Only Dharma. Since 1992
/ Vedanta / Upanishads (Sanskrit)

Maha Upanishad

Sanskrit Devanagari with Roman transliteration (IAST)

 

॥ महोपनिषत् ॥

॥ mahopaniṣat ॥

यन्महोपनिषद्वेद्यं चिदाकाशतया स्थितम् ।
परमाद्वैतसाम्राज्यं तद्रामब्रह्म मे गतिः ॥

yanmahopaniṣadvedyaṃ cidākāśatayā sthitam ।
paramādvaitasāmrājyaṃ tadrāmabrahma me gatiḥ ॥

ॐ आप्यायन्तु मामाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः
श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च ॥ सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं
माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिरकरणम-
स्त्वनिराकारणं मेस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते
मयि सन्तु ते मयि सन्तु॥

oṃ āpyāyantu māmāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ
śrotramatho balamindriyāṇi ca ॥ sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ
māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirakaraṇama-
stvanirākāraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste
mayi santu te mayi santu॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

अथातो महोपनिषदं व्याख्यास्यमस्तदाहुरेको ह वै नारायण
आसीन्न ब्रह्मा नेशानो नापो नाग्नीषोमौ नेमे द्यावापृथिवी न
नक्षत्राणि न सूर्यो न चन्द्रमाः । स एकाकी न रमते । तस्य
ध्यानान्तःस्थस्य यज्ञस्तोममुच्यते । तस्मिन्पुरुषाश्चतुर्दश
जायन्ते । एका कन्या । दशेन्द्रियाणि मन एकादशं तेजः ।
द्वादशोऽहङ्कारः । त्रयोदशकः प्राणः । चतुर्दश आत्मा ।
पञ्चदशी बुद्धिः । भूतानि पञ्च तन्मात्राणि । पञ्च महाभूतानि ।
स एकः पञ्चविंशतिः पुरुषः । तत्पुरुषं पुरुषो निवेश्य नास्य
प्रधानसंवत्सरा जायन्ते । संवत्सरादधिजायन्ते । अथ पुनरेव
नारायणः सोऽन्यत्कामो मनसाध्यायत । तस्य ध्यानान्तःस्थस्य
ललाटात्त्र्यक्षः शूलपाणिः पुरुषो जायते । बिभ्रच्छ्रियं यशः
सत्यं ब्रह्मचर्यं तपो वैराग्यं मन ऐश्वर्यं सप्रणवा व्याहृतय
ऋग्यजुःसामाथर्वाङ्गिरसः सर्वाणि छन्दांसि तान्यङ्गे
समाश्रितानि । तस्मादीशानो महादेवो महादेवः । अथ पुनरेव
नारायणः सोऽन्यत्कामो मनसाध्यायत । तस्य ध्यानान्तःस्थस्य
ललाटात्स्वेदोऽपपत् । ता इमाः प्रतता आपः । ततस्तेजो हिरण्मयमण्डलम् ।
तत्र ब्रह्मा चतुर्मुखोऽजायत । सोऽध्याय्त् । पूर्वाभिमुखो भूत्वा
भूरिति व्याहृतिर्गायत्रं छन्द ऋग्वेदोऽग्निर्देवता । पश्चिमाभिमुखो
भूत्वा भुवरिति व्याहृतिस्त्रैष्टुभं छन्दो यजुर्वेदो वायुर्देवता ।
उत्तराभिमुखो भूत्वा स्वरिति व्याहृतिर्जाग्रतं छन्दः सामवेदः सूर्यो
देवता । दक्षिणाभिमुखो भूत्वा महरितिव्याहृतिरानुष्टभ
छन्दोऽथर्ववेदाः सोमो देवता ।
सहस्रशीर्षं देवं सहस्राक्षं विश्वसम्भुवम् ।
विश्वतः परमं नित्यं विश्वं नारायणं हरिम् ।
विश्वमेवेदं पुरुषस्तद्विश्वमुपजीवति ।
पतिं विश्वेश्वरं देवं समुद्रे विश्वरूपिणम् ।
पद्मकोशप्रतीकाशं लम्बत्याकोशसंनिभम् ।
हृदयं चाप्यधोमुखं सन्तत्यै सीत्कराभीश्च ।
तस्य मध्ये महानर्चिर्विश्वर्चिर्विश्वतोमुखम् ।
तस्य मध्ये वह्निशिखा अणीयोर्ध्वा व्यवस्थिता ।
तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थिता ।
स ब्रह्मा स ईशानः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराडिति महोपनिषत् ॥

athāto mahopaniṣadaṃ vyākhyāsyamastadāhureko ha vai nārāyaṇa
āsīnna brahmā neśāno nāpo nāgnīṣomau neme dyāvāpṛthivī na
nakṣatrāṇi na sūryo na candramāḥ । sa ekākī na ramate । tasya
dhyānāntaḥsthasya yajñastomamucyate । tasminpuruṣāścaturdaśa
jāyante । ekā kanyā । daśendriyāṇi mana ekādaśaṃ tejaḥ ।
dvādaśo'haṅkāraḥ । trayodaśakaḥ prāṇaḥ । caturdaśa ātmā ।
pañcadaśī buddhiḥ । bhūtāni pañca tanmātrāṇi । pañca mahābhūtāni ।
sa ekaḥ pañcaviṃśatiḥ puruṣaḥ । tatpuruṣaṃ puruṣo niveśya nāsya
pradhānasaṃvatsarā jāyante । saṃvatsarādadhijāyante । atha punareva
nārāyaṇaḥ so'nyatkāmo manasādhyāyata । tasya dhyānāntaḥsthasya
lalāṭāttryakṣaḥ śūlapāṇiḥ puruṣo jāyate । bibhracchriyaṃ yaśaḥ
satyaṃ brahmacaryaṃ tapo vairāgyaṃ mana aiśvaryaṃ sapraṇavā vyāhṛtaya
ṛgyajuḥsāmātharvāṅgirasaḥ sarvāṇi chandāṃsi tānyaṅge
samāśritāni । tasmādīśāno mahādevo mahādevaḥ । atha punareva
nārāyaṇaḥ so'nyatkāmo manasādhyāyata । tasya dhyānāntaḥsthasya
lalāṭātsvedo'papat । tā imāḥ pratatā āpaḥ । tatastejo hiraṇmayamaṇḍalam ।
tatra brahmā caturmukho'jāyata । so'dhyāyt । pūrvābhimukho bhūtvā
bhūriti vyāhṛtirgāyatraṃ chanda ṛgvedo'gnirdevatā । paścimābhimukho
bhūtvā bhuvariti vyāhṛtistraiṣṭubhaṃ chando yajurvedo vāyurdevatā ।
uttarābhimukho bhūtvā svariti vyāhṛtirjāgrataṃ chandaḥ sāmavedaḥ sūryo
devatā । dakṣiṇābhimukho bhūtvā maharitivyāhṛtirānuṣṭabha
chando'tharvavedāḥ somo devatā ।
sahasraśīrṣaṃ devaṃ sahasrākṣaṃ viśvasambhuvam ।
viśvataḥ paramaṃ nityaṃ viśvaṃ nārāyaṇaṃ harim ।
viśvamevedaṃ puruṣastadviśvamupajīvati ।
patiṃ viśveśvaraṃ devaṃ samudre viśvarūpiṇam ।
padmakośapratīkāśaṃ lambatyākośasaṃnibham ।
hṛdayaṃ cāpyadhomukhaṃ santatyai sītkarābhīśca ।
tasya madhye mahānarcirviśvarcirviśvatomukham ।
tasya madhye vahniśikhā aṇīyordhvā vyavasthitā ।
tasyāḥ śikhāyā madhye paramātmā vyavasthitā ।
sa brahmā sa īśānaḥ sendraḥ so'kṣaraḥ paramaḥ svarāḍiti mahopaniṣat ॥

इति प्रथमोध्यायः ॥ १॥

iti prathamodhyāyaḥ ॥ 1॥

शुको नाम महातेजाः स्वरूपानन्दतत्परः ।
जातमात्रेण मुनिराड् यत्सत्यं तदवाप्तवान् ॥ १॥

śuko nāma mahātejāḥ svarūpānandatatparaḥ ।
jātamātreṇa munirāḍ yatsatyaṃ tadavāptavān ॥ 1॥

तेनासौ स्वविवेकेन स्वयमेव महामनाः ।
प्रविचार्य चिरं साधु स्वात्मनिश्चयमाप्तवान् ॥ २॥

tenāsau svavivekena svayameva mahāmanāḥ ।
pravicārya ciraṃ sādhu svātmaniścayamāptavān ॥ 2॥

अनाख्यत्वादगम्यत्वान्मनःषष्ठेन्द्रियस्थितेः ।
चिन्मात्रमेवमात्माणुराकाशादपि सूक्ष्मकः ॥ ३॥

anākhyatvādagamyatvānmanaḥṣaṣṭhendriyasthiteḥ ।
cinmātramevamātmāṇurākāśādapi sūkṣmakaḥ ॥ 3॥

चिदणोः परमस्यान्तः कोटिब्रह्माण्डरेणवः ।
उत्पत्तिस्थितिमभ्येत्य लीयन्ते शक्तिपर्ययात् ॥ ४॥

cidaṇoḥ paramasyāntaḥ koṭibrahmāṇḍareṇavaḥ ।
utpattisthitimabhyetya līyante śaktiparyayāt ॥ 4॥

आकाशं बाह्यशून्यत्वादनाकाशं तु चित्त्वतः ।
न किंचिद्यदनिर्देश्यं वस्तु सत्तेति किंचन ॥ ५॥

ākāśaṃ bāhyaśūnyatvādanākāśaṃ tu cittvataḥ ।
na kiṃcidyadanirdeśyaṃ vastu satteti kiṃcana ॥ 5॥

चेतनोऽसौ प्रकाशत्वाद्वेद्याभावाच्छिलोपमः ।
स्वात्मनि व्योमनि स्वस्थे जगदुन्मेषचित्रकृत् ॥ ६॥

cetano'sau prakāśatvādvedyābhāvācchilopamaḥ ।
svātmani vyomani svasthe jagadunmeṣacitrakṛt ॥ 6॥

तद्भामात्रमिदं विश्वमिति न स्यात्ततः पृथक् ।
जगद्भेदोऽपि तद्भानमिति भेदोऽपि तन्मयः ॥ ७॥

tadbhāmātramidaṃ viśvamiti na syāttataḥ pṛthak ।
jagadbhedo'pi tadbhānamiti bhedo'pi tanmayaḥ ॥ 7॥

सर्वगः सर्वसम्बन्धो गत्यभावान्न गच्छति ।
नास्त्यसावश्रयाभावात्सद्रूपत्वादथास्ति च ॥ ८॥

sarvagaḥ sarvasambandho gatyabhāvānna gacchati ।
nāstyasāvaśrayābhāvātsadrūpatvādathāsti ca ॥ 8॥

विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातेर्दातुः परायणम् ।
सर्वसंकल्पसंन्यासश्चेतसा यत्परिग्रहः ॥ ९॥

vijñānamānandaṃ brahma rāterdātuḥ parāyaṇam ।
sarvasaṃkalpasaṃnyāsaścetasā yatparigrahaḥ ॥ 9॥

जाग्रतः प्रत्ययाभावं यस्याहुः प्रत्ययं बुधाः ।
यत्संकोचविकासाभ्यां जगत्प्रलयसृष्टयः ॥ १०॥

jāgrataḥ pratyayābhāvaṃ yasyāhuḥ pratyayaṃ budhāḥ ।
yatsaṃkocavikāsābhyāṃ jagatpralayasṛṣṭayaḥ ॥ 10॥

निष्ठा वेदान्तवाक्यानामथ वाचामगोचरः ।
अहं सच्चित्परानन्दब्रह्मैवास्मि न चेतरः ॥ ११॥

niṣṭhā vedāntavākyānāmatha vācāmagocaraḥ ।
ahaṃ saccitparānandabrahmaivāsmi na cetaraḥ ॥ 11॥

स्वयैव सूक्ष्मया बुद्ध्या सर्वं विज्ञातवाञ्छुकः ।
स्वयं प्राप्ते परे वस्तुन्यविश्रान्तमनाः स्थितः ॥ १२॥

svayaiva sūkṣmayā buddhyā sarvaṃ vijñātavāñchukaḥ ।
svayaṃ prāpte pare vastunyaviśrāntamanāḥ sthitaḥ ॥ 12॥

इदं वस्त्विति विश्वासं नासावात्मन्युपाययौ ।
केवलं विररामास्य चेतो विषयचापलम् ।
भोगेभ्यो भूरिभङ्गेभ्यो धाराभ्य इव चातकः ॥ १३॥

idaṃ vastviti viśvāsaṃ nāsāvātmanyupāyayau ।
kevalaṃ virarāmāsya ceto viṣayacāpalam ।
bhogebhyo bhūribhaṅgebhyo dhārābhya iva cātakaḥ ॥ 13॥

एकदा सोऽमलप्रज्ञो मेरावेकान्तसंस्थितः ।
पप्रच्छ पितरं भक्त्या कृष्णद्वैपायनं मुनिम् ॥ १४॥

ekadā so'malaprajño merāvekāntasaṃsthitaḥ ।
papraccha pitaraṃ bhaktyā kṛṣṇadvaipāyanaṃ munim ॥ 14॥

संसाराडम्बरमिदं कथमभ्युत्थितं मुने ।
कथं च प्रशमं याति किं यत्कस्य कदा वद ॥ १५॥

saṃsārāḍambaramidaṃ kathamabhyutthitaṃ mune ।
kathaṃ ca praśamaṃ yāti kiṃ yatkasya kadā vada ॥ 15॥

एवं पृष्टेन मुनिना व्यासेनाखिलमात्मजे ।
यथावदखिलं प्रोक्तं वक्तव्यं विदितात्मना ॥ १६॥

evaṃ pṛṣṭena muninā vyāsenākhilamātmaje ।
yathāvadakhilaṃ proktaṃ vaktavyaṃ viditātmanā ॥ 16॥

अज्ञासिषं पूर्वमेवमहमित्यथ तत्पितुः ।
स शुकः स्वकया बुद्ध्या न वाक्यं बहु मन्यते ॥ १७॥

ajñāsiṣaṃ pūrvamevamahamityatha tatpituḥ ।
sa śukaḥ svakayā buddhyā na vākyaṃ bahu manyate ॥ 17॥

व्यासोऽपि भगवान्बुद्ध्वा पुत्राभिप्रायमीदृशम् ।
प्रत्युवाच पुनः पुत्रं नाहं जानामि तत्त्वतः ॥ १८॥

vyāso'pi bhagavānbuddhvā putrābhiprāyamīdṛśam ।
pratyuvāca punaḥ putraṃ nāhaṃ jānāmi tattvataḥ ॥ 18॥

जनको नाम भूपालो विद्यते मिथिलापुरे ।
यथावद्वेत्त्यसौ वेद्यं तस्मात्सर्वमवाप्स्यसि ॥ १९॥

janako nāma bhūpālo vidyate mithilāpure ।
yathāvadvettyasau vedyaṃ tasmātsarvamavāpsyasi ॥ 19॥

पित्रेत्युक्तः शुकः प्रायात्सुमेरोर्वसुधातलम् ।
विदेहनगरीं प्राप जनकेनाभिपालिताम् ॥ २०॥

pitretyuktaḥ śukaḥ prāyātsumerorvasudhātalam ।
videhanagarīṃ prāpa janakenābhipālitām ॥ 20॥

आवेदितोऽसौ याष्टीकैर्जनकाय महात्मने ।
द्वारि व्याससुतो राजञ्छुकोऽत्र स्थितवानिति ॥ २१॥

āvedito'sau yāṣṭīkairjanakāya mahātmane ।
dvāri vyāsasuto rājañchuko'tra sthitavāniti ॥ 21॥

जिज्ञासार्थं शुकस्यासावास्तामेवेत्यवज्ञया ।
उक्त्वा बभूव जनकस्तूष्णीं सप्त दिनान्यथ ॥ २२॥

jijñāsārthaṃ śukasyāsāvāstāmevetyavajñayā ।
uktvā babhūva janakastūṣṇīṃ sapta dinānyatha ॥ 22॥

ततः प्रवेशयामास जनकः शुकमङ्गणे ।
तत्राहानि स सप्तैव तथैवावसदुन्मनाः ॥ २३॥

tataḥ praveśayāmāsa janakaḥ śukamaṅgaṇe ।
tatrāhāni sa saptaiva tathaivāvasadunmanāḥ ॥ 23॥

ततः प्रवेशयामास जनकोऽन्तःपुराजिरे ।
राजा न दृश्यते तावदिति सप्तदिनानि तम् ॥ २४॥

tataḥ praveśayāmāsa janako'ntaḥpurājire ।
rājā na dṛśyate tāvaditi saptadināni tam ॥ 24॥

तत्रोन्मदाभिः कान्ताभिर्भोजनैर्भोगसंचयैः ।
जनको लालयामास शुकं शशिनिभाननम् ॥ २५॥

tatronmadābhiḥ kāntābhirbhojanairbhogasaṃcayaiḥ ।
janako lālayāmāsa śukaṃ śaśinibhānanam ॥ 25॥

ते भोगास्तानि भोज्यानि व्यासपुत्रस्य तन्मनः ।
नाजह्वुर्मन्दपवनो बद्धपीठमिवाचलम् ॥ २६॥

te bhogāstāni bhojyāni vyāsaputrasya tanmanaḥ ।
nājahvurmandapavano baddhapīṭhamivācalam ॥ 26॥

केवलं सुसमः स्वच्छो मौनी मुदितमानसः ।
सम्पूर्ण इव शीतांशुरतिष्ठदमलः शुकः ॥ २७॥

kevalaṃ susamaḥ svaccho maunī muditamānasaḥ ।
sampūrṇa iva śītāṃśuratiṣṭhadamalaḥ śukaḥ ॥ 27॥

परिज्ञातस्वभावं तं शुकं स जनको नृपः ।
आनीय मुदितात्मानमवलोक्य ननाम ह ॥ २८॥

parijñātasvabhāvaṃ taṃ śukaṃ sa janako nṛpaḥ ।
ānīya muditātmānamavalokya nanāma ha ॥ 28॥

निःशेषितजगत्कार्यः प्राप्ताखिलमनोरथः ।
किमीप्सितं तवेत्याह कृतस्वागत आह तम् ॥ २९॥

niḥśeṣitajagatkāryaḥ prāptākhilamanorathaḥ ।
kimīpsitaṃ tavetyāha kṛtasvāgata āha tam ॥ 29॥

संसाराडम्बरमिदं कथमभ्युत्थितं गुरो ।
कथं प्रशममायाति यथावत्कथयाशु मे ॥३०॥

saṃsārāḍambaramidaṃ kathamabhyutthitaṃ guro ।
kathaṃ praśamamāyāti yathāvatkathayāśu me ॥30॥

यथावदखिलं प्रोक्तं जनकेन महात्मना ।
तदेव तत्पुरा प्रोक्तं तस्य पित्रा महाधिया ॥ ३१॥

yathāvadakhilaṃ proktaṃ janakena mahātmanā ।
tadeva tatpurā proktaṃ tasya pitrā mahādhiyā ॥ 31॥

स्वयमेव मया पूर्वमभिज्ञातं विशेषतः ।
एतदेव हि पृष्टेन पित्रा मे समुदाहृतम् ॥ ३२॥

svayameva mayā pūrvamabhijñātaṃ viśeṣataḥ ।
etadeva hi pṛṣṭena pitrā me samudāhṛtam ॥ 32॥

भवताप्येष एवार्थः कथितो वाग्विदां वर ।
एष एव हि वाक्यार्थः शास्त्रेषु परिदृश्यते ॥ ३३॥

bhavatāpyeṣa evārthaḥ kathito vāgvidāṃ vara ।
eṣa eva hi vākyārthaḥ śāstreṣu paridṛśyate ॥ 33॥

मनोविकल्पसंजातं तद्विकल्पपरिक्षयात् ।
क्षीयते दग्धसंसारो निःसार इति निश्चितः ॥ ३४॥

manovikalpasaṃjātaṃ tadvikalpaparikṣayāt ।
kṣīyate dagdhasaṃsāro niḥsāra iti niścitaḥ ॥ 34॥

तत्किमेतन्महाभाग सत्यं ब्रूहि ममाचलम् ।
त्वत्तो विश्रममाप्नोमि चेतसा भ्रमता जगत् ॥ ३५॥

tatkimetanmahābhāga satyaṃ brūhi mamācalam ।
tvatto viśramamāpnomi cetasā bhramatā jagat ॥ 35॥

श्रुणु तावदिदानीं त्वं कथ्यमानमिदं मया ।
श्रीशुकं ज्ञानविस्तारं बुद्धिसारान्तरान्तरम् ॥ ३६॥

śruṇu tāvadidānīṃ tvaṃ kathyamānamidaṃ mayā ।
śrīśukaṃ jñānavistāraṃ buddhisārāntarāntaram ॥ 36॥

यद्विज्ञानात्पुमान्सद्यो जीवन्मुक्तत्वमाप्नुयात् ॥ ३७॥

yadvijñānātpumānsadyo jīvanmuktatvamāpnuyāt ॥ 37॥

दृश्यं नास्तीति बोधेन मनसो दृश्यमार्जनम् ।
सम्पन्नं चेत्तदुत्पन्ना परा निर्वाणनिर्वृतिः ॥ ३८॥

dṛśyaṃ nāstīti bodhena manaso dṛśyamārjanam ।
sampannaṃ cettadutpannā parā nirvāṇanirvṛtiḥ ॥ 38॥

अशेषेण परित्यागो वासनायां य उत्तमः ।
मोक्ष इत्युच्यते सद्भिः स एव विमलक्रमः ॥ ३९॥

aśeṣeṇa parityāgo vāsanāyāṃ ya uttamaḥ ।
mokṣa ityucyate sadbhiḥ sa eva vimalakramaḥ ॥ 39॥

ये शुद्धवासना भूयो न जन्मानर्थभागिनः ।
ज्ञातज्ञेयास्त उच्यन्ते जीवन्मुक्ता महाधियः ॥ ४०॥

ye śuddhavāsanā bhūyo na janmānarthabhāginaḥ ।
jñātajñeyāsta ucyante jīvanmuktā mahādhiyaḥ ॥ 40॥

पदार्थभावनादार्ढ्यं बन्ध इत्यभिधीयते ।
वासनातानवं ब्रह्मन्मोक्ष इत्यभिधीयते ॥ ४१॥

padārthabhāvanādārḍhyaṃ bandha ityabhidhīyate ।
vāsanātānavaṃ brahmanmokṣa ityabhidhīyate ॥ 41॥

तपः प्रभृतिना यस्मै हेतुनैव विना पुनः ।
भोगा इह न रोचन्ते स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ४२॥

tapaḥ prabhṛtinā yasmai hetunaiva vinā punaḥ ।
bhogā iha na rocante sa jīvanmukta ucyate ॥ 42॥

आपतत्सु यथाकालं सुखदुःखेष्वनारतः ।
न हृष्यति ग्लायति यः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ४३॥

āpatatsu yathākālaṃ sukhaduḥkheṣvanārataḥ ।
na hṛṣyati glāyati yaḥ sa jīvanmukta ucyate ॥ 43॥

हर्षामर्षभयक्रोधकामकार्पण्यदृष्टिभिः ।
न परामृश्यते योऽन्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ४४॥

harṣāmarṣabhayakrodhakāmakārpaṇyadṛṣṭibhiḥ ।
na parāmṛśyate yo'ntaḥ sa jīvanmukta ucyate ॥ 44॥

अहंकारमयीं त्यक्त्वा वासनां लीलयैव यः ।
तिष्ठति ध्येयसंत्यागी स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ४५॥

ahaṃkāramayīṃ tyaktvā vāsanāṃ līlayaiva yaḥ ।
tiṣṭhati dhyeyasaṃtyāgī sa jīvanmukta ucyate ॥ 45॥

ईप्सितानीप्सिते न स्तो यस्यान्तर्वर्तिदृष्टिषु ।
सुषुप्तिवद्यश्चरति स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ४६॥

īpsitānīpsite na sto yasyāntarvartidṛṣṭiṣu ।
suṣuptivadyaścarati sa jīvanmukta ucyate ॥ 46॥

अध्यात्मरतिरासीनः पूर्णः पावनमानसः ।
प्राप्तानुत्तमविश्रान्तिर्न किंचिदिह वाञ्छति ।
यो जीवति गतस्नेहः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ४७॥

adhyātmaratirāsīnaḥ pūrṇaḥ pāvanamānasaḥ ।
prāptānuttamaviśrāntirna kiṃcidiha vāñchati ।
yo jīvati gatasnehaḥ sa jīvanmukta ucyate ॥ 47॥

संवेद्येन हृदाकाशे मनागपि न लिप्यते ।
यस्यासावजडा संवित्स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ४८॥

saṃvedyena hṛdākāśe manāgapi na lipyate ।
yasyāsāvajaḍā saṃvitsa jīvanmukta ucyate ॥ 48॥

रागद्वेषौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ फलाफले ।
यः करोत्यनपेक्ष्यैव स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ४९॥

rāgadveṣau sukhaṃ duḥkhaṃ dharmādharmau phalāphale ।
yaḥ karotyanapekṣyaiva sa jīvanmukta ucyate ॥ 49॥

मौनवान्निरहंभावो निर्मानो मुक्तमत्सरः ।
यः करोति गतोद्वेगः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ५०॥

maunavānnirahaṃbhāvo nirmāno muktamatsaraḥ ।
yaḥ karoti gatodvegaḥ sa jīvanmukta ucyate ॥ 50॥

सर्वत्र विगतस्नेहो यः साक्षिवदवस्थितः ।
निरिच्छो वर्तते कार्ये स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ५१॥

sarvatra vigatasneho yaḥ sākṣivadavasthitaḥ ।
niriccho vartate kārye sa jīvanmukta ucyate ॥ 51॥

येन धर्ममधर्मं च मनोमननमीहितम् ।
सर्वमन्तः परित्यक्तं स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ५२॥

yena dharmamadharmaṃ ca manomananamīhitam ।
sarvamantaḥ parityaktaṃ sa jīvanmukta ucyate ॥ 52॥

यावती दृश्यकलना सकलेयं विलोक्यते ।
सा येन सुष्ठु संत्यक्ता स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ५३॥

yāvatī dṛśyakalanā sakaleyaṃ vilokyate ।
sā yena suṣṭhu saṃtyaktā sa jīvanmukta ucyate ॥ 53॥

कट्वम्ललवणं तिक्तममृष्टं मृष्टमेव च ।
सममेव च यो भुङ्क्ते स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ५४॥

kaṭvamlalavaṇaṃ tiktamamṛṣṭaṃ mṛṣṭameva ca ।
samameva ca yo bhuṅkte sa jīvanmukta ucyate ॥ 54॥

जरामरणमापच्च राज्यं दारिद्र्यमेव च ।
रम्यमित्येव यो भुङ्क्ते स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ५५॥

jarāmaraṇamāpacca rājyaṃ dāridryameva ca ।
ramyamityeva yo bhuṅkte sa jīvanmukta ucyate ॥ 55॥

धर्माधर्मौ सुखं दुःखं तथा मरणजन्मनी ।
धिया येन सुसंत्यक्तं स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ५६॥

dharmādharmau sukhaṃ duḥkhaṃ tathā maraṇajanmanī ।
dhiyā yena susaṃtyaktaṃ sa jīvanmukta ucyate ॥ 56॥

उद्वेगानन्दरहितः समया स्वच्छया धिया ।
न शोचते न चोदेति स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ५७॥

udvegānandarahitaḥ samayā svacchayā dhiyā ।
na śocate na codeti sa jīvanmukta ucyate ॥ 57॥

सर्वेच्छाः सकलाः शङ्काः सर्वेहाः सर्वनिश्चयाः ।
धिया येन परित्यक्ताः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ५८॥

sarvecchāḥ sakalāḥ śaṅkāḥ sarvehāḥ sarvaniścayāḥ ।
dhiyā yena parityaktāḥ sa jīvanmukta ucyate ॥ 58॥

जन्मस्थितिविनाशेषु सोदयास्तमयेषु च ।
सममेव मनो यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ५९॥

janmasthitivināśeṣu sodayāstamayeṣu ca ।
samameva mano yasya sa jīvanmukta ucyate ॥ 59॥

न किंचन द्वेष्टि तथा न किंचिदपि काङ्क्षति ।
भुङ्क्ते यः प्रकृतान्भोगान्स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ६०॥

na kiṃcana dveṣṭi tathā na kiṃcidapi kāṅkṣati ।
bhuṅkte yaḥ prakṛtānbhogānsa jīvanmukta ucyate ॥ 60॥

शान्तसंसारकलनः कलावानपि निष्कलः ।
यः सचित्तोऽपि निश्चित्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ६१॥

śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ ।
yaḥ sacitto'pi niścittaḥ sa jīvanmukta ucyate ॥ 61॥

यः समस्तार्थजालेषु व्यवहार्यपि निःस्पृहः ।
परार्थेष्विव पूर्णात्मा स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ६२॥

yaḥ samastārthajāleṣu vyavahāryapi niḥspṛhaḥ ।
parārtheṣviva pūrṇātmā sa jīvanmukta ucyate ॥ 62॥

जीवन्मुक्तपदं त्यक्त्वा स्वदेहे कालसात्कृते ।
विशत्यदेहमुक्तत्वं पवनोऽस्पन्दतामिव ॥ ६३॥

jīvanmuktapadaṃ tyaktvā svadehe kālasātkṛte ।
viśatyadehamuktatvaṃ pavano'spandatāmiva ॥ 63॥

विदेहमुक्तो नोदेति नास्तमेति न शाम्यति ।
न सन्नासन्न दूरस्थो न चाहं न च नेतरः ॥ ६४॥

videhamukto nodeti nāstameti na śāmyati ।
na sannāsanna dūrastho na cāhaṃ na ca netaraḥ ॥ 64॥

ततः स्तिमितगंभीरं न तेजो न तमस्ततम् ।
अनाख्यमनभिव्यक्तं सत्किंचिदवशिष्यते ॥ ६५॥

tataḥ stimitagaṃbhīraṃ na tejo na tamastatam ।
anākhyamanabhivyaktaṃ satkiṃcidavaśiṣyate ॥ 65॥

न शून्यं नापि चाकारो न दृश्यं नापि दर्शनम् ।
न च भूतपदार्थौघसदनन्ततया स्थितम् ॥ ६६॥

na śūnyaṃ nāpi cākāro na dṛśyaṃ nāpi darśanam ।
na ca bhūtapadārthaughasadanantatayā sthitam ॥ 66॥

किमप्यव्यपदेशात्मा पूर्णात्पूर्णतराकृतिः ।
न सन्नासन्न सदसन्न भावो भावनं न च ॥ ६७॥

kimapyavyapadeśātmā pūrṇātpūrṇatarākṛtiḥ ।
na sannāsanna sadasanna bhāvo bhāvanaṃ na ca ॥ 67॥

चिन्मात्रं चैत्यरहितमनन्तमजरं शिवम् ।
अनादिमध्यपर्यन्तं यदनादि निरामयम् ॥ ६८॥

cinmātraṃ caityarahitamanantamajaraṃ śivam ।
anādimadhyaparyantaṃ yadanādi nirāmayam ॥ 68॥

द्रष्टृदर्शनदृश्यानां मध्ये यद्दर्शनं स्मृतम् ।
नातः परतरं किंचिन्निश्चयोऽस्त्यपरो मुने ॥ ६९॥

draṣṭṛdarśanadṛśyānāṃ madhye yaddarśanaṃ smṛtam ।
nātaḥ parataraṃ kiṃcinniścayo'styaparo mune ॥ 69॥

स्वयमेव त्वया ज्ञातं गुरुतश्च पुनः श्रुतम् ।
स्वसंकल्पवशाद्बद्धो निःसंकल्पाद्विमुच्यते ॥ ७०॥

svayameva tvayā jñātaṃ gurutaśca punaḥ śrutam ।
svasaṃkalpavaśādbaddho niḥsaṃkalpādvimucyate ॥ 70॥

तेन स्वयं त्वया ज्ञातं ज्ञेयं यस्य महात्मनः ।
भोगेभ्यो ह्यरतिर्जाता दृश्याद्वा सकलादिह ॥ ७१॥

tena svayaṃ tvayā jñātaṃ jñeyaṃ yasya mahātmanaḥ ।
bhogebhyo hyaratirjātā dṛśyādvā sakalādiha ॥ 71॥

प्राप्तं प्राप्तव्यमखिलं भवता पूर्णचेतसा ।
स्वरूपे तपसि ब्रह्मन्मुक्तस्त्वं भ्रान्तिमुत्सृज ॥ ७२॥

prāptaṃ prāptavyamakhilaṃ bhavatā pūrṇacetasā ।
svarūpe tapasi brahmanmuktastvaṃ bhrāntimutsṛja ॥ 72॥

अतिबाह्यं तथा बाह्यमन्तराभ्यन्तरं धियः ।
शुक पश्यन्न पश्येस्त्वं साक्षी सम्पूर्णकेवलः ॥ ७३॥

atibāhyaṃ tathā bāhyamantarābhyantaraṃ dhiyaḥ ।
śuka paśyanna paśyestvaṃ sākṣī sampūrṇakevalaḥ ॥ 73॥

विशश्राम शुकस्तूष्णीं स्वस्थे परमवस्तुनि ।
वीतशोकभयायासो निरीहश्छिन्नसंशयः ॥ ७४॥

viśaśrāma śukastūṣṇīṃ svasthe paramavastuni ।
vītaśokabhayāyāso nirīhaśchinnasaṃśayaḥ ॥ 74॥

जगाम शिखरं मेरोः समाध्यर्थमखण्डितम् ॥ ७५॥

jagāma śikharaṃ meroḥ samādhyarthamakhaṇḍitam ॥ 75॥

तत्र वर्षसहस्राणि निर्विकल्पसमाधिना ।
देशे स्थित्वा शशामासावात्मन्यस्नेहदीपवत् ॥ ७६॥

tatra varṣasahasrāṇi nirvikalpasamādhinā ।
deśe sthitvā śaśāmāsāvātmanyasnehadīpavat ॥ 76॥

व्यपगतकलनाकलङ्कशुद्धः
स्वयममलात्मनि पावने पदेऽसौ ।
सलिलकण इवांबुधौ महात्मा
विगलितवासनमेकतां जगाम ॥ ७७॥

vyapagatakalanākalaṅkaśuddhaḥ
svayamamalātmani pāvane pade'sau ।
salilakaṇa ivāṃbudhau mahātmā
vigalitavāsanamekatāṃ jagāma ॥ 77॥

इति महोपनिषत् । इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥

iti mahopaniṣat । iti dvitīyo'dhyāyaḥ ॥ 2॥

निदाघो नाम मुनिराट् प्राप्तविद्यश्च बालकः ।
विहृतस्तीर्थयात्रार्थं पित्रानुज्ञातवान्स्वयम् ॥ १॥

nidāgho nāma munirāṭ prāptavidyaśca bālakaḥ ।
vihṛtastīrthayātrārthaṃ pitrānujñātavānsvayam ॥ 1॥

सार्धत्रिकोटितीर्थेषु स्नात्वा गृहमुपागतः ।
स्वोदन्तं कथयामास ऋभुं नत्वा महायशाः ॥ २॥

sārdhatrikoṭitīrtheṣu snātvā gṛhamupāgataḥ ।
svodantaṃ kathayāmāsa ṛbhuṃ natvā mahāyaśāḥ ॥ 2॥

सार्धत्रिकोटितीर्थेषु स्नानपुण्यप्रभावतः ।
प्रादुर्भूतोमनसि मे विचारः सोऽयमीदृशः ॥ ३॥

sārdhatrikoṭitīrtheṣu snānapuṇyaprabhāvataḥ ।
prādurbhūtomanasi me vicāraḥ so'yamīdṛśaḥ ॥ 3॥

जायते म्रियते लोको म्रियते जननाय च ।
अस्थिरः सर्व एवेमे सचराचरचेष्टिताः ।
सर्वापदां पदं पापा भावा विभवभूमयः ॥ ४॥

jāyate mriyate loko mriyate jananāya ca ।
asthiraḥ sarva eveme sacarācaraceṣṭitāḥ ।
sarvāpadāṃ padaṃ pāpā bhāvā vibhavabhūmayaḥ ॥ 4॥

अयःशलाकासदृशाः परस्परमसङ्गिनः ।
शुष्यन्ते केवला भावा मनःकल्पनयानया ॥ ५॥

ayaḥśalākāsadṛśāḥ parasparamasaṅginaḥ ।
śuṣyante kevalā bhāvā manaḥkalpanayānayā ॥ 5॥

भावेष्वरतिरायाता पथिकस्य मरुष्विव ।
शाम्यतीदं कथं दुःखमिति तप्तोऽस्मि चेतसा ॥ ६॥

bhāveṣvaratirāyātā pathikasya maruṣviva ।
śāmyatīdaṃ kathaṃ duḥkhamiti tapto'smi cetasā ॥ 6॥

चिन्तानिचयचक्राणि नानन्दाय धनानि मे ।
सम्प्रसूतकलत्राणि गृहाण्युग्रापदामिव ॥ ७॥

cintānicayacakrāṇi nānandāya dhanāni me ।
samprasūtakalatrāṇi gṛhāṇyugrāpadāmiva ॥ 7॥

इयमस्मि स्थितोदारा संसारे परिपेलवा ।
श्रीर्मुने परिमोहाय सापि नूनं न शर्मदा ॥ ८॥

iyamasmi sthitodārā saṃsāre paripelavā ।
śrīrmune parimohāya sāpi nūnaṃ na śarmadā ॥ 8॥

आयुः पल्लवकोणाग्रलम्बाम्बुकणभङ्गुरम् ।
उन्मत्त इव संत्यज्य याम्यकाण्डे शरीरकम् ॥ ९॥

āyuḥ pallavakoṇāgralambāmbukaṇabhaṅguram ।
unmatta iva saṃtyajya yāmyakāṇḍe śarīrakam ॥ 9॥

विषयाशी विषासङ्गपरिजर्जरचेतसाम् ।
अप्रौढात्मविवेकानामायुरायासकारणम् ॥ १०॥

viṣayāśī viṣāsaṅgaparijarjaracetasām ।
aprauḍhātmavivekānāmāyurāyāsakāraṇam ॥ 10॥

युज्यते वेष्टनं वायोराकाशस्य च खण्डनम् ।
ग्रन्थनं च तरङ्गाणामास्था नायुषि युज्यते ॥ ११॥

yujyate veṣṭanaṃ vāyorākāśasya ca khaṇḍanam ।
granthanaṃ ca taraṅgāṇāmāsthā nāyuṣi yujyate ॥ 11॥

प्राप्यं सम्प्राप्यते येन भूयो येन न शोच्यते ।
पराया निर्वृतेः स्थानं यत्तज्जीवितमुच्यते ॥ १२॥

prāpyaṃ samprāpyate yena bhūyo yena na śocyate ।
parāyā nirvṛteḥ sthānaṃ yattajjīvitamucyate ॥ 12॥

तरवोऽपि हि जीवन्ति जीवन्ति मृगपक्षिणः ।
स जीवति मनो यस्य मननेनोपजीवति ॥ १३॥

taravo'pi hi jīvanti jīvanti mṛgapakṣiṇaḥ ।
sa jīvati mano yasya mananenopajīvati ॥ 13॥

जातास्त एव जगति जन्तवः साधुजीविताः ।
ये पुनर्नेह जायन्ते शेषा जरठगर्दभाः ॥ १४॥

jātāsta eva jagati jantavaḥ sādhujīvitāḥ ।
ye punarneha jāyante śeṣā jaraṭhagardabhāḥ ॥ 14॥

भारो विवेकिनः शास्त्रं भारो ज्ञानं च रागिणः ।
अशान्तस्य मनो भारो भारोऽनात्मविदो वपुः ॥ १५॥

bhāro vivekinaḥ śāstraṃ bhāro jñānaṃ ca rāgiṇaḥ ।
aśāntasya mano bhāro bhāro'nātmavido vapuḥ ॥ 15॥

अहंकारवशादापदहंकाराद्दुराधयः ।
अहंकारवशादीहा नाहंकारात्परो रिपुः ॥ १६॥

ahaṃkāravaśādāpadahaṃkārāddurādhayaḥ ।
ahaṃkāravaśādīhā nāhaṃkārātparo ripuḥ ॥ 16॥

अहंकारवशाद्यद्यन्मया भुक्तं चराचरम् ।
तत्तत्सर्वमवस्त्वेव वस्त्वहंकाररिक्तता ॥ १७॥

ahaṃkāravaśādyadyanmayā bhuktaṃ carācaram ।
tattatsarvamavastveva vastvahaṃkārariktatā ॥ 17॥

इतश्चेतश्च सुव्यग्रं व्यर्थमेवाभिधावति ।
मनो दूरतरं याति ग्रामे कौलेयको यथा ॥ १८॥

itaścetaśca suvyagraṃ vyarthamevābhidhāvati ।
mano dūrataraṃ yāti grāme kauleyako yathā ॥ 18॥

क्रूरेण जडतां याता तृष्णाभार्यानुगामिना ।
वशः कौलेयकेनेव ब्रह्मन्मुक्तोऽस्मि चेतसा ॥ १९॥

krūreṇa jaḍatāṃ yātā tṛṣṇābhāryānugāminā ।
vaśaḥ kauleyakeneva brahmanmukto'smi cetasā ॥ 19॥

अप्यब्धिपानान्महतः सुमेरून्मूलनादपि ।
अपि वह्न्यशनाद्ब्रह्मन्विषमश्चित्तनिग्रहः ॥ २०॥

apyabdhipānānmahataḥ sumerūnmūlanādapi ।
api vahnyaśanādbrahmanviṣamaścittanigrahaḥ ॥ 20॥

चित्तं कारणमर्थानां तस्मिन्सति जगत्त्रयम् ।
तस्मिन्क्षीणे जगत्क्षीणं तच्चिकित्स्यं प्रयत्नतः ॥ २१॥

cittaṃ kāraṇamarthānāṃ tasminsati jagattrayam ।
tasminkṣīṇe jagatkṣīṇaṃ taccikitsyaṃ prayatnataḥ ॥ 21॥

यां यामहं मुनिश्रेष्ठ संश्रयामि गुणश्रियम् ।
तां तां कृन्तति मे तृष्णा तन्त्रीमिव कुमूषिका ॥ २२॥

yāṃ yāmahaṃ muniśreṣṭha saṃśrayāmi guṇaśriyam ।
tāṃ tāṃ kṛntati me tṛṣṇā tantrīmiva kumūṣikā ॥ 22॥

पदं करोत्यलङ्घ्येऽपि तृप्ता विफलमीहते ।
चिरं तिष्ठति नैकत्र तृष्णा चपलमर्कटी ॥ २३॥

padaṃ karotyalaṅghye'pi tṛptā viphalamīhate ।
ciraṃ tiṣṭhati naikatra tṛṣṇā capalamarkaṭī ॥ 23॥

क्षणमायाति पातालं क्षणं याति नभस्थलम् ।
क्षणं भ्रमति दिक्कुञ्जे तृष्णा हृत्पद्मषट्पदी ॥ २४॥

kṣaṇamāyāti pātālaṃ kṣaṇaṃ yāti nabhasthalam ।
kṣaṇaṃ bhramati dikkuñje tṛṣṇā hṛtpadmaṣaṭpadī ॥ 24॥

सर्वसंसारदुःखानां तृष्णैका दीर्घदुःखदा ।
अन्तःपुरस्थमपि या योजयत्यतिसंकटे ॥ २५॥

sarvasaṃsāraduḥkhānāṃ tṛṣṇaikā dīrghaduḥkhadā ।
antaḥpurasthamapi yā yojayatyatisaṃkaṭe ॥ 25॥

तृष्णाविषूचिकामन्त्रश्चिन्तात्यागो हि स द्विज ।
स्तोकेनानन्दमायाति स्तोकेनायाति खेदताम् ॥ २६॥

tṛṣṇāviṣūcikāmantraścintātyāgo hi sa dvija ।
stokenānandamāyāti stokenāyāti khedatām ॥ 26॥

नास्ति देहसमः शोच्यो नीचो गुणविवर्जितः ॥ २७॥

nāsti dehasamaḥ śocyo nīco guṇavivarjitaḥ ॥ 27॥

कलेवरमहंकारगृहस्थस्य महागृहम् ।
लुठत्वभ्येतु वा स्थैर्यं किमनेन गुरो मम ॥ २८॥

kalevaramahaṃkāragṛhasthasya mahāgṛham ।
luṭhatvabhyetu vā sthairyaṃ kimanena guro mama ॥ 28॥

पङ्क्तिबद्धेन्द्रियपशुं वल्गत्तृष्णागृहाङ्गणम् ।
चित्तभृत्यजनाकीर्णं नेष्टं देहगृहं मम ॥ २९॥

paṅktibaddhendriyapaśuṃ valgattṛṣṇāgṛhāṅgaṇam ।
cittabhṛtyajanākīrṇaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama ॥ 29॥

जिह्वामर्कटिकाक्रान्तवदनद्वारभीषणम् ।
दृष्टदन्तास्थिशकलं नेष्टं देहगृहं मम ॥ ३०॥

jihvāmarkaṭikākrāntavadanadvārabhīṣaṇam ।
dṛṣṭadantāsthiśakalaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama ॥ 30॥

रक्तमांसमयस्यास्य सबाह्याभ्यन्तरे मुने ।
नाशैकधर्मिणो ब्रूहि कैव कायस्य रम्यता ॥ ३१॥

raktamāṃsamayasyāsya sabāhyābhyantare mune ।
nāśaikadharmiṇo brūhi kaiva kāyasya ramyatā ॥ 31॥

तडित्सु शरदभ्रेषु गन्धर्वनगरेषु च ।
स्थैर्यं येन विनिर्णीतं स विश्वसितु विग्रहे ॥ ३२॥

taḍitsu śaradabhreṣu gandharvanagareṣu ca ।
sthairyaṃ yena vinirṇītaṃ sa viśvasitu vigrahe ॥ 32॥

शैशवे गुरुतो भीतिर्मातृतः पितृतस्तथा ।
जनतो ज्येष्ठबालाच्च शैशवं भयमन्दिरम् ॥ ३३॥

śaiśave guruto bhītirmātṛtaḥ pitṛtastathā ।
janato jyeṣṭhabālācca śaiśavaṃ bhayamandiram ॥ 33॥

स्वचित्तबिलसंस्थेन नानाविभ्रमकारिणा ।
बलात्कामपिशाचेन विवशः परिभूयते ॥ ३४॥

svacittabilasaṃsthena nānāvibhramakāriṇā ।
balātkāmapiśācena vivaśaḥ paribhūyate ॥ 34॥

दासाः पुत्राः स्त्रियश्चैव बान्धवाः सुहृदस्तथा ।
हसन्त्युन्मत्तकमिव नरं वार्धककम्पितम् ॥ ३५॥

dāsāḥ putrāḥ striyaścaiva bāndhavāḥ suhṛdastathā ।
hasantyunmattakamiva naraṃ vārdhakakampitam ॥ 35॥

दैन्यदोषमयी दीर्घा वर्धते वार्धके स्पृहा ।
सर्वापदामेकसखी हृदि दाहप्रदायिनी ॥ ३६॥

dainyadoṣamayī dīrghā vardhate vārdhake spṛhā ।
sarvāpadāmekasakhī hṛdi dāhapradāyinī ॥ 36॥

क्वचिद्वा विद्यते यैषा संसारे सुखभावना ।
आयुः स्तम्बमिवासाद्य कालस्तामपि कृन्तति ॥ ३७॥

kvacidvā vidyate yaiṣā saṃsāre sukhabhāvanā ।
āyuḥ stambamivāsādya kālastāmapi kṛntati ॥ 37॥

तृणं पांसुं महेन्द्रं च सुवर्णं मेरुसर्षपम् ।
आत्मंभरितया सर्वमात्मसात्कर्तुमुद्यतः ।
कालोऽयं सर्वसंहारी तेनाक्रान्तं जगत्त्रयम् ॥ ३८॥

tṛṇaṃ pāṃsuṃ mahendraṃ ca suvarṇaṃ merusarṣapam ।
ātmaṃbharitayā sarvamātmasātkartumudyataḥ ।
kālo'yaṃ sarvasaṃhārī tenākrāntaṃ jagattrayam ॥ 38॥

मांसपाञ्चालिकायास्तु यन्त्रलोलेअङ्गपञ्जरे ।
स्नाय्वस्थिग्रन्थिशालिन्याः स्त्रियः किमिव शोभनम् ॥ ३९॥

māṃsapāñcālikāyāstu yantraloleaṅgapañjare ।
snāyvasthigranthiśālinyāḥ striyaḥ kimiva śobhanam ॥ 39॥

त्वङ्मांसरक्तबाष्पाम्बु पृथक्कृत्वा विलोचने ।
समालोकय रम्यं चेत्किं मुधा परिमुह्यसि ॥ ४०॥

tvaṅmāṃsaraktabāṣpāmbu pṛthakkṛtvā vilocane ।
samālokaya ramyaṃ cetkiṃ mudhā parimuhyasi ॥ 40॥

मेरुशृङ्गतटोल्लासिगङ्गाचलरयोपमा ।
दृष्टा यस्मिन्मुने मुक्ताहारस्योल्लासशालिता ॥ ४१॥

meruśṛṅgataṭollāsigaṅgācalarayopamā ।
dṛṣṭā yasminmune muktāhārasyollāsaśālitā ॥ 41॥

श्मशानेषु दिगन्तेषु स एव ललनास्तनः ।
श्वभिरास्वाद्यते काले लघुपिण्ड इवान्धसः ॥ ४२॥

śmaśāneṣu diganteṣu sa eva lalanāstanaḥ ।
śvabhirāsvādyate kāle laghupiṇḍa ivāndhasaḥ ॥ 42॥

केशकज्जलधारिण्यो दुःस्पर्शा लोचनप्रियाः ।
दुष्कृताग्निशिखा नार्यो दहन्ति तृणवन्नरम् ॥ ४३॥

keśakajjaladhāriṇyo duḥsparśā locanapriyāḥ ।
duṣkṛtāgniśikhā nāryo dahanti tṛṇavannaram ॥ 43॥

ज्वलतामतिदूरेऽपि सरसा अपि नीरसाः ।
स्त्रियो हि नरकाग्नीनामिन्धनं चारु दारुणम् ॥ ४४॥

jvalatāmatidūre'pi sarasā api nīrasāḥ ।
striyo hi narakāgnīnāmindhanaṃ cāru dāruṇam ॥ 44॥

कामनाम्ना किरातेन विकीर्णा मुग्धचेतसः ।
नार्यो नरविहङ्गानामङ्गबन्धनवागुराः ॥ ४५॥

kāmanāmnā kirātena vikīrṇā mugdhacetasaḥ ।
nāryo naravihaṅgānāmaṅgabandhanavāgurāḥ ॥ 45॥

जन्मपल्वलमत्स्यानां चित्तकर्दमचारिणाम् ।
पुंसां दुर्वासनारज्जुर्नारी बडिशपिण्डिका ॥ ४६॥

janmapalvalamatsyānāṃ cittakardamacāriṇām ।
puṃsāṃ durvāsanārajjurnārī baḍiśapiṇḍikā ॥ 46॥

सर्वेषां दोषरत्नानां सुसमुद्गिकयानया ।
दुःखशृङ्खलया नित्यमलमस्तु मम स्त्रिया ॥ ४७॥

sarveṣāṃ doṣaratnānāṃ susamudgikayānayā ।
duḥkhaśṛṅkhalayā nityamalamastu mama striyā ॥ 47॥

यस्य स्त्री तस्य भोगेच्छा निःस्त्रीकस्य क्व भोगभूः ।
स्त्रियं त्यक्त्वा जगत्त्यक्तं जगत्त्यक्त्वा सुखी भवेत् ॥ ४८॥

yasya strī tasya bhogecchā niḥstrīkasya kva bhogabhūḥ ।
striyaṃ tyaktvā jagattyaktaṃ jagattyaktvā sukhī bhavet ॥ 48॥

दिशोऽपि न हि दृश्यन्ते देशोऽप्यन्योपदेशकृत् ।
शैला अपि विशीर्यन्ते शीर्यन्ते तारका अपि ॥ ४९॥

diśo'pi na hi dṛśyante deśo'pyanyopadeśakṛt ।
śailā api viśīryante śīryante tārakā api ॥ 49॥

शुष्यन्त्यपि समुद्राश्च ध्रुवोऽप्यध्रुवजीवनः ।
सिद्धा अपि विनश्यन्ति जीर्यन्ते दानवादयः ॥ ५०॥

śuṣyantyapi samudrāśca dhruvo'pyadhruvajīvanaḥ ।
siddhā api vinaśyanti jīryante dānavādayaḥ ॥ 50॥

परमेष्ठ्यपि निष्ठावान्हीयते हरिरप्यजः ।
भावोऽप्यभावमायाति जीर्यन्ते वै दिगीश्वराः ॥ ५१॥

parameṣṭhyapi niṣṭhāvānhīyate harirapyajaḥ ।
bhāvo'pyabhāvamāyāti jīryante vai digīśvarāḥ ॥ 51॥

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च सर्वा वा भूतजातयः ।
नाशमेवानुधावन्ति सलिलानीव वाडवम् ॥ ५२॥

brahmā viṣṇuśca rudraśca sarvā vā bhūtajātayaḥ ।
nāśamevānudhāvanti salilānīva vāḍavam ॥ 52॥

आपदः क्षणमायान्ति क्षणमायान्ति सम्पदः ।
क्षणं जन्माथ मरणं सर्वं नश्वरमेव तत् ॥ ५३॥

āpadaḥ kṣaṇamāyānti kṣaṇamāyānti sampadaḥ ।
kṣaṇaṃ janmātha maraṇaṃ sarvaṃ naśvarameva tat ॥ 53॥

अशूरेण हताः शूरा एकेनापि शतं हतम् ।
विषं विषयवैषम्यं न विषं विषमुच्यते ॥ ५४॥

aśūreṇa hatāḥ śūrā ekenāpi śataṃ hatam ।
viṣaṃ viṣayavaiṣamyaṃ na viṣaṃ viṣamucyate ॥ 54॥

जन्मान्तरघ्ना विषया एकजन्महरं विषम् ।
इति मे दोषदावाग्निदग्धे सम्प्रति चेतसि ॥ ५५॥

janmāntaraghnā viṣayā ekajanmaharaṃ viṣam ।
iti me doṣadāvāgnidagdhe samprati cetasi ॥ 55॥

स्फुरन्ति हि न भोगाशा मृगतृष्णासरःस्वपि ।
अतो मां बोधयाशु त्वं तत्त्वज्ञानेन वै गुरो ॥ ५६॥

sphuranti hi na bhogāśā mṛgatṛṣṇāsaraḥsvapi ।
ato māṃ bodhayāśu tvaṃ tattvajñānena vai guro ॥ 56॥

नो चेन्मौनं समास्थाय निर्मानो गतमत्सरः ।
भावयन्मनसा विष्णुं लिपिकर्मार्पितोपमः ॥ ५७॥

no cenmaunaṃ samāsthāya nirmāno gatamatsaraḥ ।
bhāvayanmanasā viṣṇuṃ lipikarmārpitopamaḥ ॥ 57॥

इति महोपनिषत् । इति तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥

iti mahopaniṣat । iti tṛtīyo'dhyāyaḥ ॥ 3॥

निदाघ तव नास्तन्यज्ज्ञेयं ज्ञानवतां वर ।
प्रज्ञया त्वं विजानासि ईश्वरानुगृहीतया ।
चित्तमालिन्यसंजातं मार्जयामि भ्रमं मुने ॥ १॥

nidāgha tava nāstanyajjñeyaṃ jñānavatāṃ vara ।
prajñayā tvaṃ vijānāsi īśvarānugṛhītayā ।
cittamālinyasaṃjātaṃ mārjayāmi bhramaṃ mune ॥ 1॥

मोक्षद्वारे द्वारपालश्चत्वारः परिकीर्तिताः ।
शमो विचारः सन्तोषश्चतुर्थः साधुसङ्गमः ॥ २॥

mokṣadvāre dvārapālaścatvāraḥ parikīrtitāḥ ।
śamo vicāraḥ santoṣaścaturthaḥ sādhusaṅgamaḥ ॥ 2॥

एकं वा सर्वयत्नेन सर्वमुत्सृज्य संश्रयेत् ।
एकस्मिन्वशगे यान्ति चत्वारोऽपि वशं गताः ॥ ३॥

ekaṃ vā sarvayatnena sarvamutsṛjya saṃśrayet ।
ekasminvaśage yānti catvāro'pi vaśaṃ gatāḥ ॥ 3॥

शास्त्रैः सज्जनसम्पर्कपूर्वकैश्च तपोदमैः ।
आदौ संसारमुक्त्यर्थं प्रज्ञामेवाभिवर्धयेत् ॥ ४॥

śāstraiḥ sajjanasamparkapūrvakaiśca tapodamaiḥ ।
ādau saṃsāramuktyarthaṃ prajñāmevābhivardhayet ॥ 4॥

स्वानुभूतेश्च शास्त्रस्य गुरोश्चेवैकवाक्यता ।
यस्याभ्यासेन तेनात्म सततं चावलोक्यते ॥ ५॥

svānubhūteśca śāstrasya guroścevaikavākyatā ।
yasyābhyāsena tenātma satataṃ cāvalokyate ॥ 5॥

संकल्पाशानुसन्धानवर्जनं चेत्प्रतिक्षणम् ।
करोषि तदचित्तत्वं प्राप्त एवासि पावनम् ॥ ६॥

saṃkalpāśānusandhānavarjanaṃ cetpratikṣaṇam ।
karoṣi tadacittatvaṃ prāpta evāsi pāvanam ॥ 6॥

चेतसो यदकर्तृत्वं तत्समाधानमीरितम् ।
तदेव केवलीभावं साशुभा निर्वृतिः परा ॥ ७॥

cetaso yadakartṛtvaṃ tatsamādhānamīritam ।
tadeva kevalībhāvaṃ sāśubhā nirvṛtiḥ parā ॥ 7॥

चेतसा सम्परित्यज्य सर्वभावात्मभावनाम् ।
यथा तिष्ठसि तिष्ठ त्वं मूकान्धबधिरोपमः ॥ ८॥

cetasā samparityajya sarvabhāvātmabhāvanām ।
yathā tiṣṭhasi tiṣṭha tvaṃ mūkāndhabadhiropamaḥ ॥ 8॥

सर्वं प्रशान्तमजमेकमनादिमध्य-
माभास्वरं स्वदनमात्रमचैत्यचिह्नम् ।
सर्वं प्रशान्तमिति शब्दमयी च दृष्टि-
र्बाधार्थमेव हि मुधैव तदोमितीदम् ॥ १०॥

sarvaṃ praśāntamajamekamanādimadhya-
mābhāsvaraṃ svadanamātramacaityacihnam ।
sarvaṃ praśāntamiti śabdamayī ca dṛṣṭi-
rbādhārthameva hi mudhaiva tadomitīdam ॥ 10॥

नित्यप्रबुद्धचित्तस्त्वं कुर्वन्वापि जगत्क्रियाम् ।
आत्मैकत्वं विदित्वा त्वं तिष्ठाक्षुब्धमहाब्धिवत् ॥ ११॥

nityaprabuddhacittastvaṃ kurvanvāpi jagatkriyām ।
ātmaikatvaṃ viditvā tvaṃ tiṣṭhākṣubdhamahābdhivat ॥ 11॥

तत्त्वावबोध एवासौ वासनातृणपावकः ।
प्रोक्तः समाधिशब्देन नतु तूष्णीमवस्थितिः ॥ १२॥

tattvāvabodha evāsau vāsanātṛṇapāvakaḥ ।
proktaḥ samādhiśabdena natu tūṣṇīmavasthitiḥ ॥ 12॥

निरिच्छे संस्थिते रत्ने यथा लोकः प्रवर्तते ।
सत्तामात्रे परे तत्त्वे तथैवायं जगद्गणः ॥ १३॥

niricche saṃsthite ratne yathā lokaḥ pravartate ।
sattāmātre pare tattve tathaivāyaṃ jagadgaṇaḥ ॥ 13॥

अतश्चात्मनि कर्तृत्वमकर्तृत्वं च वै मुने ।
निरिच्छत्वादकर्तासौ कर्ता संनिधिमात्रतः ॥ १४॥

ataścātmani kartṛtvamakartṛtvaṃ ca vai mune ।
niricchatvādakartāsau kartā saṃnidhimātrataḥ ॥ 14॥

ते द्वे ब्रह्मणि विन्देति कर्तृताकर्तृते मुने ।
यत्रैवैष चमत्कारस्तमाश्रित्य स्थिरो भव ॥ १५॥

te dve brahmaṇi vindeti kartṛtākartṛte mune ।
yatraivaiṣa camatkārastamāśritya sthiro bhava ॥ 15॥

तस्मान्नित्यमकर्ताहमिति भावनयेद्धया ।
परमामृतनाम्नी सा समतैवावशिष्यते ॥ १६॥

tasmānnityamakartāhamiti bhāvanayeddhayā ।
paramāmṛtanāmnī sā samataivāvaśiṣyate ॥ 16॥

निदाघ शृणु सत्त्वस्था जाता भुवि महागुणाः ।
ते नित्यमेवाभ्युदिता मुदिताः स्व इवेन्दवः ॥ १७॥

nidāgha śṛṇu sattvasthā jātā bhuvi mahāguṇāḥ ।
te nityamevābhyuditā muditāḥ sva ivendavaḥ ॥ 17॥

नापदि ग्लानिमायान्ति निशि हेमाम्बुजं यथा ।
नेहन्ते प्रकृतादन्यद्रमन्ते शिष्टवर्त्मनि ॥ १८॥

nāpadi glānimāyānti niśi hemāmbujaṃ yathā ।
nehante prakṛtādanyadramante śiṣṭavartmani ॥ 18॥

आकृत्यैव विराजन्ते मैत्र्यादिगुणवृत्तिभिः ।
समाः समरसाः सौम्य सततं साधुवृत्तयः ॥ १९॥

ākṛtyaiva virājante maitryādiguṇavṛttibhiḥ ।
samāḥ samarasāḥ saumya satataṃ sādhuvṛttayaḥ ॥ 19॥

अब्धिवद्धतमर्याद भवति विशदाशयाः ।
नियतिं न विमुञ्चन्ति महान्तो भास्करा इव ॥ २०॥

abdhivaddhatamaryāda bhavati viśadāśayāḥ ।
niyatiṃ na vimuñcanti mahānto bhāskarā iva ॥ 20॥

कोऽहं कथमिदं चेति संसारमलमाततम् ।
प्रविचार्यं प्रयत्नेन प्राज्ञेन सहसाधुना ॥ २१॥

ko'haṃ kathamidaṃ ceti saṃsāramalamātatam ।
pravicāryaṃ prayatnena prājñena sahasādhunā ॥ 21॥

नाकर्मसु नियोक्तव्यं नानार्येण सहावसेत् ।
द्रष्टव्यः सर्वसंहर्ता न मृत्युरवहेलया ॥ २२॥

nākarmasu niyoktavyaṃ nānāryeṇa sahāvaset ।
draṣṭavyaḥ sarvasaṃhartā na mṛtyuravahelayā ॥ 22॥

शरीरमस्थिमांसं च त्यक्त्वा रक्ताद्यशोभनम् ।
भूतमुक्तावलीतन्तुं चिन्मात्रमवलोकयेत् ॥ २३॥

śarīramasthimāṃsaṃ ca tyaktvā raktādyaśobhanam ।
bhūtamuktāvalītantuṃ cinmātramavalokayet ॥ 23॥

उपादेयानुपतनं हेयैकान्तविसर्जनम् ।
यदेतन्मनसो रूपं तद्बाह्यं विद्धि नेतरत् ॥ २४॥

upādeyānupatanaṃ heyaikāntavisarjanam ।
yadetanmanaso rūpaṃ tadbāhyaṃ viddhi netarat ॥ 24॥

गुरुशास्त्रोक्तमार्गेण स्वानुभूत्या च चिद्घने ।
ब्रह्मैवाहमिति ज्ञात्वा वीतशोको भवेन्मुनिः ॥ २५॥

guruśāstroktamārgeṇa svānubhūtyā ca cidghane ।
brahmaivāhamiti jñātvā vītaśoko bhavenmuniḥ ॥ 25॥

यत्र निशितासिशतपातनमुत्पलताडनवत्सोढव्यमग्निना
दाहो हिमसेचनमिवाङ्गारवर्तनं चन्दनचर्चेव
निरवधिनाराचविकिरपातो निदाघविनोदनधारा-
गृहशीकरवर्षणमिव स्वशिरच्छेदः सुखनिद्रेव
मूकीकरणमाननमुद्रेव बाधिर्यं महानुपचय इवेदं
नावहेलनया भवितव्यमेवं दृढवैराग्याद्बोधो भवति ॥

yatra niśitāsiśatapātanamutpalatāḍanavatsoḍhavyamagninā
dāho himasecanamivāṅgāravartanaṃ candanacarceva
niravadhinārācavikirapāto nidāghavinodanadhārā-
gṛhaśīkaravarṣaṇamiva svaśiracchedaḥ sukhanidreva
mūkīkaraṇamānanamudreva bādhiryaṃ mahānupacaya ivedaṃ
nāvahelanayā bhavitavyamevaṃ dṛḍhavairāgyādbodho bhavati ॥

गुरुवाक्यसमुद्भूतस्वानुभूत्यादिशुद्धया ।
यस्याभ्यासेन तेनात्मा सततं चावलोक्यते ॥ २६॥

guruvākyasamudbhūtasvānubhūtyādiśuddhayā ।
yasyābhyāsena tenātmā satataṃ cāvalokyate ॥ 26॥

विनष्टदिग्भ्रमस्यापि यथापूर्वं विभाति दिक् ।
तथा विज्ञानविध्वस्तं जगन्नास्तीति भावय ॥ २७॥

vinaṣṭadigbhramasyāpi yathāpūrvaṃ vibhāti dik ।
tathā vijñānavidhvastaṃ jagannāstīti bhāvaya ॥ 27॥

न धनान्य्पकुर्वन्ति न मित्राणि न बान्धवाः ।
न कायक्लेशवैधुर्यं न तीर्थायतनाश्रयः ।
केवलं तन्मनोमात्रमयेनासाद्यते पदम् ॥ २८॥

na dhanānypakurvanti na mitrāṇi na bāndhavāḥ ।
na kāyakleśavaidhuryaṃ na tīrthāyatanāśrayaḥ ।
kevalaṃ tanmanomātramayenāsādyate padam ॥ 28॥

यानि दुःखानि या तृष्णा दुःसहा ये दुराधयः ।
शान्तचेतःसु तत्सर्वं तमोऽर्केष्विव नश्यति ॥ २९॥

yāni duḥkhāni yā tṛṣṇā duḥsahā ye durādhayaḥ ।
śāntacetaḥsu tatsarvaṃ tamo'rkeṣviva naśyati ॥ 29॥

मातरीव परं यान्ति विषमाणि मृदूनि च ।
विश्वासमिह भूतानि सर्वाणि शमशालिनि ॥ ३०॥

mātarīva paraṃ yānti viṣamāṇi mṛdūni ca ।
viśvāsamiha bhūtāni sarvāṇi śamaśālini ॥ 30॥

न रसायनपानेन न लक्ष्म्यालिङ्गितेन च ।
न तथा सुखमाप्नोति शमेनान्तर्यथा जनः ॥ ३१॥

na rasāyanapānena na lakṣmyāliṅgitena ca ।
na tathā sukhamāpnoti śamenāntaryathā janaḥ ॥ 31॥

श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च भुक्त्वा च दृष्ट्वा ज्ञात्वा शुभाशुभम् ।
न हृष्यति ग्लायति यः स शान्त इति कथ्यते ॥ ३२॥

śrutvā spṛṣṭvā ca bhuktvā ca dṛṣṭvā jñātvā śubhāśubham ।
na hṛṣyati glāyati yaḥ sa śānta iti kathyate ॥ 32॥

तुषारकरबिंबाच्छं मनो यस्य निराकुलम् ।
मरणोत्सवयुद्धेषु स शान्त इति कथ्यते ॥ ३३॥

tuṣārakarabiṃbācchaṃ mano yasya nirākulam ।
maraṇotsavayuddheṣu sa śānta iti kathyate ॥ 33॥

तपस्विषु बहुज्ञेषु याजकेषु नृपेषु च ।
बलवत्सु गुणाढ्येषु शमवानेव राजते ॥ ३४॥

tapasviṣu bahujñeṣu yājakeṣu nṛpeṣu ca ।
balavatsu guṇāḍhyeṣu śamavāneva rājate ॥ 34॥

सन्तोषामृतपानेन ये शान्तास्तृप्तिमागताः ।
आत्मारामा महात्मानस्ते महापदमागताः ॥ ३५॥

santoṣāmṛtapānena ye śāntāstṛptimāgatāḥ ।
ātmārāmā mahātmānaste mahāpadamāgatāḥ ॥ 35॥

अप्राप्तं हि परित्यज्य सम्प्राप्ते समतां गतः ।
अदृष्टखेदाखेदो यः सन्तुष्ट इति कथ्यते ॥ ३६॥

aprāptaṃ hi parityajya samprāpte samatāṃ gataḥ ।
adṛṣṭakhedākhedo yaḥ santuṣṭa iti kathyate ॥ 36॥

नाभिनन्दत्यसम्प्राप्तं प्राप्तं भुङ्क्ते यथेप्सितम् ।
यः स सौम्यसमाचारः सन्तुष्ट इति कथ्यते ॥ ३७॥

nābhinandatyasamprāptaṃ prāptaṃ bhuṅkte yathepsitam ।
yaḥ sa saumyasamācāraḥ santuṣṭa iti kathyate ॥ 37॥

रमते धीर्यताप्राप्ते साध्वीवाऽन्तःपुराजिरे ।
सा जीवन्मुक्ततोदेति स्वरूपानन्ददायिनी ॥ ३८॥

ramate dhīryatāprāpte sādhvīvā'ntaḥpurājire ।
sā jīvanmuktatodeti svarūpānandadāyinī ॥ 38॥

यथाक्षणं यथाशास्त्रं यथादेशं यथासुखम् ।
यथासंभवसत्सङ्गमिमं मोक्षपथक्रमम् ।
तावद्विचारयेत्प्राज्ञो यावद्विश्रान्तिमात्मनि ॥ ३९॥

yathākṣaṇaṃ yathāśāstraṃ yathādeśaṃ yathāsukham ।
yathāsaṃbhavasatsaṅgamimaṃ mokṣapathakramam ।
tāvadvicārayetprājño yāvadviśrāntimātmani ॥ 39॥

तुर्यविश्रान्तियुक्तस्य निवृत्तस्य भवार्णवात् ।
जीवतोऽजीवतश्चैव गृहस्थस्याथवा यतेः ॥ ४०॥

turyaviśrāntiyuktasya nivṛttasya bhavārṇavāt ।
jīvato'jīvataścaiva gṛhasthasyāthavā yateḥ ॥ 40॥

नाकृतेन कृतेनार्थो न श्रुतिस्मृतिविभ्रमैः ।
निर्मन्दर इवाम्बोधिः स तिष्ठति यथास्थितः ॥ ४१॥

nākṛtena kṛtenārtho na śrutismṛtivibhramaiḥ ।
nirmandara ivāmbodhiḥ sa tiṣṭhati yathāsthitaḥ ॥ 41॥

सर्वात्मवेदनं शुद्धं यदोदेति तवात्मकम् ।
भाति प्रसृतिदिक्कालबाह्यं चिद्रूपदेहकम् ॥ ४२॥

sarvātmavedanaṃ śuddhaṃ yadodeti tavātmakam ।
bhāti prasṛtidikkālabāhyaṃ cidrūpadehakam ॥ 42॥

एवमात्मा यथा यत्र समुल्लासमुपागतः ।
तिष्ठत्याशु तथा तत्र तद्रूपश्च विराजते ॥ ४३॥

evamātmā yathā yatra samullāsamupāgataḥ ।
tiṣṭhatyāśu tathā tatra tadrūpaśca virājate ॥ 43॥

यदिदं दृश्यते सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
तत्सुषुप्ताविव स्वप्नः कल्पान्ते प्रविनश्यति ॥ ४४॥

yadidaṃ dṛśyate sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam ।
tatsuṣuptāviva svapnaḥ kalpānte pravinaśyati ॥ 44॥

ऋतमात्मा परंब्रह्म सत्यमित्यादिका बुधैः ।
कल्पिता व्यवहारार्थं यस्य संज्ञा महात्मनः ॥ ४५॥

ṛtamātmā paraṃbrahma satyamityādikā budhaiḥ ।
kalpitā vyavahārārthaṃ yasya saṃjñā mahātmanaḥ ॥ 45॥

यथा कटकशब्दार्थः पृथग्भावो न काञ्चनात् ।
न हेमकटकात्तद्वज्जगच्छब्दार्थता परा ॥ ४६॥

yathā kaṭakaśabdārthaḥ pṛthagbhāvo na kāñcanāt ।
na hemakaṭakāttadvajjagacchabdārthatā parā ॥ 46॥

तेनेयमिन्द्रजालश्रीर्जगति प्रवितन्यते ।
द्रष्टुदृश्यस्य सत्तान्तर्बन्ध इत्यभिधीयते ॥ ४७॥

teneyamindrajālaśrīrjagati pravitanyate ।
draṣṭudṛśyasya sattāntarbandha ityabhidhīyate ॥ 47॥

द्रष्टा दृश्यवशाद्बद्धो दृश्याभावे विमुच्यते ।
जगत्त्वमहमित्यादिसर्गात्मा दृश्यमुच्यते ॥ ४८॥

draṣṭā dṛśyavaśādbaddho dṛśyābhāve vimucyate ।
jagattvamahamityādisargātmā dṛśyamucyate ॥ 48॥

मनसैवेन्द्रजालश्रीर्जगति प्रवितन्यते ।
यावदेतत्संभवति तावन्मोक्षो न विद्यते ॥ ४९॥

manasaivendrajālaśrīrjagati pravitanyate ।
yāvadetatsaṃbhavati tāvanmokṣo na vidyate ॥ 49॥

ब्रह्मणा तन्यते विश्वं मनसैव स्वयंभुवा ।
मनोमयमतो विश्वं यन्नाम परिदृश्यते ॥ ५०॥

brahmaṇā tanyate viśvaṃ manasaiva svayaṃbhuvā ।
manomayamato viśvaṃ yannāma paridṛśyate ॥ 50॥

न बाह्ये नापि हृदये सद्रूपं विद्यते मनः ।
यदर्थं प्रतिभानं तन्मन इत्यभिधीयते ॥ ५१॥

na bāhye nāpi hṛdaye sadrūpaṃ vidyate manaḥ ।
yadarthaṃ pratibhānaṃ tanmana ityabhidhīyate ॥ 51॥

संकल्पनं मनो विद्धि संकल्पस्तन्न विद्यते ।
यत्र संकल्पनं तत्र मनोऽस्तीत्यवगम्यताम् ॥ ५२॥

saṃkalpanaṃ mano viddhi saṃkalpastanna vidyate ।
yatra saṃkalpanaṃ tatra mano'stītyavagamyatām ॥ 52॥

संकल्पमनसी भिन्ने न कदाचन केनचित् ।
संकल्पजाते गलिते स्वरूपमवशिष्यते ॥ ५३॥

saṃkalpamanasī bhinne na kadācana kenacit ।
saṃkalpajāte galite svarūpamavaśiṣyate ॥ 53॥

अहं त्वं जगतित्यादौ प्रशान्ते दृश्यसंभ्रमे ।
स्यात्तादृशी केवलता दृश्ये सत्तामुपागते ॥ ५४॥

ahaṃ tvaṃ jagatityādau praśānte dṛśyasaṃbhrame ।
syāttādṛśī kevalatā dṛśye sattāmupāgate ॥ 54॥

महाप्रलयसम्पत्तौ ह्यसत्तां समुपागते ।
अशेषदृश्ये सर्गादौ शान्तमेवावशिष्यते ॥ ५५॥

mahāpralayasampattau hyasattāṃ samupāgate ।
aśeṣadṛśye sargādau śāntamevāvaśiṣyate ॥ 55॥

अस्त्यनस्तमितो भास्वानजो देवो निरामयः ।
सर्वदा सर्वकृत्सर्वः परमात्मेत्युदाहृतः ॥ ५६॥

astyanastamito bhāsvānajo devo nirāmayaḥ ।
sarvadā sarvakṛtsarvaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ ॥ 56॥

यतो वाचो निवर्तन्ते यो मुक्तैरवगम्यते ।
यस्य चात्मादिकाः संज्ञाः कल्पिता न स्वभावतः ॥ ५७॥

yato vāco nivartante yo muktairavagamyate ।
yasya cātmādikāḥ saṃjñāḥ kalpitā na svabhāvataḥ ॥ 57॥

चित्ताकाशं चिदाकाशमाकाशं च तृतीयकम् ।
द्वाभ्यां शून्यतरं विद्धि चिदाकाशं महामुने ॥ ५८॥

cittākāśaṃ cidākāśamākāśaṃ ca tṛtīyakam ।
dvābhyāṃ śūnyataraṃ viddhi cidākāśaṃ mahāmune ॥ 58॥

देशाद्देशान्तरप्राप्तौ संविदो मध्यमेव यत् ।
निमेषेण चिदाकाशं तद्विद्धि मुनिपुङ्गव ॥ ५९॥

deśāddeśāntaraprāptau saṃvido madhyameva yat ।
nimeṣeṇa cidākāśaṃ tadviddhi munipuṅgava ॥ 59॥

तस्मिन्निरस्तनिःशेषसंकल्पस्थितिमेषि चेत् ।
सर्वात्मकं पदं शान्तं तदा प्राप्नोष्यसंशयः ॥ ६०॥

tasminnirastaniḥśeṣasaṃkalpasthitimeṣi cet ।
sarvātmakaṃ padaṃ śāntaṃ tadā prāpnoṣyasaṃśayaḥ ॥ 60॥

उदितौदार्यसौन्दर्यवैराग्यरसगर्भिणी ।
आनन्दस्यन्दिनी यैषा समाधिरभिधीयते ॥ ६१॥

uditaudāryasaundaryavairāgyarasagarbhiṇī ।
ānandasyandinī yaiṣā samādhirabhidhīyate ॥ 61॥

दृश्यासंभवबोधेन रागद्वेषादितानवे ।
रतिर्बलोदिता यासौ समाधिरभिधीयते ॥ ६२॥

dṛśyāsaṃbhavabodhena rāgadveṣāditānave ।
ratirbaloditā yāsau samādhirabhidhīyate ॥ 62॥

दृश्यासंभवबोधो हि ज्ञानं ज्ञेयं चिदात्मकम् ।
तदेव केवलीभावं ततोऽन्यत्सकलं मृषा ॥ ६३॥

dṛśyāsaṃbhavabodho hi jñānaṃ jñeyaṃ cidātmakam ।
tadeva kevalībhāvaṃ tato'nyatsakalaṃ mṛṣā ॥ 63॥

मत्त ऐरावतो बद्धः सर्षपीकोणकोटरे ।
मशकेन कृतं युद्धं सिंहौघैरेणुकोटरे ॥ ६४॥

matta airāvato baddhaḥ sarṣapīkoṇakoṭare ।
maśakena kṛtaṃ yuddhaṃ siṃhaughaireṇukoṭare ॥ 64॥

पद्माक्षे स्थापितो मेरुर्निगीर्णो भृङ्गसूनुना ।
निदाघ विद्धि तादृक्त्वं जगतेतद्भ्रमात्मकम् ॥ ६५॥

padmākṣe sthāpito merurnigīrṇo bhṛṅgasūnunā ।
nidāgha viddhi tādṛktvaṃ jagatetadbhramātmakam ॥ 65॥

चित्तमेव हि संसारो रोगादिक्लेशदूषितम् ।
तदेव तैर्विनिर्मुक्तं भवान्त इति कथ्यते ॥ ६६॥

cittameva hi saṃsāro rogādikleśadūṣitam ।
tadeva tairvinirmuktaṃ bhavānta iti kathyate ॥ 66॥

मनसा भाव्यमानो हि देहतां याति देहकः ।
देहवासनया मुक्तो देहधर्मैर्न लिप्यते ॥ ६७॥

manasā bhāvyamāno hi dehatāṃ yāti dehakaḥ ।
dehavāsanayā mukto dehadharmairna lipyate ॥ 67॥

कल्पं क्षणीकरोत्यन्तः क्षणं नयति कल्पताम् ।
मनोविलाससंसार इति मे निश्चिता मतिः ॥ ६८॥

kalpaṃ kṣaṇīkarotyantaḥ kṣaṇaṃ nayati kalpatām ।
manovilāsasaṃsāra iti me niścitā matiḥ ॥ 68॥

नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः ।
नाशान्तमनसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥ ६९॥

nāvirato duścaritānnāśānto nāsamāhitaḥ ।
nāśāntamanaso vāpi prajñānenainamāpnuyāt ॥ 69॥

तद्ब्रह्मानन्दमद्वन्द्वं निर्गुणं सत्यचिद्घनम् ।
विदित्वा स्वात्मनो रूपं न बिभेति कदाचन ॥ ७०॥

tadbrahmānandamadvandvaṃ nirguṇaṃ satyacidghanam ।
viditvā svātmano rūpaṃ na bibheti kadācana ॥ 70॥

परात्परं यन्महतो महान्तं
स्वरूपतेजोमयशाश्वतं शिवम् ।
कविं पुराणं पुरुषं सनातनं
सर्वेश्वरं सर्वदेवैरुपास्यम् ॥ ७१॥

parātparaṃ yanmahato mahāntaṃ
svarūpatejomayaśāśvataṃ śivam ।
kaviṃ purāṇaṃ puruṣaṃ sanātanaṃ
sarveśvaraṃ sarvadevairupāsyam ॥ 71॥

अहं ब्रह्मेति नियतं मोक्षहेतुर्महात्मनाम् ।
द्वे पदे बन्धमोक्षाय निर्ममेति ममेति च ।
ममेति बध्यते जन्तुर्निर्ममेति विमुच्यते ॥ ७२॥

ahaṃ brahmeti niyataṃ mokṣaheturmahātmanām ।
dve pade bandhamokṣāya nirmameti mameti ca ।
mameti badhyate janturnirmameti vimucyate ॥ 72॥

जीवेश्वरादिरूपेण चेतनाचेतनात्मकम् ।
ईक्षणादिप्रवेशान्ता सृष्टिरीशेन कल्पिता ।
जाग्रदादिविमोक्षान्तः संसारो जीवकल्पितः ॥ ७३॥

jīveśvarādirūpeṇa cetanācetanātmakam ।
īkṣaṇādipraveśāntā sṛṣṭirīśena kalpitā ।
jāgradādivimokṣāntaḥ saṃsāro jīvakalpitaḥ ॥ 73॥

त्रिणाचिकादियोगान्ता ईश्वरभ्रान्तिमाश्रिताः ।
लोकायतादिसांख्यान्ता जीवविभ्रान्तिमाश्रिताः ॥ ७४॥

triṇācikādiyogāntā īśvarabhrāntimāśritāḥ ।
lokāyatādisāṃkhyāntā jīvavibhrāntimāśritāḥ ॥ 74॥

तस्मान्मुमुक्षिभिर्नैव मतिर्जीवेशवादयोः ।
कार्या किंतु ब्रह्मतत्त्वं निश्चलेन विचार्यताम् ॥ ७५॥

tasmānmumukṣibhirnaiva matirjīveśavādayoḥ ।
kāryā kiṃtu brahmatattvaṃ niścalena vicāryatām ॥ 75॥

अविशेषेण सर्वं तु यः पश्यति चिदन्वयात् ।
स एव साक्षाद्विज्ञानी स शिवः स हरिर्विधिः ॥ ७६॥

aviśeṣeṇa sarvaṃ tu yaḥ paśyati cidanvayāt ।
sa eva sākṣādvijñānī sa śivaḥ sa harirvidhiḥ ॥ 76॥

दुर्लभो विषयत्यागो दुर्लभं तत्त्वदर्शनम् ।
दुर्लभा सहजावस्था सद्गुरोः करुणां विना ॥ ७७॥

durlabho viṣayatyāgo durlabhaṃ tattvadarśanam ।
durlabhā sahajāvasthā sadguroḥ karuṇāṃ vinā ॥ 77॥

उत्पन्नशक्तिर्बोधस्य त्यक्तनिःशेषकर्मणः ।
योगिनः सहजावस्था स्वयमेवोपजायते ॥ ७८॥

utpannaśaktirbodhasya tyaktaniḥśeṣakarmaṇaḥ ।
yoginaḥ sahajāvasthā svayamevopajāyate ॥ 78॥

यदा ह्येवैष एतस्मिन्नल्पमप्यन्तरं नरः ।
विजानाति तदा तस्य भयं स्यान्नत्र संशयः ॥ ७९॥

yadā hyevaiṣa etasminnalpamapyantaraṃ naraḥ ।
vijānāti tadā tasya bhayaṃ syānnatra saṃśayaḥ ॥ 79॥

सर्वगं सच्चिदानन्दं ज्ञानचक्षुर्निरीक्षते ।
अज्ञानचक्षुर्नेक्षेत भास्वन्तं भानुमन्दह्वत् ॥ ८०॥

sarvagaṃ saccidānandaṃ jñānacakṣurnirīkṣate ।
ajñānacakṣurnekṣeta bhāsvantaṃ bhānumandahvat ॥ 80॥

प्रज्ञानमेव तद्ब्रह्म सत्यप्रज्ञानलक्षणम् ।
एवं ब्रह्मपरिज्ञानादेव मर्त्याऽमृतो भवेत् ॥ ८१॥

prajñānameva tadbrahma satyaprajñānalakṣaṇam ।
evaṃ brahmaparijñānādeva martyā'mṛto bhavet ॥ 81॥

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ ८२॥

bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ ।
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare ॥ 82॥

अनात्मतां परित्यज्य निर्विकारौ जगत्स्थितौ ।
एकनिष्ठतयान्तस्थः संविन्मात्रपरो भव ॥ ८३॥

anātmatāṃ parityajya nirvikārau jagatsthitau ।
ekaniṣṭhatayāntasthaḥ saṃvinmātraparo bhava ॥ 83॥

मरुभूमौ जलं सर्वं मरुभूमात्रमेव तत् ।
जगत्त्रयमिदं सर्वं चिन्मात्रं स्वविचारतः ॥ ८४॥

marubhūmau jalaṃ sarvaṃ marubhūmātrameva tat ।
jagattrayamidaṃ sarvaṃ cinmātraṃ svavicārataḥ ॥ 84॥

लक्ष्यालक्ष्यमतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना ।
शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः ॥ ८५॥

lakṣyālakṣyamatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā ।
śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ ॥ 85॥

अधिष्ठानमनौपम्यमवाङ्मनसगोचरम् ।
नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं च तदव्ययम् ॥ ८६॥

adhiṣṭhānamanaupamyamavāṅmanasagocaram ।
nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ ca tadavyayam ॥ 86॥

सर्वशक्तेर्महेशस्य विलासो हि मनो जगत् ।
संयमासंयमाभ्यां च संसारं शान्तिमन्वगात् ॥ ८७॥

sarvaśaktermaheśasya vilāso hi mano jagat ।
saṃyamāsaṃyamābhyāṃ ca saṃsāraṃ śāntimanvagāt ॥ 87॥

मनोव्याधेश्चिकित्सार्थमुपायं कथयामि ते ।
यद्यत्स्वाभिमतं वस्तु तत्त्यजन्मोक्षमश्नुते ॥ ८८॥

manovyādheścikitsārthamupāyaṃ kathayāmi te ।
yadyatsvābhimataṃ vastu tattyajanmokṣamaśnute ॥ 88॥

स्वायत्तमेकान्तहितं स्वेप्सितत्यागवेदनम् ।
यस्य दुष्करतां यातं धिक्तं पुरुषकीटकम् ॥ ८९॥

svāyattamekāntahitaṃ svepsitatyāgavedanam ।
yasya duṣkaratāṃ yātaṃ dhiktaṃ puruṣakīṭakam ॥ 89॥

स्वपौरुषेकसाध्येन स्वेप्सितत्यागरूपिणा ।
मनःप्रशममात्रेण विना नास्ति शुभा गतिः ॥ ९०॥

svapauruṣekasādhyena svepsitatyāgarūpiṇā ।
manaḥpraśamamātreṇa vinā nāsti śubhā gatiḥ ॥ 90॥

असंकल्पनशस्त्रेण छिन्नं चित्तमिदं यदा ।
सर्वं सर्वगतं शान्तं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ ९१॥

asaṃkalpanaśastreṇa chinnaṃ cittamidaṃ yadā ।
sarvaṃ sarvagataṃ śāntaṃ brahma sampadyate tadā ॥ 91॥

भव भावनया मुक्तो मुक्तः परमया धिया ।
धारयात्मानमव्यग्रो ग्रस्तचित्तं चितः पदम् ॥ ९२॥

bhava bhāvanayā mukto muktaḥ paramayā dhiyā ।
dhārayātmānamavyagro grastacittaṃ citaḥ padam ॥ 92॥

परं पौरुषमाश्रित्य नीत्वा चित्तमचित्तताम् ।
ध्यानतो हृदयाकाशे चिति चिच्चक्रधारया ॥ ९३॥

paraṃ pauruṣamāśritya nītvā cittamacittatām ।
dhyānato hṛdayākāśe citi ciccakradhārayā ॥ 93॥

मनो मारय निःशङ्कं त्वां प्रबध्नन्ति नारयः ॥ ९४॥

mano māraya niḥśaṅkaṃ tvāṃ prabadhnanti nārayaḥ ॥ 94॥

अयं सोऽहमिदं तन्म एतावन्मात्रकं मनः ।
तदभावनमात्रेण दात्रेणेव विलीयते ॥ ९५॥

ayaṃ so'hamidaṃ tanma etāvanmātrakaṃ manaḥ ।
tadabhāvanamātreṇa dātreṇeva vilīyate ॥ 95॥

छिन्नाभ्रमण्डलं व्योम्नि यथा शरदि धूयते ।
वातेन कल्पकेनैव तथान्तर्धूयते मनः ॥ ९६॥

chinnābhramaṇḍalaṃ vyomni yathā śaradi dhūyate ।
vātena kalpakenaiva tathāntardhūyate manaḥ ॥ 96॥

कल्पान्तपवना वान्तु यान्तु चैकत्वमर्णवाः ।
तपन्तु द्वादशादित्या नास्ति निर्मनसः क्षतिः ॥ ९७॥

kalpāntapavanā vāntu yāntu caikatvamarṇavāḥ ।
tapantu dvādaśādityā nāsti nirmanasaḥ kṣatiḥ ॥ 97॥

असंकल्पनमात्रैकसाध्ये सकलसिद्धिदे ।
असंकल्पातिसाम्राज्ये तिष्ठवष्टब्धतत्पदः ॥ ९८॥

asaṃkalpanamātraikasādhye sakalasiddhide ।
asaṃkalpātisāmrājye tiṣṭhavaṣṭabdhatatpadaḥ ॥ 98॥

न हि चञ्चलताहीनं मनः क्वचन दृश्यते ।
चञ्चलत्वं मनोधर्मो वह्नेर्धर्मो यथोष्णता ॥ ९९॥

na hi cañcalatāhīnaṃ manaḥ kvacana dṛśyate ।
cañcalatvaṃ manodharmo vahnerdharmo yathoṣṇatā ॥ 99॥

एषा हि चञ्चलास्पन्दशक्तिश्चित्तत्वसंस्थिता ।
तां विद्धि मानसीं शक्तिं जगदाडंबरात्मिकाम् ॥ १००॥

eṣā hi cañcalāspandaśaktiścittatvasaṃsthitā ।
tāṃ viddhi mānasīṃ śaktiṃ jagadāḍaṃbarātmikām ॥ 100॥

यत्तु चञ्चलताहीनं तन्मनोऽमृतमुच्यते ।
तदेव च तपः शास्त्रसिद्धान्ते मोक्ष उच्यते ॥ १०१॥

yattu cañcalatāhīnaṃ tanmano'mṛtamucyate ।
tadeva ca tapaḥ śāstrasiddhānte mokṣa ucyate ॥ 101॥

तस्य चञ्चलता यैषा त्वविद्या वासनात्मिका ।
वासनापरनाम्नीं तां विचारेण विनाशय ॥ १०२॥

tasya cañcalatā yaiṣā tvavidyā vāsanātmikā ।
vāsanāparanāmnīṃ tāṃ vicāreṇa vināśaya ॥ 102॥

पौरुषेण प्रयत्नेन यस्मिन्नैव पदे मनः ।
योज्यते तत्पदं प्राप्य निर्विकल्पो भवानघ ॥ १०३॥

pauruṣeṇa prayatnena yasminnaiva pade manaḥ ।
yojyate tatpadaṃ prāpya nirvikalpo bhavānagha ॥ 103॥

अतः पौरुषमाश्रित्य चित्तमाक्रम्य चेतसा ।
विशोकं पदमालम्ब्य निरातङ्कः स्थिरो भव ॥ १०४॥

ataḥ pauruṣamāśritya cittamākramya cetasā ।
viśokaṃ padamālambya nirātaṅkaḥ sthiro bhava ॥ 104॥

मन एव समर्थं हि मनसो दृढनिग्रहे ।
अराजकः समर्थः स्याद्राज्ञो निग्रहकर्मणि ॥ १०५॥

mana eva samarthaṃ hi manaso dṛḍhanigrahe ।
arājakaḥ samarthaḥ syādrājño nigrahakarmaṇi ॥ 105॥

तृष्णाग्राहगृहीतानां संसारार्णवपातिनाम् ।
आवर्तैरूह्यमानानां दूरं स्वमन एव नौः ॥ १०६॥

tṛṣṇāgrāhagṛhītānāṃ saṃsārārṇavapātinām ।
āvartairūhyamānānāṃ dūraṃ svamana eva nauḥ ॥ 106॥

मनसैव मनश्छित्त्वा पाशं परमबन्धनम् ।
भवादुत्तारयात्मानं नासावन्येन तार्यते ॥ १०७॥

manasaiva manaśchittvā pāśaṃ paramabandhanam ।
bhavāduttārayātmānaṃ nāsāvanyena tāryate ॥ 107॥

या योदेति मनोनाम्नी वासना वासितान्तरा ।
तां तां परिहरेत्प्राज्ञस्ततोऽविद्याक्षयो भवेत् ॥ १०८॥

yā yodeti manonāmnī vāsanā vāsitāntarā ।
tāṃ tāṃ pariharetprājñastato'vidyākṣayo bhavet ॥ 108॥

भोगैकवासनां त्यक्त्वा त्यज त्वं भेदवासनाम् ।
भावाभावौ ततस्त्यक्त्या निर्विकल्पः सुखी भव ॥ १०९॥

bhogaikavāsanāṃ tyaktvā tyaja tvaṃ bhedavāsanām ।
bhāvābhāvau tatastyaktyā nirvikalpaḥ sukhī bhava ॥ 109॥

एष एव मनोनाशस्त्वविद्यानाश एव च ।
यत्तत्संवेद्यते किंचित्तत्रास्थापरिवर्जनम् ॥ ११०॥

eṣa eva manonāśastvavidyānāśa eva ca ।
yattatsaṃvedyate kiṃcittatrāsthāparivarjanam ॥ 110॥

अनास्थैव हि निर्वाणं दुःखमास्थापरिग्रहः ॥ १११॥

anāsthaiva hi nirvāṇaṃ duḥkhamāsthāparigrahaḥ ॥ 111॥

अविद्या विद्यमानैव नष्टप्रज्ञेषु दृश्यते ।
नाम्नैवाङ्गीकृताकारा सम्यक्प्रज्ञस्य सा कुतः ॥ ११२॥

avidyā vidyamānaiva naṣṭaprajñeṣu dṛśyate ।
nāmnaivāṅgīkṛtākārā samyakprajñasya sā kutaḥ ॥ 112॥

तावत्संसारभृगुषु स्वात्मना सह देहिनम् ।
आन्दोलयति नीरन्ध्रं दुःखकण्टकशालिषु ॥ ११३॥

tāvatsaṃsārabhṛguṣu svātmanā saha dehinam ।
āndolayati nīrandhraṃ duḥkhakaṇṭakaśāliṣu ॥ 113॥

अविद्या यावदस्यास्तु नोत्पन्ना क्षयकारिणी ।
स्वयमात्मावलोकेच्छा मोहसंक्षयकारिणी ॥ ११४॥

avidyā yāvadasyāstu notpannā kṣayakāriṇī ।
svayamātmāvalokecchā mohasaṃkṣayakāriṇī ॥ 114॥

अस्याः परं प्रपश्यन्ताः स्वात्मनाशः प्रजायते ।
दृष्टे सर्वगते बोधे स्वयं ह्येषा विलीयते ॥ ११५॥

asyāḥ paraṃ prapaśyantāḥ svātmanāśaḥ prajāyate ।
dṛṣṭe sarvagate bodhe svayaṃ hyeṣā vilīyate ॥ 115॥

इच्छामात्रमविद्येयं तन्नाशो मोक्ष उच्यते ।
स चासंकल्पमात्रेण सिद्धो भवति वै मुने ॥ ११६॥

icchāmātramavidyeyaṃ tannāśo mokṣa ucyate ।
sa cāsaṃkalpamātreṇa siddho bhavati vai mune ॥ 116॥

मनागपि मनोव्योम्नि वासनारजनी क्षये ।
कालिका तनुतामेति चिदादित्याप्रकाशनात् ॥ ११७॥

manāgapi manovyomni vāsanārajanī kṣaye ।
kālikā tanutāmeti cidādityāprakāśanāt ॥ 117॥

चैतान्युपातरहितं सामान्येन च सर्वगम् ।
यच्चित्तत्त्वमनाख्येयं स आत्मा परमेश्वरः ॥ ११८॥

caitānyupātarahitaṃ sāmānyena ca sarvagam ।
yaccittattvamanākhyeyaṃ sa ātmā parameśvaraḥ ॥ 118॥

सर्वं च खल्विदं ब्रह्म नित्यचिद्घनमक्षतम् ।
कल्पनान्या मनोनाम्नी विद्यते न हि काचन ॥ ११९॥

sarvaṃ ca khalvidaṃ brahma nityacidghanamakṣatam ।
kalpanānyā manonāmnī vidyate na hi kācana ॥ 119॥

न जायते न म्रियत्ते किंचिदत्र जगत्त्रये ।
न च भावविकाराणां सत्ता क्वचन विद्यते ॥ १२०॥

na jāyate na mriyatte kiṃcidatra jagattraye ।
na ca bhāvavikārāṇāṃ sattā kvacana vidyate ॥ 120॥

केवलं केवलाभासं सर्वसामान्यमक्षतम् ।
चैत्यानुपातरहितं चिन्मात्रमिह विद्यते ॥ १२१॥

kevalaṃ kevalābhāsaṃ sarvasāmānyamakṣatam ।
caityānupātarahitaṃ cinmātramiha vidyate ॥ 121॥

तस्मिन्नित्ये तते शुद्धे चिन्मात्रे निरुपद्रवे ।
शान्ते शमसमाभोगे निर्विकारे चिदात्मनि ॥ १२२॥

tasminnitye tate śuddhe cinmātre nirupadrave ।
śānte śamasamābhoge nirvikāre cidātmani ॥ 122॥

यैषा स्वभावाभिमतं स्वयं संकल्प्य धावति ।
चिच्चैत्यं स्वयमम्लानं माननान्मन उच्यते ।
अतः संकल्पसिद्धेयं संकल्पेनैव नश्यति ॥ १२३॥

yaiṣā svabhāvābhimataṃ svayaṃ saṃkalpya dhāvati ।
ciccaityaṃ svayamamlānaṃ mānanānmana ucyate ।
ataḥ saṃkalpasiddheyaṃ saṃkalpenaiva naśyati ॥ 123॥

नाहं ब्रह्मेति संकल्पात्सुदृढाद्बध्यते मनः ।
सर्वं ब्रह्मेति संकल्पात्सुदृढान्मुच्यते मनः ॥ १२४॥

nāhaṃ brahmeti saṃkalpātsudṛḍhādbadhyate manaḥ ।
sarvaṃ brahmeti saṃkalpātsudṛḍhānmucyate manaḥ ॥ 124॥

कृशोऽहं दुःखबद्धोऽहं हस्तपादादिमानहम् ।
इति भावानुरूपेण व्यवहारेण बध्यते ॥ १२५॥

kṛśo'haṃ duḥkhabaddho'haṃ hastapādādimānaham ।
iti bhāvānurūpeṇa vyavahāreṇa badhyate ॥ 125॥

नाहं दुःखी न मे देहो बन्धः कोऽस्यात्मनि स्थितः ।
इति भावानुरूपेण व्यवहारेण मुच्यते ॥ १२६॥

nāhaṃ duḥkhī na me deho bandhaḥ ko'syātmani sthitaḥ ।
iti bhāvānurūpeṇa vyavahāreṇa mucyate ॥ 126॥

नाहं मांसं न चास्थीनि देहादन्यः परोऽस्म्यहम् ।
इति निश्चितवानन्तः क्षीणाविद्यो विमुच्यते ॥ १२७॥

nāhaṃ māṃsaṃ na cāsthīni dehādanyaḥ paro'smyaham ।
iti niścitavānantaḥ kṣīṇāvidyo vimucyate ॥ 127॥

कल्पितेयमविद्येयमनात्मन्यात्मभावनात् ।
परं पौरुषमाश्रित्य यत्नात्परमया धिया ।
भोगेच्छां दूरतस्त्यक्त्वा निर्विकल्पः सुखी भव ॥ १२८॥

kalpiteyamavidyeyamanātmanyātmabhāvanāt ।
paraṃ pauruṣamāśritya yatnātparamayā dhiyā ।
bhogecchāṃ dūratastyaktvā nirvikalpaḥ sukhī bhava ॥ 128॥

मम पुत्रो मम धनमहं सोऽयमिदं मम ।
इतीयमिन्द्रजालेन वासनैव विवल्गति ॥ १२९॥

mama putro mama dhanamahaṃ so'yamidaṃ mama ।
itīyamindrajālena vāsanaiva vivalgati ॥ 129॥

मा भवाज्ञो भव ज्ञस्त्वं जहि संसारभावनाम् ।
अनात्मन्यात्मभावेन किमज्ञ इव रोदिषि ॥ १३०॥

mā bhavājño bhava jñastvaṃ jahi saṃsārabhāvanām ।
anātmanyātmabhāvena kimajña iva rodiṣi ॥ 130॥

कस्तवायं जडो मूको देहो मांसमयोऽशुचिः ।
यदर्थं सुखदुःखाभ्यामवशः परिभूयसे ॥ १३१॥

kastavāyaṃ jaḍo mūko deho māṃsamayo'śuciḥ ।
yadarthaṃ sukhaduḥkhābhyāmavaśaḥ paribhūyase ॥ 131॥

अहो नु चित्रं यत्सत्यं ब्रह्म तद्विस्मृतं नृणाम् ।
तिष्ठतस्तव कार्येषु मास्तु रागानुरञ्जना ॥ १३२॥

aho nu citraṃ yatsatyaṃ brahma tadvismṛtaṃ nṛṇām ।
tiṣṭhatastava kāryeṣu māstu rāgānurañjanā ॥ 132॥

अहो नु चित्रं पद्मोत्थैर्बद्धास्तन्तुभिरद्रयः ।
अविद्यमान या विद्या तया विश्वं खिलीकृतम् ॥ १३३॥

aho nu citraṃ padmotthairbaddhāstantubhiradrayaḥ ।
avidyamāna yā vidyā tayā viśvaṃ khilīkṛtam ॥ 133॥

इदं तद्वज्रतां यातं तृणमात्रं जगत्त्रयम् ॥

idaṃ tadvajratāṃ yātaṃ tṛṇamātraṃ jagattrayam ॥

इत्युपनिषत् ॥ इति चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥

ityupaniṣat ॥ iti caturtho'dhyāyaḥ ॥ 4॥

ऋभुः ॥ अथापरं प्रवक्ष्यामि शृणु तात यथायथम् ।
अज्ञानभूः सप्तपदा ज्ञभूः सप्तपदैव हि ॥ १॥

ṛbhuḥ ॥ athāparaṃ pravakṣyāmi śṛṇu tāta yathāyatham ।
ajñānabhūḥ saptapadā jñabhūḥ saptapadaiva hi ॥ 1॥

पदान्तराण्यसंख्यानि प्रभवन्त्यन्यथैतयोः ।
स्वरूपावस्थितिर्मुक्तिस्तद्भ्रंशोऽहंत्ववेदनम् ॥ २॥

padāntarāṇyasaṃkhyāni prabhavantyanyathaitayoḥ ।
svarūpāvasthitirmuktistadbhraṃśo'haṃtvavedanam ॥ 2॥

शुद्धसन्मात्रसंवित्तेः स्वरूपान्न चलन्ति ये ।
रागद्वेषादयो भावास्तेषां नाज्ञत्वसंभवः ॥ ३॥

śuddhasanmātrasaṃvitteḥ svarūpānna calanti ye ।
rāgadveṣādayo bhāvāsteṣāṃ nājñatvasaṃbhavaḥ ॥ 3॥

यः स्वरूपपरिभ्रंशश्चेत्वार्थे चिति मज्जनम् ।
एतस्मादपरो मोहो न भूतो न भविष्यति ॥ ४॥

yaḥ svarūpaparibhraṃśaścetvārthe citi majjanam ।
etasmādaparo moho na bhūto na bhaviṣyati ॥ 4॥

अर्थादर्थान्तरं चित्ते याति मध्ये तु या स्थितिः ।
सा ध्वस्तमननाकारा स्वरूपस्थितिरुच्यते ॥ ५॥

arthādarthāntaraṃ citte yāti madhye tu yā sthitiḥ ।
sā dhvastamananākārā svarūpasthitirucyate ॥ 5॥

संशान्तसर्वसंकल्पा या शिलावदवस्थितिः ।
जाग्रन्निद्राविनिर्मुक्ता सा स्वरूपस्थितिः परा ॥ ६॥

saṃśāntasarvasaṃkalpā yā śilāvadavasthitiḥ ।
jāgrannidrāvinirmuktā sā svarūpasthitiḥ parā ॥ 6॥

अहन्तांशे क्षते शान्ते भेदनिष्पन्दचित्तता ।
अजडा या प्रचलति तत्स्वरूपमितीरितम् ॥ ७॥

ahantāṃśe kṣate śānte bhedaniṣpandacittatā ।
ajaḍā yā pracalati tatsvarūpamitīritam ॥ 7॥

बीजं जाग्रत्तथा जाग्रन्महाजाग्रत्तथैव च ।
जाग्रत्स्वप्नस्तथा स्वप्नः स्वप्नजाग्रत्सुषुप्तिकम् ॥ ८॥

bījaṃ jāgrattathā jāgranmahājāgrattathaiva ca ।
jāgratsvapnastathā svapnaḥ svapnajāgratsuṣuptikam ॥ 8॥

इति सप्तविधो मोहः पुनरेष परस्परम् ।
श्लिष्टो भवत्यनेकाग्र्यं श्रुणु लक्षणमस्य तु ॥ ९॥

iti saptavidho mohaḥ punareṣa parasparam ।
śliṣṭo bhavatyanekāgryaṃ śruṇu lakṣaṇamasya tu ॥ 9॥

प्रथमं चेतनं यत्स्यादनाख्यं निर्मलं चितः ।
भविष्यच्चित्तजीवादिनामशब्दार्थभाजनम् ॥ १०॥

prathamaṃ cetanaṃ yatsyādanākhyaṃ nirmalaṃ citaḥ ।
bhaviṣyaccittajīvādināmaśabdārthabhājanam ॥ 10॥

बीजरूपस्थितं जाग्रद्बीजजाग्रत्तदुच्यते ।
एषा ज्ञप्तेर्नवावस्था त्वजाग्रत्संस्थितिं श्रुणु ॥ ११॥

bījarūpasthitaṃ jāgradbījajāgrattaducyate ।
eṣā jñapternavāvasthā tvajāgratsaṃsthitiṃ śruṇu ॥ 11॥

नवप्रसूतस्य परादयं चाहमिदं मम ।
इति यः प्रत्ययः स्वस्थस्तज्जाग्रत्प्रागभावनात् ॥ १२॥

navaprasūtasya parādayaṃ cāhamidaṃ mama ।
iti yaḥ pratyayaḥ svasthastajjāgratprāgabhāvanāt ॥ 12॥

अयं सोऽहमिदं तन्म इति जन्मान्तरोदितः ।
पीवरः प्रत्ययः प्रोक्तो महाजाग्रदिति स्फुटम् ॥ १३॥

ayaṃ so'hamidaṃ tanma iti janmāntaroditaḥ ।
pīvaraḥ pratyayaḥ prokto mahājāgraditi sphuṭam ॥ 13॥

अरूढमथवा रूढं सर्वथा तन्मयात्मकम् ।
यज्जाग्रतो मनोराज्यं यज्जाग्रत्स्वप्न उच्यते ॥ १४॥

arūḍhamathavā rūḍhaṃ sarvathā tanmayātmakam ।
yajjāgrato manorājyaṃ yajjāgratsvapna ucyate ॥ 14॥

द्विचन्द्रशुक्तिकारूप्यमृगतृष्णादिभेदतः ।
अभ्यासं प्राप्य जाग्रत्तत्स्वप्नो नानाविधो भवेत् ॥ १५॥

dvicandraśuktikārūpyamṛgatṛṣṇādibhedataḥ ।
abhyāsaṃ prāpya jāgrattatsvapno nānāvidho bhavet ॥ 15॥

अल्पकालं मया दृष्टमेतन्नोदेति यत्र हि ।
परामर्षः प्रबुद्धस्य स स्वप्न इति कथ्यते ॥ १६॥

alpakālaṃ mayā dṛṣṭametannodeti yatra hi ।
parāmarṣaḥ prabuddhasya sa svapna iti kathyate ॥ 16॥

चिरं संदर्शनाभावादप्रफुल्लं बृहद्वचः ।
चिरकालानुवृत्तिस्तु स्वप्नो जाग्रदिवोदितः ॥ १७॥

ciraṃ saṃdarśanābhāvādapraphullaṃ bṛhadvacaḥ ।
cirakālānuvṛttistu svapno jāgradivoditaḥ ॥ 17॥

स्वप्नजाग्रदिति प्रोक्तं जाग्रत्यपि परिस्फुरत् ।
षडवस्था परित्यागो जडा जीवस्य या स्थितिः ॥ १८॥

svapnajāgraditi proktaṃ jāgratyapi parisphurat ।
ṣaḍavasthā parityāgo jaḍā jīvasya yā sthitiḥ ॥ 18॥

भविष्यद्दुःखबोधाढ्या सौषुप्तिः सोच्यते गतिः ।
जगत्तस्यामवस्थायामन्तस्तमसि लीयते ॥ १९॥

bhaviṣyadduḥkhabodhāḍhyā sauṣuptiḥ socyate gatiḥ ।
jagattasyāmavasthāyāmantastamasi līyate ॥ 19॥

सप्तावस्था इमाः प्रोक्ता मया ज्ञानस्य वै द्विज ।
एकैका शतसंख्यात्र नानाविभवरूपिणी ॥ २०॥

saptāvasthā imāḥ proktā mayā jñānasya vai dvija ।
ekaikā śatasaṃkhyātra nānāvibhavarūpiṇī ॥ 20॥

इमां सप्तपदां ज्ञानभूमिमाकर्णयानघ ।
नानया ज्ञातया भूयो मोहपङ्के निमज्जति ॥ २१॥

imāṃ saptapadāṃ jñānabhūmimākarṇayānagha ।
nānayā jñātayā bhūyo mohapaṅke nimajjati ॥ 21॥

वदन्ति बहुभेदेन वादिनो योगभूमिकाः ।
मम त्वभिमता नूनमिमा एव शुभप्रदाः ॥ २२॥

vadanti bahubhedena vādino yogabhūmikāḥ ।
mama tvabhimatā nūnamimā eva śubhapradāḥ ॥ 22॥

अवबोधं विदुर्ज्ञानं तदिदं साप्तभूमिकम् ।
मुक्तिस्तु ज्ञेयमित्युक्ता भूमिकासप्तकात्परम् ॥ २३॥

avabodhaṃ vidurjñānaṃ tadidaṃ sāptabhūmikam ।
muktistu jñeyamityuktā bhūmikāsaptakātparam ॥ 23॥

ज्ञानभूमिः शुभेच्छाख्या प्रथमा समुदाहृता ।
विचारणा द्वितीया तु तृतीया तनुमानसी ॥ २४॥

jñānabhūmiḥ śubhecchākhyā prathamā samudāhṛtā ।
vicāraṇā dvitīyā tu tṛtīyā tanumānasī ॥ 24॥

सत्त्वापत्तिश्चतुर्थी स्यात्ततोऽसंसक्तिनामिका ।
पदार्थभावना षष्ठी सप्तमी तुर्यगा स्मृता ॥ २५॥

sattvāpattiścaturthī syāttato'saṃsaktināmikā ।
padārthabhāvanā ṣaṣṭhī saptamī turyagā smṛtā ॥ 25॥

आसामन्तस्थिता मुक्तिर्यस्यां भूयो न शोचति ।
एतासां भूमिकानां त्वमिदं निर्वचनं श्रुणु ॥ २६॥

āsāmantasthitā muktiryasyāṃ bhūyo na śocati ।
etāsāṃ bhūmikānāṃ tvamidaṃ nirvacanaṃ śruṇu ॥ 26॥

स्थितः किं मूढ एवास्मि प्रेक्षेऽहं शास्त्रसज्जनैः ।
वैराग्यपूर्वमिच्छेति शुभेच्छेत्युच्यते बुधैः ॥ २७॥

sthitaḥ kiṃ mūḍha evāsmi prekṣe'haṃ śāstrasajjanaiḥ ।
vairāgyapūrvamiccheti śubhecchetyucyate budhaiḥ ॥ 27॥

शास्त्रसज्जनसम्पर्कवैराग्याभ्यासपूर्वकम् ।
सदाचारप्रवृत्तिर्या प्रोच्यते सा विचारणा ॥ २८॥

śāstrasajjanasamparkavairāgyābhyāsapūrvakam ।
sadācārapravṛttiryā procyate sā vicāraṇā ॥ 28॥

विचारणाशुभेच्छाभ्यामिन्द्रियार्थेषु रक्तता ।
यत्र सा तनुतामेति प्रोच्यते तनुमानसी ॥ २९॥

vicāraṇāśubhecchābhyāmindriyārtheṣu raktatā ।
yatra sā tanutāmeti procyate tanumānasī ॥ 29॥

भूमिकात्रितयाभ्यासाच्चित्ते तु विरतेर्वशात् ।
सत्त्वात्मनि स्थिते शुद्धे सत्त्वापत्तिरुदाहृता ॥ ३०॥

bhūmikātritayābhyāsāccitte tu viratervaśāt ।
sattvātmani sthite śuddhe sattvāpattirudāhṛtā ॥ 30॥

दशाचतुष्टयाभ्यासादसंसर्गकला तु या ।
रूढसत्त्वचमत्कारा प्रोक्ता संसक्तिनामिका ॥ ३१॥

daśācatuṣṭayābhyāsādasaṃsargakalā tu yā ।
rūḍhasattvacamatkārā proktā saṃsaktināmikā ॥ 31॥

भूमिकापञ्चकाभ्यासात्स्वात्मारामतया दृढम् ।
आभ्यन्तराणां बाह्यानां पदार्थानामभावनात् ॥ ३२॥

bhūmikāpañcakābhyāsātsvātmārāmatayā dṛḍham ।
ābhyantarāṇāṃ bāhyānāṃ padārthānāmabhāvanāt ॥ 32॥

परप्रयुक्तेन चिरं प्रयत्नेनावबोधनम् ।
पदार्थभावना नाम षष्ठी भवति भूमिका ॥ ३३॥

paraprayuktena ciraṃ prayatnenāvabodhanam ।
padārthabhāvanā nāma ṣaṣṭhī bhavati bhūmikā ॥ 33॥

भूमिषट्कचिराभ्यासाद्भेदस्यानुपलम्बनात् ।
यत्स्वभावैकनिष्ठत्वं सा ज्ञेया तुर्यगा गतिः ॥ ३४॥

bhūmiṣaṭkacirābhyāsādbhedasyānupalambanāt ।
yatsvabhāvaikaniṣṭhatvaṃ sā jñeyā turyagā gatiḥ ॥ 34॥

एषा हि जीवन्मुक्तेषु तुर्यावस्थेति विद्यते ।
विदेहमुक्तिविषयं तुर्यातीतमतः परम् ॥ ३५॥

eṣā hi jīvanmukteṣu turyāvastheti vidyate ।
videhamuktiviṣayaṃ turyātītamataḥ param ॥ 35॥

ये निदाघ महाभागाः साप्तमीं भूमिमाश्रिताः ।
आत्मारामा महात्मानस्ते महत्पदमागताः ॥ ३६॥

ye nidāgha mahābhāgāḥ sāptamīṃ bhūmimāśritāḥ ।
ātmārāmā mahātmānaste mahatpadamāgatāḥ ॥ 36॥

जीवन्मुक्ता न मज्जन्ति सुखदुःखरसस्थिते ।
प्रकृतेनाथ कार्येण किंचित्कुर्वन्ति वा न वा ॥ ३७॥

jīvanmuktā na majjanti sukhaduḥkharasasthite ।
prakṛtenātha kāryeṇa kiṃcitkurvanti vā na vā ॥ 37॥

पार्श्वस्थबोधिताः सन्तः पूर्वाचरक्रमागतम् ।
आचारमाचरत्येव सुप्तबुद्धवदुत्थिताः ॥ ३८॥

pārśvasthabodhitāḥ santaḥ pūrvācarakramāgatam ।
ācāramācaratyeva suptabuddhavadutthitāḥ ॥ 38॥

भूमिकासप्तकं चैतद्धीमतामेव गोचरम् ।
प्राप्य ज्ञानदशामेतां पशुम्लेच्छादयोऽपि ये ॥ ३९॥

bhūmikāsaptakaṃ caitaddhīmatāmeva gocaram ।
prāpya jñānadaśāmetāṃ paśumlecchādayo'pi ye ॥ 39॥

सदेहा वाप्यदेहा वा ते मुक्ता नात्र संशयः ।
ज्ञप्तिर्हि ग्रन्थिविच्छेदस्तस्मिन्सति विमुक्तता ॥ ४०॥

sadehā vāpyadehā vā te muktā nātra saṃśayaḥ ।
jñaptirhi granthivicchedastasminsati vimuktatā ॥ 40॥

मृगतृष्णाम्बुबुद्ध्य्यादिशान्तिमात्रात्मकस्त्वसौ ।
ये तु मोहार्णवात्तीर्णास्तैः प्राप्तं परमं पदम् ॥ ४१॥

mṛgatṛṣṇāmbubuddhyyādiśāntimātrātmakastvasau ।
ye tu mohārṇavāttīrṇāstaiḥ prāptaṃ paramaṃ padam ॥ 41॥

ते स्थिता भूमिकास्वासु स्वात्मलाभपरायणाः ।
मनःप्रशमनोपायो योग इत्यभिधीयते ॥ ४२॥

te sthitā bhūmikāsvāsu svātmalābhaparāyaṇāḥ ।
manaḥpraśamanopāyo yoga ityabhidhīyate ॥ 42॥

सप्तभूमिः स विज्ञेयः कथितास्ताश्च भूमिकाः ।
एतासां भूमिकानां तु गमं ब्रह्माभिधं पदम् ॥ ४३॥

saptabhūmiḥ sa vijñeyaḥ kathitāstāśca bhūmikāḥ ।
etāsāṃ bhūmikānāṃ tu gamaṃ brahmābhidhaṃ padam ॥ 43॥

त्वत्ताहन्तात्मता यत्र परता नास्ति काचन ।
न क्वचिद्भावकलना न भावाभाव गोचरा ॥ ४४॥

tvattāhantātmatā yatra paratā nāsti kācana ।
na kvacidbhāvakalanā na bhāvābhāva gocarā ॥ 44॥

सर्वं शान्तं निरालम्बं व्योमस्थं शाश्वतं शिवम् ।
अनामयमनाभासमनामकमकारणम् ॥ ४५॥

sarvaṃ śāntaṃ nirālambaṃ vyomasthaṃ śāśvataṃ śivam ।
anāmayamanābhāsamanāmakamakāraṇam ॥ 45॥

न सन्नसन्न मध्यान्तं न सर्वं सर्वमेव च ।
मनोवचोभिरग्राह्यं पूर्णात्पूर्णं सुखात्सुखम् ॥ ४६॥

na sannasanna madhyāntaṃ na sarvaṃ sarvameva ca ।
manovacobhiragrāhyaṃ pūrṇātpūrṇaṃ sukhātsukham ॥ 46॥

असंवेदनमाशान्तमात्मवेदनमाततम् ।
सत्ता सर्वपदार्थानां नान्या संवेदनादृते ॥ ४७॥

asaṃvedanamāśāntamātmavedanamātatam ।
sattā sarvapadārthānāṃ nānyā saṃvedanādṛte ॥ 47॥

संबन्धे द्रष्टृदृश्यानां मध्ये दृष्टिर्हि यद्वपुः ।
द्रष्टृदर्शनदृश्यादिवर्जितं तदिदं पदम् ॥ ४८॥

saṃbandhe draṣṭṛdṛśyānāṃ madhye dṛṣṭirhi yadvapuḥ ।
draṣṭṛdarśanadṛśyādivarjitaṃ tadidaṃ padam ॥ 48॥

देशाद्देशं गते चित्ते मध्ये यच्चेतसो वओउः ।
अजाड्यसंविन्मननं तन्मयो भव सर्वदा ॥ ४९॥

deśāddeśaṃ gate citte madhye yaccetaso vaouḥ ।
ajāḍyasaṃvinmananaṃ tanmayo bhava sarvadā ॥ 49॥

अजाग्रत्स्वप्ननिद्रस्य यत्ते रूपं सनातनम् ।
अचेतनं चाजडं च तन्मयो भव सर्वदा ॥ ५०॥

ajāgratsvapnanidrasya yatte rūpaṃ sanātanam ।
acetanaṃ cājaḍaṃ ca tanmayo bhava sarvadā ॥ 50॥

जडतां वर्जयित्वैकां शिलाया हृदयं हि तत् ।
अमनस्कस्वरूपं यत्तन्मयो भव सर्वदा ।
चित्तं दूरे परित्यज्य योऽसि सोऽसि स्थिरो भव ॥ ५१॥

jaḍatāṃ varjayitvaikāṃ śilāyā hṛdayaṃ hi tat ।
amanaskasvarūpaṃ yattanmayo bhava sarvadā ।
cittaṃ dūre parityajya yo'si so'si sthiro bhava ॥ 51॥

पूर्वं मनः समुदितं परमात्मतत्त्वा-
त्तेनाततं जगदिदं सविकल्पजालम् ।
शून्येन शून्यमपि विप्र यथाम्बरेण
नीलत्वमुल्लसति चारुतराभिधानम् ॥ ५२॥

pūrvaṃ manaḥ samuditaṃ paramātmatattvā-
ttenātataṃ jagadidaṃ savikalpajālam ।
śūnyena śūnyamapi vipra yathāmbareṇa
nīlatvamullasati cārutarābhidhānam ॥ 52॥

संकल्पसंक्षयद्गलिते तु चित्ते
संसारमोहमिहिका गलिता भवन्ति ।
स्वच्छं विभाति शरदीव खमागतायां
चिन्मात्रमेकमजमाद्यमनन्तमन्तः ॥ ५३॥

saṃkalpasaṃkṣayadgalite tu citte
saṃsāramohamihikā galitā bhavanti ।
svacchaṃ vibhāti śaradīva khamāgatāyāṃ
cinmātramekamajamādyamanantamantaḥ ॥ 53॥

अकर्तृकमरङ्गं च गगने चित्रमुत्थितम् ।
अद्रष्टृकं स्वानुभवमनिद्रस्वप्नदर्शनम् ॥ ५४॥

akartṛkamaraṅgaṃ ca gagane citramutthitam ।
adraṣṭṛkaṃ svānubhavamanidrasvapnadarśanam ॥ 54॥

साक्षिभूते समे स्वच्छे निर्विकल्पे चिदात्मनि ।
निरिच्छं प्रतिबिम्बन्ति जगन्ति मुकुरे यथा ॥ ५५॥

sākṣibhūte same svacche nirvikalpe cidātmani ।
niricchaṃ pratibimbanti jaganti mukure yathā ॥ 55॥

एकं ब्रह्म चिदाकाशं सर्वात्मकमखण्डितम् ।
इति भावय यत्नेन चेतश्चाञ्चल्यशान्तये ॥ ५६॥

ekaṃ brahma cidākāśaṃ sarvātmakamakhaṇḍitam ।
iti bhāvaya yatnena cetaścāñcalyaśāntaye ॥ 56॥

रेखोपरेखावलिता यथैका पीवरी शिला ।
तथा त्रैलोक्यवलितं ब्रह्मैकमिह दृश्यताम् ॥ ५७॥

rekhoparekhāvalitā yathaikā pīvarī śilā ।
tathā trailokyavalitaṃ brahmaikamiha dṛśyatām ॥ 57॥

द्वितीयकारणाभावादनुत्पन्नमिदं जगत् ।
ज्ञातं ज्ञातव्यमधुना दृष्टं द्रष्टव्यमद्भुतम् ॥ ५८॥

dvitīyakāraṇābhāvādanutpannamidaṃ jagat ।
jñātaṃ jñātavyamadhunā dṛṣṭaṃ draṣṭavyamadbhutam ॥ 58॥

विश्रान्तोऽस्मि चिरं श्रान्तश्चिन्मात्रान्नास्ति किंचन ।
पश्य विश्रान्तसन्देहं विगताशेषकौतुकम् ॥ ५९॥

viśrānto'smi ciraṃ śrāntaścinmātrānnāsti kiṃcana ।
paśya viśrāntasandehaṃ vigatāśeṣakautukam ॥ 59॥

निरस्तकल्पनाजालमचित्तत्वं परं पदम् ।
त एव भूमतां प्राप्ताः संशान्ताशेषकिल्बिषाः ॥ ६०॥

nirastakalpanājālamacittatvaṃ paraṃ padam ।
ta eva bhūmatāṃ prāptāḥ saṃśāntāśeṣakilbiṣāḥ ॥ 60॥

महाधियः शान्तधियो ये याता विमनस्कताम् ।
जन्तोः कृतविचारस्य विगलद्वृत्तिचेतसः ॥ ६१॥

mahādhiyaḥ śāntadhiyo ye yātā vimanaskatām ।
jantoḥ kṛtavicārasya vigaladvṛtticetasaḥ ॥ 61॥

मननं त्यजतो नित्यं किंचित्परिणतं मनः ।
दृश्यं सन्त्यजतो हेयमुपादेयमुपेयुषः ॥ ६२॥

mananaṃ tyajato nityaṃ kiṃcitpariṇataṃ manaḥ ।
dṛśyaṃ santyajato heyamupādeyamupeyuṣaḥ ॥ 62॥

द्रष्टारं पश्यतो नित्यमद्रष्टारमपश्यतः ।
विज्ञातव्ये परे तत्त्वे जागरूकस्य जीवतः ॥ ६३॥

draṣṭāraṃ paśyato nityamadraṣṭāramapaśyataḥ ।
vijñātavye pare tattve jāgarūkasya jīvataḥ ॥ 63॥

सुप्तस्य धनसंमोहमये संसारवर्त्मनि ।
अत्यन्तपक्ववैराग्यादरसेषु रसेष्वपि ॥ ६४॥

suptasya dhanasaṃmohamaye saṃsāravartmani ।
atyantapakvavairāgyādaraseṣu raseṣvapi ॥ 64॥

संसारवासनाजाले खगजाल इवाधुना ।
त्रोटिते हृदयग्रन्थौ श्लथे वैराग्यरंहसा ॥ ६५॥

saṃsāravāsanājāle khagajāla ivādhunā ।
troṭite hṛdayagranthau ślathe vairāgyaraṃhasā ॥ 65॥

कातकं फलमासाद्य यथा वारि प्रसीदति ।
तथा विज्ञानवशतः स्वभावः सम्प्रसीदति ॥ ६६॥

kātakaṃ phalamāsādya yathā vāri prasīdati ।
tathā vijñānavaśataḥ svabhāvaḥ samprasīdati ॥ 66॥

नीरागं निरुपासङ्गं निर्द्वन्द्वं निरुपाश्रयम् ।
विनिर्याति मनो मोहाद्विहङ्गः पञ्जरादिव ॥ ६७॥

nīrāgaṃ nirupāsaṅgaṃ nirdvandvaṃ nirupāśrayam ।
viniryāti mano mohādvihaṅgaḥ pañjarādiva ॥ 67॥

शान्तसन्देहदौरात्म्यं गतकौतुकविभ्रमम् ।
परिपूर्णान्तरं चेतः पूर्णेन्दुरिव राजते ॥ ६८॥

śāntasandehadaurātmyaṃ gatakautukavibhramam ।
paripūrṇāntaraṃ cetaḥ pūrṇenduriva rājate ॥ 68॥

नाहं न चान्यदस्तीह ब्रह्मैवास्मि निरामयम् ।
इत्थं सदस्तोर्मध्याद्यः पश्यति स पश्यति ॥ ६९॥

nāhaṃ na cānyadastīha brahmaivāsmi nirāmayam ।
itthaṃ sadastormadhyādyaḥ paśyati sa paśyati ॥ 69॥

अयत्नोपतेष्वक्षिदृग्दृश्येषु यथा मनः ।
नीरागमेव पतति तद्वत्कार्येषु धीरधीः ॥ ७०॥

ayatnopateṣvakṣidṛgdṛśyeṣu yathā manaḥ ।
nīrāgameva patati tadvatkāryeṣu dhīradhīḥ ॥ 70॥

परिज्ञायोपभुक्तो हि भोगो भवति तुष्टये ।
विज्ञाय सेवितश्चोरो मैत्रीमेति न चोरताम् ॥ ७१॥

parijñāyopabhukto hi bhogo bhavati tuṣṭaye ।
vijñāya sevitaścoro maitrīmeti na coratām ॥ 71॥

अशङ्कितापि सम्प्राप्ता ग्रामयात्रा यथाध्वगैः ।
प्रेक्ष्यते तद्वदेव ज्ञैर्भोगश्रीरवलोक्यते ॥ ७२॥

aśaṅkitāpi samprāptā grāmayātrā yathādhvagaiḥ ।
prekṣyate tadvadeva jñairbhogaśrīravalokyate ॥ 72॥

मनसो निगृहीतस्य लीलाभोगोऽल्पकोऽपि यः ।
तमेवालब्धविस्तारं क्लिष्टत्वाद्बहु मन्यते ॥ ७३॥

manaso nigṛhītasya līlābhogo'lpako'pi yaḥ ।
tamevālabdhavistāraṃ kliṣṭatvādbahu manyate ॥ 73॥

बद्धमुक्तो महीपालो ग्रासमात्रेण तुष्यति ।
परैरबद्धो नाक्रान्तो न राष्ट्रं बहु मन्यते ॥ ७४॥

baddhamukto mahīpālo grāsamātreṇa tuṣyati ।
parairabaddho nākrānto na rāṣṭraṃ bahu manyate ॥ 74॥

हस्तं हतेन सम्पीड्य दन्तैर्दन्तान्विचूर्ण्य च ।
अङ्गान्यङ्गैरिवाक्रम्य जयेदादौ स्वकं मनः ॥ ७५॥

hastaṃ hatena sampīḍya dantairdantānvicūrṇya ca ।
aṅgānyaṅgairivākramya jayedādau svakaṃ manaḥ ॥ 75॥

मनसो विजयान्नान्या गतिरस्ति भवार्णवे ।
महानरकसाम्राज्ये मत्तदुष्कृतवारणाः ॥ ७६॥

manaso vijayānnānyā gatirasti bhavārṇave ।
mahānarakasāmrājye mattaduṣkṛtavāraṇāḥ ॥ 76॥

आशाशरशलाकाढ्या दुर्जया हीन्द्रियारयः ।
प्रक्षीणचित्तदर्पस्य निगृहीतेन्द्रियद्विषः ॥ ७७॥

āśāśaraśalākāḍhyā durjayā hīndriyārayaḥ ।
prakṣīṇacittadarpasya nigṛhītendriyadviṣaḥ ॥ 77॥

पद्मिन्य इव हेमन्ते क्षीयन्ते भोगवासनाः ।
तावन्निशीव वेताला वसन्ति हृदि वासनाः ।
एकतत्त्वदृढाभ्यासाद्यावन्न विजितं मनः ॥ ७८॥

padminya iva hemante kṣīyante bhogavāsanāḥ ।
tāvanniśīva vetālā vasanti hṛdi vāsanāḥ ।
ekatattvadṛḍhābhyāsādyāvanna vijitaṃ manaḥ ॥ 78॥

भृत्योऽभिमतकर्तृत्वान्मन्त्री सर्वार्थकारणात् ।
सामन्तश्चेन्द्रियाक्रान्तेर्मनो मन्ये विवेकिनः ॥ ७९॥

bhṛtyo'bhimatakartṛtvānmantrī sarvārthakāraṇāt ।
sāmantaścendriyākrāntermano manye vivekinaḥ ॥ 79॥

लालनात्स्निग्धललना पालानात्पालकः पिता ।
सुहृदुत्तमविन्यासान्मनो मन्ये मनीषिणः ॥ ८०॥

lālanātsnigdhalalanā pālānātpālakaḥ pitā ।
suhṛduttamavinyāsānmano manye manīṣiṇaḥ ॥ 80॥

स्वालोकतः शास्त्रदृशा स्वबुद्ध्या स्वानुभावतः ।
प्रयच्छति परां सिद्धिं त्यक्त्वात्मानं मनःपिता ॥ ८१॥

svālokataḥ śāstradṛśā svabuddhyā svānubhāvataḥ ।
prayacchati parāṃ siddhiṃ tyaktvātmānaṃ manaḥpitā ॥ 81॥

सुहृष्टः सुदृढः स्वच्छः सुक्रान्तः सुप्रबोधितः ।
स्वगुणेनोर्जितो भाति हृदि हृद्यो मनोमणिः ॥ ८२॥

suhṛṣṭaḥ sudṛḍhaḥ svacchaḥ sukrāntaḥ suprabodhitaḥ ।
svaguṇenorjito bhāti hṛdi hṛdyo manomaṇiḥ ॥ 82॥

एनं मनोमणिं ब्रह्मन्बहुपङ्ककलङ्कितम् ।
विवेकवारिणा सिद्ध्यै प्रक्षाल्यालोकवान्भव ॥ ८३॥

enaṃ manomaṇiṃ brahmanbahupaṅkakalaṅkitam ।
vivekavāriṇā siddhyai prakṣālyālokavānbhava ॥ 83॥

विवेकं परमाश्रित्य बुद्ध्या सत्यमवेक्ष्य च ।
इन्द्रियारीनलं छित्त्वा तीर्णो भव भवार्णवात् ॥ ८४॥

vivekaṃ paramāśritya buddhyā satyamavekṣya ca ।
indriyārīnalaṃ chittvā tīrṇo bhava bhavārṇavāt ॥ 84॥

आस्थामात्रमनन्तानां दुःखानामाकरं विदुः ।
अनास्थामात्रमभितः सुखानामालयं विदुः ॥ ८५॥

āsthāmātramanantānāṃ duḥkhānāmākaraṃ viduḥ ।
anāsthāmātramabhitaḥ sukhānāmālayaṃ viduḥ ॥ 85॥

वासनातन्तुबद्धोऽयं लोको विपरिवर्तते ।
सा प्रसिद्धातिदुःखाय सुखायोच्छेदमागता ॥ ८६॥

vāsanātantubaddho'yaṃ loko viparivartate ।
sā prasiddhātiduḥkhāya sukhāyocchedamāgatā ॥ 86॥

धीरोऽप्यतिबहुज्ञोऽपि कुलजोऽपि महानपि ।
तृष्णया बध्यते जन्तुः सिंहः शृङ्खलया यथा ॥ ८७॥

dhīro'pyatibahujño'pi kulajo'pi mahānapi ।
tṛṣṇayā badhyate jantuḥ siṃhaḥ śṛṅkhalayā yathā ॥ 87॥

परमं पौरुषं यत्नमास्थादाय सृद्यमम् ।
यथाशास्त्रमनुद्वेगमाचरन्को न सिद्धिभाक् ॥ ८८॥

paramaṃ pauruṣaṃ yatnamāsthādāya sṛdyamam ।
yathāśāstramanudvegamācaranko na siddhibhāk ॥ 88॥

अहं सर्वमिदं विश्वं परमात्माहमच्युतः ।
नान्यदस्तीति संवित्त्या परमा सा ह्यहङ्कृतिः ॥ ८९॥

ahaṃ sarvamidaṃ viśvaṃ paramātmāhamacyutaḥ ।
nānyadastīti saṃvittyā paramā sā hyahaṅkṛtiḥ ॥ 89॥

सर्वस्माद्व्यतिरिक्तोऽहं वालाग्रादप्यहं तनुः ।
इति या संविदो ब्रह्मन्द्वितीयाहङ्कृतिः शुभा ॥ ९०॥

sarvasmādvyatirikto'haṃ vālāgrādapyahaṃ tanuḥ ।
iti yā saṃvido brahmandvitīyāhaṅkṛtiḥ śubhā ॥ 90॥

मोक्षायैषा न बन्धाय जीवन्मुक्तस्य विद्यते ॥ ९१॥

mokṣāyaiṣā na bandhāya jīvanmuktasya vidyate ॥ 91॥

पाणिपादादिमात्रोऽयमहमित्येष निश्चयः ।
अहंकारस्तृतीयोऽसौ लैकिकस्तुच्छ एव सः ॥ ९२॥

pāṇipādādimātro'yamahamityeṣa niścayaḥ ।
ahaṃkārastṛtīyo'sau laikikastuccha eva saḥ ॥ 92॥

जीव एव दुरात्मासौ कन्दः संसारदुस्तरोः ।
अनेनाभिहतो जन्तुरधोऽधः परिधावति ॥ ९३॥

jīva eva durātmāsau kandaḥ saṃsāradustaroḥ ।
anenābhihato janturadho'dhaḥ paridhāvati ॥ 93॥

अनया दुरहंकृत्या भावात्संत्यक्तया चिरम् ।
शिष्टाहंकारवाञ्जन्तुः शमवान्याति मुक्तताम् ॥ ९४॥

anayā durahaṃkṛtyā bhāvātsaṃtyaktayā ciram ।
śiṣṭāhaṃkāravāñjantuḥ śamavānyāti muktatām ॥ 94॥

प्रथमौ द्वावहंकारावङ्गीकृत्य त्वलौकिकौ ।
तृतीयाहंकृतिस्त्याज्या लौकिकी दुःखदायिनी ॥ ९५॥

prathamau dvāvahaṃkārāvaṅgīkṛtya tvalaukikau ।
tṛtīyāhaṃkṛtistyājyā laukikī duḥkhadāyinī ॥ 95॥

अथ ते अपि संत्यज्य सर्वाहंकृतिवर्जितः ।
स तिष्ठति तथात्युच्चैः परमेवाधिरोहति ॥ ९६॥

atha te api saṃtyajya sarvāhaṃkṛtivarjitaḥ ।
sa tiṣṭhati tathātyuccaiḥ paramevādhirohati ॥ 96॥

भोगेच्छामात्रको बन्धस्तत्त्यागो मोक्ष उच्यते ।
मनसोऽभ्युदयो नाशो मनोनाशो महोदयः ॥ ९७॥

bhogecchāmātrako bandhastattyāgo mokṣa ucyate ।
manaso'bhyudayo nāśo manonāśo mahodayaḥ ॥ 97॥

ज्ञमनो नाशमभ्येति मनोऽज्ञस्य हि शृङ्खला ।
नानन्दं न निरानन्दं न चलं नाचलं स्थिरम् ।
न सन्नासन्न चैतेषां मध्यं ज्ञानिमनो विदुः ॥ ९८॥

jñamano nāśamabhyeti mano'jñasya hi śṛṅkhalā ।
nānandaṃ na nirānandaṃ na calaṃ nācalaṃ sthiram ।
na sannāsanna caiteṣāṃ madhyaṃ jñānimano viduḥ ॥ 98॥

यथा सौक्ष्म्याच्चिदाभास्य आकाशो नोपलक्ष्यते ।
तथा निरंशश्चिद्भावः सर्वगोऽपि न लक्ष्यते ॥ ९९॥

yathā saukṣmyāccidābhāsya ākāśo nopalakṣyate ।
tathā niraṃśaścidbhāvaḥ sarvago'pi na lakṣyate ॥ 99॥

सर्वसंकल्परहिता सर्वसंज्ञाविवर्जिता ।
सैषा चिदविनाशात्मा स्वात्मेत्यादिकृताभिधा ॥ १००॥

sarvasaṃkalparahitā sarvasaṃjñāvivarjitā ।
saiṣā cidavināśātmā svātmetyādikṛtābhidhā ॥ 100॥

आकाशशतभागाण्छा ज्ञेषु निष्कलरूपिणी ।
सकलामलसंसारस्वरूपैकात्मदर्शिनी ॥ १०१॥

ākāśaśatabhāgāṇchā jñeṣu niṣkalarūpiṇī ।
sakalāmalasaṃsārasvarūpaikātmadarśinī ॥ 101॥

नास्तमेति न चोदेति नोत्तिष्ठति न तिष्ठति ।
न च याति न चायाति न च नेह न चेह चित् ॥ १०२॥

nāstameti na codeti nottiṣṭhati na tiṣṭhati ।
na ca yāti na cāyāti na ca neha na ceha cit ॥ 102॥

सैषा चियमलाकारा निर्विकल्पा निरास्पदा ॥ १०३॥

saiṣā ciyamalākārā nirvikalpā nirāspadā ॥ 103॥

आदौ शमदमप्रायैर्गुणैः शिष्यं विशोधयेत् ।
पश्चात्सर्वमिदं ब्रह्म शुद्धस्त्वमिति बोधयेत् ॥ १०४॥

ādau śamadamaprāyairguṇaiḥ śiṣyaṃ viśodhayet ।
paścātsarvamidaṃ brahma śuddhastvamiti bodhayet ॥ 104॥

अज्ञस्यार्धप्रबुद्धस्य सर्वं ब्रह्मेति यो वदेत् ।
महानरकजालेषु स तेन विनियोजितः ॥ १०५॥

ajñasyārdhaprabuddhasya sarvaṃ brahmeti yo vadet ।
mahānarakajāleṣu sa tena viniyojitaḥ ॥ 105॥

प्रबुद्धबुद्धेः प्रक्षीणभोगेच्छस्य निराशिषः ।
नास्त्यविद्यामलमिति प्राज्ञस्तूपदिशेद्गुरुः ॥ १०६॥

prabuddhabuddheḥ prakṣīṇabhogecchasya nirāśiṣaḥ ।
nāstyavidyāmalamiti prājñastūpadiśedguruḥ ॥ 106॥

सति दीप इवालोकः सत्यर्क इव वासरः ।
सति पुष्प इवामोदश्चिति सत्यं जगत्तथा ॥ १०७॥

sati dīpa ivālokaḥ satyarka iva vāsaraḥ ।
sati puṣpa ivāmodaściti satyaṃ jagattathā ॥ 107॥

प्रतिभासत एवेदं न जगत्परमार्थतः ।
ज्ञानदृष्टौ प्रसन्नायां प्रबोधविततोदये ॥ १०८॥

pratibhāsata evedaṃ na jagatparamārthataḥ ।
jñānadṛṣṭau prasannāyāṃ prabodhavitatodaye ॥ 108॥

यथावज्ज्ञास्यसि स्वस्थो मद्वाग्वृष्टिबलाबलम् ।
अविद्ययैवोत्तमया स्वार्थनाशोद्यमार्थया ॥ १०९॥

yathāvajjñāsyasi svastho madvāgvṛṣṭibalābalam ।
avidyayaivottamayā svārthanāśodyamārthayā ॥ 109॥

विद्या सम्प्राप्यते ब्रह्मन्सर्वदोषापहारिणी ।
शाम्यति ह्यस्त्रमस्त्रेण मलेन क्षाल्यते मलम् ॥ ११०॥

vidyā samprāpyate brahmansarvadoṣāpahāriṇī ।
śāmyati hyastramastreṇa malena kṣālyate malam ॥ 110॥

शमं विषं विषेणैति रिपुणा हन्यते रिपुः ।
ईदृशी भूतमायेयं या स्वनाशेन हर्षदा ॥ १११॥

śamaṃ viṣaṃ viṣeṇaiti ripuṇā hanyate ripuḥ ।
īdṛśī bhūtamāyeyaṃ yā svanāśena harṣadā ॥ 111॥

न लक्ष्यते स्वभावोऽस्या वीक्ष्यमाणैव नश्यति ।
नास्त्येषा परमार्थेनेत्येवं भावनयेद्धया ॥ ११२॥

na lakṣyate svabhāvo'syā vīkṣyamāṇaiva naśyati ।
nāstyeṣā paramārthenetyevaṃ bhāvanayeddhayā ॥ 112॥

सर्वं ब्रह्मेति यस्यान्तर्भावना सा हि मुक्तिदा ।
भेददृष्टिरविद्येयं सर्वथा तां विसर्जयेत् ॥ ११३॥

sarvaṃ brahmeti yasyāntarbhāvanā sā hi muktidā ।
bhedadṛṣṭiravidyeyaṃ sarvathā tāṃ visarjayet ॥ 113॥

मुने नासाद्यते तद्धि पदमक्षयमुच्यते ।
कुतो जातेयमिति ते द्विज मास्तु विचारणा ॥ ११४॥

mune nāsādyate taddhi padamakṣayamucyate ।
kuto jāteyamiti te dvija māstu vicāraṇā ॥ 114॥

इमां कथमहं हन्मीत्येषा तेऽस्तु विचारणा ।
अस्तं गतायां क्षीणायामस्यां ज्ञास्यसि तत्पदम् ॥ ११५॥

imāṃ kathamahaṃ hanmītyeṣā te'stu vicāraṇā ।
astaṃ gatāyāṃ kṣīṇāyāmasyāṃ jñāsyasi tatpadam ॥ 115॥

यत एषा यथा चैषा यथा नष्टेत्यखण्डितम् ।
तदस्या रोगशालाया यत्नं कुरु चिकित्सने ॥ ११६॥

yata eṣā yathā caiṣā yathā naṣṭetyakhaṇḍitam ।
tadasyā rogaśālāyā yatnaṃ kuru cikitsane ॥ 116॥

यथैषा जन्मदुःखेषु न भूयस्त्वां नियोक्ष्यति ।
स्वात्मनि स्वपरिस्पन्दैः स्फुरत्यच्छैश्चिदर्णवः ॥ ११७॥

yathaiṣā janmaduḥkheṣu na bhūyastvāṃ niyokṣyati ।
svātmani svaparispandaiḥ sphuratyacchaiścidarṇavaḥ ॥ 117॥

एकात्मकमखण्डं तदित्यन्तर्भाव्यतां दृढम् ।
किंचित्क्षुभितरूपा सा चिच्छक्तिश्चिन्मयार्णवे॥ ११८॥

ekātmakamakhaṇḍaṃ tadityantarbhāvyatāṃ dṛḍham ।
kiṃcitkṣubhitarūpā sā cicchaktiścinmayārṇave॥ 118॥

तन्मयैव स्फुरत्यच्छा तत्रैवोर्मिरिवार्णवे ।
आत्मन्येवात्मना व्योम्नि यथा सरसि मारुतः ॥ ११९॥

tanmayaiva sphuratyacchā tatraivormirivārṇave ।
ātmanyevātmanā vyomni yathā sarasi mārutaḥ ॥ 119॥

तथैवात्मात्मशक्त्यैव स्वात्मन्येवैति लोलताम् ।
क्षणं स्फुरति सा देवी सर्वशक्तितया तथा ॥ १२०॥

tathaivātmātmaśaktyaiva svātmanyevaiti lolatām ।
kṣaṇaṃ sphurati sā devī sarvaśaktitayā tathā ॥ 120॥

देशकालक्रियाशक्तिर्न यस्याः सम्प्रकर्षणे ।
स्वस्वभावं विदित्वोच्चैरप्यनन्तपदे स्थिता ॥ १२१॥

deśakālakriyāśaktirna yasyāḥ samprakarṣaṇe ।
svasvabhāvaṃ viditvoccairapyanantapade sthitā ॥ 121॥

रूपं परिमितेनासौ भावयत्यविभाविता ।
यदैवं भावितं रूपं तया परमकान्तया ॥ १२२॥

rūpaṃ parimitenāsau bhāvayatyavibhāvitā ।
yadaivaṃ bhāvitaṃ rūpaṃ tayā paramakāntayā ॥ 122॥

तदैवैनामनुगता नामसंख्यादिका दृशः ।
विकल्पकलिताकारं देशकालक्रियास्पदम् ॥ १२३॥

tadaivaināmanugatā nāmasaṃkhyādikā dṛśaḥ ।
vikalpakalitākāraṃ deśakālakriyāspadam ॥ 123॥

चितो रूपमिदं ब्रह्मन्क्षेत्रज्ञ इति कथ्यते ।
वासनाः कल्पयन्सोऽपि यात्यहंकारतां पुनः ॥ १२४॥

cito rūpamidaṃ brahmankṣetrajña iti kathyate ।
vāsanāḥ kalpayanso'pi yātyahaṃkāratāṃ punaḥ ॥ 124॥

अहङ्कारो विनिर्णेता कलङ्की बुद्धिरुच्यते ।
बुद्धिः संकल्पिताकारा प्रयाति मननास्पदम् ॥ १२५॥

ahaṅkāro vinirṇetā kalaṅkī buddhirucyate ।
buddhiḥ saṃkalpitākārā prayāti mananāspadam ॥ 125॥

मनो घनविकल्पं तु गच्छतीन्द्रियतां शनैः ।
पाणिपादमयं देहमिन्द्रियाणि विदुर्बुधाः ॥ १२६॥

mano ghanavikalpaṃ tu gacchatīndriyatāṃ śanaiḥ ।
pāṇipādamayaṃ dehamindriyāṇi vidurbudhāḥ ॥ 126॥

एवं जीवो हि संकल्पवासनारज्जुवेष्टितः ।
दुःखजालपरीतात्मा क्रमादायाति नीचताम् ॥ १२७॥

evaṃ jīvo hi saṃkalpavāsanārajjuveṣṭitaḥ ।
duḥkhajālaparītātmā kramādāyāti nīcatām ॥ 127॥

इति शक्तिमयं चेतो घनाहंकारतां गतम् ।
कोशकारक्रिमिरिव स्वेच्छया याति बन्धनम् ॥ १२८॥

iti śaktimayaṃ ceto ghanāhaṃkāratāṃ gatam ।
kośakārakrimiriva svecchayā yāti bandhanam ॥ 128॥

स्वयं कल्पित तन्मात्राजालभ्यन्तरवर्ति च ।
परां विवशतामेति शृङ्खलाबद्धसिंहवत् ॥ १२९॥

svayaṃ kalpita tanmātrājālabhyantaravarti ca ।
parāṃ vivaśatāmeti śṛṅkhalābaddhasiṃhavat ॥ 129॥

क्वचिन्मनः क्वचिद्बुद्धिः क्वचिज्ज्ञानं क्वचित्क्रिया ।
क्वचिदेतदहंकारः क्वचिच्चित्तमिति स्मृतम् ॥ १३०॥

kvacinmanaḥ kvacidbuddhiḥ kvacijjñānaṃ kvacitkriyā ।
kvacidetadahaṃkāraḥ kvaciccittamiti smṛtam ॥ 130॥

क्वचित्प्रकृतिरित्युक्तं क्वचिन्मायेति कल्पितम् ।
क्वचिन्मलमिति प्रोक्तं क्वचित्कर्मेति संस्मृतम् ॥ १३१॥

kvacitprakṛtirityuktaṃ kvacinmāyeti kalpitam ।
kvacinmalamiti proktaṃ kvacitkarmeti saṃsmṛtam ॥ 131॥

क्वचिद्बन्ध इति ख्यातं क्वचित्पुर्यष्टकं स्मृतम् ।
प्रोक्तं क्वचिदविद्येति क्वचिदिच्छेति संमतम् ॥ १३२॥

kvacidbandha iti khyātaṃ kvacitpuryaṣṭakaṃ smṛtam ।
proktaṃ kvacidavidyeti kvacidiccheti saṃmatam ॥ 132॥

इअमं संसारमखिलमाशापाशविधायकम् ।
दधदन्तःफलैर्हीनं वटधाना वटं यथा ॥ १३३॥

iamaṃ saṃsāramakhilamāśāpāśavidhāyakam ।
dadhadantaḥphalairhīnaṃ vaṭadhānā vaṭaṃ yathā ॥ 133॥

चिन्तानलशिखादग्धं कोपाजगरचर्वितम् ।
कामाब्धिकल्लोलरतं विस्मृतात्मपितामहम् ॥ १३४॥

cintānalaśikhādagdhaṃ kopājagaracarvitam ।
kāmābdhikallolarataṃ vismṛtātmapitāmaham ॥ 134॥

समुद्धर मनो ब्रह्मन्मातङ्गमिव कर्दमात् ।
एवं जीवाश्रिता भावा भवभावनयाहिताः ॥ १३५॥

samuddhara mano brahmanmātaṅgamiva kardamāt ।
evaṃ jīvāśritā bhāvā bhavabhāvanayāhitāḥ ॥ 135॥

ब्रह्मणा कल्पिताकारा लक्षशोऽप्यथ कोटिशः ।
संख्यातीताः पुरा जाता जायन्तेऽद्यापि चाभितः ॥ १३६॥

brahmaṇā kalpitākārā lakṣaśo'pyatha koṭiśaḥ ।
saṃkhyātītāḥ purā jātā jāyante'dyāpi cābhitaḥ ॥ 136॥

उत्पत्स्यन्तेऽपि चैवान्ये कणौघा इव निर्झरात् ।
केचित्प्रथमजन्मानः केचिज्जन्मशताधिकाः ॥ १३७॥

utpatsyante'pi caivānye kaṇaughā iva nirjharāt ।
kecitprathamajanmānaḥ kecijjanmaśatādhikāḥ ॥ 137॥

केचिच्चासंख्यजन्मानः केचिद्द्वित्रिभवान्तराः ।
केचित्किन्नरगन्धर्वविद्याधरमहोरगाः ॥ १३८॥

keciccāsaṃkhyajanmānaḥ keciddvitribhavāntarāḥ ।
kecitkinnaragandharvavidyādharamahoragāḥ ॥ 138॥

केचिदर्केन्दुवरुणास्त्र्यक्षाधोक्षजपद्मजाः ।
केचिद्ब्रह्मणभूपालवैश्यशूद्रगणाः स्थिताः ॥ १३९॥

kecidarkenduvaruṇāstryakṣādhokṣajapadmajāḥ ।
kecidbrahmaṇabhūpālavaiśyaśūdragaṇāḥ sthitāḥ ॥ 139॥

केचित्तृणौषधीवृक्षफलमूलपतङ्गकाः ।
केचित्कदम्बजम्बीरसालतालतमालकाः ॥ १४०॥

kecittṛṇauṣadhīvṛkṣaphalamūlapataṅgakāḥ ।
kecitkadambajambīrasālatālatamālakāḥ ॥ 140॥

केचिन्महेन्द्रमलयसह्यमन्दरमेरवः ।
केचित्क्षारोदधिक्षीरघृतेक्षुजलराशयः ॥ १४१॥

kecinmahendramalayasahyamandarameravaḥ ।
kecitkṣārodadhikṣīraghṛtekṣujalarāśayaḥ ॥ 141॥

केचिद्विशालाः कुकुभः केचिन्नद्यो महारयाः ।
विहायस्युच्चकैः केचिन्निपतन्त्युत्पतन्ति च ॥ १४२॥

kecidviśālāḥ kukubhaḥ kecinnadyo mahārayāḥ ।
vihāyasyuccakaiḥ kecinnipatantyutpatanti ca ॥ 142॥

कन्तुका इव हस्तेन मृत्युनाऽविरतं हताः ।
भुक्त्वा जन्मसहस्राणि भूयः संसारसंकटे ॥ १४३॥

kantukā iva hastena mṛtyunā'virataṃ hatāḥ ।
bhuktvā janmasahasrāṇi bhūyaḥ saṃsārasaṃkaṭe ॥ 143॥

पतन्ति केचिदबुधाः सम्प्राप्यापि विवेकताम् ।
दिक्कालाद्यनवच्छिन्नमात्मतत्त्वं स्वशक्तितः ॥ १४४॥

patanti kecidabudhāḥ samprāpyāpi vivekatām ।
dikkālādyanavacchinnamātmatattvaṃ svaśaktitaḥ ॥ 144॥

लीलयैव यदादत्ते दिक्कालकलितं वपुः ।
तदेव जीवपर्यायवासनावेशतः परम् ॥ १४५॥

līlayaiva yadādatte dikkālakalitaṃ vapuḥ ।
tadeva jīvaparyāyavāsanāveśataḥ param ॥ 145॥

मनः सम्पद्यते लोलं कलनाकलनोन्मुखम् ।
कलयन्ती मनःशक्तिरादौ भावयति क्षणात् ॥ १४६॥

manaḥ sampadyate lolaṃ kalanākalanonmukham ।
kalayantī manaḥśaktirādau bhāvayati kṣaṇāt ॥ 146॥

आकाशभावनामच्छां शब्दबीजरसोन्मुखीम् ।
ततस्तद्घनतां यातं घनस्पन्दक्रमान्मनः ॥ १४७॥

ākāśabhāvanāmacchāṃ śabdabījarasonmukhīm ।
tatastadghanatāṃ yātaṃ ghanaspandakramānmanaḥ ॥ 147॥

भावयत्यनिलस्पन्दं स्पर्शबीजरसोन्मुखम् ।
ताभ्यामाकाशवाताभ्यां दृढाभ्यासवशात्ततः ॥ १४८॥

bhāvayatyanilaspandaṃ sparśabījarasonmukham ।
tābhyāmākāśavātābhyāṃ dṛḍhābhyāsavaśāttataḥ ॥ 148॥

शब्दस्पर्शस्वरूपाभ्यां संघर्षाज्जन्यतेऽनलः ।
रूपतन्मात्रसहितं त्रिभिस्तैः सह संमितम् ॥ १४९॥

śabdasparśasvarūpābhyāṃ saṃgharṣājjanyate'nalaḥ ।
rūpatanmātrasahitaṃ tribhistaiḥ saha saṃmitam ॥ 149॥

मनस्ताद्दृग्गुणगतं रसतन्मात्रवेदनम् ।
क्षणाच्चेतत्यपां शैत्यं जलसंवित्ततो भवेत् ॥ १५०॥

manastāddṛgguṇagataṃ rasatanmātravedanam ।
kṣaṇāccetatyapāṃ śaityaṃ jalasaṃvittato bhavet ॥ 150॥

ततस्तादृग्गुणगतं मनो भावयति क्षणात् ।
गन्धतन्मात्रमेतस्माद्भूमिसंवित्ततो भवेत् ॥ १५१॥

tatastādṛgguṇagataṃ mano bhāvayati kṣaṇāt ।
gandhatanmātrametasmādbhūmisaṃvittato bhavet ॥ 151॥

अथेत्थंभूततन्मात्रवेष्टितं तनुतां जहत् ।
वपुर्वह्निकणाकारं स्फुरितं व्योम्नि पश्यति ॥ १५२॥

athetthaṃbhūtatanmātraveṣṭitaṃ tanutāṃ jahat ।
vapurvahnikaṇākāraṃ sphuritaṃ vyomni paśyati ॥ 152॥

अहंकारकलायुक्तं बुद्धिबीजसमन्वितम् ।
तत्पुर्यष्टकमित्युक्तं भूतहृत्पद्मषट्पदम् ॥ १५३॥

ahaṃkārakalāyuktaṃ buddhibījasamanvitam ।
tatpuryaṣṭakamityuktaṃ bhūtahṛtpadmaṣaṭpadam ॥ 153॥

तस्मिंस्तु तीव्रसंवेगाद्भावयद्भासुरं वपुः ।
स्थूलतामेति पाकेन मनो बिल्वफलं यथा ॥ १५४॥

tasmiṃstu tīvrasaṃvegādbhāvayadbhāsuraṃ vapuḥ ।
sthūlatāmeti pākena mano bilvaphalaṃ yathā ॥ 154॥

मूषास्थद्रुतहेमाभं स्फुरितं विमलाम्बरे ।
संनिवेशमथादत्ते तत्तेजः स्वस्वभावतः ॥ १५५॥

mūṣāsthadrutahemābhaṃ sphuritaṃ vimalāmbare ।
saṃniveśamathādatte tattejaḥ svasvabhāvataḥ ॥ 155॥

ऊर्ध्वं शिरःपिण्डमयमधः पादमयं तथा ।
पार्श्वयोर्हस्तसंस्थानं मध्ये चोदरधर्मिणम् ॥ १५६॥

ūrdhvaṃ śiraḥpiṇḍamayamadhaḥ pādamayaṃ tathā ।
pārśvayorhastasaṃsthānaṃ madhye codaradharmiṇam ॥ 156॥

कालेन स्फुटतामेत्य भवत्यमलविग्रहम् ।
बुद्धिसत्त्वबलोत्साहविज्ञानैश्वर्यसंस्थितः ॥ १५७॥

kālena sphuṭatāmetya bhavatyamalavigraham ।
buddhisattvabalotsāhavijñānaiśvaryasaṃsthitaḥ ॥ 157॥

स एव भगवान्ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ।
अवलोक्य वपुर्ब्रह्मा कान्तमात्मीयमुत्तमम् ॥ १५८॥

sa eva bhagavānbrahmā sarvalokapitāmahaḥ ।
avalokya vapurbrahmā kāntamātmīyamuttamam ॥ 158॥

चिन्तामभ्येत्य भगवांस्त्रिकालामलदर्शनः ।
एतस्मिन्परमाकाशे चिन्मात्रैकात्मरूपिणी ॥ १५९॥

cintāmabhyetya bhagavāṃstrikālāmaladarśanaḥ ।
etasminparamākāśe cinmātraikātmarūpiṇī ॥ 159॥

अदृष्टपारपर्यन्ते प्रथमं किं भवेदिति ।
इति चिन्तितवान्ब्रह्मा सद्यो जातामलात्मदृक् ॥ १६०॥

adṛṣṭapāraparyante prathamaṃ kiṃ bhavediti ।
iti cintitavānbrahmā sadyo jātāmalātmadṛk ॥ 160॥

अपश्यत्सर्गवृन्दानि समतीतान्यनेकशः ।
स्मरत्यथो स सकलान्सर्वधर्मगुणक्रमात् ॥ १६१॥

apaśyatsargavṛndāni samatītānyanekaśaḥ ।
smaratyatho sa sakalānsarvadharmaguṇakramāt ॥ 161॥

लीलया कल्पयामास चित्राः संकल्पतः प्रजाः ।
नानाचारसमारम्भा गन्धर्वनगरं यथा ॥ १६२॥

līlayā kalpayāmāsa citrāḥ saṃkalpataḥ prajāḥ ।
nānācārasamārambhā gandharvanagaraṃ yathā ॥ 162॥

तासां स्वर्गापवर्गार्थं धर्मकामार्थसिद्धये ।
अनन्तानि विचित्राणि शास्त्राणि समकल्पयत् ॥ १६३॥

tāsāṃ svargāpavargārthaṃ dharmakāmārthasiddhaye ।
anantāni vicitrāṇi śāstrāṇi samakalpayat ॥ 163॥

विरञ्चिरूपान्मनसः कल्पितत्वाज्जगत्स्थितेः ।
तावत्स्थितिरियं प्रोक्ता तन्नाशे नाशमाप्नुयात् ॥ १६४॥

virañcirūpānmanasaḥ kalpitatvājjagatsthiteḥ ।
tāvatsthitiriyaṃ proktā tannāśe nāśamāpnuyāt ॥ 164॥

न जायते न म्रियते क्वचित्किंचित्कदाचन ।
परमार्थेन विप्रेन्द्र मिथ्या सर्वं तु दृश्यते ॥ १६५॥

na jāyate na mriyate kvacitkiṃcitkadācana ।
paramārthena viprendra mithyā sarvaṃ tu dṛśyate ॥ 165॥

कोशमाशाभुजङ्गानां संसाराडंबरं त्यज ।
असदेतदिति ज्ञात्वा मातृभावं निवेशय ॥ १६६॥

kośamāśābhujaṅgānāṃ saṃsārāḍaṃbaraṃ tyaja ।
asadetaditi jñātvā mātṛbhāvaṃ niveśaya ॥ 166॥

गन्धर्वनगरस्यार्थे भूषितेऽभूषिते तथा ।
अविद्यांशे सुतादौ वा कः क्रमः सुखदुःखयोः ॥ १६७॥

gandharvanagarasyārthe bhūṣite'bhūṣite tathā ।
avidyāṃśe sutādau vā kaḥ kramaḥ sukhaduḥkhayoḥ ॥ 167॥

धनदारेषु वृद्धेषु दुःखयुक्तं न तुष्टता ।
वृद्धायां मोहमायायां कः समाश्वासवानिह ॥ १६८॥

dhanadāreṣu vṛddheṣu duḥkhayuktaṃ na tuṣṭatā ।
vṛddhāyāṃ mohamāyāyāṃ kaḥ samāśvāsavāniha ॥ 168॥

यैरेव जायते रागो मूर्खस्याधिकतां गतैः ।
तैरेव भागैः प्राज्ञस्य विराग उपजायते ॥ १६९॥

yaireva jāyate rāgo mūrkhasyādhikatāṃ gataiḥ ।
taireva bhāgaiḥ prājñasya virāga upajāyate ॥ 169॥

अतो निदाघ तत्त्वज्ञ व्यवहारेषु संसृतेः ।
नष्टं नष्टमुपेक्षस्व प्राप्तं प्राप्तमुपाहर ॥ १७०॥

ato nidāgha tattvajña vyavahāreṣu saṃsṛteḥ ।
naṣṭaṃ naṣṭamupekṣasva prāptaṃ prāptamupāhara ॥ 170॥

अनागतानां भोगानामवाञ्छनमकृत्रिमम् ।
आगतानां च संभोग इति पण्डितलक्षणम् ॥ १७१॥

anāgatānāṃ bhogānāmavāñchanamakṛtrimam ।
āgatānāṃ ca saṃbhoga iti paṇḍitalakṣaṇam ॥ 171॥

शुद्धं सदसतोर्मध्यं पदं बुद्ध्वावलंब्य च ।
सबाह्याभ्यन्तरं दृश्यं मा गृहाण विमुञ्च मा ॥ १७२॥

śuddhaṃ sadasatormadhyaṃ padaṃ buddhvāvalaṃbya ca ।
sabāhyābhyantaraṃ dṛśyaṃ mā gṛhāṇa vimuñca mā ॥ 172॥

यस्य चेच्छा तथानिच्छा ज्ञस्य कर्मणि तिष्ठतः ।
न तस्य लिप्यते प्रज्ञा पद्मपत्रमिवाम्बुभिः ॥ १७३॥

yasya cecchā tathānicchā jñasya karmaṇi tiṣṭhataḥ ।
na tasya lipyate prajñā padmapatramivāmbubhiḥ ॥ 173॥

यदि ते नेन्द्रियार्थश्रीः स्पन्दते हृदि वै द्विज ।
तदा विज्ञातविज्ञेया समुत्तीर्णो भवार्णवात् ॥ १७४॥

yadi te nendriyārthaśrīḥ spandate hṛdi vai dvija ।
tadā vijñātavijñeyā samuttīrṇo bhavārṇavāt ॥ 174॥

उच्चैःपदाय परया प्रज्ञया वासनागणात् ।
पुष्पाद्गन्धमपोह्यारं चेतोवृत्तिं पृथक्कुरु ॥ १७५॥

uccaiḥpadāya parayā prajñayā vāsanāgaṇāt ।
puṣpādgandhamapohyāraṃ cetovṛttiṃ pṛthakkuru ॥ 175॥

संसाराम्बुनिधावस्मिन्वासनाम्बुपरिप्लुते ।
ये प्रज्ञानावमारूढास्ते तीर्णाः पण्डिताः परे ॥ १७६॥

saṃsārāmbunidhāvasminvāsanāmbupariplute ।
ye prajñānāvamārūḍhāste tīrṇāḥ paṇḍitāḥ pare ॥ 176॥

न त्यजन्ति न वाञ्छन्ति व्यवहारं जगद्गतम् ।
सर्वमेवानुवर्तन्ते पारावारविदो जनाः ॥ १७७॥

na tyajanti na vāñchanti vyavahāraṃ jagadgatam ।
sarvamevānuvartante pārāvāravido janāḥ ॥ 177॥

अनन्तस्यात्मतत्त्वस्य सत्तासामान्यरूपिणः ।
चितश्चेत्योन्मुखत्वं यत्तत्संकल्पाङ्कुरं विदुः ॥ १७८॥

anantasyātmatattvasya sattāsāmānyarūpiṇaḥ ।
citaścetyonmukhatvaṃ yattatsaṃkalpāṅkuraṃ viduḥ ॥ 178॥

लेशतः प्राप्तसत्ताकः स एव घनतां शनैः ।
याति चित्तत्वमापूर्य दृढं जाड्याय मेघवत् ॥ १७९॥

leśataḥ prāptasattākaḥ sa eva ghanatāṃ śanaiḥ ।
yāti cittatvamāpūrya dṛḍhaṃ jāḍyāya meghavat ॥ 179॥

भावयन्ति चितिश्चैत्यं व्यतिरिक्तमिवात्मनः ।
संकल्पतामिवायाति बीजमङ्कुरतामिव ॥ १८०॥

bhāvayanti citiścaityaṃ vyatiriktamivātmanaḥ ।
saṃkalpatāmivāyāti bījamaṅkuratāmiva ॥ 180॥

संकल्पनं हि संकल्पः स्वयमेव प्रजायते ।
वर्धते स्वयमेवाशु दुःखाय न सुखाय यत् ॥ १८१॥

saṃkalpanaṃ hi saṃkalpaḥ svayameva prajāyate ।
vardhate svayamevāśu duḥkhāya na sukhāya yat ॥ 181॥

मा संकल्पय संकल्पं मा भावं भावय स्थितौ ।
संकल्पनाशने यत्तो न भूयोऽननुगच्छति ॥ १८२॥

mā saṃkalpaya saṃkalpaṃ mā bhāvaṃ bhāvaya sthitau ।
saṃkalpanāśane yatto na bhūyo'nanugacchati ॥ 182॥

भावनाभावमात्रेण संकल्पः क्षीयते स्वयम् ।
संकल्पेनैव संकल्पं मनसैव मनो मुने ॥ १८३॥

bhāvanābhāvamātreṇa saṃkalpaḥ kṣīyate svayam ।
saṃkalpenaiva saṃkalpaṃ manasaiva mano mune ॥ 183॥

छित्त्वा स्वात्मनि तिष्ठ त्वं किमेतावति दुष्करम् ।
यथैवेदं नभः शून्यं जगच्छून्यं तथैव हि ॥ १८४॥

chittvā svātmani tiṣṭha tvaṃ kimetāvati duṣkaram ।
yathaivedaṃ nabhaḥ śūnyaṃ jagacchūnyaṃ tathaiva hi ॥ 184॥

तण्डुलस्य यथा चर्म यथा ताम्रस्य कालिमा ।
नश्यति क्रियया विप्र पुरुषस्य तथा मलम् ॥ १८५॥

taṇḍulasya yathā carma yathā tāmrasya kālimā ।
naśyati kriyayā vipra puruṣasya tathā malam ॥ 185॥

जीवस्य तण्डुलस्येव मलं सहजमप्यलम् ।
नश्यत्येव न सन्देहस्तस्मादुद्योगवान्भवेत् ॥ १८६॥

jīvasya taṇḍulasyeva malaṃ sahajamapyalam ।
naśyatyeva na sandehastasmādudyogavānbhavet ॥ 186॥

इति महोपनिषत् ॥ इति पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥

iti mahopaniṣat ॥ iti pañcamo'dhyāyaḥ ॥ 5॥

अन्तरास्थां परित्यज्य भावश्रीं भावनामयीम् ।
योऽसि सोऽसि जगत्यस्मिंल्लीलया विहरानघ ॥ १॥

antarāsthāṃ parityajya bhāvaśrīṃ bhāvanāmayīm ।
yo'si so'si jagatyasmiṃllīlayā viharānagha ॥ 1॥

सर्वत्राहमकर्तेति दृढभावनयानया ।
परमामृतनाम्नी सा समतैवावशिष्यते ॥ २॥

sarvatrāhamakarteti dṛḍhabhāvanayānayā ।
paramāmṛtanāmnī sā samataivāvaśiṣyate ॥ 2॥

खेदोल्लासविलासेषु स्वात्मकर्तृतयैकया ।
स्वसंकल्पे क्षयं याते समतैवावशिष्यते ॥ ३॥

khedollāsavilāseṣu svātmakartṛtayaikayā ।
svasaṃkalpe kṣayaṃ yāte samataivāvaśiṣyate ॥ 3॥

समता सर्वभावेषु यासौ सत्यपरा स्थितिः ।
तस्यामवस्थितं चित्तं न भूयो जन्मभाग्भवेत् ॥ ४॥

samatā sarvabhāveṣu yāsau satyaparā sthitiḥ ।
tasyāmavasthitaṃ cittaṃ na bhūyo janmabhāgbhavet ॥ 4॥

अथवा सर्वकर्तृत्वमकर्तृत्वं च वै मुने ।
सर्वं त्यक्त्वा मनः पीत्वा योऽसि सोऽसि स्थिरो भव ॥ ५॥

athavā sarvakartṛtvamakartṛtvaṃ ca vai mune ।
sarvaṃ tyaktvā manaḥ pītvā yo'si so'si sthiro bhava ॥ 5॥

शेषस्थिरो समाधानो येन त्यजसि तत्त्यज ।
चिन्मनःकलनाकारं प्रकाशतिमिरादिकम् ॥ ६॥

śeṣasthiro samādhāno yena tyajasi tattyaja ।
cinmanaḥkalanākāraṃ prakāśatimirādikam ॥ 6॥

वासनां वासितारं च प्राणस्पन्दनपूर्वकम् ।
समूलमखिलं त्यक्त्वा व्योमसाम्यः प्रशान्तधीः ॥ ७॥

vāsanāṃ vāsitāraṃ ca prāṇaspandanapūrvakam ।
samūlamakhilaṃ tyaktvā vyomasāmyaḥ praśāntadhīḥ ॥ 7॥

हृदयात्सम्परित्यज्य सर्ववासनपङ्क्तयः ।
यस्तिष्ठति गतव्यग्रः स मुक्तः परमेश्वरः ॥ ८॥

hṛdayātsamparityajya sarvavāsanapaṅktayaḥ ।
yastiṣṭhati gatavyagraḥ sa muktaḥ parameśvaraḥ ॥ 8॥

दृष्टं द्रष्टव्यमखिलं भ्रान्तं भ्रान्त्या दिशो दश ।
युक्त्या वै चरतो ज्ञस्य संसारो गोष्पदाकृतिः ॥ ९॥

dṛṣṭaṃ draṣṭavyamakhilaṃ bhrāntaṃ bhrāntyā diśo daśa ।
yuktyā vai carato jñasya saṃsāro goṣpadākṛtiḥ ॥ 9॥

सबाह्याभ्यन्तरे देहे ह्यध ऊर्ध्वं च दिक्षु च ।
इत आत्मा ततोऽप्यात्मा नास्त्यनात्ममयं जगत् ॥ १०॥

sabāhyābhyantare dehe hyadha ūrdhvaṃ ca dikṣu ca ।
ita ātmā tato'pyātmā nāstyanātmamayaṃ jagat ॥ 10॥

न तदस्ति न यत्राहं न तदस्ति न तन्मयम् ।
किमन्यदभिवाञ्छामि सर्वं सच्चिन्मयं ततम् ॥ ११॥

na tadasti na yatrāhaṃ na tadasti na tanmayam ।
kimanyadabhivāñchāmi sarvaṃ saccinmayaṃ tatam ॥ 11॥

समस्तं खल्विदं ब्रह्म सर्वमात्मेदमाततम् ।
अहमन्य इदं चान्यदिति भ्रान्तिं त्यजानघ ॥ १२॥

samastaṃ khalvidaṃ brahma sarvamātmedamātatam ।
ahamanya idaṃ cānyaditi bhrāntiṃ tyajānagha ॥ 12॥

तते ब्रह्मघने नित्ये संभवन्ति न कल्पिताः ।
न शोकोऽस्ति न मोहोऽस्ति न जरास्ति न जन्म वा ॥ १३॥

tate brahmaghane nitye saṃbhavanti na kalpitāḥ ।
na śoko'sti na moho'sti na jarāsti na janma vā ॥ 13॥

यदस्तीह तदेवास्ति विज्वरो भव सर्वदा ।
यथाप्राप्तानुभवतः सर्वत्रानभिवाञ्छनात् ॥ १४॥

yadastīha tadevāsti vijvaro bhava sarvadā ।
yathāprāptānubhavataḥ sarvatrānabhivāñchanāt ॥ 14॥

त्यागादानपरित्यागी विज्वरो भव सर्वदा ।
यस्येदं जन्म पाश्चात्यं तमाश्वेव महामते ॥ १५॥

tyāgādānaparityāgī vijvaro bhava sarvadā ।
yasyedaṃ janma pāścātyaṃ tamāśveva mahāmate ॥ 15॥

विशन्ति विद्या विमला मुक्ता वेणुमिवोत्तमम् ।
विरक्तमनसां सम्यक्स्वप्रसङ्गादुदाहृतम् ॥ १६॥

viśanti vidyā vimalā muktā veṇumivottamam ।
viraktamanasāṃ samyaksvaprasaṅgādudāhṛtam ॥ 16॥

द्रष्टुर्दृश्यसमायोगात्प्रत्ययानन्दनिश्चयः ।
यस्तं स्वमात्मतत्त्वोत्थं निष्पन्दं समुपास्महे ॥ १७॥

draṣṭurdṛśyasamāyogātpratyayānandaniścayaḥ ।
yastaṃ svamātmatattvotthaṃ niṣpandaṃ samupāsmahe ॥ 17॥

द्रष्टृदर्शनदृश्यानि त्यक्त्वा वासनया सह ।
दर्शनप्रत्ययाभासमात्मानं समुपास्महे ॥ १८॥

draṣṭṛdarśanadṛśyāni tyaktvā vāsanayā saha ।
darśanapratyayābhāsamātmānaṃ samupāsmahe ॥ 18॥

द्वयोर्मध्यगतं नित्यमस्तिनास्तीति पक्षयोः ।
प्रकाशनं प्रकाशानामात्मानं समुपास्महे ॥ १९॥

dvayormadhyagataṃ nityamastināstīti pakṣayoḥ ।
prakāśanaṃ prakāśānāmātmānaṃ samupāsmahe ॥ 19॥

सन्त्यज्य हृद्गुहेशानं देवमन्यं प्रयान्ति ये ।
ते रत्नमभिवाञ्छन्ति त्यक्तहस्तस्थकौस्तुभाः ॥ २०॥

santyajya hṛdguheśānaṃ devamanyaṃ prayānti ye ।
te ratnamabhivāñchanti tyaktahastasthakaustubhāḥ ॥ 20॥

उत्थितानुत्थितानेतानिन्द्रियारीन्पुनः पुनः ।
हन्याद्विवेकदण्डेन वज्रेणेव हरिर्गिरीन् ॥ २१॥

utthitānutthitānetānindriyārīnpunaḥ punaḥ ।
hanyādvivekadaṇḍena vajreṇeva harirgirīn ॥ 21॥

संसाररात्रिदुःस्वप्ने शून्ये देहमये भ्रमे ।
सर्वमेवापवित्रं तद्दृष्टं संसृतिविभ्रमम् ॥ २२॥

saṃsārarātriduḥsvapne śūnye dehamaye bhrame ।
sarvamevāpavitraṃ taddṛṣṭaṃ saṃsṛtivibhramam ॥ 22॥

अज्ञानोपहतो बाल्ये यौवने वनिताहतः ।
शेषे कलत्रचिन्तार्तः किं करोति नराधमः ॥ २३॥

ajñānopahato bālye yauvane vanitāhataḥ ।
śeṣe kalatracintārtaḥ kiṃ karoti narādhamaḥ ॥ 23॥

सतोऽसत्ता स्थिता मूर्ध्नि रम्याणां मूर्ध्न्यरम्यता ।
सुखानां मूर्ध्निदुःखानि किमेकं संश्रयाम्यहम् ॥ २४॥

sato'sattā sthitā mūrdhni ramyāṇāṃ mūrdhnyaramyatā ।
sukhānāṃ mūrdhniduḥkhāni kimekaṃ saṃśrayāmyaham ॥ 24॥

येषां निमेषणामेषौ जगतः प्रलयोदयौ ।
तादृशाः पुरुषा यान्ति मादृशां गणनैव का ॥ २५॥

yeṣāṃ nimeṣaṇāmeṣau jagataḥ pralayodayau ।
tādṛśāḥ puruṣā yānti mādṛśāṃ gaṇanaiva kā ॥ 25॥

संसार एव दुःखानां सीमान्त इति कथ्यते ।
तन्मध्ये पतिते देहे सुखमासाद्यते कथम् ॥ २६॥

saṃsāra eva duḥkhānāṃ sīmānta iti kathyate ।
tanmadhye patite dehe sukhamāsādyate katham ॥ 26॥

प्रबुद्धोऽस्मि प्रबुद्धोऽस्मि दुष्टश्चोरोऽयमात्मनः ।
मनो नाम निहन्म्येनं मनसास्मि चिरं हृतः ॥ २७॥

prabuddho'smi prabuddho'smi duṣṭaścoro'yamātmanaḥ ।
mano nāma nihanmyenaṃ manasāsmi ciraṃ hṛtaḥ ॥ 27॥

मा खेदं भज हेयेषु नोपादेयपरो भव ।
हेयादेयादृशौ त्यक्त्वा शेषस्थः सुस्थिरो भव ॥ २८॥

mā khedaṃ bhaja heyeṣu nopādeyaparo bhava ।
heyādeyādṛśau tyaktvā śeṣasthaḥ susthiro bhava ॥ 28॥

निराशता निर्भयता नित्यता समता ज्ञता ।
निरीहता निष्क्रियता सौम्यता निर्विकल्पता ॥ २९॥

nirāśatā nirbhayatā nityatā samatā jñatā ।
nirīhatā niṣkriyatā saumyatā nirvikalpatā ॥ 29॥

धृर्मैत्री मनस्तुष्टिर्मृदुता मृदुभाषिता ।
हेयोपादेयनिर्मुक्ते ज्ञे तिष्ठन्त्यपवासनम् ॥ ३०॥

dhṛrmaitrī manastuṣṭirmṛdutā mṛdubhāṣitā ।
heyopādeyanirmukte jñe tiṣṭhantyapavāsanam ॥ 30॥

गृहीततृष्णाशबरीवासनाजालमाततम् ।
संसारवारिप्रसृतं चिन्तातन्तुभिराततम् ॥ ३१॥

gṛhītatṛṣṇāśabarīvāsanājālamātatam ।
saṃsāravāriprasṛtaṃ cintātantubhirātatam ॥ 31॥

अनया तीक्ष्णया तात छिन्धि बुद्धिशलाकया ।
वात्ययेवाम्बुदं जालं छित्त्वा तिष्ठ तते पदे ॥ ३२॥

anayā tīkṣṇayā tāta chindhi buddhiśalākayā ।
vātyayevāmbudaṃ jālaṃ chittvā tiṣṭha tate pade ॥ 32॥

मनसैव मनश्छित्त्वा कुठारेणेव पादपम् ।
पदं पावनमासाद्य सद्य एव स्थिरो भव ॥ ३३॥

manasaiva manaśchittvā kuṭhāreṇeva pādapam ।
padaṃ pāvanamāsādya sadya eva sthiro bhava ॥ 33॥

तिष्ठन्गच्छन्त्स्वपञ्जाग्रन्निवसन्नुत्पतन्पतन् ।
असदेवेदमित्यन्तं निश्चित्यास्तां परित्यज ॥ ३४॥

tiṣṭhangacchantsvapañjāgrannivasannutpatanpatan ।
asadevedamityantaṃ niścityāstāṃ parityaja ॥ 34॥

दृश्यमाश्रयसीदं चेत्तत्सच्चितोऽसि बन्धवान् ।
दृश्यं सन्त्यजसीदं चेत्तदाऽचित्तोऽसि मोक्षवान् ॥ ३५॥

dṛśyamāśrayasīdaṃ cettatsaccito'si bandhavān ।
dṛśyaṃ santyajasīdaṃ cettadā'citto'si mokṣavān ॥ 35॥

नाहं नेदमिति ध्यायंस्तिष्ठ त्वमचलाचलः ।
आत्मनो जगतश्चान्तर्द्रष्टृदृश्यदशान्तरे ॥ ३६॥

nāhaṃ nedamiti dhyāyaṃstiṣṭha tvamacalācalaḥ ।
ātmano jagataścāntardraṣṭṛdṛśyadaśāntare ॥ 36॥

दर्शनाख्यं स्वमात्मानं सर्वदा भावयन्भव ।
स्वाद्यस्वादकसंत्यक्तं स्वाद्यस्वादकमध्यगम् ॥ ३७॥

darśanākhyaṃ svamātmānaṃ sarvadā bhāvayanbhava ।
svādyasvādakasaṃtyaktaṃ svādyasvādakamadhyagam ॥ 37॥

स्वदनं केवलं ध्यायन्परमात्ममयो भव ।
अवलम्ब्य निरालम्बं मध्येमध्ये स्थिरो भव ॥ ३८॥

svadanaṃ kevalaṃ dhyāyanparamātmamayo bhava ।
avalambya nirālambaṃ madhyemadhye sthiro bhava ॥ 38॥

रज्जुबद्धा विमुच्यन्ते तृष्णाबद्धा न केनचित् ।
तस्मान्निदाघ तृष्णा त्वं त्यज संकल्पवर्जनात् ॥ ३९॥

rajjubaddhā vimucyante tṛṣṇābaddhā na kenacit ।
tasmānnidāgha tṛṣṇā tvaṃ tyaja saṃkalpavarjanāt ॥ 39॥

एतामहंभावमयीपपुण्यां
छित्त्वानहंभाव शलाकयैव ॥

etāmahaṃbhāvamayīpapuṇyāṃ
chittvānahaṃbhāva śalākayaiva ॥

स्वभावजां भव्यभवन्तभूमौ
भव प्रशान्ताखिलभूतभीतिः ॥ ४०॥

svabhāvajāṃ bhavyabhavantabhūmau
bhava praśāntākhilabhūtabhītiḥ ॥ 40॥

अहमेषां पदार्थानामेते च मम जीवितम् ।
नाहमेभिर्विना किंचिन्न मयैते विना किल ॥ ४१॥

ahameṣāṃ padārthānāmete ca mama jīvitam ।
nāhamebhirvinā kiṃcinna mayaite vinā kila ॥ 41॥

इत्यन्तर्निश्चयं त्यक्त्वा विचार्य मनसा सह ।
नाहं पदार्थस्य न मे पदार्थ इति भाविते ॥ ४२॥

ityantarniścayaṃ tyaktvā vicārya manasā saha ।
nāhaṃ padārthasya na me padārtha iti bhāvite ॥ 42॥

अन्तःशीतलया बुद्ध्या कुर्वतो लीलया क्रियाम् ।
यो नूनं वासनात्यागो ध्येयो ब्रह्मन्प्रकीर्तितः ॥ ४३॥

antaḥśītalayā buddhyā kurvato līlayā kriyām ।
yo nūnaṃ vāsanātyāgo dhyeyo brahmanprakīrtitaḥ ॥ 43॥

सर्वं समतया बुद्ध्या यः कृत्वा वासनाक्षयम् ।
जहाति निर्ममो देहं नेयोऽसौ वासनाक्षयः ॥ ४४॥

sarvaṃ samatayā buddhyā yaḥ kṛtvā vāsanākṣayam ।
jahāti nirmamo dehaṃ neyo'sau vāsanākṣayaḥ ॥ 44॥

अहंकारमयीं त्यक्त्वा वासनां लीलयैव यः ।
तिष्ठति ध्येयसंत्यागी स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ४५॥

ahaṃkāramayīṃ tyaktvā vāsanāṃ līlayaiva yaḥ ।
tiṣṭhati dhyeyasaṃtyāgī sa jīvanmukta ucyate ॥ 45॥

निर्मूलं कलनां त्यक्त्वा वासनां यः शमं गतः ।
ज्ञेयं त्यागमिमं विद्धि मुक्तं तं ब्राह्मणोत्तमम् ॥ ४६॥

nirmūlaṃ kalanāṃ tyaktvā vāsanāṃ yaḥ śamaṃ gataḥ ।
jñeyaṃ tyāgamimaṃ viddhi muktaṃ taṃ brāhmaṇottamam ॥ 46॥

द्वावेतौ ब्रह्मतां यातौ द्वावेतौ विगतज्वरौ ।
आपतत्सु यथाकालं सुखदुःखेष्वनारतौ ।
संन्यासियोगिनौ दान्तौ विद्धि शान्तौ मुनीश्वर ॥ ४७॥

dvāvetau brahmatāṃ yātau dvāvetau vigatajvarau ।
āpatatsu yathākālaṃ sukhaduḥkheṣvanāratau ।
saṃnyāsiyoginau dāntau viddhi śāntau munīśvara ॥ 47॥

ईप्सितानीप्सिते न स्तो यस्यान्तर्वर्तिदृष्टिषु ।
सुषुप्तवद्यश्चरति स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ४८॥

īpsitānīpsite na sto yasyāntarvartidṛṣṭiṣu ।
suṣuptavadyaścarati sa jīvanmukta ucyate ॥ 48॥

हर्षामर्षभयक्रोधकामकार्पण्यदृष्टिभिः ।
न हृष्यति ग्लायति यः परामर्शविवर्जितः ॥ ४९॥

harṣāmarṣabhayakrodhakāmakārpaṇyadṛṣṭibhiḥ ।
na hṛṣyati glāyati yaḥ parāmarśavivarjitaḥ ॥ 49॥

बाह्यार्थवासनोद्भूता तृष्णा बद्धेति कथ्यते ।
सर्वार्थवासनोन्मुक्ता तृष्णा मुक्तेति भण्यते ॥ ५०॥

bāhyārthavāsanodbhūtā tṛṣṇā baddheti kathyate ।
sarvārthavāsanonmuktā tṛṣṇā mukteti bhaṇyate ॥ 50॥

इदमस्तु ममेत्यन्तमिच्छां प्रार्थनयान्विताम् ।
तां तीक्ष्णां शृङ्खलां विद्धि दुःखजन्मभयप्रदाम् ॥ ५१॥

idamastu mametyantamicchāṃ prārthanayānvitām ।
tāṃ tīkṣṇāṃ śṛṅkhalāṃ viddhi duḥkhajanmabhayapradām ॥ 51॥

तामेतां सर्वभावेषु सत्स्वसत्सु च सर्वदा ।
संत्यज्य परमोदारं पदमेति महामनाः ॥ ५२॥

tāmetāṃ sarvabhāveṣu satsvasatsu ca sarvadā ।
saṃtyajya paramodāraṃ padameti mahāmanāḥ ॥ 52॥

बन्धास्थामथ मोक्षास्थां सुखदुःखदशामपि ।
त्यक्त्वा सदसदास्थां त्वं तिष्ठाक्षुब्धमहाब्धिवत् ॥ ५३॥

bandhāsthāmatha mokṣāsthāṃ sukhaduḥkhadaśāmapi ।
tyaktvā sadasadāsthāṃ tvaṃ tiṣṭhākṣubdhamahābdhivat ॥ 53॥

जायते निश्चयः साधो पुरुषस्य चतुर्विधः ॥ ५४॥

jāyate niścayaḥ sādho puruṣasya caturvidhaḥ ॥ 54॥

आपादमस्तकमहं मातापितृविनिर्मितः ।
इत्येको निश्चयो ब्रह्मन्बन्धायासविलोकनात् ॥ ५५॥

āpādamastakamahaṃ mātāpitṛvinirmitaḥ ।
ityeko niścayo brahmanbandhāyāsavilokanāt ॥ 55॥

अतीतः सर्वभावेभ्यो वालाग्रादप्यहं तनुः ।
इति द्वितीयो मोक्षाय निश्चयो जायते सताम् ॥ ५६॥

atītaḥ sarvabhāvebhyo vālāgrādapyahaṃ tanuḥ ।
iti dvitīyo mokṣāya niścayo jāyate satām ॥ 56॥

जगज्जाल पदार्थात्मा सर्व एवाहमक्षयः ।
तृतीयो निश्चयश्चोक्तो मोक्षायैव द्विजोत्तम ॥ ५७॥

jagajjāla padārthātmā sarva evāhamakṣayaḥ ।
tṛtīyo niścayaścokto mokṣāyaiva dvijottama ॥ 57॥

अहं जगद्वा सकलं शून्यं व्योम समं सदा ।
एवमेष चतुर्थोऽपि निश्चयो मोक्षसिद्धिदः ॥ ५८॥

ahaṃ jagadvā sakalaṃ śūnyaṃ vyoma samaṃ sadā ।
evameṣa caturtho'pi niścayo mokṣasiddhidaḥ ॥ 58॥

एतेषां प्रथमः प्रोक्तस्तृष्णया बन्धयोग्यया ।
शुद्धतृष्णास्त्रयः स्वच्छा जीवन्मुक्ता विलासिनः ॥ ५९॥

eteṣāṃ prathamaḥ proktastṛṣṇayā bandhayogyayā ।
śuddhatṛṣṇāstrayaḥ svacchā jīvanmuktā vilāsinaḥ ॥ 59॥

सर्वं चाप्यहमेवेति निश्चयो यो महामते ।
तमादाय विषादाय न भूयो जायते मतिः ॥ ६०॥

sarvaṃ cāpyahameveti niścayo yo mahāmate ।
tamādāya viṣādāya na bhūyo jāyate matiḥ ॥ 60॥

शून्यं तत्प्रकृतिर्माया ब्रह्मविज्ञानमित्यपि ।
शिवः पुरुष ईशानो नित्यमात्मेति कथ्यते ॥ ६१॥

śūnyaṃ tatprakṛtirmāyā brahmavijñānamityapi ।
śivaḥ puruṣa īśāno nityamātmeti kathyate ॥ 61॥

द्वैताद्वैतसमुद्भूतैर्जगन्निर्माणलीलया ।
परमात्ममयीशक्तिरद्वैतैव विजृम्भते ॥ ६२॥

dvaitādvaitasamudbhūtairjagannirmāṇalīlayā ।
paramātmamayīśaktiradvaitaiva vijṛmbhate ॥ 62॥

सर्वातीतपदालम्बी परिपूर्णैकचिन्मयः ।
नोद्वेगी न च तुष्टात्मा संसारे नावसीदति ॥ ६३॥

sarvātītapadālambī paripūrṇaikacinmayaḥ ।
nodvegī na ca tuṣṭātmā saṃsāre nāvasīdati ॥ 63॥

प्राप्तकर्मकरो नित्यं शत्रुमित्रसमानदृक् ।
ईहितानीहितैर्मुक्तो न शोचति न काङ्क्षति ॥ ६४॥

prāptakarmakaro nityaṃ śatrumitrasamānadṛk ।
īhitānīhitairmukto na śocati na kāṅkṣati ॥ 64॥

सर्वस्याभिमतं वक्ता चोदितः पेशलोक्तिमान् ।
आशयज्ञश्च भूतानां संसारे नावसीदति ॥ ६५॥

sarvasyābhimataṃ vaktā coditaḥ peśaloktimān ।
āśayajñaśca bhūtānāṃ saṃsāre nāvasīdati ॥ 65॥

पूर्वां दृष्टिमवष्टभ्य ध्येयत्यागविलासिनीम् ।
जीवन्मुक्ततया स्वस्थो लोके विहर विज्वरः ॥ ६६॥

pūrvāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya dhyeyatyāgavilāsinīm ।
jīvanmuktatayā svastho loke vihara vijvaraḥ ॥ 66॥

अन्तःसंत्यक्तसर्वाशो वीतरागो विवासनः ।
बहिःसर्वसमाचारो लोके विहर विज्वरः ॥ ६७॥

antaḥsaṃtyaktasarvāśo vītarāgo vivāsanaḥ ।
bahiḥsarvasamācāro loke vihara vijvaraḥ ॥ 67॥

बहिःकृत्रिमसंरंभो हृदि संरम्भवर्जितः ।
कर्ता बहिरकर्तान्तर्लोके विहर शुद्धधीः ॥ ६८॥

bahiḥkṛtrimasaṃraṃbho hṛdi saṃrambhavarjitaḥ ।
kartā bahirakartāntarloke vihara śuddhadhīḥ ॥ 68॥

त्यक्ताहंकृतिराश्वस्तमतिराकाशशोभनः ।
अगृहीतकलङ्काङ्को लोके विहर शुद्धधीः ॥ ६९॥

tyaktāhaṃkṛtirāśvastamatirākāśaśobhanaḥ ।
agṛhītakalaṅkāṅko loke vihara śuddhadhīḥ ॥ 69॥

उदारः पेशलाचारः सर्वाचारानुवृत्तिमान् ।
अन्तःसङ्गपरित्यागी बहिःसंभारवानिव ।
अन्तर्वैराग्यमादाय बहिराशोन्मुखेहितः ॥ ७०॥

udāraḥ peśalācāraḥ sarvācārānuvṛttimān ।
antaḥsaṅgaparityāgī bahiḥsaṃbhāravāniva ।
antarvairāgyamādāya bahirāśonmukhehitaḥ ॥ 70॥

अयं बन्धुरयं नेति गणना लघुचेतसाम् ।
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥ ७१॥

ayaṃ bandhurayaṃ neti gaṇanā laghucetasām ।
udāracaritānāṃ tu vasudhaiva kuṭumbakam ॥ 71॥

भावाभावविनिर्मुक्तं जरामरणवर्जितम् ।
प्रशान्तकलनारभ्यं नीरागं पदमाश्रय ॥ ७२॥

bhāvābhāvavinirmuktaṃ jarāmaraṇavarjitam ।
praśāntakalanārabhyaṃ nīrāgaṃ padamāśraya ॥ 72॥

एषा ब्राह्मी स्थितिः स्वच्छा निष्कामा विगतामया ।
आदाय विहरन्नेवं संकटेषु न मुह्यति ॥ ७३॥

eṣā brāhmī sthitiḥ svacchā niṣkāmā vigatāmayā ।
ādāya viharannevaṃ saṃkaṭeṣu na muhyati ॥ 73॥

वैराग्येणाथ शास्त्रेण महत्त्वादिगुणैरपि ।
यत्संकल्पहरार्थं तत्स्वयमेवोन्नयेन्मनः ॥ ७४॥

vairāgyeṇātha śāstreṇa mahattvādiguṇairapi ।
yatsaṃkalpaharārthaṃ tatsvayamevonnayenmanaḥ ॥ 74॥

वैराग्यात्पूर्णतामेति मनो नाशवशानुगम् ।
आशया रक्ततामेति शरदीव सरोऽमलम् ॥ ७५॥

vairāgyātpūrṇatāmeti mano nāśavaśānugam ।
āśayā raktatāmeti śaradīva saro'malam ॥ 75॥

तमेव भुक्तिविरसं व्यापारौघं पुनः पुनः ।
दिवसेदिवसे कुर्वन्प्राज्ञ कस्मान्न लज्जते ॥ ७६॥

tameva bhuktivirasaṃ vyāpāraughaṃ punaḥ punaḥ ।
divasedivase kurvanprājña kasmānna lajjate ॥ 76॥

चिच्चैत्यकलितो बन्धस्तन्मुक्तौ मुक्तिरुच्यते ।
चिदचैत्या किलात्मेति सर्वसिद्धान्तसंग्रहः ॥ ७७॥

ciccaityakalito bandhastanmuktau muktirucyate ।
cidacaityā kilātmeti sarvasiddhāntasaṃgrahaḥ ॥ 77॥

एतन्निश्चयमादाय विलोकय धियेद्धया ।
स्वयमेवात्मनात्मानमानन्दं पदमाप्स्यसि ॥ ७८॥

etanniścayamādāya vilokaya dhiyeddhayā ।
svayamevātmanātmānamānandaṃ padamāpsyasi ॥ 78॥

चिदहं चिदिमे लोकाश्चिदाशाश्चिदिमाः प्रजाः ।
दृश्यदर्शननिर्मुक्तः केवलामलरूपवान् ॥ ७९॥

cidahaṃ cidime lokāścidāśāścidimāḥ prajāḥ ।
dṛśyadarśananirmuktaḥ kevalāmalarūpavān ॥ 79॥

नित्योदितो निराभासो द्रष्टा साक्षी चिदात्मकः ॥ ८०॥

nityodito nirābhāso draṣṭā sākṣī cidātmakaḥ ॥ 80॥

चैत्यनिर्मुक्तचिद्रूपं पूर्णज्योतिःस्वरूपकम् ।
संशान्तसर्वसंवेद्यं संविन्मात्रमहं महत् ॥ ८१॥

caityanirmuktacidrūpaṃ pūrṇajyotiḥsvarūpakam ।
saṃśāntasarvasaṃvedyaṃ saṃvinmātramahaṃ mahat ॥ 81॥

संशान्तसर्वसंकल्पः प्रशान्तसकलेषणः ।
निर्विकल्पपदं गत्वा स्वस्थो भव मुनीश्वर ॥ ८२॥

saṃśāntasarvasaṃkalpaḥ praśāntasakaleṣaṇaḥ ।
nirvikalpapadaṃ gatvā svastho bhava munīśvara ॥ 82॥

इति य इमां महोपनिषदं ब्राह्मणो नित्यमधीते ।
अश्रोत्रियः श्रोत्रियो भवति । अनुपनीत उपनीतो भवति ।
सोऽग्निपूतो भवति । स वायुपूतो भवति । स सोमपूतो भवति ।
स सत्यपूतो भवति । स सर्वपूतो भवति । स सर्वर्देवैर्ज्ञातो भवति ।
स सर्वेषु तीर्थेषु स्नातो भवति । स सर्वैर्देवैरनुध्यातो भवति ।
स सर्वक्रतुभिरिष्टवान्भवति । गायत्र्याः षष्टिसहस्राणि
जप्तानि फलानि भवन्ति । इतिहासपुराणानां शतसहस्राणि जप्तानि
फलानि भवन्ति । प्रणवानामयुतं जप्तं भवति ।
आचक्षुषः पङ्क्तिं पुनाति । आसप्तमान्पुरुषयुगान्पुनाति ।
इत्याह भगवान् हिरण्यगर्भः । जप्येनामृतत्त्वं च
गच्छतीत्युपनिषत् ॥

iti ya imāṃ mahopaniṣadaṃ brāhmaṇo nityamadhīte ।
aśrotriyaḥ śrotriyo bhavati । anupanīta upanīto bhavati ।
so'gnipūto bhavati । sa vāyupūto bhavati । sa somapūto bhavati ।
sa satyapūto bhavati । sa sarvapūto bhavati । sa sarvardevairjñāto bhavati ।
sa sarveṣu tīrtheṣu snāto bhavati । sa sarvairdevairanudhyāto bhavati ।
sa sarvakratubhiriṣṭavānbhavati । gāyatryāḥ ṣaṣṭisahasrāṇi
japtāni phalāni bhavanti । itihāsapurāṇānāṃ śatasahasrāṇi japtāni
phalāni bhavanti । praṇavānāmayutaṃ japtaṃ bhavati ।
ācakṣuṣaḥ paṅktiṃ punāti । āsaptamānpuruṣayugānpunāti ।
ityāha bhagavān hiraṇyagarbhaḥ । japyenāmṛtattvaṃ ca
gacchatītyupaniṣat ॥

इति षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥

iti ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ॥ 6॥

ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो
बलमिन्द्रियाणि च ॥

oṃ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho
balamindriyāṇi ca ॥

सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं
ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-
स्त्वनिराकरणं मेस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते
मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥

sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ
brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇama-
stvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste
mayi santu te mayi santu ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

इति महोपनिषत्समाप्ता॥

iti mahopaniṣatsamāptā॥


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact