| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / มหานิเทฺทส-อฎฺฐกถา • Mahāniddesa-aṭṭhakathā |
๖. ชราสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา
6. Jarāsuttaniddesavaṇṇanā
๓๙. ฉเฎฺฐ ชราสุเตฺต อปฺปํ วต ชีวิตํ อิทนฺติ อิทํ วต มนุสฺสานํ ชีวิตํ อปฺปกํ ปริตฺตํ ฐิติปริตฺตตาย สรสปริตฺตตายาติ คุหฎฺฐกสุเตฺตปิ วุตฺตนยเมตํฯ โอรํ วสฺสสตาปิ มิยฺยตีติ วสฺสสตา โอรํ กลลาทิกาเลปิ มิยฺยติฯ อติจฺจาติ วสฺสสตํ อติกฺกมิตฺวาฯ ชรสาปิ มิยฺยตีติ ชราย มิยฺยติฯ อิโต ปรํ คุหฎฺฐกสุตฺตวณฺณนาย วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํฯ
39. Chaṭṭhe jarāsutte appaṃ vata jīvitaṃ idanti idaṃ vata manussānaṃ jīvitaṃ appakaṃ parittaṃ ṭhitiparittatāya sarasaparittatāyāti guhaṭṭhakasuttepi vuttanayametaṃ. Oraṃ vassasatāpi miyyatīti vassasatā oraṃ kalalādikālepi miyyati. Aticcāti vassasataṃ atikkamitvā. Jarasāpi miyyatīti jarāya miyyati. Ito paraṃ guhaṭṭhakasuttavaṇṇanāya vuttanayeneva gahetabbaṃ.
อปฺปนฺติ มนฺทํฯ คมนีโย สมฺปราโยติ ปรโลโก คนฺตโพฺพฯ กลลกาเลปีติ เอตฺถ กลลกาลํ นาม ปฎิสนฺธิกฺขเณ ตีหิ ชาติอุณฺณํสูหิ กตสุตฺตเคฺค ฐิตเตลพินฺทุปฺปมาณํ อจฺฉํ วิปฺปสนฺนกลลํ โหติฯ ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –
Appanti mandaṃ. Gamanīyo samparāyoti paraloko gantabbo. Kalalakālepīti ettha kalalakālaṃ nāma paṭisandhikkhaṇe tīhi jātiuṇṇaṃsūhi katasuttagge ṭhitatelabinduppamāṇaṃ acchaṃ vippasannakalalaṃ hoti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ติลเตลสฺส ยถา พินฺทุ, สปฺปิมโณฺฑ อนาวิโล;
‘‘Tilatelassa yathā bindu, sappimaṇḍo anāvilo;
เอวํ วณฺณปฺปฎิภาคํ, กลลํ สมฺปวุจฺจตี’’ติฯ (สํ. นิ. อฎฺฐ. ๑.๑.๒๓๕; วิภ. อฎฺฐ. ๒๖ ปกิณฺณกกถา);
Evaṃ vaṇṇappaṭibhāgaṃ, kalalaṃ sampavuccatī’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.235; vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā);
ตสฺมิํ กลลกาเลปิฯ จวตีติ ชีวิตํ คฬติฯ มรตีติ ชีวิตวิโยคํ อาปชฺชติฯ อนฺตรธายตีติ อทสฺสนํ ปาปุณาติฯ วิปฺปลุชฺชตีติ ฉิชฺชติฯ ‘‘อณฺฑชโยนิยา จวติฯ ชลาพุชโยนิยา มรติฯ สํเสทชโยนิยา อนฺตรธายติฯ โอปปาติกโยนิยา วิปฺปลุชฺชตี’’ติ เอวเมเก วณฺณยนฺติฯ อพฺพุทกาเลปีติ อพฺพุทํ นาม กลลโต สตฺตาหจฺจเยน มํสโธวนอุทกวณฺณํ โหติ, กลลนฺติ นามํ อนฺตรธายติฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ –
Tasmiṃ kalalakālepi. Cavatīti jīvitaṃ gaḷati. Maratīti jīvitaviyogaṃ āpajjati. Antaradhāyatīti adassanaṃ pāpuṇāti. Vippalujjatīti chijjati. ‘‘Aṇḍajayoniyā cavati. Jalābujayoniyā marati. Saṃsedajayoniyā antaradhāyati. Opapātikayoniyā vippalujjatī’’ti evameke vaṇṇayanti. Abbudakālepīti abbudaṃ nāma kalalato sattāhaccayena maṃsadhovanaudakavaṇṇaṃ hoti, kalalanti nāmaṃ antaradhāyati. Vuttampi cetaṃ –
‘‘สตฺตาหํ กลลํ โหติ, ปริปกฺกํ สมูหตํ;
‘‘Sattāhaṃ kalalaṃ hoti, paripakkaṃ samūhataṃ;
วิวฎฺฎมานํ ตพฺภาวํ, อพฺพุทํ นาม ชายตี’’ติฯ (สํ. นิ. อฎฺฐ. ๑.๑.๒๓๕);
Vivaṭṭamānaṃ tabbhāvaṃ, abbudaṃ nāma jāyatī’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.235);
ตสฺมิํ อพฺพุทกาเลปิฯ เปสิกาเลปีติ ตสฺมาปิ อพฺพุทา สตฺตาหจฺจเยน วิลีนติปุสทิสา เปสิ นาม สญฺชายติฯ สา มริจผาณิเตน ทีเปตพฺพาฯ คามทาริกา หิ สุปกฺกานิ มริจานิ คเหตฺวา สาฎกเนฺต ภณฺฑิกํ กตฺวา ปีเฬตฺวา มณฺฑํ อาทาย กปาเล ปกฺขิปิตฺวา อาตเป ฐเปนฺติ, ตํ สุกฺขมานํ สพฺพภาเคหิ มุจฺจติฯ เอวรูปา เปสิ โหติ, อพฺพุทนฺติ นามํ อนฺตรธายติฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ –
Tasmiṃ abbudakālepi. Pesikālepīti tasmāpi abbudā sattāhaccayena vilīnatipusadisā pesi nāma sañjāyati. Sā maricaphāṇitena dīpetabbā. Gāmadārikā hi supakkāni maricāni gahetvā sāṭakante bhaṇḍikaṃ katvā pīḷetvā maṇḍaṃ ādāya kapāle pakkhipitvā ātape ṭhapenti, taṃ sukkhamānaṃ sabbabhāgehi muccati. Evarūpā pesi hoti, abbudanti nāmaṃ antaradhāyati. Vuttampi cetaṃ –
‘‘สตฺตาหํ อพฺพุทํ โหติ, ปริปกฺกํ สมูหตํ;
‘‘Sattāhaṃ abbudaṃ hoti, paripakkaṃ samūhataṃ;
วิวฎฺฎมานํ ตพฺภาวํ, เปสิ นาม ปชายตี’’ติฯ (สํ. นิ. อฎฺฐ. ๑.๑.๒๓๕);
Vivaṭṭamānaṃ tabbhāvaṃ, pesi nāma pajāyatī’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.235);
ตสฺมิํ เปสิกาเลปิฯ ฆนกาเลปีติ ตโตปิ เปสิโต สตฺตาหจฺจเยน กุกฺกุฎณฺฑสณฺฐาโน ฆโน นาม มํสปิโณฺฑ นิพฺพตฺตติ, เปสีติ นามํ อนฺตรธายติฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ –
Tasmiṃ pesikālepi. Ghanakālepīti tatopi pesito sattāhaccayena kukkuṭaṇḍasaṇṭhāno ghano nāma maṃsapiṇḍo nibbattati, pesīti nāmaṃ antaradhāyati. Vuttampi cetaṃ –
‘‘สตฺตาหํ เปสิ ภวติ, ปริปกฺกํ สมูหตํ;
‘‘Sattāhaṃ pesi bhavati, paripakkaṃ samūhataṃ;
วิวฎฺฎมานํ ตพฺภาวํ, ฆโนติ นาม ชายติฯ
Vivaṭṭamānaṃ tabbhāvaṃ, ghanoti nāma jāyati.
‘‘ยถา กุกฺกุฎิยา อณฺฑํ, สมนฺตา ปริมณฺฑลํ;
‘‘Yathā kukkuṭiyā aṇḍaṃ, samantā parimaṇḍalaṃ;
เอวํ ฆนสฺส สณฺฐานํ, นิพฺพตฺตํ กมฺมปจฺจยา’’ติฯ (สํ. นิ. อฎฺฐ. ๑.๑.๒๓๕);
Evaṃ ghanassa saṇṭhānaṃ, nibbattaṃ kammapaccayā’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.235);
ตสฺมิํ ฆนกาเลปิฯ ปสาขกาเลปีติ ปญฺจเม สตฺตาเห ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ หตฺถปาทานํ สีสสฺส จตฺถาย ปญฺจ ปีฬกา ชายนฺติ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ปญฺจเม, ภิกฺขเว, สตฺตาเห ปญฺจ ปีฬกา สณฺฐหนฺติ กมฺมโต’’ติฯ ตสฺมิํ ปสาขกาเลปิฯ ตโต ปรํ ฉฎฺฐสตฺตมาทีนิ สตฺตาหานิ อติกฺกมฺม เทสนํ สงฺขิปิตฺวา ทฺวาจตฺตาลีสสตฺตาเห ปริณตกาเล เกสโลมนขาทีนํ อุปฺปตฺติกาลญฺจฯ ตสฺส จ นาภิโต อุฎฺฐิโต นาโฬ มาตุ อุทรปฎเลน เอกาพโทฺธ โหติ, โส อุปฺปลทณฺฑโก วิย ฉิโทฺท, เตน อาหารรโส สํสริตฺวา อาหารสมุฎฺฐานรูปํ สมุฎฺฐาเปติฯ เอวํ โส ทสมาเส ยาเปติ, ตํ สพฺพํ อวตฺวา ‘‘สูติฆเร’’ติ อาหฯ ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –
Tasmiṃ ghanakālepi. Pasākhakālepīti pañcame sattāhe dvinnaṃ dvinnaṃ hatthapādānaṃ sīsassa catthāya pañca pīḷakā jāyanti, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘pañcame, bhikkhave, sattāhe pañca pīḷakā saṇṭhahanti kammato’’ti. Tasmiṃ pasākhakālepi. Tato paraṃ chaṭṭhasattamādīni sattāhāni atikkamma desanaṃ saṅkhipitvā dvācattālīsasattāhe pariṇatakāle kesalomanakhādīnaṃ uppattikālañca. Tassa ca nābhito uṭṭhito nāḷo mātu udarapaṭalena ekābaddho hoti, so uppaladaṇḍako viya chiddo, tena āhāraraso saṃsaritvā āhārasamuṭṭhānarūpaṃ samuṭṭhāpeti. Evaṃ so dasamāse yāpeti, taṃ sabbaṃ avatvā ‘‘sūtighare’’ti āha. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘เกสา โลมา นขานิ จ’’;
‘‘Kesā lomā nakhāni ca’’;
‘‘ยญฺจสฺส ภุญฺชตี มาตา, อนฺนํ ปานญฺจ โภชนํ;
‘‘Yañcassa bhuñjatī mātā, annaṃ pānañca bhojanaṃ;
เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, มาตุกุจฺฉิคโต นโร’’ติฯ (สํ. นิ. ๑.๒๓๕; กถา. ๖๙๒);
Tena so tattha yāpeti, mātukucchigato naro’’ti. (saṃ. ni. 1.235; kathā. 692);
ตตฺถ สูติฆเรติ สูติกฆเร, วิชายนฆเรติ อโตฺถฯ ‘‘สูติกาฆเร’’ติ วา ปาโฐ, สูติกายาติ ปทเจฺฉโทฯ อทฺธมาสิโกปีติ ชาตทิวสโต ปฎฺฐาย อทฺธมาโส เอตสฺส อตฺถีติ อทฺธมาสิโกฯ เทฺวมาสิกาทีสุปิ เอเสว นโยฯ ชาตทิวสโต ปฎฺฐาย เอกํ สํวจฺฉรํ เอตสฺส อตฺถีติ สํวจฺฉริโกฯ อุปริ เทฺววสฺสิกาทีสุปิ เอเสว นโยฯ
Tattha sūtighareti sūtikaghare, vijāyanaghareti attho. ‘‘Sūtikāghare’’ti vā pāṭho, sūtikāyāti padacchedo. Addhamāsikopīti jātadivasato paṭṭhāya addhamāso etassa atthīti addhamāsiko. Dvemāsikādīsupi eseva nayo. Jātadivasato paṭṭhāya ekaṃ saṃvaccharaṃ etassa atthīti saṃvacchariko. Upari dvevassikādīsupi eseva nayo.
ยทา ชิโณฺณ โหตีติ ยสฺมิํ กาเล ชราชิโณฺณ ภวติ ชชฺชรีภูโตฯ วุโทฺธติ วโยวุโทฺธฯ มหลฺลโกติ ชาติมหลฺลโกฯ อทฺธคโตติ ตโย อเทฺธ อติกฺกโนฺตฯ วโยอนุปฺปโตฺตติ ตติยํ วยํ อนุปฺปโตฺตฯ ขณฺฑทโนฺตติ อนฺตรนฺตรา ปติตา ทนฺตา ผาลิตา จ ชรานุภาเวน ขณฺฑา ทนฺตา ชาตา อสฺสาติ ขณฺฑทโนฺตฯ ปลิตเกโสติ ปณฺฑรเกโสฯ วิลูนนฺติ ลุญฺจิตฺวา คหิตเกสา วิย ขลฺลาฎสีโส ฯ ขลิตสิโรติ มหาขลฺลาฎสีโสฯ วลินนฺติ สญฺชาตวลิฯ ติลกาหตคโตฺตติ เสตติลกกาฬติลเกหิ วิกิณฺณสรีโรฯ โภโคฺคติ ภโคฺค, อิมินาปิสฺส วงฺกภาวํ ทีเปติฯ ทณฺฑปรายโณติ ทณฺฑปฎิสฺสรโณ ทณฺฑทุติโยฯ โส ชรายปีติ โส ปุคฺคโล ชรายปิ อภิภูโต มรติฯ นตฺถิ มรณมฺหา โมโกฺขติ มรณโต มุญฺจนุปาโย นตฺถิ นุปลพฺภติฯ
Yadā jiṇṇo hotīti yasmiṃ kāle jarājiṇṇo bhavati jajjarībhūto. Vuddhoti vayovuddho. Mahallakoti jātimahallako. Addhagatoti tayo addhe atikkanto. Vayoanuppattoti tatiyaṃ vayaṃ anuppatto. Khaṇḍadantoti antarantarā patitā dantā phālitā ca jarānubhāvena khaṇḍā dantā jātā assāti khaṇḍadanto. Palitakesoti paṇḍarakeso. Vilūnanti luñcitvā gahitakesā viya khallāṭasīso . Khalitasiroti mahākhallāṭasīso. Valinanti sañjātavali. Tilakāhatagattoti setatilakakāḷatilakehi vikiṇṇasarīro. Bhoggoti bhaggo, imināpissa vaṅkabhāvaṃ dīpeti. Daṇḍaparāyaṇoti daṇḍapaṭissaraṇo daṇḍadutiyo. So jarāyapīti so puggalo jarāyapi abhibhūto marati. Natthi maraṇamhā mokkhoti maraṇato muñcanupāyo natthi nupalabbhati.
ผลานมิว ปกฺกานํ, ปาโต ปตนโต ภยนฺติ ปริปากคตานํ สิถิลวณฺฎานํ ปนสผลาทิปกฺกานํ ปจฺจูสกาเล อวสฺสํ ปติสฺสนฺตีติ ผลสามิกานํ ภายมานานํ วิยฯ เอวํ ชาตาน มจฺจานํ, นิจฺจํ มรณโต ภยนฺติ เอวเมว อุปฺปนฺนานํ สตฺตานํ มจฺจุสงฺขาตมรณโต สตตํ กาลํ ภยํฯ
Phalānamiva pakkānaṃ, pāto patanato bhayanti paripākagatānaṃ sithilavaṇṭānaṃ panasaphalādipakkānaṃ paccūsakāle avassaṃ patissantīti phalasāmikānaṃ bhāyamānānaṃ viya. Evaṃ jātāna maccānaṃ, niccaṃ maraṇato bhayanti evameva uppannānaṃ sattānaṃ maccusaṅkhātamaraṇato satataṃ kālaṃ bhayaṃ.
ยถาปิ กุมฺภการสฺสาติ ยถา นาม มตฺติกาภาชนํ กโรนฺตสฺสฯ กตํ มตฺติกภาชนนฺติ (สุ. นิ. ๕๘๒) เตน นิฎฺฐาปิตภาชนํฯ สพฺพํ เภทนปริยนฺตนฺติ ปกฺกาปกฺกํ สพฺพํ เภทนํ ภิชฺชปริยนฺตํ อวสานํ อสฺสาติ เภทนปริยนฺตํฯ เอวํ มจฺจาน ชีวิตนฺติ เอวเมว สตฺตานํ อายุสงฺขารํฯ
Yathāpikumbhakārassāti yathā nāma mattikābhājanaṃ karontassa. Kataṃ mattikabhājananti (su. ni. 582) tena niṭṭhāpitabhājanaṃ. Sabbaṃ bhedanapariyantanti pakkāpakkaṃ sabbaṃ bhedanaṃ bhijjapariyantaṃ avasānaṃ assāti bhedanapariyantaṃ. Evaṃ maccāna jīvitanti evameva sattānaṃ āyusaṅkhāraṃ.
ทหรา จ มหนฺตา จาติ ตรุณา จ มหลฺลกา จฯ เย พาลา เย จ ปณฺฑิตาติ เย จ อสฺสาสปสฺสาสายตฺตา ชีวิตา พาลา เย จ ปณฺฑิเจฺจน สมนฺนาคตา พุทฺธาทโยฯ สเพฺพ มจฺจุวสํ ยนฺตีติ เอเต วุตฺตปฺปการา ทหราทโย สเพฺพ มจฺจุโน อิสฺสริยํ อุปคจฺฉนฺติฯ
Daharāca mahantā cāti taruṇā ca mahallakā ca. Ye bālā ye ca paṇḍitāti ye ca assāsapassāsāyattā jīvitā bālā ye ca paṇḍiccena samannāgatā buddhādayo. Sabbe maccuvasaṃ yantīti ete vuttappakārā daharādayo sabbe maccuno issariyaṃ upagacchanti.
เตสํ มจฺจุปเรตานนฺติ เอเตสํ มจฺจุนา ปริวาริตานํฯ คจฺฉตํ ปรโลกโตติ อิโต มนุสฺสโลกโต ปรโลกํ คจฺฉนฺตานํฯ น ปิตา ตายเต ปุตฺตนฺติ ปิตา ปุตฺตํ น รกฺขติฯ ญาตี วา ปน ญาตเกติ มาตาปิติปกฺขิกา ญาตี วา เตเยว ญาตเก รกฺขิตุํ น สโกฺกนฺติฯ
Tesaṃ maccuparetānanti etesaṃ maccunā parivāritānaṃ. Gacchataṃ paralokatoti ito manussalokato paralokaṃ gacchantānaṃ. Na pitā tāyate puttanti pitā puttaṃ na rakkhati. Ñātī vā pana ñātaketi mātāpitipakkhikā ñātī vā teyeva ñātake rakkhituṃ na sakkonti.
เปกฺขตเญฺญว ญาตีนนฺติ วุตฺตวิธานํเยว ญาตีนํ เปกฺขนฺตานํเยว โอโลเกนฺตานํเยวฯ ปสฺส ลาลปฺปตํ ปุถูติ ปสฺสาติ อาลปนํฯ ลาลปนฺตานํ วิลปนฺตานํ ปุถูนํ นานปฺปการานํฯ เอกเมโกว มจฺจานํ, โควโชฺฌ วิย นิยฺยตีติ สตฺตานํ เอกเมโก วธาย นิยฺยมานโคโณ วิย มรณาย นิยฺยติ ปาปุณียติฯ เอวมพฺภาหโต โลโกติ เอวเมว สตฺตโลโก ภุสํ อาหโตฯ มจฺจุนา จ ชราย จาติ มรเณน จ ชราย จ อภิภูโตฯ
Pekkhataññeva ñātīnanti vuttavidhānaṃyeva ñātīnaṃ pekkhantānaṃyeva olokentānaṃyeva. Passa lālappataṃ puthūti passāti ālapanaṃ. Lālapantānaṃ vilapantānaṃ puthūnaṃ nānappakārānaṃ. Ekamekova maccānaṃ, govajjho viya niyyatīti sattānaṃ ekameko vadhāya niyyamānagoṇo viya maraṇāya niyyati pāpuṇīyati. Evamabbhāhato lokoti evameva sattaloko bhusaṃ āhato. Maccunā ca jarāya cāti maraṇena ca jarāya ca abhibhūto.
๔๐. มมายิเตติ มมายิตวตฺถุการณาฯ วินาภาวํ สนฺตเมวิทนฺติ สนฺตํ วิชฺชมานํ วินาภาวเมว อิทํ, น สกฺกา อวินาภาเวน ภวิตุนฺติ วุตฺตํ โหติฯ
40.Mamāyiteti mamāyitavatthukāraṇā. Vinābhāvaṃ santamevidanti santaṃ vijjamānaṃ vinābhāvameva idaṃ, na sakkā avinābhāvena bhavitunti vuttaṃ hoti.
โสจนฺตีติ จิเตฺตน โสจนํ กโรนฺติฯ กิลมนฺตีติ กาเยน กิลมถํ ปาปุณนฺติฯ ปริเทวนฺตีติ นานาวิธํ วาจาวิลาปํ ภณนฺติฯ อุรตฺตาฬิํ กนฺทนฺตีติ อุรํ ตาเฬตฺวา ตาเฬตฺวา กนฺทนฺติฯ สโมฺมหํ อาปชฺชนฺตีติ สโมฺมหภาวํ ปาปุณนฺติฯ
Socantīti cittena socanaṃ karonti. Kilamantīti kāyena kilamathaṃ pāpuṇanti. Paridevantīti nānāvidhaṃ vācāvilāpaṃ bhaṇanti. Urattāḷiṃ kandantīti uraṃ tāḷetvā tāḷetvā kandanti. Sammohaṃ āpajjantīti sammohabhāvaṃ pāpuṇanti.
อนิโจฺจติ หุตฺวา อภาวเฎฺฐนฯ สงฺขโตติ ปจฺจเยหิ สงฺคมฺม กโตฯ ปฎิจฺจสมุปฺปโนฺนติ ปจฺจยสามคฺคิํ ปฎิจฺจ น ปจฺจกฺขาย สห สมฺมา จ อุปฺปโนฺนฯ ขยธโมฺมติ ขยํ คมนสภาโวฯ วยธโมฺมติ วยํ คมนสภาโว, ภงฺควเสน ภงฺคคมนสภาโวติ อโตฺถฯ วิราคธโมฺมติ วิรชฺชนสภาโวฯ นิโรธธโมฺมติ นิรุชฺฌนสภาโวฯ ยฺวายํ ปริคฺคโหติ โย อยํ ปริคฺคโหฯ ‘‘ยาย ปริคฺคโห’’ติปิ ปาโฐ, อยเมว ปทเจฺฉโทฯ นิโจฺจติ สตตกาลิโกฯ ธุโวติ ถิโรฯ สสฺสโตติ อจวโนฯ อวิปริณามธโมฺมติ ปกติอชหนสภาโวฯ สสฺสติ สมํ ตเถว ฐสฺสตีติ จนฺทสูริยสิเนรุมหาสมุทฺทปถวีปพฺพตาทโย วิย ติเฎฺฐยฺยฯ
Aniccoti hutvā abhāvaṭṭhena. Saṅkhatoti paccayehi saṅgamma kato. Paṭiccasamuppannoti paccayasāmaggiṃ paṭicca na paccakkhāya saha sammā ca uppanno. Khayadhammoti khayaṃ gamanasabhāvo. Vayadhammoti vayaṃ gamanasabhāvo, bhaṅgavasena bhaṅgagamanasabhāvoti attho. Virāgadhammoti virajjanasabhāvo. Nirodhadhammoti nirujjhanasabhāvo. Yvāyaṃ pariggahoti yo ayaṃ pariggaho. ‘‘Yāya pariggaho’’tipi pāṭho, ayameva padacchedo. Niccoti satatakāliko. Dhuvoti thiro. Sassatoti acavano. Avipariṇāmadhammoti pakatiajahanasabhāvo. Sassati samaṃ tatheva ṭhassatīti candasūriyasinerumahāsamuddapathavīpabbatādayo viya tiṭṭheyya.
นานาภาโวติ ชาติยา นานาภาโวฯ วินาภาโวติ มรเณน วิโยคภาโวฯ อญฺญถาภาโวติ สพฺภาวโต อญฺญถาภาโวฯ ปุริมานํ ปุริมานํ ขนฺธานนฺติ อนนฺตเร ปุเร อุปฺปนฺนานํ ขนฺธานํฯ วิปริณามญฺญถาภาวาติ ปกติภาวํ ชหิตฺวา อญฺญถาภาเวนฯ ปจฺฉิมา ปจฺฉิมา ขนฺธาทโย ปวตฺตนฺติ อุปฺปชฺชนฺตีติ สมฺพโนฺธฯ
Nānābhāvoti jātiyā nānābhāvo. Vinābhāvoti maraṇena viyogabhāvo. Aññathābhāvoti sabbhāvato aññathābhāvo. Purimānaṃ purimānaṃ khandhānanti anantare pure uppannānaṃ khandhānaṃ. Vipariṇāmaññathābhāvāti pakatibhāvaṃ jahitvā aññathābhāvena. Pacchimā pacchimā khandhādayo pavattanti uppajjantīti sambandho.
สพฺพํ ฆราวาสปลิโพธนฺติ สกลํ คิหิภาวชฎํฯ ญาติมิตฺตามจฺจปลิโพธนฺติ มาตาปิตุปกฺขิกา ญาตี, มิตฺตา สหายา, อมจฺจา ภจฺจาฯ สนฺนิธิปลิโพธนฺติ นิธานชฎํ ฉินฺทิตฺวาฯ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวาติ เกเส จ มสฺสูนิ จ โอโรปยิตฺวาฯ กาสายานิ วตฺถานีติ กสายรสปีตานิ วตฺถานิฯ
Sabbaṃ gharāvāsapalibodhanti sakalaṃ gihibhāvajaṭaṃ. Ñātimittāmaccapalibodhanti mātāpitupakkhikā ñātī, mittā sahāyā, amaccā bhaccā. Sannidhipalibodhanti nidhānajaṭaṃ chinditvā. Kesamassuṃ ohāretvāti kese ca massūni ca oropayitvā. Kāsāyāni vatthānīti kasāyarasapītāni vatthāni.
๔๑. มามโกติ มม อุปาสโก ภิกฺขุ วาติ สงฺขํ คโต, พุทฺธาทีนิ วา วตฺถูนิ มมายมาโนฯ
41.Māmakoti mama upāsako bhikkhu vāti saṅkhaṃ gato, buddhādīni vā vatthūni mamāyamāno.
เตสํ เตสํ สตฺตานนฺติ อเนเกสํ สตฺตานํ สาธารณนิเทฺทโสฯ ‘‘ยญฺญทตฺตสฺส มรณํ, โสมทตฺตสฺส มรณ’’นฺติ เอวญฺหิ ทิวสมฺปิ กถิยมาเน เนว สตฺตา ปริยาทานํ คจฺฉนฺติ, น สพฺพํ อปรตฺตทีปนํ สิชฺฌติฯ อิเมหิ ปน ทฺวีหิ ปเทหิ น โกจิ สโตฺต อปริยาทิโนฺน โหติ, น กิญฺจิ อปรตฺตาทีปนํ น สิชฺฌติฯ ตมฺหา ตมฺหาติ อยํ คติวเสน อเนเกสํ นิกายานํ สาธารณนิเทฺทโสฯ สตฺตนิกายาติ สตฺตานํ นิกายา, สตฺตฆฎา สตฺตสมูหาติ อโตฺถฯ จุตีติ จวนวเสน วุตฺตํฯ เอกจตุปญฺจกฺขนฺธาย จุติยา สามญฺญวจนเมตํฯ จวนตาติ ภาววจเนน ลกฺขณนิทสฺสนํฯ เภโทติ จุติขนฺธานํ ภงฺคุปฺปตฺติปริทีปนํฯ อนฺตรธานนฺติ ฆฎสฺส วิย ภินฺนสฺส ภินฺนานํ ขนฺธานํ เยน เกนจิ ปริยาเยน ฐานาภาวปริทีปนํฯ มจฺจุมรณนฺติ มจฺจุสงฺขาตํ มรณํ, น ขณิกมรณํฯ กาโล นาม อนฺตโก, ตสฺส กิริยาติ กาลํกิริยาฯ เอตฺตาวตา สมฺมุติมรณํ ทีปิตํฯ อิทานิ ปรมเตฺถน ทีเปตุํ ‘‘ขนฺธานํ เภโท’’ติอาทิมาหฯ ปรมเตฺถน หิ ขนฺธาเยว ภิชฺชนฺติ, น สโตฺต นาม โกจิ มรติฯ ขเนฺธสุ ปน ภิชฺชมาเนสุ สโตฺต มรติ, ภิเนฺนสุ ‘‘มโต’’ติ โวหาโร โหติฯ
Tesaṃ tesaṃ sattānanti anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddeso. ‘‘Yaññadattassa maraṇaṃ, somadattassa maraṇa’’nti evañhi divasampi kathiyamāne neva sattā pariyādānaṃ gacchanti, na sabbaṃ aparattadīpanaṃ sijjhati. Imehi pana dvīhi padehi na koci satto apariyādinno hoti, na kiñci aparattādīpanaṃ na sijjhati. Tamhā tamhāti ayaṃ gativasena anekesaṃ nikāyānaṃ sādhāraṇaniddeso. Sattanikāyāti sattānaṃ nikāyā, sattaghaṭā sattasamūhāti attho. Cutīti cavanavasena vuttaṃ. Ekacatupañcakkhandhāya cutiyā sāmaññavacanametaṃ. Cavanatāti bhāvavacanena lakkhaṇanidassanaṃ. Bhedoti cutikhandhānaṃ bhaṅguppattiparidīpanaṃ. Antaradhānanti ghaṭassa viya bhinnassa bhinnānaṃ khandhānaṃ yena kenaci pariyāyena ṭhānābhāvaparidīpanaṃ. Maccumaraṇanti maccusaṅkhātaṃ maraṇaṃ, na khaṇikamaraṇaṃ. Kālo nāma antako, tassa kiriyāti kālaṃkiriyā. Ettāvatā sammutimaraṇaṃ dīpitaṃ. Idāni paramatthena dīpetuṃ ‘‘khandhānaṃ bhedo’’tiādimāha. Paramatthena hi khandhāyeva bhijjanti, na satto nāma koci marati. Khandhesu pana bhijjamānesu satto marati, bhinnesu ‘‘mato’’ti vohāro hoti.
เอตฺถ จ จตุโวการปญฺจโวการวเสน ขนฺธานํ เภโท, เอกโวการวเสน กเฬวรสฺส นิเกฺขโปฯ จตุโวการวเสน วา ขนฺธานํ เภโท, เสสทฺวยวเสน กเฬวรสฺส นิเกฺขโป เวทิตโพฺพฯ กสฺมา? กามรูปภวทฺวเยปิ รูปกายสงฺขาตสฺส กเฬวรสฺส สพฺภาวโตฯ ยสฺมา วา จาตุมหาราชิกาทีสุ ขนฺธา ภิชฺชเนฺตว, น กิญฺจิ นิกฺขิปนฺติ, ตสฺมา เตสํ วเสน ขนฺธานํ เภโท, มนุสฺสาทีสุ กเฬวรสฺส นิเกฺขโปฯ เอตฺถ จ กเฬวรสฺส นิเกฺขปกรณโต มรณํ ‘‘กเฬวรสฺส นิเกฺขโป’’ติ วุตฺตํฯ ชีวิตินฺทฺริยสฺสุปเจฺฉโทติ อิมินา อินฺทฺริยพทฺธเสฺสว มรณํ นาม โหติ, อนินฺทฺริยพทฺธสฺส มรณํ นาม นตฺถีติ ทเสฺสติฯ ‘‘สสฺสํ มตํ, รุโกฺข มโต’’ติ อิทํ ปน โวหารมตฺตเมวฯ อตฺถโต ปน เอวรูปานิ วจนานิ สสฺสาทีนํ ขยวยภาวเมว ทีเปนฺติฯ รูปคตนฺติ รูปเมว รูปคตํฯ เวทนาคตนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโยฯ
Ettha ca catuvokārapañcavokāravasena khandhānaṃ bhedo, ekavokāravasena kaḷevarassa nikkhepo. Catuvokāravasena vā khandhānaṃ bhedo, sesadvayavasena kaḷevarassa nikkhepo veditabbo. Kasmā? Kāmarūpabhavadvayepi rūpakāyasaṅkhātassa kaḷevarassa sabbhāvato. Yasmā vā cātumahārājikādīsu khandhā bhijjanteva, na kiñci nikkhipanti, tasmā tesaṃ vasena khandhānaṃ bhedo, manussādīsu kaḷevarassa nikkhepo. Ettha ca kaḷevarassa nikkhepakaraṇato maraṇaṃ ‘‘kaḷevarassa nikkhepo’’ti vuttaṃ. Jīvitindriyassupacchedoti iminā indriyabaddhasseva maraṇaṃ nāma hoti, anindriyabaddhassa maraṇaṃ nāma natthīti dasseti. ‘‘Sassaṃ mataṃ, rukkho mato’’ti idaṃ pana vohāramattameva. Atthato pana evarūpāni vacanāni sassādīnaṃ khayavayabhāvameva dīpenti. Rūpagatanti rūpameva rūpagataṃ. Vedanāgatantiādīsupi eseva nayo.
ตตฺถ ปุเพฺพว มจฺจนฺติ มจฺจํ วา โภคา ปุเพฺพว ปฐมตรเญฺญว วิชหนฺติฯ มโจฺจ วา เต โภเค ปุพฺพตรํ ชหติฯ กามกามีติ โจรราชานํ อาลปติฯ อโมฺภ กาเม กามยมาน กามกามิ โภคิโน นาม โลเก อสสฺสตา, โภเคสุ วา นเฎฺฐสุ ชีวมานา จ อโภคิโน โหนฺติฯ โภเค วา ปหาย สยํ นสฺสนฺติ, ตสฺมา อหํ มหาชนสฺส โสกกาเลปิ น โสจามีติ อโตฺถฯ
Tattha pubbeva maccanti maccaṃ vā bhogā pubbeva paṭhamataraññeva vijahanti. Macco vā te bhoge pubbataraṃ jahati. Kāmakāmīti corarājānaṃ ālapati. Ambho kāme kāmayamāna kāmakāmi bhogino nāma loke asassatā, bhogesu vā naṭṭhesu jīvamānā ca abhogino honti. Bhoge vā pahāya sayaṃ nassanti, tasmā ahaṃ mahājanassa sokakālepi na socāmīti attho.
วิทิตา มยา สตฺตุก โลกธมฺมาติ โจรราชานํ อาลปโนฺต อาหฯ อโมฺภ สตฺตุก มยา ลาโภ อลาโภ ยโส อยโสติอาทโย โลกธมฺมา วิทิตาฯ ยเถว หิ จโนฺท อุเทติ จ ปูรติ จ ปุน จ ขียติ, ยถา จ สูริโย อนฺธการํ วิธเมโนฺต มหนฺตํ โลกปฺปเทสํ ตปิตฺวาน ปุน สายํ อตฺถํ ปเลติ อตฺถํ คจฺฉติ น ทิสฺสติ, เอวเมว โภคา อุปฺปชฺชนฺติ จ วินสฺสนฺติ จ, ตตฺถ กิํ โสเกน, ตสฺมา น โสจามีติ อโตฺถฯ
Viditāmayā sattuka lokadhammāti corarājānaṃ ālapanto āha. Ambho sattuka mayā lābho alābho yaso ayasotiādayo lokadhammā viditā. Yatheva hi cando udeti ca pūrati ca puna ca khīyati, yathā ca sūriyo andhakāraṃ vidhamento mahantaṃ lokappadesaṃ tapitvāna puna sāyaṃ atthaṃ paleti atthaṃ gacchati na dissati, evameva bhogā uppajjanti ca vinassanti ca, tattha kiṃ sokena, tasmā na socāmīti attho.
ตณฺหามญฺญนาย มญฺญตีติ ตณฺหาย ชนิตมานมญฺญนาย มญฺญติฯ มานํ กโรติ ทิฎฺฐิมญฺญนายาติ ทิฎฺฐิํ อุปนิสฺสยํ กตฺวา อุปฺปนฺนาย มญฺญนายฯ มานมญฺญนายาติ สหชาตมานมญฺญนายฯ กิเลสมญฺญนายาติ วุตฺตปฺปการาย อุปตาปนเฎฺฐน กิเลสมญฺญนาย มญฺญติฯ
Taṇhāmaññanāya maññatīti taṇhāya janitamānamaññanāya maññati. Mānaṃ karoti diṭṭhimaññanāyāti diṭṭhiṃ upanissayaṃ katvā uppannāya maññanāya. Mānamaññanāyāti sahajātamānamaññanāya. Kilesamaññanāyāti vuttappakārāya upatāpanaṭṭhena kilesamaññanāya maññati.
กุหาติ วิมฺหาปกาฯ ถทฺธาติ ขาณุ วิย ถทฺธาฯ ลปาติ ปจฺจยนิมิเตฺตน ลปนกาฯ
Kuhāti vimhāpakā. Thaddhāti khāṇu viya thaddhā. Lapāti paccayanimittena lapanakā.
๔๒. สงฺคตนฺติ สมาคตํ, ทิฎฺฐํ ผุฎฺฐํ วาฯ ปิยายิตนฺติ ปิยกตํฯ
42.Saṅgatanti samāgataṃ, diṭṭhaṃ phuṭṭhaṃ vā. Piyāyitanti piyakataṃ.
สงฺคตนฺติ สมฺมุขีภูตํฯ สมาคตนฺติ สมีปํ อาคตํฯ สมาหิตนฺติ เอกีภูตํฯ สนฺนิปติตนฺติ ปิณฺฑิตํฯ สุปินคโตติ สุปินํ ปวิโฎฺฐฯ เสนาพฺยูหํ ปสฺสตีติ เสนาสนฺนิเวสํ ทกฺขติฯ อารามรามเณยฺยกนฺติ ปุปฺผารามาทีนํ รมณียภาวํฯ วนรามเณยฺยกาทีสุปิ เอเสว นโยฯ เปตนฺติ อิโต ปรโลกํ คตํฯ กาลงฺกตนฺติ มตํฯ
Saṅgatanti sammukhībhūtaṃ. Samāgatanti samīpaṃ āgataṃ. Samāhitanti ekībhūtaṃ. Sannipatitanti piṇḍitaṃ. Supinagatoti supinaṃ paviṭṭho. Senābyūhaṃ passatīti senāsannivesaṃ dakkhati. Ārāmarāmaṇeyyakanti pupphārāmādīnaṃ ramaṇīyabhāvaṃ. Vanarāmaṇeyyakādīsupi eseva nayo. Petanti ito paralokaṃ gataṃ. Kālaṅkatanti mataṃ.
๔๓. นามํเยวาวสิสฺสติ , อเกฺขยฺยนฺติ สพฺพํ รูปาทิธมฺมชาตํ ปหียติ, นามมตฺตเมว ตุ อวสิสฺสติ ‘‘พุทฺธรกฺขิโต ธมฺมรกฺขิโต’’ติ เอวํ อกฺขาตุํ กเถตุํฯ
43.Nāmaṃyevāvasissati, akkheyyanti sabbaṃ rūpādidhammajātaṃ pahīyati, nāmamattameva tu avasissati ‘‘buddharakkhito dhammarakkhito’’ti evaṃ akkhātuṃ kathetuṃ.
เย จกฺขุวิญฺญาณาภิสมฺภูตาติ เย สยํ จกฺขุวิญฺญาเณน อภิสมฺภูตา ราสิกตา ทิฎฺฐา จตุสมุฎฺฐานิกา รูปาฯ โสตวิญฺญาณาภิสมฺภูตาติ ปรโตโฆเสน โสตวิญฺญาเณน ราสิกตา สุตา ทฺวิสมุฎฺฐานิกา สทฺทาฯ
Yecakkhuviññāṇābhisambhūtāti ye sayaṃ cakkhuviññāṇena abhisambhūtā rāsikatā diṭṭhā catusamuṭṭhānikā rūpā. Sotaviññāṇābhisambhūtāti paratoghosena sotaviññāṇena rāsikatā sutā dvisamuṭṭhānikā saddā.
๔๔. มุนโยติ ขีณาสวมุนโยฯ เขมทสฺสิโนติ นิพฺพานทสฺสิโนฯ
44.Munayoti khīṇāsavamunayo. Khemadassinoti nibbānadassino.
โสโกติ โสกนิเทฺทเส – พฺยสตีติ พฺยสนํ, หิตสุขํ ขิปติ วิทฺธํเสตีติ อโตฺถฯ ญาตีนํ พฺยสนํ ญาติพฺยสนํ, โจรโรคภยาทีหิ ญาติกฺขโย ญาติวินาโสติ อโตฺถฯ เตน ญาติพฺยสเนนฯ ผุฎฺฐสฺสาติ อโชฺฌตฺถฎสฺส, อภิภูตสฺส สมนฺนาคตสฺสาติ อโตฺถฯ เสเสสุปิ เอเสว นโยฯ อยํ ปน วิเสโส – โภคานํ พฺยสนํ โภคพฺยสนํ, ราชโจราทิวเสน โภคกฺขโย โภควินาโสติ อโตฺถฯ โรโคเยว พฺยสนํ โรคพฺยสนํฯ โรโค หิ อาโรคฺยํ พฺยสติ วินาเสตีติ พฺยสนํฯ สีลสฺส พฺยสนํ สีลพฺยสนํ, ทุสฺสิลฺยเสฺสตํ นามํฯ สมฺมาทิฎฺฐิํ วินาสยมานา อุปฺปนฺนา ทิฎฺฐิเยว พฺยสนํ ทิฎฺฐิพฺยสนํฯ เอตฺถ จ ปุริมานิ เทฺว อนิปฺผนฺนานิ, ปจฺฉิมานิ ตีณิ นิปฺผนฺนานิ ติลกฺขณพฺภาหตานิฯ ปุริมานิ จ ตีณิ เนว กุสลานิ นากุสลานิ, สีลทิฎฺฐิพฺยสนทฺวยํ อกุสลํฯ
Sokoti sokaniddese – byasatīti byasanaṃ, hitasukhaṃ khipati viddhaṃsetīti attho. Ñātīnaṃ byasanaṃ ñātibyasanaṃ, corarogabhayādīhi ñātikkhayo ñātivināsoti attho. Tena ñātibyasanena. Phuṭṭhassāti ajjhotthaṭassa, abhibhūtassa samannāgatassāti attho. Sesesupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – bhogānaṃ byasanaṃ bhogabyasanaṃ, rājacorādivasena bhogakkhayo bhogavināsoti attho. Rogoyeva byasanaṃ rogabyasanaṃ. Rogo hi ārogyaṃ byasati vināsetīti byasanaṃ. Sīlassa byasanaṃ sīlabyasanaṃ, dussilyassetaṃ nāmaṃ. Sammādiṭṭhiṃ vināsayamānā uppannā diṭṭhiyeva byasanaṃ diṭṭhibyasanaṃ. Ettha ca purimāni dve anipphannāni, pacchimāni tīṇi nipphannāni tilakkhaṇabbhāhatāni. Purimāni ca tīṇi neva kusalāni nākusalāni, sīladiṭṭhibyasanadvayaṃ akusalaṃ.
อญฺญตรญฺญตเรนาติ คหิเตสุ วา เยน เกนจิ อคฺคหิเตสุ วา มิตฺตามจฺจพฺยสนาทีสุ เยน เกนจิฯ สมนฺนาคตสฺสาติ สมนุพนฺธสฺส อปริมุจฺจมานสฺสฯ อญฺญตรญฺญตเรน ทุกฺขธเมฺมนาติ เยน เกนจิ โสกทุกฺขสฺส อุปฺปตฺติเหตุนาฯ โสโกติ โสจนกวเสน โสโกฯ อิทํ เตหิ การเณหิ อุปฺปชฺชนกโสกสฺส สภาวปจฺจตฺตํฯ โสจนาติ โสจนากาโรฯ โสจิตตฺตนฺติ โสจิตภาโวฯ อโนฺตโสโกติ อพฺภนฺตรโสโกฯ ทุติยปทํ อุปสเคฺคน วฑฺฒิตํฯ โส หิ อพฺภนฺตรํ สุกฺขาเปโนฺต วิย ปริสุกฺขาเปโนฺต วิย อุปฺปชฺชตีติ ‘‘อโนฺตโสโก อโนฺตปริโสโก’’ติ วุจฺจติฯ อโนฺตทาโหติ อพฺภนฺตรทาโหฯ ทุติยปทํ อุปสเคฺคน วฑฺฒิตํฯ เจตโส ปริชฺฌายนาติ จิตฺตสฺส ฌานนากาโรฯ โสโก หิ อุปฺปชฺชมาโน อคฺคิ วิย จิตฺตํ ฌาเปติ ทหติ, ‘‘จิตฺตํ เม ฌามํ, น เม กิญฺจิ ปฎิภาตี’’ติ วทาเปติฯ ทุกฺขิโต มโน ทุมฺมโน, ตสฺส ภาโว โทมนสฺสํฯ อนุปวิฎฺฐเฎฺฐน โสโกว สลฺลนฺติ โสกสลฺลํฯ
Aññataraññatarenāti gahitesu vā yena kenaci aggahitesu vā mittāmaccabyasanādīsu yena kenaci. Samannāgatassāti samanubandhassa aparimuccamānassa. Aññataraññatarena dukkhadhammenāti yena kenaci sokadukkhassa uppattihetunā. Sokoti socanakavasena soko. Idaṃ tehi kāraṇehi uppajjanakasokassa sabhāvapaccattaṃ. Socanāti socanākāro. Socitattanti socitabhāvo. Antosokoti abbhantarasoko. Dutiyapadaṃ upasaggena vaḍḍhitaṃ. So hi abbhantaraṃ sukkhāpento viya parisukkhāpento viya uppajjatīti ‘‘antosoko antoparisoko’’ti vuccati. Antodāhoti abbhantaradāho. Dutiyapadaṃ upasaggena vaḍḍhitaṃ. Cetaso parijjhāyanāti cittassa jhānanākāro. Soko hi uppajjamāno aggi viya cittaṃ jhāpeti dahati, ‘‘cittaṃ me jhāmaṃ, na me kiñci paṭibhātī’’ti vadāpeti. Dukkhito mano dummano, tassa bhāvo domanassaṃ. Anupaviṭṭhaṭṭhena sokova sallanti sokasallaṃ.
ปริเทวนิเทฺทเส – ‘‘มยฺหํ ธีตา, มยฺหํ ปุโตฺต’’ติ เอวํ อาทิสฺส อาทิสฺส เทวนฺติ โรทนฺติ เอเตนาติ อาเทโวฯ ตํ ตํ วณฺณํ ปริกิเตฺตตฺวา ปริกิเตฺตตฺวา เทวนฺติ เอเตนาติ ปริเทโวฯ ตโต ปรานิ เทฺว เทฺว ปทานิ ปุริมทฺวยเสฺสว อาการภาวนิเทฺทสวเสน วุตฺตานิฯ วาจาติ วจนํฯ ปลาโปติ ตุจฺฉํ นิรตฺถกวจนํ ฯ อุปฺปฑฺฒภณิตอญฺญภณิตาทิวเสน วิรูโป ปลาโป วิปฺปลาโปฯ ลาลโปฺปติ ปุนปฺปุนํ ลปนํฯ ลาลปฺปนากาโร ลาลปฺปนาฯ ลาลปฺปิตสฺส ภาโว ลาลปฺปิตตฺตํฯ มจฺฉริยาทีนิ วุตฺตตฺถาเนวฯ
Paridevaniddese – ‘‘mayhaṃ dhītā, mayhaṃ putto’’ti evaṃ ādissa ādissa devanti rodanti etenāti ādevo. Taṃ taṃ vaṇṇaṃ parikittetvā parikittetvā devanti etenāti paridevo. Tato parāni dve dve padāni purimadvayasseva ākārabhāvaniddesavasena vuttāni. Vācāti vacanaṃ. Palāpoti tucchaṃ niratthakavacanaṃ . Uppaḍḍhabhaṇitaaññabhaṇitādivasena virūpo palāpo vippalāpo. Lālappoti punappunaṃ lapanaṃ. Lālappanākāro lālappanā. Lālappitassa bhāvo lālappitattaṃ. Macchariyādīni vuttatthāneva.
๔๕. สตฺตมคาถา เอวํ มรณพฺภาหเต โลเก อนุรูปปฎิปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺตาฯ ตตฺถ ปติลีนจรสฺสาติ ตโต ตโต ปติลีนํ จิตฺตํ กตฺวา จรนฺตสฺสฯ ภิกฺขุโนติ กลฺยาณปุถุชฺชนสฺส วา เสกฺขสฺส วาฯ สามคฺคิยมาหุ ตสฺส ตํ, โย อตฺตานํ ภวเน น ทสฺสเยติ ตเสฺสตํ ปติรูปมาหุ, โย เอวํปฎิปโนฺน นิรยาทิเภเท ภวเน อตฺตานํ น ทสฺสเยฯ เอวญฺหิ โส อิมมฺหา มรณา มุเจฺจยฺยาติ อธิปฺปาโยฯ
45. Sattamagāthā evaṃ maraṇabbhāhate loke anurūpapaṭipattidassanatthaṃ vuttā. Tattha patilīnacarassāti tato tato patilīnaṃ cittaṃ katvā carantassa. Bhikkhunoti kalyāṇaputhujjanassa vā sekkhassa vā. Sāmaggiyamāhu tassa taṃ, yo attānaṃ bhavane na dassayeti tassetaṃ patirūpamāhu, yo evaṃpaṭipanno nirayādibhede bhavane attānaṃ na dassaye. Evañhi so imamhā maraṇā mucceyyāti adhippāyo.
ปติลีนจรา วุจฺจนฺตีติ ตโต ตโต ลีนจิตฺตาจารา กถียนฺติฯ สตฺต เสกฺขาติ อธิสีลาทีสุ ตีสุ สิกฺขาสุ สิกฺขนฺตีติ โสตาปตฺติมคฺคฎฺฐํ อาทิํ กตฺวา ยาว อรหตฺตมคฺคฎฺฐา สตฺต เสกฺขาฯ อรหาติ ผลโฎฺฐฯ โส นิฎฺฐิตจิตฺตตฺตา ปติลีโนฯ เสกฺขานํ ปติลีนจรณภาเว การณํ ทเสฺสโนฺต ‘‘กิํ การณา’’ติอาทิมาหฯ เต ตโต ตโตติ เต สตฺต เสกฺขา เตหิ เตหิ อารมฺมเณหิ จิตฺตํ ปติลีเนนฺตาติ อตฺตโน จิตฺตํ นิลีเนนฺตาฯ ปติกุเฎนฺตาติ สโงฺกเจนฺตาฯ ปติวเฎฺฎนฺตาติ กฎสารกํ วิย อาภุเชนฺตาฯ สนฺนิรุทฺธนฺตาติ สนฺนิรุชฺฌนฺตาฯ สนฺนิคณฺหนฺตาติ นิคฺคหํ กุรุมานาฯ สนฺนิวาเรนฺตาติ วารยมานาฯ รกฺขนฺตาติ รกฺขํ กุรุมานาฯ โคเปนฺตาติ จิตฺตมญฺชูสาย โคปยมานาฯ
Patilīnacarā vuccantīti tato tato līnacittācārā kathīyanti. Satta sekkhāti adhisīlādīsu tīsu sikkhāsu sikkhantīti sotāpattimaggaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā satta sekkhā. Arahāti phalaṭṭho. So niṭṭhitacittattā patilīno. Sekkhānaṃ patilīnacaraṇabhāve kāraṇaṃ dassento ‘‘kiṃ kāraṇā’’tiādimāha. Te tato tatoti te satta sekkhā tehi tehi ārammaṇehi cittaṃ patilīnentāti attano cittaṃ nilīnentā. Patikuṭentāti saṅkocentā. Pativaṭṭentāti kaṭasārakaṃ viya ābhujentā. Sanniruddhantāti sannirujjhantā. Sannigaṇhantāti niggahaṃ kurumānā. Sannivārentāti vārayamānā. Rakkhantāti rakkhaṃ kurumānā. Gopentāti cittamañjūsāya gopayamānā.
อิทานิ ทฺวารวเสน ทเสฺสโนฺต ‘‘จกฺขุทฺวาเร’’ติอาทิมาหฯ ตตฺถ จกฺขุทฺวาเรติ จกฺขุวิญฺญาณทฺวาเรฯ โสตทฺวาราทีสุปิ เอเสว นโยฯ ภิกฺขุโนติ ปุถุชฺชนกลฺยาณกสฺส วา ภิกฺขุโน, เสกฺขสฺส วา ภิกฺขุโนติ ภิกฺขุสทฺทสฺส วจนตฺถํ อวตฺวา อิธาธิเปฺปตภิกฺขุเยว ทสฺสิโตฯ ตตฺถ ปุถุชฺชโน จ โส กิเลสานํ อสมุจฺฉินฺนตฺตา, กลฺยาโณ จ สีลาทิปฎิปตฺติยุตฺตตฺตาติ ปุถุชฺชนกลฺยาโณว ปุถุชฺชนกลฺยาณโก, ตสฺส ปุถุชฺชนกลฺยาณกสฺสฯ อธิสีลาทีนิ สิกฺขตีติ เสโกฺข, ตสฺส เสกฺขสฺส วา โสตาปนฺนสฺส วา สกทาคามิโน วา อนาคามิโน วาฯ
Idāni dvāravasena dassento ‘‘cakkhudvāre’’tiādimāha. Tattha cakkhudvāreti cakkhuviññāṇadvāre. Sotadvārādīsupi eseva nayo. Bhikkhunoti puthujjanakalyāṇakassa vā bhikkhuno, sekkhassa vā bhikkhunoti bhikkhusaddassa vacanatthaṃ avatvā idhādhippetabhikkhuyeva dassito. Tattha puthujjano ca so kilesānaṃ asamucchinnattā, kalyāṇo ca sīlādipaṭipattiyuttattāti puthujjanakalyāṇova puthujjanakalyāṇako, tassa puthujjanakalyāṇakassa. Adhisīlādīni sikkhatīti sekkho, tassa sekkhassa vā sotāpannassa vā sakadāgāmino vā anāgāmino vā.
อาสนฺติ นิสีทนฺติ เอตฺถาติ อาสนํฯ ยตฺถาติ เยสุ มญฺจปีฐาทีสุฯ มโญฺจติอาทีนิ อาสนสฺส ปเภทวจนานิฯ มโญฺจปิ หิ นิสชฺชายปิ โอกาสตฺตา อิธ อาสเนสุ วุโตฺต, โส ปน มสารกพุนฺทิกาพทฺธกุฬีรปาทกอาหจฺจปาทกานํ อญฺญตโรฯ ปีฐมฺปิ เตสํ อญฺญตรเมวฯ ภิสีติ อุณฺณภิสิ โจฬภิสิ วากภิสิ ติณภิสิ ปณฺณภิสีนํ อญฺญตราฯ ตฎฺฎิกาติ ตาลปณฺณาทีหิ วินิตฺวา กตาฯ จมฺมขโณฺฑติ นิสชฺชารโห โย โกจิ จมฺมขโณฺฑฯ ติณสนฺถาราทโย ติณาทีนิ คุเมฺพตฺวา กตาฯ อสปฺปายรูปทสฺสเนนาติ อสปฺปายานํ อิฎฺฐรูปานํ โอโลกเนนฯ ริตฺตนฺติ อพฺภนฺตรโต ตุจฺฉํฯ วิวิตฺตนฺติ พหิทฺธาปเวสเนน สุญฺญํฯ ปวิวิตฺตนฺติ โกจิ คหโฎฺฐ ตตฺถ นตฺถีติ อติเรเกน สุญฺญํฯ อสปฺปายสทฺทสฺสวเนปิ เอเสว นโยฯ ปญฺจหิ กามคุเณหีติ อิตฺถิรูปสทฺทคนฺธรสโผฎฺฐเพฺพหิ ปญฺจหิ กามโกฎฺฐาเสหิฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ –
Āsanti nisīdanti etthāti āsanaṃ. Yatthāti yesu mañcapīṭhādīsu. Mañcotiādīni āsanassa pabhedavacanāni. Mañcopi hi nisajjāyapi okāsattā idha āsanesu vutto, so pana masārakabundikābaddhakuḷīrapādakaāhaccapādakānaṃ aññataro. Pīṭhampi tesaṃ aññatarameva. Bhisīti uṇṇabhisi coḷabhisi vākabhisi tiṇabhisi paṇṇabhisīnaṃ aññatarā. Taṭṭikāti tālapaṇṇādīhi vinitvā katā. Cammakhaṇḍoti nisajjāraho yo koci cammakhaṇḍo. Tiṇasanthārādayo tiṇādīni gumbetvā katā. Asappāyarūpadassanenāti asappāyānaṃ iṭṭharūpānaṃ olokanena. Rittanti abbhantarato tucchaṃ. Vivittanti bahiddhāpavesanena suññaṃ. Pavivittanti koci gahaṭṭho tattha natthīti atirekena suññaṃ. Asappāyasaddassavanepi eseva nayo. Pañcahi kāmaguṇehīti itthirūpasaddagandharasaphoṭṭhabbehi pañcahi kāmakoṭṭhāsehi. Vuttampi cetaṃ –
‘‘รูปา สทฺทา รสา คนฺธา, โผฎฺฐพฺพา จ มโนรมา;
‘‘Rūpā saddā rasā gandhā, phoṭṭhabbā ca manoramā;
ปญฺจ กามคุณา โลเก, อิตฺถิรูปสฺมิํ ทิสฺสเร’’ติฯ (อ. นิ. ๕.๕๕);
Pañca kāmaguṇā loke, itthirūpasmiṃ dissare’’ti. (a. ni. 5.55);
ภชโตติ จิเตฺตน เสวนํ กโรนฺตสฺสฯ สมฺภชโตติ สมฺมา เสวนฺตสฺสฯ เสวโตติ อุปสงฺกมนฺตสฺสฯ นิเสวโตติ นิสฺสยํ กตฺวา เสวนฺตสฺสฯ สํเสวโตติ สุฎฺฐุ เสวนฺตสฺสฯ ปฎิเสวโตติ ปุนปฺปุนํ อุปสงฺกมนฺตสฺสฯ
Bhajatoti cittena sevanaṃ karontassa. Sambhajatoti sammā sevantassa. Sevatoti upasaṅkamantassa. Nisevatoti nissayaṃ katvā sevantassa. Saṃsevatoti suṭṭhu sevantassa. Paṭisevatoti punappunaṃ upasaṅkamantassa.
คณสามคฺคีติ สมณานํ เอกีภาโว สมคฺคภาโวฯ ธมฺมสามคฺคีติ สตฺตติํสโพธิปกฺขิยธมฺมานํ สมูหภาโวฯ อนภินิพฺพตฺติสามคฺคีติ อนิพฺพตฺตมานานํ อนุปฺปชฺชมานานํ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุตานํ อรหนฺตานํ สมูโหฯ สมคฺคาติ กาเยน อวิโยคาฯ สโมฺมทมานาติ จิเตฺตน สุฎฺฐุ โมทมานา ตุสฺสมานาฯ อวิวทมานาติ วาจาย วิวาทํ อกุรุมานาฯ ขีโรทกีภูตาติ ขีเรน สํสฎฺฐอุทกสทิสาฯ
Gaṇasāmaggīti samaṇānaṃ ekībhāvo samaggabhāvo. Dhammasāmaggīti sattatiṃsabodhipakkhiyadhammānaṃ samūhabhāvo. Anabhinibbattisāmaggīti anibbattamānānaṃ anuppajjamānānaṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutānaṃ arahantānaṃ samūho. Samaggāti kāyena aviyogā. Sammodamānāti cittena suṭṭhu modamānā tussamānā. Avivadamānāti vācāya vivādaṃ akurumānā. Khīrodakībhūtāti khīrena saṃsaṭṭhaudakasadisā.
เต เอกโต ปกฺขนฺทนฺตีติ เต โพธิปกฺขิยธมฺมา เอกํ อารมฺมณํ ปวิสนฺติฯ ปสีทนฺตีติ ตสฺมิํเยว อารมฺมเณ ปสาทมาปชฺชนฺติฯ อนุปาทิเสสายาติ อุปาทิวิรหิตายฯ
Te ekato pakkhandantīti te bodhipakkhiyadhammā ekaṃ ārammaṇaṃ pavisanti. Pasīdantīti tasmiṃyeva ārammaṇe pasādamāpajjanti. Anupādisesāyāti upādivirahitāya.
นิพฺพานธาตุยาติ อมตมหานิพฺพานธาตุยาฯ อูนตฺตํ วาติ เอตฺถ อุนภาโว อูนตฺตํ, อปริปุณฺณภาโวติ อโตฺถฯ ปุณฺณตฺตํ วาติ ปริปุณฺณภาโว ปุณฺณตฺตํ, ปุณฺณภาโว วา น ปญฺญายติ นตฺถีติ อโตฺถฯ
Nibbānadhātuyāti amatamahānibbānadhātuyā. Ūnattaṃ vāti ettha unabhāvo ūnattaṃ, aparipuṇṇabhāvoti attho. Puṇṇattaṃ vāti paripuṇṇabhāvo puṇṇattaṃ, puṇṇabhāvo vā na paññāyati natthīti attho.
เนรยิกานนฺติ นิรเย นิพฺพตฺตนกกมฺมานํ อตฺถิภาเวนฯ นิรยํ อรหนฺตีติ เนรยิกา, เตสํ เนรยิกานํฯ นิรโย ภวนนฺติ นิรโย เอว เตสํ วสนฎฺฐานํ ฆรํฯ ติรจฺฉานโยนิกานนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโยฯ ตเสฺสสา สามคฺคีติ ตสฺส ขีณาสวสฺส เอสา นิพฺพานสามคฺคีฯ เอตํ ฉนฺนนฺติ เอตํ อนุจฺฉวิกํฯ ปติรูปนฺติ สทิสํ ปฎิภาคํ, อสทิสํ อปฺปฎิภาคํ น โหติฯ อนุจฺฉวิกนฺติ เอตํ สมณพฺราหฺมณานํ วา ธมฺมานํ, มคฺคผลนิพฺพานสาสนธมฺมานํ วา อนุจฺฉวิกํฯ เตสํ ฉวิํ ฉายํ สุนฺทรภาวํ อเนฺวติ อนุคจฺฉติ, อถ โข สนฺติกาว เตหิ ธเมฺมหิ อนุจฺฉวิกตฺตา เอว จ อนุโลมํฯ เตสญฺจ อนุโลเมติ, อถ โข น วิโลมํ น ปจฺจนีกภาเว ฐิตํฯ
Nerayikānanti niraye nibbattanakakammānaṃ atthibhāvena. Nirayaṃ arahantīti nerayikā, tesaṃ nerayikānaṃ. Nirayo bhavananti nirayo eva tesaṃ vasanaṭṭhānaṃ gharaṃ. Tiracchānayonikānantiādīsupi eseva nayo. Tassesā sāmaggīti tassa khīṇāsavassa esā nibbānasāmaggī. Etaṃ channanti etaṃ anucchavikaṃ. Patirūpanti sadisaṃ paṭibhāgaṃ, asadisaṃ appaṭibhāgaṃ na hoti. Anucchavikanti etaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ vā dhammānaṃ, maggaphalanibbānasāsanadhammānaṃ vā anucchavikaṃ. Tesaṃ chaviṃ chāyaṃ sundarabhāvaṃ anveti anugacchati, atha kho santikāva tehi dhammehi anucchavikattā eva ca anulomaṃ. Tesañca anulometi, atha kho na vilomaṃ na paccanīkabhāve ṭhitaṃ.
๔๖. อิทานิ ‘‘โย อตฺตานํ ภวเน น ทสฺสเย’’ติ เอวํ ขีณาสโว วิภาวิโต, ตสฺส วณฺณภณนตฺถํ อิโต ปรา ติโสฺส คาถาโย อาหฯ ตตฺถ ปฐมคาถาย สพฺพตฺถาติ ทฺวาทสสุ อายตเนสุฯ น ปิยํ กุพฺพติ โนปิ อปฺปิยนฺติ นิเทฺทเส ปิยาติ จิเตฺต ปีติกราฯ เต วิภาคโต ทเสฺสโนฺต ‘‘กตเม สตฺตา ปิยา, อิธ ยสฺส เต โหนฺตี’’ติ อาหฯ ตตฺถ ยสฺส เตติ เย อสฺส เตฯ โหนฺตีติ ภวนฺติฯ อตฺถกามาติ วฑฺฒิกามาฯ หิตกามาติ สุขกามาฯ ผาสุกามาติ สุขวิหารกามาฯ โยคเกฺขมกามาติ จตูหิ โยเคหิ เขมํ นิพฺภยํ กามาฯ มมายตีติ มาตาฯ ปิยายตีติ ปิตาฯ ภชตีติ ภาตาฯ ภคินีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโยฯ ปุํ ตายติ รกฺขตีติ ปุโตฺตฯ กุลวํสํ ธาเรตีติ ธีตาฯ มิตฺตา สหายาฯ อมจฺจา ภจฺจาฯ ญาตี ปิตุปกฺขิกาฯ สาโลหิตา มาติปกฺขิกาฯ อิเม สตฺตา ปิยาติ อิเม สตฺตา ปีติชนกาฯ วุตฺตวิปริยาเยน อปฺปิยา เวทิตพฺพาฯ
46. Idāni ‘‘yo attānaṃ bhavane na dassaye’’ti evaṃ khīṇāsavo vibhāvito, tassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ ito parā tisso gāthāyo āha. Tattha paṭhamagāthāya sabbatthāti dvādasasu āyatanesu. Na piyaṃ kubbati nopi appiyanti niddese piyāti citte pītikarā. Te vibhāgato dassento ‘‘katame sattā piyā, idha yassa te hontī’’ti āha. Tattha yassa teti ye assa te. Hontīti bhavanti. Atthakāmāti vaḍḍhikāmā. Hitakāmāti sukhakāmā. Phāsukāmāti sukhavihārakāmā. Yogakkhemakāmāti catūhi yogehi khemaṃ nibbhayaṃ kāmā. Mamāyatīti mātā. Piyāyatīti pitā. Bhajatīti bhātā. Bhaginīti etthāpi eseva nayo. Puṃ tāyati rakkhatīti putto. Kulavaṃsaṃ dhāretīti dhītā. Mittā sahāyā. Amaccā bhaccā. Ñātī pitupakkhikā. Sālohitā mātipakkhikā. Ime sattā piyāti ime sattā pītijanakā. Vuttavipariyāyena appiyā veditabbā.
๔๗. ยทิทํ ทิฎฺฐสุตมุเตสุ วาติ เอตฺถ ปน ยทิทํ ทิฎฺฐสุตํ, เอตฺถ วา มุเตสุ วา ธเมฺมสุ; เอวํ มุนิ น อุปลิมฺปตีติ เอวํ สมฺพโนฺธ เวทิตโพฺพฯ
47.Yadidaṃ diṭṭhasutamutesu vāti ettha pana yadidaṃ diṭṭhasutaṃ, ettha vā mutesu vā dhammesu; evaṃ muni na upalimpatīti evaṃ sambandho veditabbo.
อุทกเถโวติ อุทกสฺส เถโวฯ ‘‘อุทกเตฺถวโก’’ติปิ ปาโฐฯ ปทุมปเตฺตติ ปทุมินิปเตฺตฯ
Udakathevoti udakassa thevo. ‘‘Udakatthevako’’tipi pāṭho. Padumapatteti paduminipatte.
๔๘. โธโน น หิ เตน มญฺญติ, ยทิทํ ทิฎฺฐสุตมุเตสุ วาติ อตฺราปิ ยทิทํ ทิฎฺฐสุตํ, เตน วตฺถุนา น มญฺญติ, มุเตสุ วา ธเมฺมสุ น มญฺญตีติ เอวเมว สมฺพโนฺธ เวทิตโพฺพฯ น หิ โส รชฺชติ, โน วิรชฺชตีติ พาลปุถุชฺชโน วิย น รชฺชติ, กลฺยาณปุถุชฺชนเสกฺขา วิย น วิรชฺชติ, ราคสฺส ขีณตฺตา ‘‘วิรโตฺต’’เตฺวว สงฺขํ คจฺฉติฯ เสสํ ปากฎเมวาติฯ
48.Dhono na hi tena maññati, yadidaṃ diṭṭhasutamutesu vāti atrāpi yadidaṃ diṭṭhasutaṃ, tena vatthunā na maññati, mutesu vā dhammesu na maññatīti evameva sambandho veditabbo. Na hi so rajjati, no virajjatīti bālaputhujjano viya na rajjati, kalyāṇaputhujjanasekkhā viya na virajjati, rāgassa khīṇattā ‘‘viratto’’tveva saṅkhaṃ gacchati. Sesaṃ pākaṭamevāti.
ตาย ปญฺญาย กายทุจฺจริตนฺติ สมฺปยุตฺตาย ปุพฺพภาคาเยว วา ปญฺญาย ปริคฺคเหตเพฺพ ปริคฺคณฺหโนฺต โยคี ติวิธํ กายทุจฺจริตํ สมุเจฺฉทวเสน ธุนาติฯ อยญฺจ ปุคฺคโล วิปนฺนธมฺมํ เทสนาธเมฺมสุ ธุนเนฺตสุ ตํธมฺมสมงฺคีปุคฺคโลปิ ธุนาติ นามฯ เต จ ธเมฺม ปญฺญาย อตฺตโน ปวตฺติกฺขเณ ธุนิตุมารโทฺธ ธุตาติ วุจฺจติ, ยถา ภุญฺชิตุมารโทฺธ ภุโตฺตติ วุจฺจติฯ ลกฺขณํ ปเนตฺถ สทฺทสตฺถโต เวทิตพฺพํฯ ธุตนฺติ กตฺตุสาธนํฯ ธุตํ ปฐมมเคฺคนฯ โธตํ ทุติยมเคฺคนฯ สโนฺธตํ ตติยมเคฺคนฯ นิโทฺธตํ จตุตฺถมเคฺคนฯ
Tāyapaññāya kāyaduccaritanti sampayuttāya pubbabhāgāyeva vā paññāya pariggahetabbe pariggaṇhanto yogī tividhaṃ kāyaduccaritaṃ samucchedavasena dhunāti. Ayañca puggalo vipannadhammaṃ desanādhammesu dhunantesu taṃdhammasamaṅgīpuggalopi dhunāti nāma. Te ca dhamme paññāya attano pavattikkhaṇe dhunitumāraddho dhutāti vuccati, yathā bhuñjitumāraddho bhuttoti vuccati. Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabbaṃ. Dhutanti kattusādhanaṃ. Dhutaṃ paṭhamamaggena. Dhotaṃ dutiyamaggena. Sandhotaṃ tatiyamaggena. Niddhotaṃ catutthamaggena.
โธโน ทิฎฺฐํ น มญฺญตีติ อรหา มํสจกฺขุนา ทิฎฺฐํ ทิพฺพจกฺขุนา ทิฎฺฐํ รูปายตนํ น มญฺญติ ตีหิ มญฺญนาหิ, กถํ? รูปายตนํ สุภสญฺญาย สุขสญฺญาย จ ปสฺสโนฺต น ตตฺถ ฉนฺทราคํ ชเนติ น ตํ อสฺสาเทติ นาภินนฺทติ, เอวํ ทิฎฺฐํ ตณฺหามญฺญนาย น มญฺญติฯ ‘‘อิติ เม รูปํ สิยา อนาคตมทฺธาน’’นฺติ วา ปเนตฺถ นนฺทิํ น สมนฺนาเนติฯ รูปสมฺปทํ วา อากงฺขมาโน ทานํ น เทติ, สีลํ น สมาทิยติ, อุโปสถกมฺมํ น กโรติฯ เอวมฺปิ ทิฎฺฐํ ตณฺหามญฺญนาย น มญฺญติ, อตฺตโน ปน ปรสฺส จ รูปสมฺปตฺติวิปตฺติํ นิสฺสาย มานํ น ชเนติฯ ‘‘อิมินาหํ เสโยฺยสฺมีติ วา, สทิโสสฺมีติ วา, หีโนสฺมีติ วา’’ติ เอวํ ทิฎฺฐํ มานมญฺญนาย น มญฺญติฯ รูปายตนํ ปน ‘‘นิจฺจํ ธุวํ สสฺสต’’นฺติ น มญฺญติฯ อตฺตานํ ‘‘อตฺตนิย’’นฺติ น มญฺญติฯ มงฺคลํ ‘‘อมงฺคล’’นฺติ น มญฺญติฯ เอวํ ทิฎฺฐํ ทิฎฺฐิมญฺญนาย น มญฺญติฯ ทิฎฺฐสฺมิํ น มญฺญตีติ รูปสฺมิํ อตฺตานํ สมนุปสฺสนนเยน อมญฺญโนฺต ทิฎฺฐสฺมิํ น มญฺญติฯ ยถา วา ถเน ถญฺญํ, เอวํ รูปสฺมิํ ราคาทโยติ อมญฺญโนฺตปิ ทิฎฺฐสฺมิํ น มญฺญติฯ ตสฺมิํเยว ปนสฺส ทิฎฺฐิมญฺญนาย อมญฺญิเต วตฺถุสฺมิํ สิเนหํ มานญฺจ น อุปฺปาทยโต ตณฺหามานมญฺญนาปิ นตฺถีติ เวทิตพฺพาฯ เอวํ ทิฎฺฐสฺมิํ น มญฺญติฯ ทิฎฺฐโต น มญฺญตีติ เอตฺถ ปน ทิฎฺฐโตติ นิสฺสกฺกวจนํฯ ตสฺมา สอุปการณสฺส อตฺตโน วา ปรสฺส วา ยถาวุตฺตปฺปเภทโต ทิฎฺฐโต อุปปตฺติ วา นิคฺคมนํ วา ทิฎฺฐโต วา อโญฺญ อตฺตาติ อมญฺญมาโน ทิฎฺฐโต น มญฺญตีติ เวทิตโพฺพฯ อยมสฺส น ทิฎฺฐิมญฺญนาฯ ตสฺมิํเยว ปนสฺส ทิฎฺฐิมญฺญนาย อมญฺญิเต วตฺถุสฺมิํ สิเนหํ มานญฺจ น อุปฺปาทยโต น ตณฺหามานมญฺญนาปิ เวทิตพฺพาฯ
Dhono diṭṭhaṃ na maññatīti arahā maṃsacakkhunā diṭṭhaṃ dibbacakkhunā diṭṭhaṃ rūpāyatanaṃ na maññati tīhi maññanāhi, kathaṃ? Rūpāyatanaṃ subhasaññāya sukhasaññāya ca passanto na tattha chandarāgaṃ janeti na taṃ assādeti nābhinandati, evaṃ diṭṭhaṃ taṇhāmaññanāya na maññati. ‘‘Iti me rūpaṃ siyā anāgatamaddhāna’’nti vā panettha nandiṃ na samannāneti. Rūpasampadaṃ vā ākaṅkhamāno dānaṃ na deti, sīlaṃ na samādiyati, uposathakammaṃ na karoti. Evampi diṭṭhaṃ taṇhāmaññanāya na maññati, attano pana parassa ca rūpasampattivipattiṃ nissāya mānaṃ na janeti. ‘‘Imināhaṃ seyyosmīti vā, sadisosmīti vā, hīnosmīti vā’’ti evaṃ diṭṭhaṃ mānamaññanāya na maññati. Rūpāyatanaṃ pana ‘‘niccaṃ dhuvaṃ sassata’’nti na maññati. Attānaṃ ‘‘attaniya’’nti na maññati. Maṅgalaṃ ‘‘amaṅgala’’nti na maññati. Evaṃ diṭṭhaṃ diṭṭhimaññanāya na maññati. Diṭṭhasmiṃ na maññatīti rūpasmiṃ attānaṃ samanupassananayena amaññanto diṭṭhasmiṃ na maññati. Yathā vā thane thaññaṃ, evaṃ rūpasmiṃ rāgādayoti amaññantopi diṭṭhasmiṃ na maññati. Tasmiṃyeva panassa diṭṭhimaññanāya amaññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca na uppādayato taṇhāmānamaññanāpi natthīti veditabbā. Evaṃ diṭṭhasmiṃ na maññati. Diṭṭhato na maññatīti ettha pana diṭṭhatoti nissakkavacanaṃ. Tasmā saupakāraṇassa attano vā parassa vā yathāvuttappabhedato diṭṭhato upapatti vā niggamanaṃ vā diṭṭhato vā añño attāti amaññamāno diṭṭhato na maññatīti veditabbo. Ayamassa na diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa diṭṭhimaññanāya amaññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca na uppādayato na taṇhāmānamaññanāpi veditabbā.
ทิฎฺฐา เมติ น มญฺญตีติ เอตฺถ ปน ‘‘เอตํ มมา’’ติ ตณฺหาวเสน อมมายมาโน ทิฎฺฐํ ตณฺหามญฺญนาย น มญฺญติฯ สุตนฺติ มํสโสเตนปิ สุตํ, ทิพฺพโสเตนปิ สุตํ, สทฺทายตนเสฺสตํ อธิวจนํฯ มุตนฺติ มุตฺวา มุนิตฺวา จ คหิตํ อาหจฺจ อุปคนฺตฺวาติ อโตฺถฯ อินฺทฺริยานํ อารมฺมณานญฺจ อญฺญมญฺญํ สํกิเลเส วิญฺญาตนฺติ วุตฺตํ โหติฯ คนฺธรสโผฎฺฐพฺพายตนานํ เอตํ อธิวจนํฯ วิญฺญาตนฺติ มนสา วิญฺญาตํ, เสสานํ สตฺตานํ อายตนานเมตํ อธิวจนํ, ธมฺมารมฺมณสฺส วา, อิธ ปน สกฺกายปริยาปนฺนเมว ลพฺภติฯ วิตฺถาโร ปเนตฺถ ทิฎฺฐวาเร วุตฺตนเยน เวทิตโพฺพฯ
Diṭṭhā meti na maññatīti ettha pana ‘‘etaṃ mamā’’ti taṇhāvasena amamāyamāno diṭṭhaṃ taṇhāmaññanāya na maññati. Sutanti maṃsasotenapi sutaṃ, dibbasotenapi sutaṃ, saddāyatanassetaṃ adhivacanaṃ. Mutanti mutvā munitvā ca gahitaṃ āhacca upagantvāti attho. Indriyānaṃ ārammaṇānañca aññamaññaṃ saṃkilese viññātanti vuttaṃ hoti. Gandharasaphoṭṭhabbāyatanānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Viññātanti manasā viññātaṃ, sesānaṃ sattānaṃ āyatanānametaṃ adhivacanaṃ, dhammārammaṇassa vā, idha pana sakkāyapariyāpannameva labbhati. Vitthāro panettha diṭṭhavāre vuttanayena veditabbo.
อิทานิ ภควตา วุตฺตสุตฺตวเสน ทเสฺสโนฺต ‘‘อสฺมีติ ภิกฺขเว’’ติอาทิมาหฯ ตตฺถ อสฺมีติ ภวามิ, นิจฺจเสฺสตํ อธิวจนํฯ มญฺญิตเมตนฺติ ทิฎฺฐิกปฺปนํ เอตํฯ อยมหมสฺมีติ อยํ อหํ อสฺมิ ภวามิฯ
Idāni bhagavatā vuttasuttavasena dassento ‘‘asmīti bhikkhave’’tiādimāha. Tattha asmīti bhavāmi, niccassetaṃ adhivacanaṃ. Maññitametanti diṭṭhikappanaṃ etaṃ. Ayamahamasmīti ayaṃ ahaṃ asmi bhavāmi.
อญฺญตฺร สติปฎฺฐาเนหีติ ฐเปตฺวา จตุสติปฎฺฐาเนฯ
Aññatra satipaṭṭhānehīti ṭhapetvā catusatipaṭṭhāne.
สเพฺพ พาลปุถุชฺชนา รชฺชนฺตีติ สกลา อนฺธพาลา นานาชนา ลคฺคนฺติฯ สตฺต เสกฺขา วิรชฺชนฺตีติ โสตาปนฺนาทโย สตฺต อริยชนา วิราคํ อาปชฺชนฺติ ฯ อรหา เนว รชฺชติ โน วิรชฺชตีติ กิเลสานํ ปรินิพฺพาปิตตฺตา อุภยมฺปิ น กโรติฯ ขยา ราคสฺสาติอาทโย ติวิธาปิ นิพฺพานเมวฯ
Sabbe bālaputhujjanā rajjantīti sakalā andhabālā nānājanā lagganti. Satta sekkhā virajjantīti sotāpannādayo satta ariyajanā virāgaṃ āpajjanti . Arahā neva rajjati no virajjatīti kilesānaṃ parinibbāpitattā ubhayampi na karoti. Khayā rāgassātiādayo tividhāpi nibbānameva.
สทฺธมฺมปฺปโชฺชติกาย มหานิเทฺทสฎฺฐกถาย
Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya
ชราสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Jarāsuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / มหานิเทฺทสปาฬิ • Mahāniddesapāḷi / ๖. ชราสุตฺตนิเทฺทโส • 6. Jarāsuttaniddeso
