, yathā ca bālo kumārako ambajambūnaṃ heṭṭhā nisinno hatthaṃ pasāretvā patitapatitaṃ āmakampi pakkampi phalaṃ gahetvā khādati, yathā ca rasalolo andho bhatte upanīte yaṃkiñci samakkhikampi nimmakkhikampi āmisaṃ ādiyati, evaṃ itthiyo nāma kilesavasena aḍḍhampi duggatampi kulīnampi akulīnampi abhirūpampi virūpampi gaṇhanti bhajanti, tādisānaṃ pāpadhammānaṃ itthīnaṃ kiṃkāraṇā vippalapasi, mahārājāti.

অত্থেসূতি কারণাকারণেসু। মন্দোতি অন্ধবালো। পটিভাসি মন্তি মম উপট্ঠাসি। কালপরিযাযন্তি এৰরূপং মরণকালং পত্তো ‘‘ইমস্মিং কালে ইদং কত্তব্বং, ইদং নকত্তব্বং, ইদং ৰত্তব্বং, ইদং ন ৰত্তব্ব’’ন্তি ন জানাসি দেৰাতি। অড্ঢুম্মত্তোতি অড্ঢুম্মত্তকো মঞ্ঞে হুত্ৰা। উদীরেসীতি যথা সুরং পিৰিত্ৰা নাতিমত্তো পুরিসো যং ৰা তং ৰা পলপতি, এৰং পলপসীতি অত্থো। সেয্যাতি ৰরা উত্তমা।

Atthesūti kāraṇākāraṇesu. Mandoti andhabālo. Paṭibhāsi manti mama upaṭṭhāsi. Kālapariyāyanti evarūpaṃ maraṇakālaṃ patto ‘‘imasmiṃ kāle idaṃ kattabbaṃ, idaṃ nakattabbaṃ, idaṃ vattabbaṃ, idaṃ na vattabba’’nti na jānāsi devāti. Aḍḍhummattoti aḍḍhummattako maññe hutvā. Udīresīti yathā suraṃ pivitvā nātimatto puriso yaṃ vā taṃ vā palapati, evaṃ palapasīti attho. Seyyāti varā uttamā.

‘‘মাযা চা’’তিআদীসু, দেৰ, ইত্থিযো নামেতা ৰঞ্চনট্ঠেন মাযা, অগয্হুপগট্ঠেন মরীচী, সোকাদীনং পচ্চযত্তা সোকা, রোগা, অনেকপ্পকারা উপদ্দৰা, কোধাদীহি থদ্ধভাৰেনেৰ খরা। তা হি নিস্সায অন্দুবন্ধনাদীহি বন্ধনতো বন্ধনা চেতা, ইত্থিযো নাম সরীরগুহাসযৰসেনেৰ মচ্চু নাম এতা, দেৰাতি। ‘‘কামহেতু, কামনিদানং, কামাধিকরণং, কামানমেৰ হেতু রাজানো চোরং গহেত্ৰা’’তি (ম॰ নি॰ ১.১৬৮-১৬৯) সুত্তেনপেস অত্থো দীপেতব্বো।

‘‘Māyā cā’’tiādīsu, deva, itthiyo nāmetā vañcanaṭṭhena māyā, agayhupagaṭṭhena marīcī, sokādīnaṃ paccayattā sokā, rogā, anekappakārā upaddavā, kodhādīhi thaddhabhāveneva kharā. Tā hi nissāya andubandhanādīhi bandhanato bandhanā cetā, itthiyo nāma sarīraguhāsayavaseneva maccu nāma etā, devāti. ‘‘Kāmahetu, kāmanidānaṃ, kāmādhikaraṇaṃ, kāmānameva hetu rājāno coraṃ gahetvā’’ti (ma. ni. 1.168-169) suttenapesa attho dīpetabbo.

ততো ধতরট্ঠো মাতুগামে পটিবদ্ধচিত্ততায ‘‘ত্ৰং মাতুগামস্স গুণং ন জানাসি, পণ্ডিতা এৰ এতং জানন্তি, ন হেতা গরহিতব্বা’’তি দীপেন্তো আহ –

Tato dhataraṭṭho mātugāme paṭibaddhacittatāya ‘‘tvaṃ mātugāmassa guṇaṃ na jānāsi, paṇḍitā eva etaṃ jānanti, na hetā garahitabbā’’ti dīpento āha –

১১৯.

119.

‘‘যং ৰুদ্ধেহি উপঞ্ঞাতং, কো তং নিন্দিতুমরহতি।

‘‘Yaṃ vuddhehi upaññātaṃ, ko taṃ ninditumarahati;

মহাভূতিত্থিযো নাম, লোকস্মিং উদপজ্জিসুং॥

Mahābhūtitthiyo nāma, lokasmiṃ udapajjisuṃ.

১২০.

120.

‘‘খিড্ডা পণিহিতা ত্যাসু, রতি ত্যাসু পতিট্ঠিতা।

‘‘Khiḍḍā paṇihitā tyāsu, rati tyāsu patiṭṭhitā;

বীজানি ত্যাসু রূহন্তি, যদিদং সত্তা পজাযরে।

Bījāni tyāsu rūhanti, yadidaṃ sattā pajāyare;

তাসু কো নিব্বিদে পোসো, পাণমাসজ্জ পাণিভি॥

Tāsu ko nibbide poso, pāṇamāsajja pāṇibhi.

১২১.

121.

‘‘ত্ৰমেৰ নঞ্ঞো সুমুখ, থীনং অত্থেসু যুঞ্জসি।

‘‘Tvameva nañño sumukha, thīnaṃ atthesu yuñjasi;

তস্স ত্যজ্জ ভযে জাতে, ভীতে ন জাযতে মতি॥

Tassa tyajja bhaye jāte, bhīte na jāyate mati.

১২২.

122.

‘‘সব্বো হি সংসযং পত্তো, ভযং ভীরূ তিতিক্খতি।

‘‘Sabbo hi saṃsayaṃ patto, bhayaṃ bhīrū titikkhati;

পণ্ডিতা চ মহন্তানো, অত্থে যুঞ্জন্তি দুয্যুজে॥

Paṇḍitā ca mahantāno, atthe yuñjanti duyyuje.

১২৩.

123.

‘‘এতদত্থায রাজানো, সূরমিচ্ছন্তি মন্তিনং।

‘‘Etadatthāya rājāno, sūramicchanti mantinaṃ;

পটিবাহতি যং সূরো, আপদং অত্তপরিযাযং॥

Paṭibāhati yaṃ sūro, āpadaṃ attapariyāyaṃ.

১২৪.

124.

‘‘মা নো অজ্জ ৰিকন্তিংসু, রঞ্ঞো সূদা মহানসে।

‘‘Mā no ajja vikantiṃsu, rañño sūdā mahānase;

তথা হি ৰণ্ণো পত্তানং, ফলং ৰেল়ুংৰ তং ৰধি॥

Tathā hi vaṇṇo pattānaṃ, phalaṃ veḷuṃva taṃ vadhi.

১২৫.

125.

‘‘মুত্তোপি ন ইচ্ছি উড্ডেতুং, সযং বন্ধং উপাগমি।

‘‘Muttopi na icchi uḍḍetuṃ, sayaṃ bandhaṃ upāgami;

সোপজ্জ সংসযং পত্তো, অত্থং গণ্হাহি মা মুখ’’ন্তি॥

Sopajja saṃsayaṃ patto, atthaṃ gaṇhāhi mā mukha’’nti.

তত্থ ন্তি যং মাতুগামসঙ্খাতং ৰত্থু পঞ্ঞাৰুদ্ধেহি ঞাতং, তেসমেৰ পাকটং, ন বালানং। মহাভূতাতি মহাগুণা মহানিসংসা। উদপজ্জিসুন্তি পঠমকপ্পিককালে ইত্থিলিঙ্গস্সেৰ পঠমং পাতুভূতত্তা পঠমং নিব্বত্তাতি অত্থো। ত্যাসূতি সুমুখ তাসু ইত্থীসু কাযৰচীখিড্ডা চ পণিহিতা ওহিতা ঠপিতা, কামগুণরতি চ পতিট্ঠিতা। বীজানীতি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধঅরিযসাৰকচক্কৰত্তিআদিবীজানি তাসু রুহন্তি। যদিদন্তি যে এতে সব্বেপি সত্তা। পজাযরেতি সব্বে তাসঞ্ঞেৰ কুচ্ছিম্হি সংৰদ্ধাতি দীপেতি। নিব্বিদেতি নিব্বিন্দেয্য। পাণমাসজ্জ পাণিভীতি অত্তনো পাণেহিপি তাসং পাণং আসাদেত্ৰা অত্তনো জীৰিতং চজন্তোপি তা লভিত্ৰা কো নিব্বিন্দেয্যাতি অত্থো।

Tattha yanti yaṃ mātugāmasaṅkhātaṃ vatthu paññāvuddhehi ñātaṃ, tesameva pākaṭaṃ, na bālānaṃ. Mahābhūtāti mahāguṇā mahānisaṃsā. Udapajjisunti paṭhamakappikakāle itthiliṅgasseva paṭhamaṃ pātubhūtattā paṭhamaṃ nibbattāti attho. Tyāsūti sumukha tāsu itthīsu kāyavacīkhiḍḍā ca paṇihitā ohitā ṭhapitā, kāmaguṇarati ca patiṭṭhitā. Bījānīti buddhapaccekabuddhaariyasāvakacakkavattiādibījāni tāsu ruhanti. Yadidanti ye ete sabbepi sattā. Pajāyareti sabbe tāsaññeva kucchimhi saṃvaddhāti dīpeti. Nibbideti nibbindeyya. Pāṇamāsajja pāṇibhīti attano pāṇehipi tāsaṃ pāṇaṃ āsādetvā attano jīvitaṃ cajantopi tā labhitvā ko nibbindeyyāti attho.

নঞ্ঞোতি ন অঞ্ঞো, সুমুখ, মযা চিত্তকূটতলে হংসগণমজ্ঝে নিসিন্নেন তং অদিস্ৰা ‘‘কহং নু সুমুখো’’তি ৰুত্তে ‘‘এস মাতুগামং গহেত্ৰা কঞ্চনগুহাযং উত্তমরতিং অনুভোতী’’তি ৰদন্তি, এৰং ত্ৰমেৰ থীনং অত্থেসু যুঞ্জসি যুত্তপযুত্তো হোসি, ন অঞ্ঞোতি অত্থো। তস্স ত্যজ্জাতি তস্স তে অজ্জ মরণভযে জাতে ইমিনা ভীতেন মরণভযেন ভীতো মঞ্ঞে, অযং মাতুগামস্স দোসদস্সনে নিপুণা মতি জাযতেতি অধিপ্পাযেনেৰমাহ।

Naññoti na añño, sumukha, mayā cittakūṭatale haṃsagaṇamajjhe nisinnena taṃ adisvā ‘‘kahaṃ nu sumukho’’ti vutte ‘‘esa mātugāmaṃ gahetvā kañcanaguhāyaṃ uttamaratiṃ anubhotī’’ti vadanti, evaṃ tvameva thīnaṃ atthesu yuñjasi yuttapayutto hosi, na aññoti attho. Tassa tyajjāti tassa te ajja maraṇabhaye jāte iminā bhītena maraṇabhayena bhīto maññe, ayaṃ mātugāmassa dosadassane nipuṇā mati jāyateti adhippāyenevamāha.

সব্বো হীতি যো হি কোচি। সংসযং পত্তোতি জীৰিতসংসযপ্পত্তো। ভীরূতি ভীরূ হুত্ৰাপি ভযং অধিৰাসেতি। মহন্তানোতি যে পন পণ্ডিতা চ হোন্তি মহন্তে চ ঠানে ঠিতা মহন্তানো, তে দুয্যুজে অত্থে যুঞ্জন্তি ঘটেন্তি ৰাযমন্তি, তস্মা ‘‘মা ভাযি, ধীরো হোহী’’তি তং উস্সাহেন্তো এৰমাহ। আপদন্তি সামিনো আগতং আপদং এস সূরো পটিবাহতি, এতদত্থায সূরং মন্তিনং ইচ্ছন্তি। অত্তপরিযাযন্তি অত্তনো পরিত্তাণম্পি চ কাতুং সক্কোতীতি অধিপ্পাযো।

Sabbo hīti yo hi koci. Saṃsayaṃ pattoti jīvitasaṃsayappatto. Bhīrūti bhīrū hutvāpi bhayaṃ adhivāseti. Mahantānoti ye pana paṇḍitā ca honti mahante ca ṭhāne ṭhitā mahantāno, te duyyuje atthe yuñjanti ghaṭenti vāyamanti, tasmā ‘‘mā bhāyi, dhīro hohī’’ti taṃ ussāhento evamāha. Āpadanti sāmino āgataṃ āpadaṃ esa sūro paṭibāhati, etadatthāya sūraṃ mantinaṃ icchanti. Attapariyāyanti attano parittāṇampi ca kātuṃ sakkotīti adhippāyo.

ৰিকন্তিংসূতি ছিন্দিংসু। ইদং ৰুত্তং হোতি – সম্ম সুমুখ, ত্ৰং মযা অত্তনো অনন্তরে ঠানে ঠপিতো, তস্মা যথা অজ্জ রঞ্ঞো সূদা অম্হে মংসত্থায ন ৰিকন্তিংসু, তথা করোহি, তাদিসো হি অম্হাকং পত্তৰণ্ণো। তং ৰধীতি স্ৰাযং ৰণ্ণো যথা নাম ৰেল়ুং নিস্সায জাতং ফলং ৰেল়ুমেৰ ৰধতি, তথা মা তং ৰধি, তঞ্চ মঞ্চ মা ৰধীতি অধিপ্পাযেনেৰমাহ।

Vikantiṃsūti chindiṃsu. Idaṃ vuttaṃ hoti – samma sumukha, tvaṃ mayā attano anantare ṭhāne ṭhapito, tasmā yathā ajja rañño sūdā amhe maṃsatthāya na vikantiṃsu, tathā karohi, tādiso hi amhākaṃ pattavaṇṇo. Taṃ vadhīti svāyaṃ vaṇṇo yathā nāma veḷuṃ nissāya jātaṃ phalaṃ veḷumeva vadhati, tathā mā taṃ vadhi, tañca mañca mā vadhīti adhippāyenevamāha.

মুত্তোপীতি যথাসুখং চিত্তকূটপব্বতং গচ্ছাতি এৰং লুদ্দপুত্তেন মযা সদ্ধিং মুত্তো ৰিস্সজ্জিতো সমানোপি উড্ডিতুং ন ইচ্ছি। সযন্তি রাজানং দট্ঠুকামো হুত্ৰা সযমেৰ বন্ধং উপগতোতি এৰমিদং অম্হাকং ভযং তং নিস্সায আগতং। সোপজ্জাতি সোপি অজ্জ জীৰিতসংসযং পত্তো। অত্থং গণ্হাহি মা মুখন্তি ইদানি অম্হাকং মুঞ্চনকারণং গণ্হ, যথা মুচ্চাম, তথা ৰাযম, ‘‘ৰাতোৰ গন্ধমাদেতী’’তিআদীনি ৰদন্তো ইত্থিগরহত্থায মুখং মা পসারযি।

Muttopīti yathāsukhaṃ cittakūṭapabbataṃ gacchāti evaṃ luddaputtena mayā saddhiṃ mutto vissajjito samānopi uḍḍituṃ na icchi. Sayanti rājānaṃ daṭṭhukāmo hutvā sayameva bandhaṃ upagatoti evamidaṃ amhākaṃ bhayaṃ taṃ nissāya āgataṃ. Sopajjāti sopi ajja jīvitasaṃsayaṃ patto. Atthaṃ gaṇhāhi mā mukhanti idāni amhākaṃ muñcanakāraṇaṃ gaṇha, yathā muccāma, tathā vāyama, ‘‘vātova gandhamādetī’’tiādīni vadanto itthigarahatthāya mukhaṃ mā pasārayi.

এৰং মহাসত্তো মাতুগামং ৰণ্ণেত্ৰা সুমুখং অপ্পটিভাণং কত্ৰা তস্স অনত্তমনভাৰং ৰিদিত্ৰা ইদানি নং পগ্গণ্হন্তো গাথমাহ –

Evaṃ mahāsatto mātugāmaṃ vaṇṇetvā sumukhaṃ appaṭibhāṇaṃ katvā tassa anattamanabhāvaṃ viditvā idāni naṃ paggaṇhanto gāthamāha –

১২৬.

126.

‘‘সো তং যোগং পযুঞ্জস্সু, যুত্তং ধম্মূপসংহিতং।

‘‘So taṃ yogaṃ payuñjassu, yuttaṃ dhammūpasaṃhitaṃ;

তৰ পরিযাপদানেন, মম পাণেসনং চরা’’তি॥

Tava pariyāpadānena, mama pāṇesanaṃ carā’’ti.

তত্থ সোতি, সম্ম সুমুখ, সো ত্ৰং। তং যোগন্তি যং পুব্বে ‘‘অহং যোগং পযুঞ্জিস্সং, যুত্তং ধম্মূপসংহিত’’ন্তি অৰচাসি, তং ইদানি পযুঞ্জস্সু। তৰ পরিযাপদানেনাতি তৰ তেন যোগেন পরিসুদ্ধেন। ‘‘পরিযোদাতেনা’’তিপি পাঠো, পরিত্তাণেনাতি অত্থো, তযা কতত্তা তৰ সন্তকেন পরিত্তাণেন মম জীৰিতপরিযেসনং চরাতি অধিপ্পাযো।

Tattha soti, samma sumukha, so tvaṃ. Taṃ yoganti yaṃ pubbe ‘‘ahaṃ yogaṃ payuñjissaṃ, yuttaṃ dhammūpasaṃhita’’nti avacāsi, taṃ idāni payuñjassu. Tava pariyāpadānenāti tava tena yogena parisuddhena. ‘‘Pariyodātenā’’tipi pāṭho, parittāṇenāti attho, tayā katattā tava santakena parittāṇena mama jīvitapariyesanaṃ carāti adhippāyo.

অথ সুমুখো ‘‘অযং অতিৰিয মরণভযভীতো মম ঞাণবলং ন জানাতি, রাজানং দিস্ৰা থোকং কথং লভিত্ৰা জানিস্সামি, অস্সাসেস্সামি তাৰ ন’’ন্তি চিন্তেত্ৰা গাথমাহ –

Atha sumukho ‘‘ayaṃ ativiya maraṇabhayabhīto mama ñāṇabalaṃ na jānāti, rājānaṃ disvā thokaṃ kathaṃ labhitvā jānissāmi, assāsessāmi tāva na’’nti cintetvā gāthamāha –

১২৭.

127.

‘‘মা ভাযি পততং সেট্ঠ, ন হি ভাযন্তি তাদিসা।

‘‘Mā bhāyi patataṃ seṭṭha, na hi bhāyanti tādisā;

অহং যোগং পযুঞ্জিস্সং, যুত্তং ধম্মূপসংহিতং।

Ahaṃ yogaṃ payuñjissaṃ, yuttaṃ dhammūpasaṃhitaṃ;

মম পরিযাপদানেন, খিপ্পং পাসা পমোক্খসী’’তি॥

Mama pariyāpadānena, khippaṃ pāsā pamokkhasī’’ti.

তত্থ পাসাতি দুক্খপাসতো।

Tattha pāsāti dukkhapāsato.

ইতি তেসং সকুণভাসায কথেন্তানং লুদ্দপুত্তো ন কিঞ্চি অঞ্ঞাসি, কেৰলং পন তে কাজেনাদায বারাণসিং পাৰিসি। অচ্ছরিযব্ভুতজাতেন অঞ্জলিনা মহাজনেন অনুগ্গচ্ছমানো সো রাজদ্ৰারং পত্ৰা অত্তনো আগতভাৰং রঞ্ঞো আরোচাপেসি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Iti tesaṃ sakuṇabhāsāya kathentānaṃ luddaputto na kiñci aññāsi, kevalaṃ pana te kājenādāya bārāṇasiṃ pāvisi. Acchariyabbhutajātena añjalinā mahājanena anuggacchamāno so rājadvāraṃ patvā attano āgatabhāvaṃ rañño ārocāpesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

১২৮.

128.

‘‘সো লুদ্দো হংসকাজেন, রাজদ্ৰারং উপাগমি।

‘‘So luddo haṃsakājena, rājadvāraṃ upāgami;

পটিৰেদেথ মং রঞ্ঞো, ধতরট্ঠাযমাগতো’’তি॥

Paṭivedetha maṃ rañño, dhataraṭṭhāyamāgato’’ti.

তত্থ পটিৰেদেথ মন্তি খেমকো আগতোতি এৰং মং রঞ্ঞো নিৰেদেথ। ধতরট্ঠাযন্তি অযং ধতরট্ঠো আগতোতি পটিৰেদেথ।

Tattha paṭivedetha manti khemako āgatoti evaṃ maṃ rañño nivedetha. Dhataraṭṭhāyanti ayaṃ dhataraṭṭho āgatoti paṭivedetha.

দোৰারিকো গন্ত্ৰা পটিৰেদেসি। রাজা সঞ্জাতসোমনস্সো ‘‘খিপ্পং আগচ্ছতূ’’তি ৰত্ৰা অমচ্চগণপরিৰুতো সমুস্সিতসেতচ্ছত্তে রাজপল্লঙ্কে নিসিন্নো খেমকং হংসকাজং আদায মহাতলং অভিরুল়্হং দিস্ৰা সুৰণ্ণৰণ্ণে হংসে ওলোকেত্ৰা ‘‘সম্পুণ্ণো মে মনোরথো’’তি তস্স কত্তব্বকিচ্চং অমচ্চে আণাপেসি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Dovāriko gantvā paṭivedesi. Rājā sañjātasomanasso ‘‘khippaṃ āgacchatū’’ti vatvā amaccagaṇaparivuto samussitasetacchatte rājapallaṅke nisinno khemakaṃ haṃsakājaṃ ādāya mahātalaṃ abhiruḷhaṃ disvā suvaṇṇavaṇṇe haṃse oloketvā ‘‘sampuṇṇo me manoratho’’ti tassa kattabbakiccaṃ amacce āṇāpesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

১২৯.

129.

‘‘তে দিস্ৰা পুঞ্ঞসঙ্কাসে, উভো লক্খণসম্মতে।

‘‘Te disvā puññasaṅkāse, ubho lakkhaṇasammate;

খলু সংযমনো রাজা, অমচ্চে অজ্ঝভাসথ॥

Khalu saṃyamano rājā, amacce ajjhabhāsatha.

১৩০.

130.

‘‘দেথ লুদ্দস্স ৰত্থানি, অন্নং পানঞ্চ ভোজনং।

‘‘Detha luddassa vatthāni, annaṃ pānañca bhojanaṃ;

কামংকরো হিরঞ্ঞস্স, যাৰন্তো এস ইচ্ছতী’’তি॥

Kāmaṃkaro hiraññassa, yāvanto esa icchatī’’ti.

তত্থ পুঞ্ঞসঙ্কাসেতি অত্তনো পুঞ্ঞসদিসে। লক্খণসম্মতেতি সেট্ঠসম্মতে অভিঞ্ঞাতে। খলূতি নিপাতো, তস্স ‘‘তে খলু দিস্ৰা’’তি পুরিমপদেন সম্বন্ধো। ‘‘দেথা’’তিআদীনি রাজা পসন্নাকারং করোন্তো আহ। তত্থ কামংকরো হিরঞ্ঞস্সাতি হিরঞ্ঞং অস্স কামকিরিযা অত্থু। যাৰন্তোতি যত্তকং এস ইচ্ছতি, তত্তকং হিরঞ্ঞমস্স দেথাতি অত্থো।

Tattha puññasaṅkāseti attano puññasadise. Lakkhaṇasammateti seṭṭhasammate abhiññāte. Khalūti nipāto, tassa ‘‘te khalu disvā’’ti purimapadena sambandho. ‘‘Dethā’’tiādīni rājā pasannākāraṃ karonto āha. Tattha kāmaṃkaro hiraññassāti hiraññaṃ assa kāmakiriyā atthu. Yāvantoti yattakaṃ esa icchati, tattakaṃ hiraññamassa dethāti attho.

এৰং পসন্নাকারং কারেত্ৰা পীতিসোমনস্সাসমুস্সহিতো ‘‘গচ্ছথ নং অলঙ্করিত্ৰা আনেথা’’তি আহ। অথ নং অমচ্চা রাজনিৰেসনা ওতারেত্ৰা কপ্পিতকেসমস্সুং ন্হাতানুলিত্তং সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতং কত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেসুং। অথস্স রাজা সংৰচ্ছরে সতসহস্সুট্ঠানকে দ্ৰাদস গামে আজঞ্ঞযুত্তং রথং অলঙ্কতমহাগেহঞ্চাতি মহন্তং যসং দাপেসি। সো মহন্তং যসং লভিত্ৰা অত্তনো কম্মং পকাসেতুং ‘‘ন তে, দেৰ, মযা যো ৰা সো ৰা হংসো আনীতো, অযং পন নৰুতিযা হংসসহস্সানং রাজা ধতরট্ঠো নাম, অযং সেনাপতি সুমুখো নামা’’তি আহ । অথ নং রাজা ‘‘কথং তে, সম্ম, এতে গহিতা’’তি পুচ্ছি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Evaṃ pasannākāraṃ kāretvā pītisomanassāsamussahito ‘‘gacchatha naṃ alaṅkaritvā ānethā’’ti āha. Atha naṃ amaccā rājanivesanā otāretvā kappitakesamassuṃ nhātānulittaṃ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ katvā rañño dassesuṃ. Athassa rājā saṃvacchare satasahassuṭṭhānake dvādasa gāme ājaññayuttaṃ rathaṃ alaṅkatamahāgehañcāti mahantaṃ yasaṃ dāpesi. So mahantaṃ yasaṃ labhitvā attano kammaṃ pakāsetuṃ ‘‘na te, deva, mayā yo vā so vā haṃso ānīto, ayaṃ pana navutiyā haṃsasahassānaṃ rājā dhataraṭṭho nāma, ayaṃ senāpati sumukho nāmā’’ti āha . Atha naṃ rājā ‘‘kathaṃ te, samma, ete gahitā’’ti pucchi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

১৩১.

131.

‘‘দিস্ৰা লুদ্দং পসন্নত্তং, কাসিরাজা তদব্রৰি।

‘‘Disvā luddaṃ pasannattaṃ, kāsirājā tadabravi;

যদ্যাযং সম্ম খেমক, পুণ্ণা হংসেহি তিট্ঠতি॥

Yadyāyaṃ samma khemaka, puṇṇā haṃsehi tiṭṭhati.

১৩২.

132.

‘‘কথং রুচিমজ্ঝগতং, পাসহত্থো উপাগমি।

‘‘Kathaṃ rucimajjhagataṃ, pāsahattho upāgami;

ওকিণ্ণং ঞাতিসঙ্ঘেহি, নিম্মজ্ঝিমং কথং গহী’’তি॥

Okiṇṇaṃ ñātisaṅghehi, nimmajjhimaṃ kathaṃ gahī’’ti.

তত্থ পসন্নত্তন্তি পসন্নভাৰং সোমনস্সপ্পত্তং। যদ্যাযন্তি, সম্ম খেমক, যদি অযং অম্হাকং পোক্খরণী নৰুতিহংসসহস্সেহি পুণ্ণা তিট্ঠতি। কথং রুচিমজ্ঝগতন্তি এৰং সন্তে ত্ৰং তেসং রুচীনং পিযদস্সনানং হংসানং মজ্ঝগতং এতং ঞাতিসঙ্ঘেহি ওকিণ্ণং। নিম্মজ্ঝিমন্তি নেৰ মজ্ঝিমং নেৰ কনিট্ঠং উত্তমং হংসরাজানং কথং পাসহত্থো উপাগমি কথং গণ্হীতি।

Tattha pasannattanti pasannabhāvaṃ somanassappattaṃ. Yadyāyanti, samma khemaka, yadi ayaṃ amhākaṃ pokkharaṇī navutihaṃsasahassehi puṇṇā tiṭṭhati. Kathaṃ rucimajjhagatanti evaṃ sante tvaṃ tesaṃ rucīnaṃ piyadassanānaṃ haṃsānaṃ majjhagataṃ etaṃ ñātisaṅghehi okiṇṇaṃ. Nimmajjhimanti neva majjhimaṃ neva kaniṭṭhaṃ uttamaṃ haṃsarājānaṃ kathaṃ pāsahattho upāgami kathaṃ gaṇhīti.

সো তস্স কথেন্তো আহ –

So tassa kathento āha –

১৩৩.

133.

‘‘অজ্জ মে সত্তমা রত্তি, অদনানি উপাসতো।

‘‘Ajja me sattamā ratti, adanāni upāsato;

পদমেতস্স অন্ৰেসং, অপ্পমত্তো ঘটস্সিতো॥

Padametassa anvesaṃ, appamatto ghaṭassito.

১৩৪.

134.

‘‘অথস্স পদমদ্দক্খিং, চরতো অদনেসনং।

‘‘Athassa padamaddakkhiṃ, carato adanesanaṃ;

তত্থাহং ওদহিং পাসং, এৰং তং দিজমগ্গহি’’ন্তি॥

Tatthāhaṃ odahiṃ pāsaṃ, evaṃ taṃ dijamaggahi’’nti.

তত্থ অদনানীতি আদানানি, গোচরগ্গহণট্ঠানানীতি অত্থো, অযমেৰ ৰা পাঠো। উপাসতোতি উপগচ্ছন্তস্স। পদন্তি গোচরভূমিযং অক্কন্তপদং। ঘটস্সিতোতি চাটিপঞ্জরে নিস্সিতো হুত্ৰা। অথস্সাতি অথ ছট্ঠে দিৰসে এতস্স অদনেসনং চরন্তস্স পদং অদ্দক্খিং। এৰং তন্তি এৰং তং দিজং অগ্গহিন্তি সব্বং গহিতোপাযং আচিক্খি।

Tattha adanānīti ādānāni, gocaraggahaṇaṭṭhānānīti attho, ayameva vā pāṭho. Upāsatoti upagacchantassa. Padanti gocarabhūmiyaṃ akkantapadaṃ. Ghaṭassitoti cāṭipañjare nissito hutvā. Athassāti atha chaṭṭhe divase etassa adanesanaṃ carantassa padaṃ addakkhiṃ. Evaṃ tanti evaṃ taṃ dijaṃ aggahinti sabbaṃ gahitopāyaṃ ācikkhi.

তং সুত্ৰা রাজা ‘‘অযং দ্ৰারে ঠত্ৰা পটিৰেদেন্তোপি ধতরট্ঠস্সেৰাগমনং পটিৰেদেসি, ইদানিপি এতং একমেৰ গণ্হিন্তি ৰদতি, কিং নু খো এত্থ কারণ’’ন্তি চিন্তেত্ৰা গাথমাহ –

Taṃ sutvā rājā ‘‘ayaṃ dvāre ṭhatvā paṭivedentopi dhataraṭṭhassevāgamanaṃ paṭivedesi, idānipi etaṃ ekameva gaṇhinti vadati, kiṃ nu kho ettha kāraṇa’’nti cintetvā gāthamāha –

১৩৫.

135.

‘‘লুদ্দ দ্ৰে ইমে সকুণা, অথ একোতি ভাসসি।

‘‘Ludda dve ime sakuṇā, atha ekoti bhāsasi;

চিত্তং নু তে ৰিপরিযত্তং, অদু কিং নু জিগীসসী’’তি॥

Cittaṃ nu te vipariyattaṃ, adu kiṃ nu jigīsasī’’ti.

তত্থ ৰিপরিযত্তন্তি ৰিপল্লত্থং। অদু কিং নু জিগীসসীতি উদাহু কিং নু চিন্তেসি, কিং ইতরং গহেত্ৰা অঞ্ঞস্স দাতুকামো হুত্ৰা চিন্তেসীতি পুচ্ছতি।

Tattha vipariyattanti vipallatthaṃ. Adu kiṃ nu jigīsasīti udāhu kiṃ nu cintesi, kiṃ itaraṃ gahetvā aññassa dātukāmo hutvā cintesīti pucchati.

ততো লুদ্দো ‘‘ন মে, দেৰ, চিত্তং ৰিপল্লত্থং, নাপি অহং ইতরং অঞ্ঞস্স দাতুকামো, অপিচ খো পন মযা ওহিতে পাসে একোৰ বদ্ধো’’তি আৰি করোন্তো আহ –

Tato luddo ‘‘na me, deva, cittaṃ vipallatthaṃ, nāpi ahaṃ itaraṃ aññassa dātukāmo, apica kho pana mayā ohite pāse ekova baddho’’ti āvi karonto āha –

১৩৬.

136.

‘‘যস্স লোহিতকা তালা, তপনীযনিভা সুভা।

‘‘Yassa lohitakā tālā, tapanīyanibhā subhā;

উরং সংহচ্চ তিট্ঠন্তি, সো মে বন্ধং উপাগমি॥

Uraṃ saṃhacca tiṭṭhanti, so me bandhaṃ upāgami.

১৩৭.

137.

‘‘অথাযং ভস্সরো পক্খী, অবদ্ধো বদ্ধমাতুরং।

‘‘Athāyaṃ bhassaro pakkhī, abaddho baddhamāturaṃ;

অরিযং ব্রুৰানো অট্ঠাসি, চজন্তো মানুসিং গির’’ন্তি॥

Ariyaṃ bruvāno aṭṭhāsi, cajanto mānusiṃ gira’’nti.

তত্থ লোহিতকাতি রত্তৰণ্ণা। লাতাতি রাজিযো। উরং সংহচ্চাতি উরং আহচ্চ। ইদং ৰুত্তং হোতি – মহারাজ, যস্সেতা রত্তসুৰণ্ণসপ্পটিভাগা তিস্সো লোহিতকা রাজিযো গীৰং পরিক্খিপিত্ৰা উরং আহচ্চ তিট্ঠন্তি, সো একোৰ মম পাসে বন্ধং উপাগতোতি। ভস্সরোতি পরিসুদ্ধো পভাসম্পন্নো। আতুরন্তি গিলানং দুক্খিতং অট্ঠাসীতি।

Tattha lohitakāti rattavaṇṇā. Lātāti rājiyo. Uraṃ saṃhaccāti uraṃ āhacca. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, yassetā rattasuvaṇṇasappaṭibhāgā tisso lohitakā rājiyo gīvaṃ parikkhipitvā uraṃ āhacca tiṭṭhanti, so ekova mama pāse bandhaṃ upāgatoti. Bhassaroti parisuddho pabhāsampanno. Āturanti gilānaṃ dukkhitaṃ aṭṭhāsīti.

অথ ধতরট্ঠস্স বদ্ধভাৰং ঞত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা এতং সমস্সাসেত্ৰা মমাগমনকালে চ পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা আকাসেযেৰ মযা সদ্ধিং মধুরপটিসন্থারং কত্ৰা মনুস্সভাসায ধতরট্ঠস্স গুণং কথেন্তো অট্ঠাসি, মম হদযং মুদুকং কত্ৰা পুন এতস্সেৰ পুরতো অট্ঠাসি। অথাহং, দেৰ, সুমুখস্স সুভাসিতং সুত্ৰা পসন্নচিত্তো ধতরট্ঠং ৰিস্সজ্জেসিং, ইতি ধতরট্ঠস্স পাসতো মোক্খো, ইমে হংসে আদায মম ইধাগমনঞ্চ সুমুখেনেৰ কতন্তি। এৰং সো সুমুখস্স গুণকথং কথেসি। তং সুত্ৰা রাজা সুমুখস্স ধম্মকথং সোতুকামো অহোসি। লুদ্দপুত্তস্স সক্কারং করোন্তস্সেৰ সূরিযো অত্থঙ্গতো, দীপা পজ্জলিতা, বহূ খত্তিযাদযো সন্নিপতিতা, খেমা দেৰীপি ৰিৰিধনাটকপরিৰারা রঞ্ঞো দক্খিণপস্সে নিসীদি। তস্মিং খণে রাজা সুমুখং কথাপেতুকামো গাথমাহ –

Atha dhataraṭṭhassa baddhabhāvaṃ ñatvā nivattitvā etaṃ samassāsetvā mamāgamanakāle ca paccuggamanaṃ katvā ākāseyeva mayā saddhiṃ madhurapaṭisanthāraṃ katvā manussabhāsāya dhataraṭṭhassa guṇaṃ kathento aṭṭhāsi, mama hadayaṃ mudukaṃ katvā puna etasseva purato aṭṭhāsi. Athāhaṃ, deva, sumukhassa subhāsitaṃ sutvā pasannacitto dhataraṭṭhaṃ vissajjesiṃ, iti dhataraṭṭhassa pāsato mokkho, ime haṃse ādāya mama idhāgamanañca sumukheneva katanti. Evaṃ so sumukhassa guṇakathaṃ kathesi. Taṃ sutvā rājā sumukhassa dhammakathaṃ sotukāmo ahosi. Luddaputtassa sakkāraṃ karontasseva sūriyo atthaṅgato, dīpā pajjalitā, bahū khattiyādayo sannipatitā, khemā devīpi vividhanāṭakaparivārā rañño dakkhiṇapasse nisīdi. Tasmiṃ khaṇe rājā sumukhaṃ kathāpetukāmo gāthamāha –

১৩৮.

138.

‘‘অথ কিং দানি সুমুখ, হনুং সংহচ্চ তিট্ঠসি।

‘‘Atha kiṃ dāni sumukha, hanuṃ saṃhacca tiṭṭhasi;

অদু মে পরিসং পত্তো, ভযা ভীতো ন ভাসসী’’তি॥

Adu me parisaṃ patto, bhayā bhīto na bhāsasī’’ti.

তত্থ হনুং সংহচ্চাতি মধুরকথো কির ত্ৰং, অথ কস্মা ইদানি মুখং পিধায তিট্ঠসি। অদূতি কচ্চি। ভযা ভীতোতি পরিসসারজ্জভযেন ভীতো হুত্ৰা।

Tattha hanuṃ saṃhaccāti madhurakatho kira tvaṃ, atha kasmā idāni mukhaṃ pidhāya tiṭṭhasi. Adūti kacci. Bhayā bhītoti parisasārajjabhayena bhīto hutvā.

তং সুত্ৰা সুমুখো অভীতভাৰং দস্সেন্তো গাথমাহ –

Taṃ sutvā sumukho abhītabhāvaṃ dassento gāthamāha –

১৩৯.

139.

‘‘নাহং কাসিপতি ভীতো, ওগয্হ পরিসং তৰ।

‘‘Nāhaṃ kāsipati bhīto, ogayha parisaṃ tava;

নাহং ভযা ন ভাসিস্সং, ৰাক্যং অত্থস্মিং তাদিসে’’তি॥

Nāhaṃ bhayā na bhāsissaṃ, vākyaṃ atthasmiṃ tādise’’ti.

তত্থ তাদিসেতি অপিচ খো পন তথারূপে অত্থে উপ্পন্নে ৰাক্যং ভাসিস্সামীতি ৰচনোকাসং ওলোকেন্তো নিসিন্নোম্হীতি অত্থো।

Tattha tādiseti apica kho pana tathārūpe atthe uppanne vākyaṃ bhāsissāmīti vacanokāsaṃ olokento nisinnomhīti attho.

তং সুত্ৰা রাজা তস্স কথং ৰড্ঢেতুকামতায পরিহাসং করোন্তো আহ –

Taṃ sutvā rājā tassa kathaṃ vaḍḍhetukāmatāya parihāsaṃ karonto āha –

১৪০.

140.

‘‘ন তে অভিসরং পস্সে, ন রথে নপি পত্তিকে।

‘‘Na te abhisaraṃ passe, na rathe napi pattike;

নাস্স চম্মংৰ কীটং ৰা, ৰম্মিতে চ ধনুগ্গহে॥

Nāssa cammaṃva kīṭaṃ vā, vammite ca dhanuggahe.

১৪১.

141.

‘‘ন হিরঞ্ঞং সুৰণ্ণং ৰা, নগরং ৰা সুমাপিতং।

‘‘Na hiraññaṃ suvaṇṇaṃ vā, nagaraṃ vā sumāpitaṃ;

ওকিণ্ণপরিখং দুগ্গং, দল়্হমট্টালকোট্ঠকং।

Okiṇṇaparikhaṃ duggaṃ, daḷhamaṭṭālakoṭṭhakaṃ;

যত্থ পৰিট্ঠো সুমুখ, ভাযিতব্বং ন ভাযসী’’তি॥

Yattha paviṭṭho sumukha, bhāyitabbaṃ na bhāyasī’’ti.

তত্থ অভিসরন্তি রক্খণত্থায পরিৰারেত্ৰা ঠিতং আৰুধহত্থং পরিসং তে ন পস্সামি। নাস্সাতি এত্থ অস্সাতি নিপাতমত্তং। চম্মন্তি সরপরিত্তাণচম্মং। কীটন্তি কীটং চাটিকপালাদি ৰুচ্চতি। চাটিকপালহত্থাপি তে সন্তিকে নত্থীতি দীপেতি। ৰম্মিতেতি চম্মসন্নদ্ধে। ন হিরঞ্ঞন্তি যং নিস্সায ন ভাযসি, তং হিরঞ্ঞম্পি তে ন পস্সামি।

Tattha abhisaranti rakkhaṇatthāya parivāretvā ṭhitaṃ āvudhahatthaṃ parisaṃ te na passāmi. Nāssāti ettha assāti nipātamattaṃ. Cammanti saraparittāṇacammaṃ. Kīṭanti kīṭaṃ cāṭikapālādi vuccati. Cāṭikapālahatthāpi te santike natthīti dīpeti. Vammiteti cammasannaddhe. Na hiraññanti yaṃ nissāya na bhāyasi, taṃ hiraññampi te na passāmi.

এৰং রঞ্ঞা ‘‘কিং তে অভাযনকারণ’’ন্তি ৰুত্তে তং কথেন্তো আহ –

Evaṃ raññā ‘‘kiṃ te abhāyanakāraṇa’’nti vutte taṃ kathento āha –

১৪২.

142.

‘‘ন মে অভিসরেনত্থো, নগরেন ধনেন ৰা।

‘‘Na me abhisarenattho, nagarena dhanena vā;

অপথেন পথং যাম, অন্তলিক্খেচরা মযং॥

Apathena pathaṃ yāma, antalikkhecarā mayaṃ.

১৪৩.

143.

‘‘সুতা চ পণ্ডিতা ত্যম্হা, নিপুণা চত্থচিন্তকা।

‘‘Sutā ca paṇḍitā tyamhā, nipuṇā catthacintakā;

ভাসেমত্থৰতিং ৰাচং, সচ্চে চস্স পতিট্ঠিতো॥

Bhāsematthavatiṃ vācaṃ, sacce cassa patiṭṭhito.

১৪৪.

144.

‘‘কিঞ্চ তুয্হং অসচ্চস্স, অনরিযস্স করিস্সতি।

‘‘Kiñca tuyhaṃ asaccassa, anariyassa karissati;

মুসাৰাদিস্স লুদ্দস্স, ভণিতম্পি সুভাসিত’’ন্তি॥

Musāvādissa luddassa, bhaṇitampi subhāsita’’nti.

তত্থ অভিসরেনাতি আরক্খপরিৰারেন। অত্থোতি এতেন মম কিচ্চং নত্থি। কস্মা? যস্মা অপথেন তুম্হাদিসানং অমগ্গেন পথং মাপেত্ৰা যাম, আকাসচারিনো মযন্তি। পণ্ডিতা ত্যম্হাতি পণ্ডিতাতি তযা সুতাম্হা, তেনেৰ কারণেন অম্হাকং সন্তিকা ধম্মং সোতুকামো কির নো গাহাপেসি। সচ্চে চস্সাতি সচে পন ত্ৰং সচ্চে পতিট্ঠিতো অস্স, অত্থৰতিং কারণনিস্সিতং ৰাচং ভাসেয্যাম। অসচ্চস্সাতি ৰচীসচ্চরহিতস্স তৰ সুভাসিতং মুণ্ডস্স দন্তসূচি ৰিয কিং করিস্সতি।

Tattha abhisarenāti ārakkhaparivārena. Atthoti etena mama kiccaṃ natthi. Kasmā? Yasmā apathena tumhādisānaṃ amaggena pathaṃ māpetvā yāma, ākāsacārino mayanti. Paṇḍitā tyamhāti paṇḍitāti tayā sutāmhā, teneva kāraṇena amhākaṃ santikā dhammaṃ sotukāmo kira no gāhāpesi. Sacce cassāti sace pana tvaṃ sacce patiṭṭhito assa, atthavatiṃ kāraṇanissitaṃ vācaṃ bhāseyyāma. Asaccassāti vacīsaccarahitassa tava subhāsitaṃ muṇḍassa dantasūci viya kiṃ karissati.

তং সুত্ৰা রাজা ‘‘কস্মা মং মুসাৰাদী অনরিযোতি ৰদসি, কিং মযা কত’’ন্তি আহ। অথ নং সুমুখো ‘‘তেন হি, মহারাজ, সুণাহী’’তি ৰত্ৰা আহ –

Taṃ sutvā rājā ‘‘kasmā maṃ musāvādī anariyoti vadasi, kiṃ mayā kata’’nti āha. Atha naṃ sumukho ‘‘tena hi, mahārāja, suṇāhī’’ti vatvā āha –

১৪৫.

145.

‘‘তং ব্রাহ্মণানং ৰচনা, ইমং খেমমকারযি।

‘‘Taṃ brāhmaṇānaṃ vacanā, imaṃ khemamakārayi;

অভযঞ্চ তযা ঘুট্ঠং, ইমাযো দসধা দিসা॥

Abhayañca tayā ghuṭṭhaṃ, imāyo dasadhā disā.

১৪৬.

146.

‘‘ওগয্হ তে পোক্খরণিং, ৰিপ্পসন্নোদকং সুচিং।

‘‘Ogayha te pokkharaṇiṃ, vippasannodakaṃ suciṃ;

পহূতং চাদনং তত্থ, অহিংসা চেত্থ পক্খিনং॥

Pahūtaṃ cādanaṃ tattha, ahiṃsā cettha pakkhinaṃ.

১৪৭.

147.

‘‘ইদং সুত্ৰান নিগ্ঘোসং, আগতম্হ তৰন্তিকে।

‘‘Idaṃ sutvāna nigghosaṃ, āgatamha tavantike;

তে তে বদ্ধস্ম পাসেন, এতং তে ভাসিতং মুসা॥

Te te baddhasma pāsena, etaṃ te bhāsitaṃ musā.

১৪৮.

148.

‘‘মুসাৰাদং পুরক্খত্ৰা, ইচ্ছালোভঞ্চ পাপকং।

‘‘Musāvādaṃ purakkhatvā, icchālobhañca pāpakaṃ;

উভোসন্ধিমতিক্কম্ম, অসাতং উপপজ্জতী’’তি॥

Ubhosandhimatikkamma, asātaṃ upapajjatī’’ti.

তত্থ ন্তি ত্ৰং। খেমন্তি এৰংনামিকং পোক্খরণিং। ঘুট্ঠন্তি চতূসু কণ্ণেসু ঠত্ৰা ঘোসাপিতং। দসধাতি ইমাসু দসধা ঠিতাসু দিসাসু তযা অভযং ঘুট্ঠং। ওগয্হাতি ওগাহেত্ৰা আগতানং সন্তিকা। পহূতং চাদনন্তি পহূতঞ্চ পদুমপুপ্ফসালিআদিকং অদনং। ইদং সুত্ৰানাতি তেসং তং পোক্খরণিং ওগাহেত্ৰা আগতানং সন্তিকা ইদং অভযং সুত্ৰা তৰন্তিকে তৰ সমীপে তযা কারিতপোক্খরণিং আগতাম্হাতি অত্থো। তে তেতি তে মযং তৰ পাসেন বদ্ধা। পুরক্খত্ৰাতি পুরতো কত্ৰা । ইচ্ছালোভন্তি ইচ্ছাসঙ্খাতং পাপকং লোভং। উভোসন্ধিন্তি উভযং দেৰলোকে চ মনুস্সলোকে চ পটিসন্ধিং ইমে পাপধম্মে পুরতো কত্ৰা চরন্তো পুগ্গলো সুগতিপটিসন্ধিং অতিক্কমিত্ৰা অসাতং নিরযং উপপজ্জতীতি।

Tattha tanti tvaṃ. Khemanti evaṃnāmikaṃ pokkharaṇiṃ. Ghuṭṭhanti catūsu kaṇṇesu ṭhatvā ghosāpitaṃ. Dasadhāti imāsu dasadhā ṭhitāsu disāsu tayā abhayaṃ ghuṭṭhaṃ. Ogayhāti ogāhetvā āgatānaṃ santikā. Pahūtaṃ cādananti pahūtañca padumapupphasāliādikaṃ adanaṃ. Idaṃ sutvānāti tesaṃ taṃ pokkharaṇiṃ ogāhetvā āgatānaṃ santikā idaṃ abhayaṃ sutvā tavantike tava samīpe tayā kāritapokkharaṇiṃ āgatāmhāti attho. Te teti te mayaṃ tava pāsena baddhā. Purakkhatvāti purato katvā . Icchālobhanti icchāsaṅkhātaṃ pāpakaṃ lobhaṃ. Ubhosandhinti ubhayaṃ devaloke ca manussaloke ca paṭisandhiṃ ime pāpadhamme purato katvā caranto puggalo sugatipaṭisandhiṃ atikkamitvā asātaṃ nirayaṃ upapajjatīti.

এৰং পরিসমজ্ঝেযেৰ রাজানং লজ্জাপেসি। অথ নং রাজা ‘‘নাহং, সুমুখ, তুম্হে মারেত্ৰা মংসং খাদিতুকামো গণ্হাপেসিং, পণ্ডিতভাৰং পন ৰো সুত্ৰা সুভাসিতং সোতুকামো গণ্হাপেসি’’ন্তি পকাসেন্তো আহ –

Evaṃ parisamajjheyeva rājānaṃ lajjāpesi. Atha naṃ rājā ‘‘nāhaṃ, sumukha, tumhe māretvā maṃsaṃ khāditukāmo gaṇhāpesiṃ, paṇḍitabhāvaṃ pana vo sutvā subhāsitaṃ sotukāmo gaṇhāpesi’’nti pakāsento āha –

১৪৯.

149.

‘‘নাপরজ্ঝাম সুমুখ, নপি লোভাৰ মগ্গহিং।

‘‘Nāparajjhāma sumukha, napi lobhāva maggahiṃ;

সুতা চ পণ্ডিতাত্যত্থ, নিপুণা অত্থচিন্তকা॥

Sutā ca paṇḍitātyattha, nipuṇā atthacintakā.

১৫০.

150.

‘‘অপ্পেৰত্থৰতিং ৰাচং, ব্যাহরেয্যুং ইধাগতা।

‘‘Appevatthavatiṃ vācaṃ, byāhareyyuṃ idhāgatā;

তথা তং সম্ম নেসাদো, ৰুত্তো সুমুখ মগ্গহী’’তি॥

Tathā taṃ samma nesādo, vutto sumukha maggahī’’ti.

তত্থ নাপরজ্ঝামাতি মারেন্তো অপরজ্ঝতি নাম, মযং ন মারেম। লোভাৰ মগ্গহিন্তি মংসং খাদিতুকামো হুত্ৰা লোভাৰ তুম্হে নাহং অগ্গহিং। পণ্ডিতাত্যত্থাতি পণ্ডিতাতি সুতা অত্থ। অত্থচিন্তকাতি পটিচ্ছন্নানং অত্থানং চিন্তকা। অত্থৰতিন্তি কারণনিস্সিতং। তথাতি তেন কারণেন। ৰুত্তোতি মযা ৰুত্তো হুত্ৰা। সুমুখ, মগ্গহীতি, সুমুখাতি আলপতি, -কারো পদসন্ধিকরো। অগ্গহীতি ধম্মং দেসেতুং তুম্হে গণ্হি।

Tattha nāparajjhāmāti mārento aparajjhati nāma, mayaṃ na mārema. Lobhāva maggahinti maṃsaṃ khāditukāmo hutvā lobhāva tumhe nāhaṃ aggahiṃ. Paṇḍitātyatthāti paṇḍitāti sutā attha. Atthacintakāti paṭicchannānaṃ atthānaṃ cintakā. Atthavatinti kāraṇanissitaṃ. Tathāti tena kāraṇena. Vuttoti mayā vutto hutvā. Sumukha, maggahīti, sumukhāti ālapati, ma-kāro padasandhikaro. Aggahīti dhammaṃ desetuṃ tumhe gaṇhi.

তং সুত্ৰা সুমুখো ‘‘সুভাসিতং সোতুকামেন অযুত্তং তে কতং, মহারাজা’’তি ৰত্ৰা আহ –

Taṃ sutvā sumukho ‘‘subhāsitaṃ sotukāmena ayuttaṃ te kataṃ, mahārājā’’ti vatvā āha –

১৫১.

151.

‘‘নেৰ ভীতা কাসিপতি, উপনীতস্মিং জীৰিতে।

‘‘Neva bhītā kāsipati, upanītasmiṃ jīvite;

ভাসেমত্থৰতিং ৰাচং, সম্পত্তা কালপরিযাযং॥

Bhāsematthavatiṃ vācaṃ, sampattā kālapariyāyaṃ.

১৫২.

152.

‘‘যো মিগেন মিগং হন্তি, পক্খিং ৰা পন পক্খিনা।

‘‘Yo migena migaṃ hanti, pakkhiṃ vā pana pakkhinā;

সুতেন ৰা সুতং কিণ্যা, কিং অনরিযতরং ততো॥

Sutena vā sutaṃ kiṇyā, kiṃ anariyataraṃ tato.

১৫৩.

153.

‘‘যো চারিযরুদং ভাসে, অনরিযধম্মৰস্সিতো।

‘‘Yo cāriyarudaṃ bhāse, anariyadhammavassito;

উভো সো ধংসতে লোকা, ইধ চেৰ পরত্থ চ॥

Ubho so dhaṃsate lokā, idha ceva parattha ca.

১৫৪.

154.

‘‘ন মজ্জেথ যসং পত্তো, ন ব্যাধে পত্তসংসযং।

‘‘Na majjetha yasaṃ patto, na byādhe pattasaṃsayaṃ;

ৰাযমেথেৰ কিচ্চেসু, সংৰরে ৰিৰরানি চ॥

Vāyametheva kiccesu, saṃvare vivarāni ca.

১৫৫.

155.

‘‘যে ৰুদ্ধা অব্ভতিক্কন্তা, সম্পত্তা কালপরিযাযং।

‘‘Ye vuddhā abbhatikkantā, sampattā kālapariyāyaṃ;

ইধ ধম্মং চরিত্ৰান, এৰংতে তিদিৰং গতা॥

Idha dhammaṃ caritvāna, evaṃte tidivaṃ gatā.

১৫৬.

156.

‘‘ইদং সুত্ৰা কাসিপতি, ধম্মমত্তনি পালয।

‘‘Idaṃ sutvā kāsipati, dhammamattani pālaya;

ধতরট্ঠঞ্চ মুঞ্চাহি, হংসানং পৰরুত্তম’’ন্তি॥

Dhataraṭṭhañca muñcāhi, haṃsānaṃ pavaruttama’’nti.

তত্থ উপনীতস্মিন্তি মরণসন্তিকং উপনীতে। কালপরিযাযন্তি মরণকালৰারং সম্পত্তা সমানা ন ভাসিস্সাম। ন হি ধম্মকথিকং বন্ধিত্ৰা মরণভযেন তজ্জেত্ৰা ধম্মং সুণন্তি, অযুত্তং তে কতন্তি। মিগেনাতি সুট্ঠু সিক্খাপিতেন দীপকমিগেন। হন্তীতি হনতি। পক্খিনাতি দীপকপক্খিনা। সুতেনাতি খেমং নিব্ভযন্তি ৰিস্সুতেন দীপকমিগপক্খিসদিসেন পদুমসরেন। সুতন্তি ‘‘পণ্ডিতো চিত্রকথী’’তি এৰং সুতং ধম্মকথিকং। কিণ্যাতি ‘‘ধম্মং সোস্সামী’’তি পাসবন্ধনেন যো কিণেয্য হিংসেয্য বাধেয্য। ততোতি তেসং কিরিযতো উত্তরি অঞ্ঞং অনরিযতরং নাম কিমত্থি।

Tattha upanītasminti maraṇasantikaṃ upanīte. Kālapariyāyanti maraṇakālavāraṃ sampattā samānā na bhāsissāma. Na hi dhammakathikaṃ bandhitvā maraṇabhayena tajjetvā dhammaṃ suṇanti, ayuttaṃ te katanti. Migenāti suṭṭhu sikkhāpitena dīpakamigena. Hantīti hanati. Pakkhināti dīpakapakkhinā. Sutenāti khemaṃ nibbhayanti vissutena dīpakamigapakkhisadisena padumasarena. Sutanti ‘‘paṇḍito citrakathī’’ti evaṃ sutaṃ dhammakathikaṃ. Kiṇyāti ‘‘dhammaṃ sossāmī’’ti pāsabandhanena yo kiṇeyya hiṃseyya bādheyya. Tatoti tesaṃ kiriyato uttari aññaṃ anariyataraṃ nāma kimatthi.

অরিযরুদন্তি মুখেন অরিযৰচনং সুন্দরৰচনং ভাসতি। অনরিযধম্মৰস্সিতোতি কম্মেন অনরিযধম্মং অৰস্সিতো। উভোতি দেৰলোকা চ মনুস্সলোকা চাতি উভযম্হা। ইধ চেৰাতি ইধ উপ্পন্নোপি পরত্থ উপ্পন্নোপি এৰরূপো দ্ৰীহি সুগতিলোকেহি ধংসিত্ৰা নিরযমেৰ উপপজ্জতি। পত্তসংসযন্তি জীৰিতসংসযমাপন্নম্পি দুক্খং পত্ৰা ন কিলমেয্য। সংৰরে ৰিৰরানি চাতি অত্তনো ছিদ্দানি দ্ৰারানি সংৰরেয্য পিদহেয্য। ৰুদ্ধাতি গুণৰুদ্ধা পণ্ডিতা। অব্ভতিক্কন্তাতি ইমং মনুস্সলোকং অতিক্কন্তা। কালপরিযাযন্তি মরণকালপরিযাযং পত্তা হুত্ৰা। এৰংতেতি এৰং এতে। ইদন্তি ইদং মযা ৰুত্তং অত্থনিস্সিতং ৰচনং। ধম্মন্তি পৰেণিযধম্মম্পি সুচরিতধম্মম্পি।

Ariyarudanti mukhena ariyavacanaṃ sundaravacanaṃ bhāsati. Anariyadhammavassitoti kammena anariyadhammaṃ avassito. Ubhoti devalokā ca manussalokā cāti ubhayamhā. Idha cevāti idha uppannopi parattha uppannopi evarūpo dvīhi sugatilokehi dhaṃsitvā nirayameva upapajjati. Pattasaṃsayanti jīvitasaṃsayamāpannampi dukkhaṃ patvā na kilameyya. Saṃvare vivarāni cāti attano chiddāni dvārāni saṃvareyya pidaheyya. Vuddhāti guṇavuddhā paṇḍitā. Abbhatikkantāti imaṃ manussalokaṃ atikkantā. Kālapariyāyanti maraṇakālapariyāyaṃ pattā hutvā. Evaṃteti evaṃ ete. Idanti idaṃ mayā vuttaṃ atthanissitaṃ vacanaṃ. Dhammanti paveṇiyadhammampi sucaritadhammampi.

তং সুত্ৰা রাজা আহ –

Taṃ sutvā rājā āha –

১৫৭.

157.

‘‘আহরন্তুদকং পজ্জং, আসনঞ্চ মহারহং।

‘‘Āharantudakaṃ pajjaṃ, āsanañca mahārahaṃ;

পঞ্জরতো পমোক্খামি, ধতরট্ঠং যসস্সিনং॥

Pañjarato pamokkhāmi, dhataraṭṭhaṃ yasassinaṃ.

১৫৮.

158.

‘‘তঞ্চ সেনাপতিং ধীরং, নিপুণং অত্থচিন্তকং।

‘‘Tañca senāpatiṃ dhīraṃ, nipuṇaṃ atthacintakaṃ;

যো সুখে সুখিতো রঞ্ঞো, দুক্খিতে হোতি দুক্খিতো॥

Yo sukhe sukhito rañño, dukkhite hoti dukkhito.

১৫৯.

159.

‘‘এদিসো খো অরহতি, পিণ্ডমস্নাতু ভত্তুনো।

‘‘Ediso kho arahati, piṇḍamasnātu bhattuno;

যথাযং সুমুখো রঞ্ঞো, পাণসাধারণো সখা’’তি॥

Yathāyaṃ sumukho rañño, pāṇasādhāraṇo sakhā’’ti.

তত্থ উদকন্তি পাদধোৰনং। পজ্জন্তি পাদব্ভঞ্জনং। সুখেতি সুখম্হি সতি।

Tattha udakanti pādadhovanaṃ. Pajjanti pādabbhañjanaṃ. Sukheti sukhamhi sati.

রঞ্ঞো ৰচনং সুত্ৰা তেসং আসনানি আহরিত্ৰা তত্থ নিসিন্নানং গন্ধোদকেন পাদে ধোৰিত্ৰা সতপাকেন তেলেন অব্ভঞ্জিংসু। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Rañño vacanaṃ sutvā tesaṃ āsanāni āharitvā tattha nisinnānaṃ gandhodakena pāde dhovitvā satapākena telena abbhañjiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

১৬০.

160.

‘‘পীঠঞ্চ সব্বসোৰণ্ণং, অট্ঠপাদং মনোরমং।

‘‘Pīṭhañca sabbasovaṇṇaṃ, aṭṭhapādaṃ manoramaṃ;

মট্ঠং কাসিকমত্থন্নং, ধতরট্ঠো উপাৰিসি॥

Maṭṭhaṃ kāsikamatthannaṃ, dhataraṭṭho upāvisi.

১৬১.

161.

‘‘কোচ্ছঞ্চ সব্বসোৰণ্ণং, ৰেয্যগ্ঘপরিসিব্বিতং।

‘‘Kocchañca sabbasovaṇṇaṃ, veyyagghaparisibbitaṃ;

সুমুখো অজ্ঝুপাৰেক্খি, ধতরট্ঠস্সনন্তরা॥

Sumukho ajjhupāvekkhi, dhataraṭṭhassanantarā.

১৬২.

162.

‘‘তেসং কঞ্চনপত্তহি, পুথূ আদায কাসিযো।

‘‘Tesaṃ kañcanapattahi, puthū ādāya kāsiyo;

হংসানং অভিহারেসু, অগ্গরঞ্ঞো পৰাসিত’’ন্তি॥

Haṃsānaṃ abhihāresu, aggarañño pavāsita’’nti.

তত্থ মট্ঠন্তি করণপরিনিট্ঠিতং। কাসিকমত্থন্নন্তি কাসিকৰত্থেন অত্থতং। কোচ্ছন্তি মজ্ঝে সংখিত্তং। ৰেয্যগ্ঘপরিসিব্বিতন্তি ব্যগ্ঘচম্মপরিসিব্বিতং মঙ্গলদিৰসে অগ্গমহেসিযা নিসিন্নপীঠং। কঞ্চনপত্তেহীতি সুৰণ্ণভাজনেহি। পুথূতি বহূ জনা। কাসিযোতি কাসিরট্ঠৰাসিনো। অভিহারেসুন্তি উপনামেসুং। অগ্গরঞ্ঞো পৰাসিতন্তি অট্ঠসতপলসুৰণ্ণপাতিপরিক্খিত্তং হংসরঞ্ঞো পণ্ণাকারত্থায কাসিরঞ্ঞা পেসিতং নানগ্গরসভোজনং।

Tattha maṭṭhanti karaṇapariniṭṭhitaṃ. Kāsikamatthannanti kāsikavatthena atthataṃ. Kocchanti majjhe saṃkhittaṃ. Veyyagghaparisibbitanti byagghacammaparisibbitaṃ maṅgaladivase aggamahesiyā nisinnapīṭhaṃ. Kañcanapattehīti suvaṇṇabhājanehi. Puthūti bahū janā. Kāsiyoti kāsiraṭṭhavāsino. Abhihāresunti upanāmesuṃ. Aggarañño pavāsitanti aṭṭhasatapalasuvaṇṇapātiparikkhittaṃ haṃsarañño paṇṇākāratthāya kāsiraññā pesitaṃ nānaggarasabhojanaṃ.

এৰং উপনীতে পন তস্মিং কাসিরাজা তেসং সম্পগ্গহত্থং সযং সুৰণ্ণপাতিং গহেত্ৰা উপনামেসি। তে ততো মধুলাজে খাদিত্ৰা মধুরোদকঞ্চ পিৰিংসু। অথ মহাসত্তো রঞ্ঞো অভিহারঞ্চ পসাদঞ্চ দিস্ৰা পটিসন্থারমকাসি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Evaṃ upanīte pana tasmiṃ kāsirājā tesaṃ sampaggahatthaṃ sayaṃ suvaṇṇapātiṃ gahetvā upanāmesi. Te tato madhulāje khāditvā madhurodakañca piviṃsu. Atha mahāsatto rañño abhihārañca pasādañca disvā paṭisanthāramakāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

১৬৩.

163.

‘‘দিস্ৰা অভিহটং অগ্গং, কাসিরাজেন পেসিতং।

‘‘Disvā abhihaṭaṃ aggaṃ, kāsirājena pesitaṃ;

কুসলো খত্তধম্মানং, ততো পুচ্ছি অনন্তরা॥

Kusalo khattadhammānaṃ, tato pucchi anantarā.

১৬৪.

164.

‘‘কচ্চিন্নু ভোতো কুসলং, কচ্চি ভোতো অনামযং।

‘‘Kaccinnu bhoto kusalaṃ, kacci bhoto anāmayaṃ;

কচ্চি রট্ঠমিদং ফীতং, ধম্মেন মনুসাসসি॥

Kacci raṭṭhamidaṃ phītaṃ, dhammena manusāsasi.

১৬৫.

165.

‘‘কুসলঞ্চেৰ মে হংস, অথো হংস অনামযং।

‘‘Kusalañceva me haṃsa, atho haṃsa anāmayaṃ;

অথো রট্ঠমিদং ফীতং, ধম্মেন মনুসাসহং॥

Atho raṭṭhamidaṃ phītaṃ, dhammena manusāsahaṃ.

১৬৬.

166.

‘‘কচ্চি ভোতো অমচ্চেসু, দোসো কোচি ন ৰিজ্জতি।

‘‘Kacci bhoto amaccesu, doso koci na vijjati;

কচ্চি চ তে তৰত্থেসু, নাৰকঙ্খন্তি জীৰিতং॥

Kacci ca te tavatthesu, nāvakaṅkhanti jīvitaṃ.

১৬৭.

167.

‘‘অথোপি মে অমচ্চেসু, দোসো কোচি ন ৰিজ্জতি।

‘‘Athopi me amaccesu, doso koci na vijjati;

অথোপি তে মমত্থেসু, নাৰকঙ্খন্তি জীৰিতং॥

Athopi te mamatthesu, nāvakaṅkhanti jīvitaṃ.

১৬৮.

168.

‘‘কচ্চি তে সাদিসী ভরিযা, অস্সৰা পিযভাণিনী।

‘‘Kacci te sādisī bhariyā, assavā piyabhāṇinī;

পুত্তরূপযসূপেতা, তৰ ছন্দৰসানুগা॥

Puttarūpayasūpetā, tava chandavasānugā.

১৬৯.

169.

‘‘অথো মে সাদিসী ভরিযা, অস্সৰা পিযভাণিনী।

‘‘Atho me sādisī bhariyā, assavā piyabhāṇinī;

পুত্তরূপযসূপেতা, মম ছন্দৰসানুগা॥

Puttarūpayasūpetā, mama chandavasānugā.

১৭০.

170.

‘‘কচ্চি রট্ঠং অনুপ্পীল়ং, অকুতোচিউপদ্দৰং।

‘‘Kacci raṭṭhaṃ anuppīḷaṃ, akutociupaddavaṃ;

অসাহসেন ধম্মেন, সমেন মনুসাসসি॥

Asāhasena dhammena, samena manusāsasi.

১৭১.

171.

‘‘অথো রট্ঠং অনুপ্পীল়ং, অকুতোচিউপদ্দৰং।

‘‘Atho raṭṭhaṃ anuppīḷaṃ, akutociupaddavaṃ;

অসাহসেন ধম্মেন, সমেন মনুসাসহং॥

Asāhasena dhammena, samena manusāsahaṃ.

১৭২.

172.

‘‘কচ্চি সন্তো অপচিতা, অসন্তো পরিৰজ্জিতা।

‘‘Kacci santo apacitā, asanto parivajjitā;

নো চে ধম্মং নিরংকত্ৰা, অধম্মমনুৰত্তসি॥

No ce dhammaṃ niraṃkatvā, adhammamanuvattasi.

১৭৩.

173.

‘‘সন্তো চ মে অপচিতা, অসন্তো পরিৰজ্জিতা।

‘‘Santo ca me apacitā, asanto parivajjitā;

ধম্মমেৰানুৰত্তামি, অধম্মো মে নিরংকতো॥

Dhammamevānuvattāmi, adhammo me niraṃkato.

১৭৪.

174.

‘‘কচ্চি নানাগতং দীঘং, সমৰেক্খসি খত্তিয।

‘‘Kacci nānāgataṃ dīghaṃ, samavekkhasi khattiya;

কচ্চিমত্তো মদনীযে, পরলোকং ন সন্তসি॥

Kaccimatto madanīye, paralokaṃ na santasi.

১৭৫.

175.

‘‘নাহং অনাগতং দীঘং, সমৰেক্খামি পক্খিম।

‘‘Nāhaṃ anāgataṃ dīghaṃ, samavekkhāmi pakkhima;

ঠিতো দসসু ধম্মেসু, পরলোকং ন সন্তসে॥

Ṭhito dasasu dhammesu, paralokaṃ na santase.

১৭৬.

176.

‘‘দানং সীলং পরিচ্চাগং, অজ্জৰং মদ্দৰং তপং।

‘‘Dānaṃ sīlaṃ pariccāgaṃ, ajjavaṃ maddavaṃ tapaṃ;

অক্কোধং অৰিহিংসঞ্চ, খন্তিঞ্চ অৰিরোধনং॥

Akkodhaṃ avihiṃsañca, khantiñca avirodhanaṃ.

১৭৭.

177.

‘‘ইচ্চেতে কুসলে ধম্মে, ঠিতে পস্সামি অত্তনি।

‘‘Iccete kusale dhamme, ṭhite passāmi attani;

ততো মে জাযতে পীতি, সামনস্সঞ্চনপ্পকং॥

Tato me jāyate pīti, sāmanassañcanappakaṃ.

১৭৮.

178.

‘‘সুমুখো চ অচিন্তেত্ৰা, ৰিসজ্জি ফরুসং গিরং।

‘‘Sumukho ca acintetvā, visajji pharusaṃ giraṃ;

ভাৰদোসমনঞ্ঞায, অস্মাকাযং ৰিহঙ্গমো॥

Bhāvadosamanaññāya, asmākāyaṃ vihaṅgamo.

১৭৯.

179.

‘‘সো কুদ্ধো ফরুসং ৰাচং, নিচ্ছারেসি অযোনিসো।

‘‘So kuddho pharusaṃ vācaṃ, nicchāresi ayoniso;

যানস্মেসু ন ৰিজ্জন্তি, নযিদং পঞ্ঞৰতামিৰা’’তি॥

Yānasmesu na vijjanti, nayidaṃ paññavatāmivā’’ti.

তত্থ দিস্ৰাতি তং বহুং অগ্গপানভোজনং দিস্ৰা। পেসিতন্তি আহরাপেত্ৰা উপনীতং। খত্তধম্মানন্তি পঠমকারণেসু পটিসন্থারধম্মানং। ততো পুচ্ছি অনন্তরাতি তস্মিং কালে ‘‘কচ্চি নু, ভোতো’’তি অনুপটিপাটিযা পুচ্ছি। তা পনেতা ছ গাথা হেট্ঠা ৰুত্তত্থাযেৰ। অনুপ্পীল়ন্তি কচ্চি রট্ঠৰাসিনো যন্তে উচ্ছুং ৰিয ন পীল়েসীতি পুচ্ছতি। অকুতোচিউপদ্দৰন্তি কুতোচি অনুপদ্দৰং। ধম্মেন সমেন মনুসাসসীতি কচ্চি তৰ রট্ঠং ধম্মেন সমেন অনুসাসসি। সন্তোতি সীলাদিগুণসংযুত্তা সপ্পুরিসা। নিরংকত্ৰাতি ছড্ডেত্ৰা। নানাগতং দীঘন্তি অনাগতং অত্তনো জীৰিতপৰত্তিং ‘‘কচ্চি দীঘ’’ন্তি ন সমৰেক্খসি, আযুসঙ্খারানং পরিত্তভাৰং জানাসীতি পুচ্ছতি। মদনীযেতি মদারহে রূপাদিআরম্মণে। ন সন্তসীতি ন ভাযসি। ইদং ৰুত্তং হোতি – কচ্চি রূপাদীসু কামগুণেসু অমত্তো অপ্পমত্তো হুত্ৰা দানাদীনং কুসলানং কতত্তা পরলোকং ন ভাযসীতি।

Tattha disvāti taṃ bahuṃ aggapānabhojanaṃ disvā. Pesitanti āharāpetvā upanītaṃ. Khattadhammānanti paṭhamakāraṇesu paṭisanthāradhammānaṃ. Tato pucchi anantarāti tasmiṃ kāle ‘‘kacci nu, bhoto’’ti anupaṭipāṭiyā pucchi. Tā panetā cha gāthā heṭṭhā vuttatthāyeva. Anuppīḷanti kacci raṭṭhavāsino yante ucchuṃ viya na pīḷesīti pucchati. Akutociupaddavanti kutoci anupaddavaṃ. Dhammena samena manusāsasīti kacci tava raṭṭhaṃ dhammena samena anusāsasi. Santoti sīlādiguṇasaṃyuttā sappurisā. Niraṃkatvāti chaḍḍetvā. Nānāgataṃ dīghanti anāgataṃ attano jīvitapavattiṃ ‘‘kacci dīgha’’nti na samavekkhasi, āyusaṅkhārānaṃ parittabhāvaṃ jānāsīti pucchati. Madanīyeti madārahe rūpādiārammaṇe. Na santasīti na bhāyasi. Idaṃ vuttaṃ hoti – kacci rūpādīsu kāmaguṇesu amatto appamatto hutvā dānādīnaṃ kusalānaṃ katattā paralokaṃ na bhāyasīti.

দসসূতি দসসু রাজধম্মেসু। দানাদীসু দসৰত্থুকা চেতনা দানং, পঞ্চসীলদসসীলানি সীলং , দেয্যধম্মচাগো পরিচ্চাগো, উজুভাৰো অজ্জৰং, মুদুভাৰো মদ্দৰং, উপোসথকম্মং তপো, মেত্তাপুব্বভাগো অক্কোধো, করুণাপুব্বভাগো অৰিহিংসা, অধিৰাসনা খন্তি, অৰিরোধো অৰিরোধনং। অচিন্তেত্ৰাতি মম ইমং গুণসম্পত্তিং অচিন্তেত্ৰা। ভাৰদোসন্তি চিত্তদোসং। অনঞ্ঞাযাতি অজানিত্ৰা। অস্মাকঞ্হি চিত্তদোসো নাম নত্থি, যমেস জানেয্য, তং অজানিত্ৰাৰ ফরুসং কক্খল়ং গিরং ৰিস্সজ্জেসি। অযোনিসোতি অনুপাযেন। যানস্মেসূতি যানি ৰজ্জানি অম্হেসু ন ৰিজ্জন্তি, তানি ৰদতি। নযিদন্তি তস্মাস্স ইদং ৰচনং পঞ্ঞৰতং ইৰ ন হোতি, তেনেস মম ন পণ্ডিতো ৰিয উপট্ঠাতি।

Dasasūti dasasu rājadhammesu. Dānādīsu dasavatthukā cetanā dānaṃ, pañcasīladasasīlāni sīlaṃ, deyyadhammacāgo pariccāgo, ujubhāvo ajjavaṃ, mudubhāvo maddavaṃ, uposathakammaṃ tapo, mettāpubbabhāgo akkodho, karuṇāpubbabhāgo avihiṃsā, adhivāsanā khanti, avirodho avirodhanaṃ. Acintetvāti mama imaṃ guṇasampattiṃ acintetvā. Bhāvadosanti cittadosaṃ. Anaññāyāti ajānitvā. Asmākañhi cittadoso nāma natthi, yamesa jāneyya, taṃ ajānitvāva pharusaṃ kakkhaḷaṃ giraṃ vissajjesi. Ayonisoti anupāyena. Yānasmesūti yāni vajjāni amhesu na vijjanti, tāni vadati. Nayidanti tasmāssa idaṃ vacanaṃ paññavataṃ iva na hoti, tenesa mama na paṇḍito viya upaṭṭhāti.

তং সুত্ৰা সুমুখো ‘‘মযা গুণসম্পন্নোৰ রাজা অপসাদিতো, সো মে কুদ্ধো, খমাপেস্সামি ন’’ন্তি চিন্তেত্ৰা আহ –

Taṃ sutvā sumukho ‘‘mayā guṇasampannova rājā apasādito, so me kuddho, khamāpessāmi na’’nti cintetvā āha –

১৮০.

180.

‘‘অত্থি মে তং অতিসারং, ৰেগেন মনুজাধিপ।

‘‘Atthi me taṃ atisāraṃ, vegena manujādhipa;

ধতরট্ঠে চ বদ্ধস্মিং, দুক্খং মে ৰিপুলং অহু॥

Dhataraṭṭhe ca baddhasmiṃ, dukkhaṃ me vipulaṃ ahu.

১৮১.

181.

‘‘ত্ৰং নো পিতাৰ পুত্তানং, ভূতানং ধরণীরিৰ।

‘‘Tvaṃ no pitāva puttānaṃ, bhūtānaṃ dharaṇīriva;

অস্মাকং অধিপন্নানং, খমস্সু রাজকুঞ্জরা’’তি॥

Asmākaṃ adhipannānaṃ, khamassu rājakuñjarā’’ti.

তত্থ অতিসারন্তি পক্খলিতং। ৰেগেনাতি অহং এতং কথং কথেন্তো ৰেগেন সহসা কথেসিং। দুক্খন্তি চেতসিকং দুক্খং মম ৰিপুলং অহোসি, তস্মা কোধৰসেন যং মযা ৰুত্তং, তং মে খমথ, মহারাজাতি। পুত্তানন্তি ত্ৰং অম্হাকং পুত্তানং পিতা ৰিয। ধরণীরিৰাতি পাণভূতানং পতিট্ঠা পথৰী ৰিয ত্ৰং অম্হাকং অৰস্সযো। অধিপন্নানন্তি দোসেন অপরাধেন অজ্ঝোত্থটানং খমস্সূতি ইদং সো আসনা ওরুয্হ পক্খেহি অঞ্জলিং কত্ৰা আহ।

Tattha atisāranti pakkhalitaṃ. Vegenāti ahaṃ etaṃ kathaṃ kathento vegena sahasā kathesiṃ. Dukkhanti cetasikaṃ dukkhaṃ mama vipulaṃ ahosi, tasmā kodhavasena yaṃ mayā vuttaṃ, taṃ me khamatha, mahārājāti. Puttānanti tvaṃ amhākaṃ puttānaṃ pitā viya. Dharaṇīrivāti pāṇabhūtānaṃ patiṭṭhā pathavī viya tvaṃ amhākaṃ avassayo. Adhipannānanti dosena aparādhena ajjhotthaṭānaṃ khamassūti idaṃ so āsanā oruyha pakkhehi añjaliṃ katvā āha.

অথ নং রাজা আলিঙ্গিত্ৰা আদায সুৰণ্ণপীঠে নিসীদাপেত্ৰা অচ্চযদেসনং পটিগ্গণ্হন্তো আহ –

Atha naṃ rājā āliṅgitvā ādāya suvaṇṇapīṭhe nisīdāpetvā accayadesanaṃ paṭiggaṇhanto āha –

১৮২.

182.

‘‘এতং তে অনুমোদাম, যং ভাৰং ন নিগূহসি।

‘‘Etaṃ te anumodāma, yaṃ bhāvaṃ na nigūhasi;

খিলং পভিন্দসি পক্খি, উজুকোসি ৰিহঙ্গমা’’তি॥

Khilaṃ pabhindasi pakkhi, ujukosi vihaṅgamā’’ti.

তত্থ অনুমোদামাতি এতং তে দোসং খমাম। ন্তি যস্মা ত্ৰং অত্তনো চিত্তপটিচ্ছন্নভাৰং ন নিগূহসি। খিলন্তি চিত্তখিলং চিত্তখাণুকং।

Tattha anumodāmāti etaṃ te dosaṃ khamāma. Yanti yasmā tvaṃ attano cittapaṭicchannabhāvaṃ na nigūhasi. Khilanti cittakhilaṃ cittakhāṇukaṃ.

ইদঞ্চ পন ৰত্ৰা রাজা মহাসত্তস্স ধম্মকথায সুমুখস্স চ উজুভাৰে পসীদিত্ৰা ‘‘পসন্নেন নাম পসন্নাকারো কাতব্বো’’তি উভিন্নম্পি তেসং অত্তনো রজ্জসিরিং নিয্যাদেন্তো আহ –

Idañca pana vatvā rājā mahāsattassa dhammakathāya sumukhassa ca ujubhāve pasīditvā ‘‘pasannena nāma pasannākāro kātabbo’’ti ubhinnampi tesaṃ attano rajjasiriṃ niyyādento āha –

১৮৩.

183.

‘‘যং কিঞ্চি রতনং অত্থি, কাসিরাজনিৰেসনে।

‘‘Yaṃ kiñci ratanaṃ atthi, kāsirājanivesane;

রজতং জাতরূপঞ্চ, মুত্তা ৰেল়ুরিযা বহূ॥

Rajataṃ jātarūpañca, muttā veḷuriyā bahū.

১৮৪.

184.

‘‘মণযো সঙ্খমুত্তা চ, ৰত্থকং হরিচন্দনং।

‘‘Maṇayo saṅkhamuttā ca, vatthakaṃ haricandanaṃ;

অজিনং দন্তভণ্ডঞ্চ, লোহং কাল়াযসং বহুং।

Ajinaṃ dantabhaṇḍañca, lohaṃ kāḷāyasaṃ bahuṃ;

এতং দদামি ৰো ৰিত্তং, ইস্সরং ৰিস্সজামি ৰো’’তি॥

Etaṃ dadāmi vo vittaṃ, issaraṃ vissajāmi vo’’ti.

তত্থ মুত্তাতি ৰিদ্ধাৰিদ্ধমুত্তা। মণযোতি মণিভণ্ডকানি। সঙ্খমুত্তা চাতি দক্খিণাৰট্টসঙ্খরতনঞ্চ আমলকৰট্টমুত্তরতনঞ্চ। ৰত্থকন্তি সুখুমকাসিকৰত্থানি। অজিনন্তি অজিনমিগচম্মং। লোহং কাল়াযসন্তি তম্বলোহঞ্চ কাল়লোহঞ্চ। ইস্সরন্তি কঞ্চনমালেন সেতচ্ছত্তেন সদ্ধিং দ্ৰাদসযোজনিকে বারাণসিনগরে রজ্জং।

Tattha muttāti viddhāviddhamuttā. Maṇayoti maṇibhaṇḍakāni. Saṅkhamuttā cāti dakkhiṇāvaṭṭasaṅkharatanañca āmalakavaṭṭamuttaratanañca. Vatthakanti sukhumakāsikavatthāni. Ajinanti ajinamigacammaṃ. Lohaṃ kāḷāyasanti tambalohañca kāḷalohañca. Issaranti kañcanamālena setacchattena saddhiṃ dvādasayojanike bārāṇasinagare rajjaṃ.

এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা উভোপি তে সেতচ্ছত্তেন পূজেত্ৰা রজ্জং পটিচ্ছাপেসি। অথ মহাসত্তো রঞ্ঞা সদ্ধিং সল্লপন্তো আহ –

Evañca pana vatvā ubhopi te setacchattena pūjetvā rajjaṃ paṭicchāpesi. Atha mahāsatto raññā saddhiṃ sallapanto āha –

১৮৫.

185.

‘‘অদ্ধা অপচিতা ত্যম্হা, সক্কতা চ রথেসভ।

‘‘Addhā apacitā tyamhā, sakkatā ca rathesabha;

ধম্মেসু ৰত্তমানানং, ত্ৰং নো আচরিযো ভৰ॥

Dhammesu vattamānānaṃ, tvaṃ no ācariyo bhava.

১৮৬.

186.

‘‘আচরিয মনুঞ্ঞাতা, তযা অনুমতা মযং।

‘‘Ācariya manuññātā, tayā anumatā mayaṃ;

তং পদক্খিণতো কত্ৰা, ঞাতিং পস্সেমুরিন্দমা’’তি॥

Taṃ padakkhiṇato katvā, ñātiṃ passemurindamā’’ti.

তত্থ ধম্মেসূতি কুসলকম্মপথধম্মেসু। আচরিযোতি ত্ৰং অম্হেহি ব্যত্ততরো, তস্মা নো আচরিযো হোতি, অপিচ দসন্নং রাজধম্মানং কথিতত্তা সুমুখস্স দোসং দস্সেত্ৰা অচ্চযপটিগ্গহণস্স কতত্তাপি ত্ৰং অম্হাকং আচরিযোৰ, তস্মা ইদানিপি নো আচারসিক্খাপনেন আচরিযো ভৰাতি আহ। পস্সেমুরিন্দমাতি পস্সেমু অরিন্দম।

Tattha dhammesūti kusalakammapathadhammesu. Ācariyoti tvaṃ amhehi byattataro, tasmā no ācariyo hoti, apica dasannaṃ rājadhammānaṃ kathitattā sumukhassa dosaṃ dassetvā accayapaṭiggahaṇassa katattāpi tvaṃ amhākaṃ ācariyova, tasmā idānipi no ācārasikkhāpanena ācariyo bhavāti āha. Passemurindamāti passemu arindama.

সো তেসং গমনং অনুজানি, বোধিসত্তস্সপি ধম্মং কথেন্তস্সেৰ অরুণং উট্ঠহি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

So tesaṃ gamanaṃ anujāni, bodhisattassapi dhammaṃ kathentasseva aruṇaṃ uṭṭhahi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

১৮৭.

187.

‘‘সব্বরত্তিং চিন্তযিত্ৰা, মন্তযিত্ৰা যথাকথং।

‘‘Sabbarattiṃ cintayitvā, mantayitvā yathākathaṃ;

কাসিরাজা অনুঞ্ঞাসি, হংসানং পৰরুত্তম’’ন্তি॥

Kāsirājā anuññāsi, haṃsānaṃ pavaruttama’’nti.

তত্থ যথাকথন্তি যংকিঞ্চি অত্থং তেহি সদ্ধিং চিন্তেতব্বং মন্তেতব্বঞ্চ, সব্বং তং চিন্তেত্ৰা চ মন্তেত্ৰা চাতি অত্থো। অনুঞ্ঞাসীতি গচ্ছথাতি অনুঞ্ঞাসি।

Tattha yathākathanti yaṃkiñci atthaṃ tehi saddhiṃ cintetabbaṃ mantetabbañca, sabbaṃ taṃ cintetvā ca mantetvā cāti attho. Anuññāsīti gacchathāti anuññāsi.

এৰং তেন অনুঞ্ঞাতো বোধিসত্তো রাজানং ‘‘অপ্পমত্তো ধম্মেন রজ্জং কারেহী’’তি ওৰদিত্ৰা পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠাপেসি। রাজা তেসং কঞ্চনভাজনেহি মধুলাজঞ্চ মধুরোদকঞ্চ উপনামেত্ৰা নিট্ঠিতাহারকিচ্চে গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৰা বোধিসত্তং সুৰণ্ণচঙ্কোটকেন সযং উক্খিপি, খেমা দেৰী সুমুখং উক্খিপি। অথ নে সীহপঞ্জরং উগ্ঘাটেত্ৰা সূরিযুগ্গমনৰেলায ‘‘গচ্ছথ সামিনো’’তি ৰিস্সজ্জেসুং। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Evaṃ tena anuññāto bodhisatto rājānaṃ ‘‘appamatto dhammena rajjaṃ kārehī’’ti ovaditvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāpesi. Rājā tesaṃ kañcanabhājanehi madhulājañca madhurodakañca upanāmetvā niṭṭhitāhārakicce gandhamālādīhi pūjetvā bodhisattaṃ suvaṇṇacaṅkoṭakena sayaṃ ukkhipi, khemā devī sumukhaṃ ukkhipi. Atha ne sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā sūriyuggamanavelāya ‘‘gacchatha sāmino’’ti vissajjesuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

১৮৮.

188.

‘‘ততো রত্যা ৰিৰসানে, সূরিযুগ্গমনং পতি।

‘‘Tato ratyā vivasāne, sūriyuggamanaṃ pati;

পেক্খতো কাসিরাজস্স, ভৰনা তে ৰিগাহিসু’’ন্তি॥

Pekkhato kāsirājassa, bhavanā te vigāhisu’’nti.

তত্থ ৰিগাহিসুন্তি আকাসং পক্খন্দিংসু।

Tattha vigāhisunti ākāsaṃ pakkhandiṃsu.

তেসু মহাসত্তো সুৰণ্ণচঙ্কোটকতো উপ্পতিত্ৰা আকাসে ঠত্ৰা ‘‘মা চিন্দযি, মহারাজ, অপ্পমত্তো অম্হাকং ওৰাদে ৰত্তেয্যাসী’’তি রাজানং সমস্সাসেত্ৰা সুমুখং আদায চিত্তকূটমেৰ গতো। তানিপি খো নৰুতি হংসসহস্সানি কঞ্চনগুহতো নিক্খমিত্ৰা পব্বততলে নিসিন্নানি তে আগচ্ছন্তে দিস্ৰা পচ্চুগ্গন্ত্ৰা পরিৰারেসুং। তে ঞাতিগণপরিৰুতা চিত্তকূটতলং পৰিসিংসু। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Tesu mahāsatto suvaṇṇacaṅkoṭakato uppatitvā ākāse ṭhatvā ‘‘mā cindayi, mahārāja, appamatto amhākaṃ ovāde vatteyyāsī’’ti rājānaṃ samassāsetvā sumukhaṃ ādāya cittakūṭameva gato. Tānipi kho navuti haṃsasahassāni kañcanaguhato nikkhamitvā pabbatatale nisinnāni te āgacchante disvā paccuggantvā parivāresuṃ. Te ñātigaṇaparivutā cittakūṭatalaṃ pavisiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

১৮৯.

189.

‘‘তে অরোগে অনুপ্পত্তে, দিস্ৰান পরমে দিজে।

‘‘Te aroge anuppatte, disvāna parame dije;

কেকাতি মকরুং হংসা, পুথুসদ্দো অজাযথ॥

Kekāti makaruṃ haṃsā, puthusaddo ajāyatha.

১৯০.

190.

‘‘তে পতীতা পমুত্তেন, ভত্তুনা ভত্তুগারৰা।

‘‘Te patītā pamuttena, bhattunā bhattugāravā;

সমন্তা পরিকিরিংসু, অণ্ডজা লদ্ধপচ্চযা’’তি॥

Samantā parikiriṃsu, aṇḍajā laddhapaccayā’’ti.

এৰং পরিৰারেত্ৰা চ পন তে হংসা ‘‘কথং মুত্তোসি, মহারাজা’’তি পুচ্ছিংসু। মহাসত্তো সুমুখং নিস্সায মুত্তভাৰং সংযমরাজলুদ্দপুত্তেহি কতকম্মঞ্চ কথেসি। তং সুত্ৰা তুট্ঠা হংসগণা ‘‘সুমুখো সেনাপতি চ রাজা চ লুদ্দপুত্তো চ সুখিতা নিদ্দুক্খা চিরং জীৰন্তূ’’তি আহংসু। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Evaṃ parivāretvā ca pana te haṃsā ‘‘kathaṃ muttosi, mahārājā’’ti pucchiṃsu. Mahāsatto sumukhaṃ nissāya muttabhāvaṃ saṃyamarājaluddaputtehi katakammañca kathesi. Taṃ sutvā tuṭṭhā haṃsagaṇā ‘‘sumukho senāpati ca rājā ca luddaputto ca sukhitā niddukkhā ciraṃ jīvantū’’ti āhaṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

১৯১.

191.

‘‘এৰং মিত্তৰতং অত্থা, সব্বে হোন্তি পদক্খিণা।

‘‘Evaṃ mittavataṃ atthā, sabbe honti padakkhiṇā;

হংসা যথা ধতরট্ঠা, ঞাতিসঙ্ঘমুপাগমু’’ন্তি॥

Haṃsā yathā dhataraṭṭhā, ñātisaṅghamupāgamu’’nti.

তং চূল়হংসজাতকে ৰুত্তত্থমেৰ।

Taṃ cūḷahaṃsajātake vuttatthameva.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপি আনন্দো মমত্থায অত্তনো জীৰিতং পরিচ্চজী’’তি ৰত্ৰা জাতকং সমোধানেসি ‘‘তদা লুদ্দপুত্তো ছন্নো অহোসি, খেমা দেৰী, খেমা ভিক্খুনী, রাজা সারিপুত্তো, সুমুখো আনন্দো, সেসপরিসা বুদ্ধপরিসা, ধতরট্ঠহংসরাজা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি।

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi ānando mamatthāya attano jīvitaṃ pariccajī’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā luddaputto channo ahosi, khemā devī, khemā bhikkhunī, rājā sāriputto, sumukho ānando, sesaparisā buddhaparisā, dhataraṭṭhahaṃsarājā pana ahameva ahosi’’nti.

মহাহংসজাতকৰণ্ণনা দুতিযা।

Mahāhaṃsajātakavaṇṇanā dutiyā.







Related texts:



তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / খুদ্দকনিকায • Khuddakanikāya / জাতকপাল়ি • Jātakapāḷi / ৫৩৪. মহাহংসজাতকং • 534. Mahāhaṃsajātakaṃ


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact