| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / มหานิเทฺทส-อฎฺฐกถา • Mahāniddesa-aṭṭhakathā |
๗. ติสฺสเมเตฺตยฺยสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา
7. Tissametteyyasuttaniddesavaṇṇanā
๔๙. สตฺตเม ติสฺสเมเตฺตยฺยสุเตฺต เมถุนมนุยุตฺตสฺสาติ เมถุนธมฺมํ สมายุตฺตสฺสฯ อิตีติ เอวมาหฯ อายสฺมาติ ปิยวจนเมตํฯ ติโสฺสติ นามํ ตสฺส เถรสฺสฯ โสปิ หิ ติโสฺสติ นาเมนฯ เมเตฺตโยฺยติ โคตฺตํ, โคตฺตวเสเนว เอส ปากโฎ อโหสิฯ ตสฺมา อฎฺฐุปฺปตฺติยํ (สุ. นิ. อฎฺฐ. ๒.๘๒๑) วุตฺตํ – ‘‘ติสฺสเมเตฺตยฺยา นาม เทฺว สหายา’’ติฯ วิฆาตนฺติ อุปฆาตํฯ พฺรูหีติ อาจิกฺขฯ มาริสาติ ปิยวจนเมตํ, นิทฺทุกฺขาติ วุตฺตํ โหติฯ สุตฺวาน ตว สาสนนฺติ ตว วจนํ สุตฺวาฯ วิเวเก สิกฺขิสฺสามเสติ สหายํ อารพฺภ ธมฺมเทสนํ ยาจโนฺต ภณติ, โส ปน สิกฺขิตสิโกฺขเยวฯ
49. Sattame tissametteyyasutte methunamanuyuttassāti methunadhammaṃ samāyuttassa. Itīti evamāha. Āyasmāti piyavacanametaṃ. Tissoti nāmaṃ tassa therassa. Sopi hi tissoti nāmena. Metteyyoti gottaṃ, gottavaseneva esa pākaṭo ahosi. Tasmā aṭṭhuppattiyaṃ (su. ni. aṭṭha. 2.821) vuttaṃ – ‘‘tissametteyyā nāma dve sahāyā’’ti. Vighātanti upaghātaṃ. Brūhīti ācikkha. Mārisāti piyavacanametaṃ, niddukkhāti vuttaṃ hoti. Sutvāna tava sāsananti tava vacanaṃ sutvā. Viveke sikkhissāmaseti sahāyaṃ ārabbha dhammadesanaṃ yācanto bhaṇati, so pana sikkhitasikkhoyeva.
เมถุนธโมฺม นามาติ อิทํ นิทฺทิสิตพฺพสฺส เมถุนธมฺมสฺส อุปเทสปทํฯ อสทฺธโมฺมติ อสตํ นีจชนานํ ธโมฺมฯ คามธโมฺมติ คามวาสีนํ เสวนธโมฺมฯ วสลธโมฺมติ วสลานํ ธโมฺม, กิเลสวสฺสนโต วา สยเมว วสโล ธโมฺมติ วสลธโมฺมฯ ทุฎฺฐุโลฺลติ ทุโฎฺฐ จ กิเลเสหิ ทุฎฺฐตฺตา, ถูโล จ อนิปุณภาวโตติ ทุฎฺฐุโลฺลฯ ยสฺมา จ ตสฺส ธมฺมสฺส ปริวารภูตํ ทสฺสนมฺปิ คหณมฺปิ อามสนมฺปิ ผุสนมฺปิ ฆฎฺฎนมฺปิ ทุฎฺฐุลฺลํ, ตสฺมาปิ ทุฎฺฐุโลฺล โส เมถุนธโมฺมฯ โอทกนฺติโกติ อุทกํ อสฺส อเนฺต สุทฺธตฺถํ อาทิยตีติ อุทกโนฺต, อุทกโนฺตเยว โอทกนฺติโกฯ รโห ปฎิจฺฉเนฺน โอกาเส กตฺตพฺพตาย รหโสฺสฯ วินเย ปน ‘‘ทุฎฺฐุลฺลํ โอทกนฺติกํ รหสฺส’’นฺติ (ปารา. ๓๙) ปาโฐฯ ตตฺถ ตีสุ ปเทสุ โย โสติ ปทํ ปริวเตฺตตฺวา ยํ ตนฺติ กตฺวา โยเชตพฺพํ ‘‘ยํ ตํ ทุฎฺฐุลฺลํ, โส เมถุนธโมฺม, ยํ ตํ โอทกนฺติกํ โส เมถุนธโมฺม, ยํ ตํ รหสฺสํ , โส เมถุนธโมฺม’’ติฯ อิธ ปน ‘‘โย โส อสทฺธโมฺม, โส เมถุนธโมฺม…เป.… โย โส รหโสฺส, โส เมถุนธโมฺม’’ติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพาฯ ทฺวเยน ทฺวเยน สมาปชฺชิตพฺพโต ทฺวยํทฺวยสมาปตฺติฯ ตตฺถ โยชนา – ยา สา ทฺวยํทฺวยสมาปตฺติ, โส เมถุนธโมฺม นามาติฯ กิํการณา วุจฺจติ เมถุนธโมฺมติ เกน การเณน เกน ปริยาเยน เมถุนธโมฺมติ กถียติฯ ตํ การณํ ทเสฺสโนฺต ‘‘อุภินฺนํ รตฺตาน’’นฺติอาทิมาหฯ ตตฺถ อุภินฺนํ รตฺตานนฺติ ทฺวินฺนํ อิตฺถิปุริสานํ ราเคน รญฺชิตานํฯ สารตฺตานนฺติ วิเสเสน สุฎฺฐุ รญฺชิตานํฯ อวสฺสุตานนฺติ กิเลเสน ตินฺตานํฯ ปริยุฎฺฐิตานนฺติ กุสลาจารํ ปริยาทิยิตฺวา มทฺทิตฺวา ฐิตานํ ‘‘มเคฺค โจรา ปริยุฎฺฐิตา’’ติอาทีสุ วิยฯ ปริยาทินฺนจิตฺตานนฺติ กุสลจิตฺตํ ปริยาทิยิตฺวา เขเปตฺวา ฐิตจิตฺตานํฯ อุภินฺนํ สทิสานนฺติ ทฺวินฺนํ กิเลเสน สทิสานํฯ ธโมฺมติ สภาโวฯ ตํ การณาติ เตน การเณนฯ ตํ อุปมาย สาเธโนฺต ‘‘อุโภ กลหการกา’’ติอาทิมาหฯ ตตฺถ อุโภ กลหการกาติ ปุพฺพภาเค กลหการกา เทฺวฯ เมถุนกาติ วุจฺจนฺตีติ สทิสาติ วุจฺจนฺติฯ ภณฺฑนการกาติ ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา ภณฺฑนํ กโรนฺตาฯ ภสฺสการกาติ วาจากลหํ กโรนฺตาฯ วิวาทการกาติ นานาวจนํ กโรนฺตาฯ อธิกรณการกาติ วินิจฺฉยปาปุณนวิเสสการณํ กโรนฺตาฯ วาทิโนติ วาทปฎิวาทิโนฯ สลฺลาปกาติ วาจํ กเถนฺตา เอวเมวนฺติ อุปมาสํสนฺทนํฯ
Methunadhammo nāmāti idaṃ niddisitabbassa methunadhammassa upadesapadaṃ. Asaddhammoti asataṃ nīcajanānaṃ dhammo. Gāmadhammoti gāmavāsīnaṃ sevanadhammo. Vasaladhammoti vasalānaṃ dhammo, kilesavassanato vā sayameva vasalo dhammoti vasaladhammo. Duṭṭhulloti duṭṭho ca kilesehi duṭṭhattā, thūlo ca anipuṇabhāvatoti duṭṭhullo. Yasmā ca tassa dhammassa parivārabhūtaṃ dassanampi gahaṇampi āmasanampi phusanampi ghaṭṭanampi duṭṭhullaṃ, tasmāpi duṭṭhullo so methunadhammo. Odakantikoti udakaṃ assa ante suddhatthaṃ ādiyatīti udakanto, udakantoyeva odakantiko. Raho paṭicchanne okāse kattabbatāya rahasso. Vinaye pana ‘‘duṭṭhullaṃ odakantikaṃ rahassa’’nti (pārā. 39) pāṭho. Tattha tīsu padesu yo soti padaṃ parivattetvā yaṃ tanti katvā yojetabbaṃ ‘‘yaṃ taṃ duṭṭhullaṃ, so methunadhammo, yaṃ taṃ odakantikaṃ so methunadhammo, yaṃ taṃ rahassaṃ , so methunadhammo’’ti. Idha pana ‘‘yo so asaddhammo, so methunadhammo…pe… yo so rahasso, so methunadhammo’’ti evaṃ yojanā veditabbā. Dvayena dvayena samāpajjitabbato dvayaṃdvayasamāpatti. Tattha yojanā – yā sā dvayaṃdvayasamāpatti, so methunadhammo nāmāti. Kiṃkāraṇā vuccati methunadhammoti kena kāraṇena kena pariyāyena methunadhammoti kathīyati. Taṃ kāraṇaṃ dassento ‘‘ubhinnaṃ rattāna’’ntiādimāha. Tattha ubhinnaṃ rattānanti dvinnaṃ itthipurisānaṃ rāgena rañjitānaṃ. Sārattānanti visesena suṭṭhu rañjitānaṃ. Avassutānanti kilesena tintānaṃ. Pariyuṭṭhitānanti kusalācāraṃ pariyādiyitvā madditvā ṭhitānaṃ ‘‘magge corā pariyuṭṭhitā’’tiādīsu viya. Pariyādinnacittānanti kusalacittaṃ pariyādiyitvā khepetvā ṭhitacittānaṃ. Ubhinnaṃ sadisānanti dvinnaṃ kilesena sadisānaṃ. Dhammoti sabhāvo. Taṃ kāraṇāti tena kāraṇena. Taṃ upamāya sādhento ‘‘ubho kalahakārakā’’tiādimāha. Tattha ubho kalahakārakāti pubbabhāge kalahakārakā dve. Methunakāti vuccantīti sadisāti vuccanti. Bhaṇḍanakārakāti tattha tattha gantvā bhaṇḍanaṃ karontā. Bhassakārakāti vācākalahaṃ karontā. Vivādakārakāti nānāvacanaṃ karontā. Adhikaraṇakārakāti vinicchayapāpuṇanavisesakāraṇaṃ karontā. Vādinoti vādapaṭivādino. Sallāpakāti vācaṃ kathentā evamevanti upamāsaṃsandanaṃ.
ยุตฺตสฺสาติ สญฺญุตฺตสฺสฯ ปยุตฺตสฺสาติ อาทเรน ยุตฺตสฺสฯ อายุตฺตสฺสาติ วิเสเสน ยุตฺตสฺสฯ สมายุตฺตสฺสาติ เอกโต ยุตฺตสฺสฯ ตจฺจริตสฺสาติ ตํจริตํ กโรนฺตสฺสฯ ตพฺพหุลสฺสาติ ตํพหุลํ กโรนฺตสฺสฯ ตคฺครุกสฺสาติ ตํครุํ กโรนฺตสฺสฯ ตนฺนินฺนสฺสาติ ตสฺมิํ นตจิตฺตสฺสฯ ตโปฺปณสฺสาติ ตสฺมิํ นตกายสฺสฯ ตปฺปพฺภารสฺสาติ ตสฺมิํ อภิมุขกายสฺสฯ ตทธิมุตฺตสฺสาติ ตสฺมิํ อธิหริตสฺสฯ ตทธิปเตยฺยสฺสาติ ตํ อธิปติํ เชฎฺฐกํ กตฺวา ปวตฺตสฺสฯ
Yuttassāti saññuttassa. Payuttassāti ādarena yuttassa. Āyuttassāti visesena yuttassa. Samāyuttassāti ekato yuttassa. Taccaritassāti taṃcaritaṃ karontassa. Tabbahulassāti taṃbahulaṃ karontassa. Taggarukassāti taṃgaruṃ karontassa. Tanninnassāti tasmiṃ natacittassa. Tappoṇassāti tasmiṃ natakāyassa. Tappabbhārassāti tasmiṃ abhimukhakāyassa. Tadadhimuttassāti tasmiṃ adhiharitassa. Tadadhipateyyassāti taṃ adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā pavattassa.
วิฆาตนฺติ นิเทฺทสสฺส อุเทฺทสวจนํฯ วิฆาตนฺติ ปีฬนํฯ อุปฆาตนฺติ สมีปํ กตฺวา ปีฬนํฯ ปีฬนนฺติ ฆฎฺฎนํฯ ฆฎฺฎนนฺติ ปีฬนํฯ สพฺพํ อญฺญมญฺญเววจนํฯ อุปทฺทวนฺติ หิํสนํฯ อุปสคฺคนฺติ ตตฺถ ตตฺถ อุปคนฺตฺวา ปีฬนาการํฯ พฺรูหีติ กเถหิฯ อาจิกฺขาติ วิสฺสเชฺชหิฯ เทเสหีติ ทเสฺสหิฯ ปญฺญเปหีติ ญาเปหิฯ ปฎฺฐเปหีติ ฐเปหิฯ วิวราติ ปากฎํ กโรหิฯ วิภชาติ ภาเชหิฯ อุตฺตานีกโรหีติ ตีรํ ปาเปหิฯ ปกาเสหีติ ปากฎํ กโรหิฯ
Vighātanti niddesassa uddesavacanaṃ. Vighātanti pīḷanaṃ. Upaghātanti samīpaṃ katvā pīḷanaṃ. Pīḷananti ghaṭṭanaṃ. Ghaṭṭananti pīḷanaṃ. Sabbaṃ aññamaññavevacanaṃ. Upaddavanti hiṃsanaṃ. Upasagganti tattha tattha upagantvā pīḷanākāraṃ. Brūhīti kathehi. Ācikkhāti vissajjehi. Desehīti dassehi. Paññapehīti ñāpehi. Paṭṭhapehīti ṭhapehi. Vivarāti pākaṭaṃ karohi. Vibhajāti bhājehi. Uttānīkarohīti tīraṃ pāpehi. Pakāsehīti pākaṭaṃ karohi.
ตุยฺหํ วจนนฺติ ตว วาจํฯ พฺยปฺปถนฺติ วจนํฯ เทสนนฺติ อาจิกฺขนํฯ อนุสาสนนฺติ โอวาทํฯ อนุสิฎฺฐนฺติ อนุสาสนํฯ สุตฺวาติ โสเตน สุตฺวาฯ สุณิตฺวาติ ตเสฺสว เววจนํฯ อุคฺคเหตฺวาติ สมฺมา คเหตฺวาฯ อุปธารยิตฺวาติ อนาเสตฺวาฯ อุปลกฺขยิตฺวาติ สลฺลเกฺขตฺวาฯ
Tuyhaṃ vacananti tava vācaṃ. Byappathanti vacanaṃ. Desananti ācikkhanaṃ. Anusāsananti ovādaṃ. Anusiṭṭhanti anusāsanaṃ. Sutvāti sotena sutvā. Suṇitvāti tasseva vevacanaṃ. Uggahetvāti sammā gahetvā. Upadhārayitvāti anāsetvā. Upalakkhayitvāti sallakkhetvā.
๕๐. มุสฺสเต วาปิ สาสนนฺติ ปริยตฺติปฎิปตฺติโต ทุวิธมฺปิ สาสนํ นสฺสติฯ วาปีติ ปทปูรณมตฺตํฯ เอตํ ตสฺมิํ อนริยนฺติ ตสฺมิํ ปุคฺคเล เอตํ อนริยํ, ยทิทํ มิจฺฉาปฎิปทาฯ คารวาธิวจนนฺติ คุณวิสิฎฺฐสพฺพสตฺตุตฺตมครุคารวาธิวจนํฯ เตนาหุ โปราณา –
50.Mussate vāpi sāsananti pariyattipaṭipattito duvidhampi sāsanaṃ nassati. Vāpīti padapūraṇamattaṃ. Etaṃ tasmiṃ anariyanti tasmiṃ puggale etaṃ anariyaṃ, yadidaṃ micchāpaṭipadā. Gāravādhivacananti guṇavisiṭṭhasabbasattuttamagarugāravādhivacanaṃ. Tenāhu porāṇā –
‘‘ภควาติ วจนํ เสฎฺฐํ, ภควาติ วจนมุตฺตมํ;
‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ;
ครุ คารวยุโตฺต โส, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติฯ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๔๒);
Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti. (visuddhi. 1.142);
จตุพฺพิธํ วา นามํ อาวตฺถิกํ, ลิงฺคิกํ, เนมิตฺติกํ, อธิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติฯ อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ นาม โลกิยโวหาเรน ‘‘ยทิจฺฉก’’นฺติ วุตฺตํ โหติฯ ตตฺถ วโจฺฉ, ทโมฺม, พลีพโทฺธติ เอวมาทิ อาวตฺถิกํ, ทณฺฑี, ฉตฺตี, สิขี, กรีติ เอวมาทิ ลิงฺคิกํ, เตวิโชฺช, ฉฬภิโญฺญติ เอวมาทิ เนมิตฺติกํ, สิริวฑฺฒโก, ธนวฑฺฒโกติ เอวมาทิ วจนตฺถํ อนเปกฺขิตฺวา ปวตฺตํ อธิจฺจสมุปฺปนฺนํฯ อิทํ ปน ภควาติ นามํ เนมิตฺติกํ, น มหามายาย, น สุโทฺธทนมหาราเชน, น อสีติยา ญาติสหเสฺสหิ กตํ, น สกฺกสนฺตุสิตาทีหิ เทวตาวิเสเสหิ กตํฯ วกฺขติ จ ‘‘ภควาติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ…เป.… ปฎิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ ยทิทํ ภควา’’ติ (มหานิ. ๘๔)ฯ
Catubbidhaṃ vā nāmaṃ āvatthikaṃ, liṅgikaṃ, nemittikaṃ, adhiccasamuppannanti. Adhiccasamuppannaṃ nāma lokiyavohārena ‘‘yadicchaka’’nti vuttaṃ hoti. Tattha vaccho, dammo, balībaddhoti evamādi āvatthikaṃ, daṇḍī, chattī, sikhī, karīti evamādi liṅgikaṃ, tevijjo, chaḷabhiññoti evamādi nemittikaṃ, sirivaḍḍhako, dhanavaḍḍhakoti evamādi vacanatthaṃ anapekkhitvā pavattaṃ adhiccasamuppannaṃ. Idaṃ pana bhagavāti nāmaṃ nemittikaṃ, na mahāmāyāya, na suddhodanamahārājena, na asītiyā ñātisahassehi kataṃ, na sakkasantusitādīhi devatāvisesehi kataṃ. Vakkhati ca ‘‘bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ…pe… paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā’’ti (mahāni. 84).
‘‘ภาคฺยวา ภคฺควา ยุโตฺต, ภเคหิ จ วิภตฺตวา;
‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;
ภตฺตวา วนฺตคมโน, ภเวสุ ภควา ตโต’’ติฯ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๔๔);
Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti. (visuddhi. 1.144);
ตตฺถ –
Tattha –
‘‘วณฺณาคโม วณฺณวิปริยาโย, เทฺว จาปเร วณฺณวิการนาสา;
‘‘Vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo, dve cāpare vaṇṇavikāranāsā;
ธาตูนมตฺถาติสเยน โยโค, ตทุจฺจเต ปญฺจวิธํ นิรุตฺติ’’นฺติฯ –
Dhātūnamatthātisayena yogo, taduccate pañcavidhaṃ nirutti’’nti. –
เอวํ วุตฺตนิรุตฺติลกฺขณํ คเหตฺวา ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพาฯ ตตฺถ ‘‘นกฺขตฺตราชาริว ตารกาน’’นฺติ เอตฺถ รการาคโม วิย อวิชฺชมานสฺส อกฺขรสฺส อาคโม วณฺณาคโม นามฯ ‘‘หิํสนา, หิํโส’’ติ วตฺตเพฺพ ‘‘สีโห’’ติ วิย วิชฺชมานกฺขรานํ เหฎฺฐุปริยวเสน ปริวตฺตนํ วณฺณวิปริยาโย นามฯ ‘‘นเว ฉนฺนเก ทานํ ทิยฺยตี’’ติ เอตฺถ อการสฺส เอการาปชฺชนตา วิย อญฺญกฺขรสฺส อญฺญกฺขราปชฺชนตา วณฺณวิกาโร นามฯ ‘‘ชีวนสฺส มูโต ชีวนมูโต’’ติ วตฺตเพฺพ ‘‘ชีมูโต’’ติ วการนการานํ วินาโส วิย วิชฺชมานกฺขรวินาโส วณฺณวินาโส นามฯ ‘‘ผรุสาหิ วาจาหิ ปกฺรุพฺพมาโน อาสชฺช มํ ตฺวํ วทสิ กุมารา’’ติ เอตฺถ ปกฺรุพฺพมาโนติ ปทสฺส อภิภวมาโนติ อตฺถปฎิปาทนํ วิย ตตฺถ ตตฺถ ยถาโยคํ วิเสสตฺถโยโค ธาตูนํ อตฺถาติสเยน โยโค นามฯ
Evaṃ vuttaniruttilakkhaṇaṃ gahetvā padasiddhi veditabbā. Tattha ‘‘nakkhattarājāriva tārakāna’’nti ettha rakārāgamo viya avijjamānassa akkharassa āgamo vaṇṇāgamo nāma. ‘‘Hiṃsanā, hiṃso’’ti vattabbe ‘‘sīho’’ti viya vijjamānakkharānaṃ heṭṭhupariyavasena parivattanaṃ vaṇṇavipariyāyo nāma. ‘‘Nave channake dānaṃ diyyatī’’ti ettha akārassa ekārāpajjanatā viya aññakkharassa aññakkharāpajjanatā vaṇṇavikāro nāma. ‘‘Jīvanassa mūto jīvanamūto’’ti vattabbe ‘‘jīmūto’’ti vakāranakārānaṃ vināso viya vijjamānakkharavināso vaṇṇavināso nāma. ‘‘Pharusāhi vācāhi pakrubbamāno āsajja maṃ tvaṃ vadasi kumārā’’ti ettha pakrubbamānoti padassa abhibhavamānoti atthapaṭipādanaṃ viya tattha tattha yathāyogaṃ visesatthayogo dhātūnaṃ atthātisayena yogo nāma.
เอวํ นิรุตฺติลกฺขณํ คเหตฺวา สทฺทนเยน วา ปิโสทราทินิสฺสิโต ปติฎฺฐานีติ ปิโสทราทิปเกฺขปลกฺขณํ คเหตฺวา ยสฺมา โลกิยโลกุตฺตรสุขาภินิพฺพตฺตกํ ทานสีลาทิปารปฺปตฺตํ ภาคฺยมสฺส อตฺถิ, ตสฺมา ‘‘ภาคฺยวา’’ติ วตฺตเพฺพ ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจตีติ ญาตพฺพํฯ
Evaṃ niruttilakkhaṇaṃ gahetvā saddanayena vā pisodarādinissito patiṭṭhānīti pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā yasmā lokiyalokuttarasukhābhinibbattakaṃ dānasīlādipārappattaṃ bhāgyamassa atthi, tasmā ‘‘bhāgyavā’’ti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vuccatīti ñātabbaṃ.
ยสฺมา ปน โลภโทสโมหวิปรีตมนสิการอหิริกาโนตฺตปฺปโกธูปนาหมกฺขปฬาสอิสฺสา- มจฺฉริยมายาสาเฐยฺยถมฺภสารมฺภมานาติมานมทปมาทตณฺหาอวิชฺชาติวิธากุสลมูลทุจฺจริต- สํกิเลสมลวิสมสญฺญาวิตกฺกปปญฺจจตุพฺพิธวิปริเยสอาสวคนฺถโอฆโยคอคติ- ตณฺหุปฺปาทุปาทานปญฺจเจโตขีลวินิพนฺธนีวรณาภินนฺทนฉวิวาทมูลตณฺหากายสตฺตานุสย- อฎฺฐมิจฺฉตฺตนวตณฺหามูลกทสากุสลกมฺมปถทฺวาสฎฺฐิทิฎฺฐิคตอฎฺฐสตตณฺหาวิจริตปฺปเภสพฺพทรถ- ปริฬาหกิเลสสตสหสฺสานิ, สเงฺขปโต วา ปญฺจ กิเลสขนฺธอภิสงฺขารเทวปุตฺตมจฺจุมาเร อภญฺชิ, ตสฺมา ภคฺคตฺตา เอเตสํ ปริสฺสยานํ ‘‘ภคฺควา’’ติ วตฺตเพฺพ ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติฯ อาห เจตฺถ –
Yasmā pana lobhadosamohaviparītamanasikāraahirikānottappakodhūpanāhamakkhapaḷāsaissā- macchariyamāyāsāṭheyyathambhasārambhamānātimānamadapamādataṇhāavijjātividhākusalamūladuccarita- saṃkilesamalavisamasaññāvitakkapapañcacatubbidhavipariyesaāsavaganthaoghayogaagati- taṇhuppādupādānapañcacetokhīlavinibandhanīvaraṇābhinandanachavivādamūlataṇhākāyasattānusaya- aṭṭhamicchattanavataṇhāmūlakadasākusalakammapathadvāsaṭṭhidiṭṭhigataaṭṭhasatataṇhāvicaritappabhesabbadaratha- pariḷāhakilesasatasahassāni, saṅkhepato vā pañca kilesakhandhaabhisaṅkhāradevaputtamaccumāre abhañji, tasmā bhaggattā etesaṃ parissayānaṃ ‘‘bhaggavā’’ti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vuccati. Āha cettha –
‘‘ภคฺคราโค ภคฺคโทโส, ภคฺคโมโห อนาสโว;
‘‘Bhaggarāgo bhaggadoso, bhaggamoho anāsavo;
ภคฺคาสฺส ปาปกา ธมฺมา, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติฯ (ปารา. อฎฺฐ. ๑.๙๖; วิสุทฺธิ. ๑.๑๔๔);
Bhaggāssa pāpakā dhammā, bhagavā tena vuccatī’’ti. (pārā. aṭṭha. 1.96; visuddhi. 1.144);
ภาคฺยวนฺตตาย จสฺส สตปุญฺญชลกฺขณวรสฺส รูปกายสมฺปตฺติ ทีปิตา โหติฯ ภคฺคโทสตาย ธมฺมกายสมฺปตฺติฯ ตถา โลกิยสริกฺขกานํ พหุมตภาโว , คหฎฺฐปพฺพชิเตหิ อภิคมนียตา, อภิคตานญฺจ เนสํ กายจิตฺตทุกฺขาปนยเน ปฎิพลภาโว, อามิสทานธมฺมทาเนหิ อุปการิตา, โลกิยโลกุตฺตรสุเขหิ จ สโญฺญชนสมตฺถตา ทีปิตา โหติฯ
Bhāgyavantatāya cassa satapuññajalakkhaṇavarassa rūpakāyasampatti dīpitā hoti. Bhaggadosatāya dhammakāyasampatti. Tathā lokiyasarikkhakānaṃ bahumatabhāvo , gahaṭṭhapabbajitehi abhigamanīyatā, abhigatānañca nesaṃ kāyacittadukkhāpanayane paṭibalabhāvo, āmisadānadhammadānehi upakāritā, lokiyalokuttarasukhehi ca saññojanasamatthatā dīpitā hoti.
ยสฺมา จ โลเก อิสฺสริยธมฺมยสสิริกามปยเตฺตสุ ฉสุ ธเมฺมสุ ภคสโทฺท ปวตฺตติ, ปรมญฺจสฺส สกจิเตฺต อิสฺสริยํ, อณิมาลงฺฆิมาทิกํ วา โลกิยสมฺมตํ สพฺพาการปริปูรํ อตฺถิ, ตถา โลกุตฺตโร ธโมฺม, โลกตฺตยพฺยาปโก ยถาภุจฺจคุณาธิคโต อติวิย ปริสุโทฺธ ยโส, รูปกายทสฺสนพฺยาวฎชนนยนปฺปสาทชนนสมตฺถา สพฺพาการปริปูรา สพฺพงฺคปจฺจงฺคสิรี, ยํ ยํ เอเตน อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ อตฺตหิตํ ปรหิตํ วา, ตสฺส ตสฺส ตเถว อภินิปฺผนฺนตฺตา อิจฺฉิติจฺฉิตตฺถนิปฺผตฺติสญฺญิโต กาโม, สพฺพโลกครุภาวปฺปตฺติเหตุภูโต สมฺมาวายามสงฺขาโต ปยโตฺต จ อตฺถิ, ตสฺมา อิเมหิ ภเคหิ ยุตฺตตฺตาปิ ภคา อสฺส สนฺตีติ อิมินา อเตฺถน ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติฯ
Yasmā ca loke issariyadhammayasasirikāmapayattesu chasu dhammesu bhagasaddo pavattati, paramañcassa sakacitte issariyaṃ, aṇimālaṅghimādikaṃ vā lokiyasammataṃ sabbākāraparipūraṃ atthi, tathā lokuttaro dhammo, lokattayabyāpako yathābhuccaguṇādhigato ativiya parisuddho yaso, rūpakāyadassanabyāvaṭajananayanappasādajananasamatthā sabbākāraparipūrā sabbaṅgapaccaṅgasirī, yaṃ yaṃ etena icchitaṃ patthitaṃ attahitaṃ parahitaṃ vā, tassa tassa tatheva abhinipphannattā icchiticchitatthanipphattisaññito kāmo, sabbalokagarubhāvappattihetubhūto sammāvāyāmasaṅkhāto payatto ca atthi, tasmā imehi bhagehi yuttattāpi bhagā assa santīti iminā atthena ‘‘bhagavā’’ti vuccati.
ยสฺมา ปน กุสลาทีหิ เภเทหิ สพฺพธเมฺม, ขนฺธายตนธาตุสจฺจอินฺทฺริยปฎิจฺจสมุปฺปาทาทีหิ วา กุสลาทิธเมฺม, ปีฬนสงฺขตสนฺตาปวิปริณามเฎฺฐน วา ทุกฺขมริยสจฺจํ, อายูหนนิทานสํโยคปลิโพธเฎฺฐน สมุทยํ, นิสฺสรณวิเวกาสงฺขตอมตเฎฺฐน นิโรธํ, นิยฺยานิกเหตุทสฺสนาธิปเตยฺยเฎฺฐน มคฺคํ วิภตฺตวา, วิภชิตฺวา วิวริตฺวา เทสิตวาติ วุตฺตํ โหติ, ตสฺมา ‘‘วิภตฺตวา’’ติ วตฺตเพฺพ ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติฯ
Yasmā pana kusalādīhi bhedehi sabbadhamme, khandhāyatanadhātusaccaindriyapaṭiccasamuppādādīhi vā kusalādidhamme, pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhena vā dukkhamariyasaccaṃ, āyūhananidānasaṃyogapalibodhaṭṭhena samudayaṃ, nissaraṇavivekāsaṅkhataamataṭṭhena nirodhaṃ, niyyānikahetudassanādhipateyyaṭṭhena maggaṃ vibhattavā, vibhajitvā vivaritvā desitavāti vuttaṃ hoti, tasmā ‘‘vibhattavā’’ti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vuccati.
ยสฺมา จ เอส ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเร กายจิตฺตอุปธิวิเวเก สุญฺญตปฺปณิหิตานิมิตฺตวิโมเกฺข อเญฺญ จ โลกิยโลกุตฺตเร อุตฺตริมนุสฺสธเมฺม ภชิ เสวิ พหุลมกาสิ, ตสฺมา ‘‘ภตฺตวา’’ติ วตฺตเพฺพ ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติฯ
Yasmā ca esa dibbabrahmaariyavihāre kāyacittaupadhiviveke suññatappaṇihitānimittavimokkhe aññe ca lokiyalokuttare uttarimanussadhamme bhaji sevi bahulamakāsi, tasmā ‘‘bhattavā’’ti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vuccati.
ยสฺมา ปน ตีสุ ภเวสุ ตณฺหาสงฺขาตํ คมนํ อเนน วนฺตํ, ตสฺมา ‘‘ภเวสุ วนฺตคมโน’’ติ วตฺตเพฺพ ภวสทฺทโต ภการํ คมนสทฺทโต คการํ วนฺตสทฺทโต วการญฺจ ทีฆํ กตฺวา อาทาย ‘‘ภควา’’ติ วุจฺจติ, ยถา โลเก ‘‘เมหนสฺส ขสฺส มาลา’’ติ วตฺตเพฺพ ‘‘เมขลา’’ติ วุจฺจติฯ
Yasmā pana tīsu bhavesu taṇhāsaṅkhātaṃ gamanaṃ anena vantaṃ, tasmā ‘‘bhavesu vantagamano’’ti vattabbe bhavasaddato bhakāraṃ gamanasaddato gakāraṃ vantasaddato vakārañca dīghaṃ katvā ādāya ‘‘bhagavā’’ti vuccati, yathā loke ‘‘mehanassa khassa mālā’’ti vattabbe ‘‘mekhalā’’ti vuccati.
ปุน อปรมฺปิ ปริยายํ นิทฺทิสโนฺต ‘‘อปิ จ ภคฺคราโคติ ภควา’’ติอาทิมาหฯ ตตฺถ ภโคฺค ราโค อสฺสาติ ภคฺคราโคฯ ภคฺคโทสาทีสุปิ เอเสว นโยฯ กณฺฑโกติ วินิวิชฺฌนเฎฺฐน กิเลสา เอวฯ ภชีติ อุเทฺทสวเสน วิภาคํ กตฺวา ภาเชสิฯ วิภชีติ นิเทฺทสวเสน วิวิธา ภาเชสิฯ ปวิภชีติ ปฎินิเทฺทสวเสน ปกาเรน วิภชิฯ อุคฺฆฎิตญฺญูนํ วเสน ภชิฯ วิปญฺจิตญฺญูนํ วเสน วิภชิฯ เนยฺยานํ วเสน ปวิภชิฯ
Puna aparampi pariyāyaṃ niddisanto ‘‘api ca bhaggarāgoti bhagavā’’tiādimāha. Tattha bhaggo rāgo assāti bhaggarāgo. Bhaggadosādīsupi eseva nayo. Kaṇḍakoti vinivijjhanaṭṭhena kilesā eva. Bhajīti uddesavasena vibhāgaṃ katvā bhājesi. Vibhajīti niddesavasena vividhā bhājesi. Pavibhajīti paṭiniddesavasena pakārena vibhaji. Ugghaṭitaññūnaṃ vasena bhaji. Vipañcitaññūnaṃ vasena vibhaji. Neyyānaṃ vasena pavibhaji.
ธมฺมรตนนฺติ –
Dhammaratananti –
‘‘จิตฺตีกตํ มหคฺฆญฺจ, อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ;
‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;
อโนมสตฺตปริโภคํ, รตนํ เตน วุจฺจตี’’ติฯ (ขุ. ปา. อฎฺฐ. ๖.๓; ที. นิ. อฎฺฐ. ๒.๓๓) –
Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (khu. pā. aṭṭha. 6.3; dī. ni. aṭṭha. 2.33) –
เอวํ วณฺณิตํ ธมฺมรตนํ ติวิเธน ภาเชสิฯ ภวานํ อนฺตกโรติ กามภวาทีนํ นวนฺนํ ภวานํ ปริเจฺฉทํ ปริยนฺตํ ปริวฎุมํ การโกฯ ภาวิตกาโยติ วฑฺฒิตกาโยฯ ตถา อิตเรสุปิฯ ภชีติ เสวิฯ อรญฺญวนปตฺถานีติ คามสฺส วา นครสฺส วา อินฺทขีลโต พหิ อรญฺญํฯ วนปตฺถานิ มนุสฺสูปจาราติกฺกนฺตานิ วนสณฺฑานิฯ ปนฺตานีติ ยตฺถ มนุสฺสา น กสนฺติ น วปนฺติ ทูรานิ เสนาสนานิฯ เกจิ ปน ‘‘วนปตฺตานีติ ยสฺมา ยตฺถ พฺยคฺฆาทโย อตฺถิ, ตํ วนํ เต ปาลยนฺติ รกฺขนฺติ, ตสฺมา เตหิ รกฺขิตตฺตา วนปตฺตานี’’ติ วทนฺติฯ เสนาสนานีติ เสติ เจว อาสติ จ เอตฺถาติ เสนาสนานิฯ อปฺปสทฺทานีติ วจนสเทฺทน อปฺปสทฺทานิฯ อปฺปนิโคฺฆสานีติ คามนครนิโคฺฆสสเทฺทน อปฺปนิโคฺฆสานิฯ วิชนวาตานีติ อโนฺตสญฺจรณชนสฺส สรีรวาเตน วิรหิตานิฯ ‘‘วิชนวาทานี’’ติปิ ปาโฐ, ‘‘อโนฺตชนวาเทน วิรหิตานี’’ติ อโตฺถฯ ‘‘วิชนปาตานี’’ติปิ ปาโฐ, ‘‘ชนสญฺจารวิรหิตานี’’ติ อโตฺถฯ มนุสฺสราหเสฺสยฺยกานีติ มนุสฺสานํ รหสฺสกรณฎฺฐานานิฯ ปฎิสลฺลานสารุปฺปานีติ วิเวกานุรูปานิฯ ภาคี วาติ ‘‘ภาโค จีวราทิโกฎฺฐาโส อสฺส อตฺถี’’ติ ภาคีฯ ‘‘ปฎิลาภวเสน อตฺถรสาทิภาโค อสฺส อตฺถี’’ติ ภาคีฯ อตฺถรสสฺสาติ เหตุผลสมฺปตฺติสงฺขาตสฺส อตฺถรสสฺสฯ ธมฺมรสสฺสาติ เหตุสมฺปตฺติสงฺขาตสฺส ธมฺมรสสฺสฯ วุตฺตเญฺหตํ ‘‘เหตุผเล ญาณํ อตฺถปฎิสมฺภิทา, เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฎิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๒๐)ฯ วิมุตฺติรสสฺสาติ ผลสมฺปตฺติสงฺขาตสฺส วิมุตฺติรสสฺสฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘กิจฺจสมฺปตฺติอเตฺถน, รโส นาม ปวุจฺจตี’’ติ (ปฎิ. ม. อฎฺฐ. ๑.๑.๒ มาติกาวณฺณนา; วิสุทฺธิ. ๑.๘)ฯ
Evaṃ vaṇṇitaṃ dhammaratanaṃ tividhena bhājesi. Bhavānaṃantakaroti kāmabhavādīnaṃ navannaṃ bhavānaṃ paricchedaṃ pariyantaṃ parivaṭumaṃ kārako. Bhāvitakāyoti vaḍḍhitakāyo. Tathā itaresupi. Bhajīti sevi. Araññavanapatthānīti gāmassa vā nagarassa vā indakhīlato bahi araññaṃ. Vanapatthāni manussūpacārātikkantāni vanasaṇḍāni. Pantānīti yattha manussā na kasanti na vapanti dūrāni senāsanāni. Keci pana ‘‘vanapattānīti yasmā yattha byagghādayo atthi, taṃ vanaṃ te pālayanti rakkhanti, tasmā tehi rakkhitattā vanapattānī’’ti vadanti. Senāsanānīti seti ceva āsati ca etthāti senāsanāni. Appasaddānīti vacanasaddena appasaddāni. Appanigghosānīti gāmanagaranigghosasaddena appanigghosāni. Vijanavātānīti antosañcaraṇajanassa sarīravātena virahitāni. ‘‘Vijanavādānī’’tipi pāṭho, ‘‘antojanavādena virahitānī’’ti attho. ‘‘Vijanapātānī’’tipi pāṭho, ‘‘janasañcāravirahitānī’’ti attho. Manussarāhasseyyakānīti manussānaṃ rahassakaraṇaṭṭhānāni. Paṭisallānasāruppānīti vivekānurūpāni. Bhāgī vāti ‘‘bhāgo cīvarādikoṭṭhāso assa atthī’’ti bhāgī. ‘‘Paṭilābhavasena attharasādibhāgo assa atthī’’ti bhāgī. Attharasassāti hetuphalasampattisaṅkhātassa attharasassa. Dhammarasassāti hetusampattisaṅkhātassa dhammarasassa. Vuttañhetaṃ ‘‘hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti (vibha. 720). Vimuttirasassāti phalasampattisaṅkhātassa vimuttirasassa. Vuttampi cetaṃ ‘‘kiccasampattiatthena, raso nāma pavuccatī’’ti (paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.2 mātikāvaṇṇanā; visuddhi. 1.8).
จตุนฺนํ ฌานานนฺติ ปฐมชฺฌานาทีนํ จตุนฺนํ ฌานานํฯ จตุนฺนํ อปฺปมญฺญานนฺติ เมตฺตาทีนํ ผรณปฺปมาณวิรหิตานํ จตุนฺนํ พฺรหฺมวิหารานํฯ จตุนฺนํ อรูปสมาปตฺตีนนฺติ อากาสานญฺจายตนาทีนํ จตุนฺนํ อรูปชฺฌานานํฯ อฎฺฐนฺนํ วิโมกฺขานนฺติ ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๒๔๘) นเยน วุตฺตานํ อารมฺมณวิมุตฺตานํ อฎฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํฯ อภิภายตนานนฺติ เอตฺถ อภิภูตานิ อายตนานิ เอเตสํ ฌานานนฺติ อภิภายตนานิ, ฌานานิฯ อายตนานีติ อธิฎฺฐานเฎฺฐน อายตนสงฺขาตานิ กสิณารมฺมณานิฯ ญาณุตฺตริโก หิ ปุคฺคโล วิสทญาโณติ กิํ เอตฺถ อารมฺมเณ สมาปชฺชิตพฺพํ, น มยิ จิเตฺตกคฺคตากรเณ ภาโร อตฺถีติ ตานิ อารมฺมณานิ อภิภวิตฺวา สมาปชฺชติฯ สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ นิพฺพเตฺตตีติ อโตฺถฯ เอวํ อุปฺปาทิตานิ ฌานานิ อภิภายตนานีติ วุจฺจนฺติ, เตสํ อฎฺฐนฺนํ อภิภายตนานํฯ นวนฺนํ อนุปุพฺพวิหารสมาปตฺตีนนฺติ ปุพฺพํ ปุพฺพํ อนุ อนุปุพฺพํ, อนุปุพฺพํ วิหริตพฺพโต สมาปชฺชิตพฺพโต อนุปุพฺพวิหารสมาปตฺติ, อนุปฎิปาฎิยา สมาปชฺชิตพฺพาติ อโตฺถ, ตาสํ นวนฺนํ อนุปุพฺพวิหารสมาปตฺตีนํฯ ทสนฺนํ สญฺญาภาวนานนฺติ คิริมานนฺทสุเตฺต (อ. นิ. ๑๐.๖๐) อาคตานํ อนิจฺจสญฺญาทีนํ ทสนฺนํ สญฺญาภาวนานํฯ ทสนฺนํ กสิณสมาปตฺตีนนฺติ สกลเฎฺฐน กสิณสงฺขาตานํ ปถวีกสิณชฺฌานาทีนํ ทสนฺนํ ฌานานํฯ อานาปานสฺสติสมาธิสฺสาติ อานาปานสฺสติสมฺปยุตฺตสมาธิสฺส ฯ อสุภสมาปตฺติยาติ อสุภชฺฌานสมาปตฺติยาฯ ทสนฺนํ ตถาคตพลานนฺติ ทสพลพลานํ ทสนฺนํฯ จตุนฺนํ เวสารชฺชานนฺติ วิสารทภาวานํ จตุนฺนํ เวสารชฺชานํฯ จตุนฺนํ ปฎิสมฺภิทานนฺติ ปฎิสมฺภิทาญาณานํ จตุนฺนํฯ ฉนฺนํ อภิญฺญาณานนฺติ อิทฺธิวิธาทีนํ ฉนฺนํ อภิญฺญาณานํฯ ฉนฺนํ พุทฺธธมฺมานนฺติ ‘‘สพฺพํ กายกมฺมํ ญาณานุปริวตฺตี’’ติอาทินา (จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิเทฺทส ๘๕; เนตฺติ. ๑๕) นเยน อุปริ อาคตานํ ฉนฺนํ พุทฺธธมฺมานํฯ
Catunnaṃjhānānanti paṭhamajjhānādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ. Catunnaṃ appamaññānanti mettādīnaṃ pharaṇappamāṇavirahitānaṃ catunnaṃ brahmavihārānaṃ. Catunnaṃ arūpasamāpattīnanti ākāsānañcāyatanādīnaṃ catunnaṃ arūpajjhānānaṃ. Aṭṭhannaṃ vimokkhānanti ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādinā (dha. sa. 248) nayena vuttānaṃ ārammaṇavimuttānaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ. Abhibhāyatanānanti ettha abhibhūtāni āyatanāni etesaṃ jhānānanti abhibhāyatanāni, jhānāni. Āyatanānīti adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanasaṅkhātāni kasiṇārammaṇāni. Ñāṇuttariko hi puggalo visadañāṇoti kiṃ ettha ārammaṇe samāpajjitabbaṃ, na mayi cittekaggatākaraṇe bhāro atthīti tāni ārammaṇāni abhibhavitvā samāpajjati. Saha nimittuppādenevettha appanaṃ nibbattetīti attho. Evaṃ uppāditāni jhānāni abhibhāyatanānīti vuccanti, tesaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ. Navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti pubbaṃ pubbaṃ anu anupubbaṃ, anupubbaṃ viharitabbato samāpajjitabbato anupubbavihārasamāpatti, anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbāti attho, tāsaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnaṃ. Dasannaṃ saññābhāvanānanti girimānandasutte (a. ni. 10.60) āgatānaṃ aniccasaññādīnaṃ dasannaṃ saññābhāvanānaṃ. Dasannaṃ kasiṇasamāpattīnanti sakalaṭṭhena kasiṇasaṅkhātānaṃ pathavīkasiṇajjhānādīnaṃ dasannaṃ jhānānaṃ. Ānāpānassatisamādhissāti ānāpānassatisampayuttasamādhissa . Asubhasamāpattiyāti asubhajjhānasamāpattiyā. Dasannaṃ tathāgatabalānanti dasabalabalānaṃ dasannaṃ. Catunnaṃ vesārajjānanti visāradabhāvānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ. Catunnaṃ paṭisambhidānanti paṭisambhidāñāṇānaṃ catunnaṃ. Channaṃ abhiññāṇānanti iddhividhādīnaṃ channaṃ abhiññāṇānaṃ. Channaṃ buddhadhammānanti ‘‘sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇānuparivattī’’tiādinā (cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; netti. 15) nayena upari āgatānaṃ channaṃ buddhadhammānaṃ.
ตตฺถ จีวราทโย ภาคฺยสมฺปตฺติวเสน วุตฺตาฯ อตฺถรสติโก ปฎิเวธวเสน วุโตฺตฯ อธิสีลติโก ปฎิปตฺติวเสนฯ ฌานตฺติโก รูปารูปชฺฌานวเสนฯ วิโมกฺขตฺติโก สมาปตฺติวเสนฯ สญฺญาจตุโกฺก อุปจารปฺปนาวเสนฯ สติปฎฺฐานาทโย สตฺตติํสโพธิปกฺขิยธมฺมวเสนฯ ตถาคตพลานนฺติอาทโย อาเวณิกธมฺมวเสน วุตฺตาติ เวทิตพฺพาฯ
Tattha cīvarādayo bhāgyasampattivasena vuttā. Attharasatiko paṭivedhavasena vutto. Adhisīlatiko paṭipattivasena. Jhānattiko rūpārūpajjhānavasena. Vimokkhattiko samāpattivasena. Saññācatukko upacārappanāvasena. Satipaṭṭhānādayo sattatiṃsabodhipakkhiyadhammavasena. Tathāgatabalānantiādayo āveṇikadhammavasena vuttāti veditabbā.
อิโต ปรํ ภควาติ เนตํ นามนฺติอาทิ ‘‘อตฺถมนุคตา อยํ ปญฺญตฺตี’’ติ ญาปนตฺถํ วุตฺตํฯ ตตฺถ สมณา ปพฺพชฺชุปคตาฯ พฺราหฺมณา โภวาทิโน สมิตปาปพาหิตปาปา วาฯ เทวตา สกฺกาทโย พฺรหฺมาโน จฯ วิโมกฺขนฺติกนฺติ วิโมโกฺข อรหตฺตมโคฺค, วิโมกฺขสฺส อโนฺต อรหตฺตผลํ, ตสฺมิํ วิโมกฺขเนฺต ภวํ วิโมกฺขนฺติกํ นามํฯ สพฺพญฺญุภาโว หิ อรหตฺตมเคฺคน สิชฺฌติ, อรหตฺตผลาธิคเมน สิโทฺธ โหติฯ ตสฺมา สพฺพญฺญุภาโว วิโมกฺขเนฺต ภโว โหติฯ ตํ เนมิตฺติกมฺปิ นามํ วิโมกฺขเนฺต ภวํ นาม โหติฯ เตน วุตฺตํ – ‘‘วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตาน’’นฺติฯ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปฎิลาภาติ มหาโพธิรุกฺขมูเล ยถาวุตฺตกฺขเณ สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปฎิลาเภน สหฯ สจฺฉิกา ปญฺญตฺตีติ อรหตฺตผลสจฺฉิกิริยาย สพฺพธมฺมสจฺฉิกิริยาย วา ชาตา ปญฺญตฺติฯ ยทิทํ ภควาติ ยา อยํ ภควาติ ปญฺญตฺติฯ
Ito paraṃ bhagavāti netaṃ nāmantiādi ‘‘atthamanugatā ayaṃ paññattī’’ti ñāpanatthaṃ vuttaṃ. Tattha samaṇā pabbajjupagatā. Brāhmaṇā bhovādino samitapāpabāhitapāpā vā. Devatā sakkādayo brahmāno ca. Vimokkhantikanti vimokkho arahattamaggo, vimokkhassa anto arahattaphalaṃ, tasmiṃ vimokkhante bhavaṃ vimokkhantikaṃ nāmaṃ. Sabbaññubhāvo hi arahattamaggena sijjhati, arahattaphalādhigamena siddho hoti. Tasmā sabbaññubhāvo vimokkhante bhavo hoti. Taṃ nemittikampi nāmaṃ vimokkhante bhavaṃ nāma hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantāna’’nti. Bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhāti mahābodhirukkhamūle yathāvuttakkhaṇe sabbaññutaññāṇassa paṭilābhena saha. Sacchikā paññattīti arahattaphalasacchikiriyāya sabbadhammasacchikiriyāya vā jātā paññatti. Yadidaṃ bhagavāti yā ayaṃ bhagavāti paññatti.
ทฺวีหิ การเณหีติ ทฺวีหิ โกฎฺฐาเสหิฯ ปริยตฺติสาสนนฺติ เตปิฎกํ พุทฺธวจนํฯ ปฎิปตฺตีติ ปฎิปชฺชติ เอตายาติ ปฎิปตฺติฯ ยํ ตสฺส ปริยาปุฎนฺติ เตน ปุคฺคเลน ยํ ปริยาปุฎํ สชฺฌายิตํ กรณเตฺถ สามิวจนํฯ ‘‘ปริยาปุฎฺฎ’’นฺติปิ ปาโฐฯ สุตฺตนฺติ อุภโตวิภงฺคนิเทฺทสขนฺธกปริวารา, สุตฺตนิปาเต มงฺคลสุตฺต- (ขุ. ปา. ๕.๑ อาทโย; สุ. นิ. ๒๖๑ อาทโย) รตนสุตฺต- (ขุ. ปา. ๖.๑ อาทโย) ตุวฎกสุตฺตานิ (สุ. นิ. ๙๒๑ อาทโย), อญฺญมฺปิ จ สุตฺตนามกํ ตถาคตวจนํ สุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํฯ เคยฺยนฺติ สพฺพมฺปิ สคาถกํ สุตฺตํ เคยฺยนฺติ เวทิตพฺพํ, วิเสเสน สํยุตฺตเก สกโลปิ สคาถาวโคฺคฯ เวยฺยากรณนฺติ สกลํ อภิธมฺมปิฎกํ นิคฺคาถกํ สุตฺตํ, ยญฺจ อญฺญมฺปิ อฎฺฐหิ อเงฺคหิ อสงฺคหิตํ พุทฺธวจนํ , ตํ ‘‘เวยฺยากรณ’’นฺติ เวทิตพฺพํฯ คาถาติ ธมฺมปทํ, เถรคาถา, เถรีคาถา, สุตฺตนิปาเต โนสุตฺตนามิกา สุทฺธิกคาถา จ ‘‘คาถา’’ติ เวทิตพฺพาฯ อุทานนฺติ โสมนสฺสญาณมยิกคาถาปฎิสํยุตฺตา เทฺวอสีติ สุตฺตนฺตา ‘‘อุทาน’’นฺติ เวทิตพฺพํฯ อิติวุตฺตกนฺติ ‘‘วุตฺตเญฺหตํ ภควตา’’ติอาทินยปฺปวตฺตา (อิติวุ. ๑ อาทโย) ทสุตฺตรสตสุตฺตนฺตา ‘‘อิติวุตฺตก’’นฺติ เวทิตพฺพํฯ ชาตกนฺติ อปณฺณกชาตกาทีนิ (ชา. ๑.๑.๑) ปณฺณาสาธิกานิ ปญฺจชาตกสตานิ ‘‘ชาตก’’นฺติ เวทิตพฺพํฯ อพฺภุตธมฺมนฺติ ‘‘จตฺตาโรเม , ภิกฺขเว, อจฺฉริยา อพฺภุตธมฺมา อานเนฺท’’ติอาทินยปฺปวตฺตา (ที. นิ. ๒.๒๐๙; อ. นิ. ๔.๑๒๙) สเพฺพปิ อจฺฉริยอพฺภุตธมฺมปฎิสํยุตฺตา สุตฺตนฺตา ‘‘อพฺภุตธมฺม’’นฺติ เวทิตพฺพํฯ เวทลฺลนฺติ จูฬเวทลฺล- (ม. นิ. ๑.๔๖๐ อาทโย) มหาเวทลฺล- (ม. นิ. ๑.๔๔๙ อาทโย) สมฺมาทิฎฺฐิ- (ม. นิ. ๑.๘๙ อาทโย) สกฺกปญฺห- (ที. นิ. ๒.๓๔๔ อาทโย) สงฺขารภาชนิยมหาปุณฺณมสุตฺตาทโย (ม. นิ. ๓.๘๕ อาทโย) สเพฺพปิ เวทญฺจ ตุฎฺฐิญฺจ ลทฺธา ลทฺธา ปุจฺฉิตสุตฺตนฺตา ‘‘เวทลฺล’’นฺติ เวทิตพฺพํฯ อิทํ ปริยตฺติสาสนนฺติ อิทํ วุตฺตปฺปการํ เตปิฎกํ พุทฺธวจนํ ปริยาปุณิตพฺพเฎฺฐน ปริยตฺติ, อนุสาสนเฎฺฐน สาสนนฺติ กตฺวา ปริยตฺติสาสนํฯ ตมฺปิ มุสฺสตีติ ตมฺปิ ปริยตฺติสาสนํ นสฺสติฯ สมฺมุสฺสตีติ อาทิโต นสฺสติฯ ปริพาหิโร โหตีติ ปรมฺมุโข โหติฯ
Dvīhi kāraṇehīti dvīhi koṭṭhāsehi. Pariyattisāsananti tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ. Paṭipattīti paṭipajjati etāyāti paṭipatti. Yaṃ tassa pariyāpuṭanti tena puggalena yaṃ pariyāpuṭaṃ sajjhāyitaṃ karaṇatthe sāmivacanaṃ. ‘‘Pariyāpuṭṭa’’ntipi pāṭho. Suttanti ubhatovibhaṅganiddesakhandhakaparivārā, suttanipāte maṅgalasutta- (khu. pā. 5.1 ādayo; su. ni. 261 ādayo) ratanasutta- (khu. pā. 6.1 ādayo) tuvaṭakasuttāni (su. ni. 921 ādayo), aññampi ca suttanāmakaṃ tathāgatavacanaṃ suttanti veditabbaṃ. Geyyanti sabbampi sagāthakaṃ suttaṃ geyyanti veditabbaṃ, visesena saṃyuttake sakalopi sagāthāvaggo. Veyyākaraṇanti sakalaṃ abhidhammapiṭakaṃ niggāthakaṃ suttaṃ, yañca aññampi aṭṭhahi aṅgehi asaṅgahitaṃ buddhavacanaṃ , taṃ ‘‘veyyākaraṇa’’nti veditabbaṃ. Gāthāti dhammapadaṃ, theragāthā, therīgāthā, suttanipāte nosuttanāmikā suddhikagāthā ca ‘‘gāthā’’ti veditabbā. Udānanti somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaṃyuttā dveasīti suttantā ‘‘udāna’’nti veditabbaṃ. Itivuttakanti ‘‘vuttañhetaṃ bhagavatā’’tiādinayappavattā (itivu. 1 ādayo) dasuttarasatasuttantā ‘‘itivuttaka’’nti veditabbaṃ. Jātakanti apaṇṇakajātakādīni (jā. 1.1.1) paṇṇāsādhikāni pañcajātakasatāni ‘‘jātaka’’nti veditabbaṃ. Abbhutadhammanti ‘‘cattārome , bhikkhave, acchariyā abbhutadhammā ānande’’tiādinayappavattā (dī. ni. 2.209; a. ni. 4.129) sabbepi acchariyaabbhutadhammapaṭisaṃyuttā suttantā ‘‘abbhutadhamma’’nti veditabbaṃ. Vedallanti cūḷavedalla- (ma. ni. 1.460 ādayo) mahāvedalla- (ma. ni. 1.449 ādayo) sammādiṭṭhi- (ma. ni. 1.89 ādayo) sakkapañha- (dī. ni. 2.344 ādayo) saṅkhārabhājaniyamahāpuṇṇamasuttādayo (ma. ni. 3.85 ādayo) sabbepi vedañca tuṭṭhiñca laddhā laddhā pucchitasuttantā ‘‘vedalla’’nti veditabbaṃ. Idaṃ pariyattisāsananti idaṃ vuttappakāraṃ tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ pariyāpuṇitabbaṭṭhena pariyatti, anusāsanaṭṭhena sāsananti katvā pariyattisāsanaṃ. Tampi mussatīti tampi pariyattisāsanaṃ nassati. Sammussatīti ādito nassati. Paribāhiro hotīti parammukho hoti.
กตมํ ปฎิปตฺติสาสนนฺติ โลกุตฺตรธมฺมโต ปุพฺพภาโค ตทตฺถํ ปฎิปชฺชียตีติ ปฎิปตฺติฯ สาสียนฺติ เอตฺถ เวเนยฺยาติ สาสนํฯ สมฺมาปฎิปทาติอาทโย วุตฺตนยา เอวฯ
Katamaṃ paṭipattisāsananti lokuttaradhammato pubbabhāgo tadatthaṃ paṭipajjīyatīti paṭipatti. Sāsīyanti ettha veneyyāti sāsanaṃ. Sammāpaṭipadātiādayo vuttanayā eva.
ปาณมฺปิ หนตีติ ชีวิตินฺทฺริยมฺปิ ฆาเตติฯ อทินฺนมฺปิ อาทิยตีติ ปรปริคฺคหิตมฺปิ วตฺถุํ คณฺหาติฯ สนฺธิมฺปิ ฉินฺทตีติ ฆรสนฺธิมฺปิ ฉินฺทติฯ นิโลฺลปมฺปิ หรตีติ คาเม ปหริตฺวา มหาวิโลปมฺปิ กโรติฯ เอกาคาริกมฺปิ กโรตีติ ปณฺณาสมเตฺตหิปิ สฎฺฐิมเตฺตหิปิ ปริวาเรตฺวา ชีวคฺคาหํ คเหตฺวาปิ ธนํ อาหราเปติฯ ปริปเนฺถปิ ติฎฺฐตีติ ปนฺถทูหนกมฺมํ กโรติฯ ปรทารมฺปิ คจฺฉตีติ ปรทาเรสุ จาริตฺตํ อาปชฺชติฯ มุสาปิ ภณตีติ อตฺถภญฺชนกํ มุสาปิ วทติฯ อนริยธโมฺมติ อนริยสภาโวฯ
Pāṇampi hanatīti jīvitindriyampi ghāteti. Adinnampi ādiyatīti parapariggahitampi vatthuṃ gaṇhāti. Sandhimpi chindatīti gharasandhimpi chindati. Nillopampi haratīti gāme paharitvā mahāvilopampi karoti. Ekāgārikampikarotīti paṇṇāsamattehipi saṭṭhimattehipi parivāretvā jīvaggāhaṃ gahetvāpi dhanaṃ āharāpeti. Paripanthepi tiṭṭhatīti panthadūhanakammaṃ karoti. Paradārampi gacchatīti paradāresu cārittaṃ āpajjati. Musāpi bhaṇatīti atthabhañjanakaṃ musāpi vadati. Anariyadhammoti anariyasabhāvo.
๕๑. เอโก ปุเพฺพ จริตฺวานาติ ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน วา คณาววสฺสคฺคเฎฺฐน วา ปุเพฺพ โลเก วิหริตฺวาฯ ยานํ ภนฺตํว ตํ โลเก, หีนมาหุ ปุถุชฺชนนฺติ ตํ วิพฺภนฺตกํ ปุคฺคลํ ยถา หตฺถิยานาทิยานํ อทนฺตํ วิสมมฺปิ อาโรหติ, อาโรหนกมฺปิ ภญฺชติ, ปปาเตปิ ปปตติ, เอวํ กายทุจฺจริตาทิวิสมาโรหเนน นิรยาทีสุ, อตฺถภญฺชเนน ชาติปปาตาทีสุ ปปตเนน จ ยานํ ภนฺตํว หีนํ ปุถุชฺชนญฺจ อาหูติฯ
51.Eko pubbe caritvānāti pabbajjāsaṅkhātena vā gaṇāvavassaggaṭṭhena vā pubbe loke viharitvā. Yānaṃ bhantaṃva taṃ loke, hīnamāhu puthujjananti taṃ vibbhantakaṃ puggalaṃ yathā hatthiyānādiyānaṃ adantaṃ visamampi ārohati, ārohanakampi bhañjati, papātepi papatati, evaṃ kāyaduccaritādivisamārohanena nirayādīsu, atthabhañjanena jātipapātādīsu papatanena ca yānaṃ bhantaṃva hīnaṃ puthujjanañca āhūti.
ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน วาติ ปพฺพชฺชาโกฎฺฐาเสน วา ‘‘ปพฺพชิโต สมโณ’’ติ คณนาโรปเนน วาฯ คณาววสฺสคฺคเฎฺฐน วาติ คณสงฺคณิการามตํ วิสฺสเชฺชตฺวา วสฺสคฺคเฎฺฐน วาฯ
Pabbajjāsaṅkhātena vāti pabbajjākoṭṭhāsena vā ‘‘pabbajito samaṇo’’ti gaṇanāropanena vā. Gaṇāvavassaggaṭṭhena vāti gaṇasaṅgaṇikārāmataṃ vissajjetvā vassaggaṭṭhena vā.
เอโก ปฎิกฺกมตีติ เอกโกว คามโต นิวตฺตติฯ โย นิเสวตีติ นิเทฺทสสฺส อุเทฺทสปทํฯ อปเรน สมเยนาติ อญฺญสฺมิํ กาเล อปรภาเคฯ พุทฺธนฺติ สพฺพญฺญุพุทฺธํฯ ธมฺมนฺติ สฺวากฺขาตตาทิคุณยุตฺตํ ธมฺมํฯ สงฺฆนฺติ สุปฺปฎิปนฺนตาทิคุณยุตฺตํ สงฺฆํฯ สิกฺขนฺติ อธิสีลาทิสิกฺขิตพฺพํ สิกฺขํฯ ปจฺจกฺขายาติ พุทฺธาทิํ ปฎิกฺขิปิตฺวาฯ หีนายาติ หีนตฺถาย คิหิภาวายฯ อาวตฺติตฺวาติ นิวตฺติตฺวาฯ เสวติ เอกวารํ เสวติฯ นิเสวติ อเนกวิเธน เสวติฯ สํเสวติ อลฺลียิตฺวา เสวติฯ ปฎิเสวติ ปุนปฺปุนํ เสวติฯ
Ekopaṭikkamatīti ekakova gāmato nivattati. Yo nisevatīti niddesassa uddesapadaṃ. Aparena samayenāti aññasmiṃ kāle aparabhāge. Buddhanti sabbaññubuddhaṃ. Dhammanti svākkhātatādiguṇayuttaṃ dhammaṃ. Saṅghanti suppaṭipannatādiguṇayuttaṃ saṅghaṃ. Sikkhanti adhisīlādisikkhitabbaṃ sikkhaṃ. Paccakkhāyāti buddhādiṃ paṭikkhipitvā. Hīnāyāti hīnatthāya gihibhāvāya. Āvattitvāti nivattitvā. Sevati ekavāraṃ sevati. Nisevati anekavidhena sevati. Saṃsevati allīyitvā sevati. Paṭisevati punappunaṃ sevati.
ภนฺตนฺติ วิพฺภนฺตํฯ อทนฺตนฺติ ทนฺตภาวํ อนุปนีตํฯ อการิตนฺติ สุสิกฺขิตกิริยํ อสิกฺขาปิตํฯ อวินีตนฺติ น วินีตํ อาจารสมฺปตฺติยา อสิกฺขิตํฯ อุปฺปถํ คณฺหาตีติ วุตฺตปฺปการํ ยานํ อทนฺตาติยุตฺตํ ภนฺตํ วิสมมคฺคํ อุเปติฯ วิสมํ ขาณุมฺปิ ปาสาณมฺปิ อภิรุหตีติ วิสมํ หุตฺวา ฐิตํ ขรขาณุมฺปิ ตถา ปพฺพตปาสาณมฺปิ อาโรหติฯ ยานมฺปิ อาโรหนกมฺปิ ภญฺชตีติ วยฺหาทิยานํ อาโรหนฺตสฺส ปาเชนฺตสฺส หตฺถปาทาทิมฺปิ ภินฺทติฯ ปปาเตปิ ปปตตีติ เอกโตจฺฉินฺนปพฺภารปปาเตปิ ปาเตติฯ โส วิพฺภนฺตโกติ โส ปฎิกฺกนฺตโกฯ ภนฺตยานปฎิภาโคติ อนวฎฺฐิตยานสทิโสฯ อุปฺปถํ คณฺหาตีติ กุสลกมฺมปถโต ปฎิกฺกมิตฺวา อปายปถภูตํ อุปฺปถํ มิจฺฉามคฺคํ อุเปติฯ วิสมํ กายกมฺมํ อภิรุหตีติ สมสฺส ปฎิปกฺขํ กายทุจฺจริตสงฺขาตํ วิสมํ กายกมฺมํ อาโรหติฯ เสเสสุปิ เอเสว นโยฯ นิรเย อตฺตานํ ภญฺชตีติ นิรสฺสาทสงฺขาเต นิรเย อตฺตภาวํ จุณฺณวิจุณฺณํ กโรติฯ มนุสฺสโลเก อตฺตานํ ภญฺชตีติ วิวิธกมฺมการณวเสน ภญฺชติฯ เทวโลเก อตฺตานํ ภญฺชตีติ ปิยวิปฺปโยคาทิทุกฺขวเสนฯ ชาติปปาตมฺปิ ปปตตีติ ชาติปปาเตปิ ปาเตติฯ ชราปปาตาทีสุปิ เอเสว นโยฯ มนุสฺสโลเกติ อิธ อธิเปฺปตโลกเมว ทเสฺสติฯ
Bhantanti vibbhantaṃ. Adantanti dantabhāvaṃ anupanītaṃ. Akāritanti susikkhitakiriyaṃ asikkhāpitaṃ. Avinītanti na vinītaṃ ācārasampattiyā asikkhitaṃ. Uppathaṃ gaṇhātīti vuttappakāraṃ yānaṃ adantātiyuttaṃ bhantaṃ visamamaggaṃ upeti. Visamaṃ khāṇumpi pāsāṇampi abhiruhatīti visamaṃ hutvā ṭhitaṃ kharakhāṇumpi tathā pabbatapāsāṇampi ārohati. Yānampi ārohanakampi bhañjatīti vayhādiyānaṃ ārohantassa pājentassa hatthapādādimpi bhindati. Papātepi papatatīti ekatocchinnapabbhārapapātepi pāteti. So vibbhantakoti so paṭikkantako. Bhantayānapaṭibhāgoti anavaṭṭhitayānasadiso. Uppathaṃ gaṇhātīti kusalakammapathato paṭikkamitvā apāyapathabhūtaṃ uppathaṃ micchāmaggaṃ upeti. Visamaṃ kāyakammaṃ abhiruhatīti samassa paṭipakkhaṃ kāyaduccaritasaṅkhātaṃ visamaṃ kāyakammaṃ ārohati. Sesesupi eseva nayo. Niraye attānaṃ bhañjatīti nirassādasaṅkhāte niraye attabhāvaṃ cuṇṇavicuṇṇaṃ karoti. Manussaloke attānaṃ bhañjatīti vividhakammakāraṇavasena bhañjati. Devaloke attānaṃ bhañjatīti piyavippayogādidukkhavasena. Jātipapātampi papatatīti jātipapātepi pāteti. Jarāpapātādīsupi eseva nayo. Manussaloketi idha adhippetalokameva dasseti.
ปุถุชฺชนาติ นิเทฺทสสฺส อุเทฺทสปทํฯ ตตฺถ ปุถุชฺชนาติ –
Puthujjanāti niddesassa uddesapadaṃ. Tattha puthujjanāti –
ปุถูนํ ชนนาทีหิ, การเณหิ ปุถุชฺชโน;
Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano;
ปุถุชฺชนโนฺตคธตฺตา, ปุถุวายํ ชโน อิติฯ
Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti.
โส หิ ปุถูนํ นานปฺปการานํ กิเลสาทีนํ ชนนาทีหิปิ การเณหิ ปุถุชฺชโนฯ ตํ วิภาคโต ทเสฺสตุํ ‘‘ปุถุ กิเลเส ชเนนฺตี’’ติอาทิมาหฯ ตตฺถ พหูนํ นานปฺปการานํ สกฺกายทิฎฺฐีนํ อวิหตตฺตา วา ตา ชเนนฺติ, ตาหิ ชนิตาติ วา ปุถุชฺชนาฯ อวิหตเมวตฺถํ ชนสโทฺท วทติฯ ปุถุ สตฺถารานํ มุขุโลฺลกิกาติ เอตฺถ ปุถู นานาชนา สตฺถุปฎิญฺญา เอเตสนฺติ ปุถุชฺชนาติ วจนโตฺถฯ ปุถุ สพฺพคตีหิ อวุฎฺฐิตาติ เอตฺถ ชเนตพฺพา ชนยนฺติ เอตฺถาติ ชนา, คติโยฯ ปุถู ชนา เอเตสนฺติ ปุถุชฺชนาฯ อิโต ปเร ชายนฺติ เอเตหีติ ชนา, อภิสงฺขาราทโยฯ เต เอเตสํ วิชฺชนฺตีติ ปุถุชฺชนาฯ อภิสงฺขรณาทิอโตฺถ เอว วา ชนสโทฺท ทฎฺฐโพฺพฯ นานาสนฺตาเปหิ สนฺตปนฺตีติ ราคคฺคิอาทโย สนฺตาปาฯ เต เอว วา สเพฺพปิ วา กิเลสา ปริฬาหาฯ ปุถุ ปญฺจสุ กามคุเณสูติ เอตฺถ ชายตีติ ชโน, ราโค เคโธติ เอวมาทิโก, ปุถุ ชโน เอเตสนฺติ ปุถุชฺชนาฯ ปุถุ ชาตา รตฺตาติ เอวํ ราคาทิอโตฺถ เอว วา ชนสโทฺท ทฎฺฐโพฺพฯ ปลิพุทฺธาติ สมฺพทฺธาฯ อาวุตาติ อาวริตาฯ นิวุตาติ วาริตาฯ โอวุตาติ อุปริโต ปิหิตาฯ ปิหิตาติ เหฎฺฐาภาเคน ปิหิตาฯ ปฎิจฺฉนฺนาติ อปากฎาฯ ปฎิกุชฺชิตาติ อโธมุขคตาฯ
So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhipi kāraṇehi puthujjano. Taṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘puthu kilese janentī’’tiādimāha. Tattha bahūnaṃ nānappakārānaṃ sakkāyadiṭṭhīnaṃ avihatattā vā tā janenti, tāhi janitāti vā puthujjanā. Avihatamevatthaṃ janasaddo vadati. Puthu satthārānaṃ mukhullokikāti ettha puthū nānājanā satthupaṭiññā etesanti puthujjanāti vacanattho. Puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti ettha janetabbā janayanti etthāti janā, gatiyo. Puthū janā etesanti puthujjanā. Ito pare jāyanti etehīti janā, abhisaṅkhārādayo. Te etesaṃ vijjantīti puthujjanā. Abhisaṅkharaṇādiattho eva vā janasaddo daṭṭhabbo. Nānāsantāpehi santapantīti rāgaggiādayo santāpā. Te eva vā sabbepi vā kilesā pariḷāhā. Puthupañcasu kāmaguṇesūti ettha jāyatīti jano, rāgo gedhoti evamādiko, puthu jano etesanti puthujjanā. Puthu jātā rattāti evaṃ rāgādiattho eva vā janasaddo daṭṭhabbo. Palibuddhāti sambaddhā. Āvutāti āvaritā. Nivutāti vāritā. Ovutāti uparito pihitā. Pihitāti heṭṭhābhāgena pihitā. Paṭicchannāti apākaṭā. Paṭikujjitāti adhomukhagatā.
อถ วา ปุถูนํ วา คณนปถมตีตานํ อริยธมฺมปรมฺมุขานํ นีจธมฺมสมาจารานํ ชนานํ อโนฺตคธตฺตาปิ ปุถุชฺชนาฯ ปุถุ วา อยํ วิสุํเยว สงฺขํ คโต, วิสํสโฎฺฐ สีลสุตาทิคุณยุเตฺตหิ อริเยหิ ชโนติปิ ปุถุชฺชโนฯ
Atha vā puthūnaṃ vā gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjanā. Puthu vā ayaṃ visuṃyeva saṅkhaṃ gato, visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janotipi puthujjano.
เอวํ เย เต –
Evaṃ ye te –
‘‘ทุเว ปุถุชฺชนา วุตฺตา, พุเทฺธนาทิจฺจพนฺธุนา;
‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;
อโนฺธ ปุถุชฺชโน เอโก, กลฺยาเณโก ปุถุชฺชโน’’ติฯ –
Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti. –
เทฺวว ปุถุชฺชนา วุตฺตา, เตสุ อนฺธปุถุชฺชโน วุโตฺต โหตีติ เวทิตโพฺพฯ
Dveva puthujjanā vuttā, tesu andhaputhujjano vutto hotīti veditabbo.
๕๒. ยโส กิตฺติ จาติ ลาภสกฺกาโร ปสํสา จฯ ปุเพฺพติ ปพฺพชิตภาเวฯ หายเต วาปิ ตสฺส สาติ ตสฺส วิพฺภนฺตกสฺส สโต โส จ ยโส สา จ กิตฺติ หายติฯ เอตมฺปิ ทิสฺวาติ เอตมฺปิ ปุเพฺพ ยสกิตฺตีนํ ลาภํ ปจฺฉา จ หานิํ ทิสฺวาฯ สิเกฺขถ เมถุนํ วิปฺปหาตเวติ ติโสฺส สิกฺขาโย สิเกฺขถฯ กิํ การณา? เมถุนํ วิปฺปหาตเว, เมถุนปฺปหานตฺถายาติ วุตฺตํ โหติฯ
52.Yaso kitti cāti lābhasakkāro pasaṃsā ca. Pubbeti pabbajitabhāve. Hāyate vāpi tassa sāti tassa vibbhantakassa sato so ca yaso sā ca kitti hāyati. Etampi disvāti etampi pubbe yasakittīnaṃ lābhaṃ pacchā ca hāniṃ disvā. Sikkhetha methunaṃ vippahātaveti tisso sikkhāyo sikkhetha. Kiṃ kāraṇā? Methunaṃ vippahātave, methunappahānatthāyāti vuttaṃ hoti.
กิตฺติวณฺณคโตติ ภควา กิตฺติวโณฺณ, กิตฺติสทฺทเญฺจว คุณญฺจ อุกฺขิปิตฺวา วทโนฺต โหตีติ อโตฺถฯ จิตฺตํ นานานเยน กถนํ อสฺส อตฺถีติ จิตฺตกถีฯ กลฺยาณปฎิภาโนติ สุนฺทรปโญฺญฯ
Kittivaṇṇagatoti bhagavā kittivaṇṇo, kittisaddañceva guṇañca ukkhipitvā vadanto hotīti attho. Cittaṃ nānānayena kathanaṃ assa atthīti cittakathī. Kalyāṇapaṭibhānoti sundarapañño.
หายตีติ นิเทฺทสสฺส อุเทฺทสปทํฯ ปริหายตีติ สมนฺตโต หายติฯ ปริธํสตีติ อโธปถวิํ ปตติฯ ปริปตตีติ สมนฺตโต อปคจฺฉติฯ อนฺตรธายตีติ อทสฺสนํ ยาติฯ วิปฺปลุชฺชตีติ อุจฺฉิชฺชติฯ
Hāyatīti niddesassa uddesapadaṃ. Parihāyatīti samantato hāyati. Paridhaṃsatīti adhopathaviṃ patati. Paripatatīti samantato apagacchati. Antaradhāyatīti adassanaṃ yāti. Vippalujjatīti ucchijjati.
ขุทฺทโก สีลกฺขโนฺธติ ถุลฺลจฺจยาทิฯ มหโนฺต สีลกฺขโนฺธติ ปาราชิกสํงฺฆาทิเสโสฯ
Khuddako sīlakkhandhoti thullaccayādi. Mahanto sīlakkhandhoti pārājikasaṃṅghādiseso.
เมถุนธมฺมสฺส ปหานายาติ ตทงฺคาทิปหาเนน ปชหนตฺถายฯ วูปสมายาติ มลานํ วูปสมนตฺถายฯ ปฎินิสฺสคฺคายาติ ปกฺขนฺทนปริจฺจาคปฎินิสฺสคฺคตฺถายฯ ปฎิปสฺสทฺธิยาติ ปฎิปสฺสทฺธิสงฺขาตสฺส ผลสฺส อตฺถายฯ
Methunadhammassa pahānāyāti tadaṅgādipahānena pajahanatthāya. Vūpasamāyāti malānaṃ vūpasamanatthāya. Paṭinissaggāyāti pakkhandanapariccāgapaṭinissaggatthāya. Paṭipassaddhiyāti paṭipassaddhisaṅkhātassa phalassa atthāya.
๕๓. โย หิ เมถุนํ น วิปฺปชหติ สงฺกเปฺปหิ…เป.… ตถาวิโธฯ ตตฺถ ปเรโตติ สมนฺนาคโตฯ ปเรสํ นิโคฺฆสนฺติ อุปชฺฌายาทีนํ นินฺทาวจนํฯ มงฺกุ โหตีติ ทุมฺมโน โหติฯ
53. Yo hi methunaṃ na vippajahati saṅkappehi…pe… tathāvidho. Tattha paretoti samannāgato. Paresaṃ nigghosanti upajjhāyādīnaṃ nindāvacanaṃ. Maṅku hotīti dummano hoti.
กามสงฺกเปฺปนาติ กามปฎิสํยุเตฺตน วิตเกฺกนฯ อุปริเฎฺฐปิ เอเสว นโยฯ ผุโฎฺฐติ วิตเกฺกหิ ผุสิโตฯ ปเรโตติ อปริหีโนฯ สโมหิโตติ สมฺมา โอหิโต อโนฺต ปวิโฎฺฐฯ กปโณ วิยาติ ทุคฺคตมนุโสฺส วิยฯ มโนฺท วิยาติ อญฺญาณี วิยฯ โมมูโห วิยาติ สโมฺมหภูโต วิยฯ ฌายตีติ จิเนฺตติฯ ปชฺฌายตีติ ภุสํ จิเนฺตติฯ นิชฺฌายตีติ อเนกวิเธน จิเนฺตติฯ อปชฺฌายตีติ ตโต อปคนฺตฺวา จิเนฺตติฯ อุลูโกติ อุลูกสกุโณฯ รุกฺขสาขายนฺติ รุเกฺข อุฎฺฐิตสาขาย, วิฎเป วาฯ มูสิกํ มคยมาโนติ มูสิกํ คเวสมาโน, ‘‘มคฺคยมาโน’’ติปิ ปฐนฺติฯ โกตฺถูติ สิงฺคาโลฯ พิฬาโรติ พพฺพุฯ สนฺธิสมลสงฺกฎิเรติ ทฺวินฺนํ ฆรานํ อนฺตเร จ อุทกนิทฺธมนจิกฺขลฺลกจวรนิกฺขิปนฎฺฐาเน จ ถณฺฑิเล จฯ วหจฺฉิโนฺนติ ปิฎฺฐิคีวมํสจฺฉิโนฺนฯ อิโต ปรา คาถา ปากฎสมฺพนฺธา เอวฯ
Kāmasaṅkappenāti kāmapaṭisaṃyuttena vitakkena. Upariṭṭhepi eseva nayo. Phuṭṭhoti vitakkehi phusito. Paretoti aparihīno. Samohitoti sammā ohito anto paviṭṭho. Kapaṇo viyāti duggatamanusso viya. Mando viyāti aññāṇī viya. Momūho viyāti sammohabhūto viya. Jhāyatīti cinteti. Pajjhāyatīti bhusaṃ cinteti. Nijjhāyatīti anekavidhena cinteti. Apajjhāyatīti tato apagantvā cinteti. Ulūkoti ulūkasakuṇo. Rukkhasākhāyanti rukkhe uṭṭhitasākhāya, viṭape vā. Mūsikaṃ magayamānoti mūsikaṃ gavesamāno, ‘‘maggayamāno’’tipi paṭhanti. Kotthūti siṅgālo. Biḷāroti babbu. Sandhisamalasaṅkaṭireti dvinnaṃ gharānaṃ antare ca udakaniddhamanacikkhallakacavaranikkhipanaṭṭhāne ca thaṇḍile ca. Vahacchinnoti piṭṭhigīvamaṃsacchinno. Ito parā gāthā pākaṭasambandhā eva.
๕๔. ตาสุ สตฺถานีติ กายทุจฺจริตาทีนิฯ ตานิ หิ อตฺตโน ปเรสญฺจ เฉทนเฎฺฐน ‘‘สตฺถานี’’ติ วุจฺจนฺติฯ เตสุ วายํ วิเสเสน ตาว อาทิโต มุสาวจนสตฺถาเนว กโรติ, ‘‘อิมินา การเณนาหํ วิพฺภโนฺต’’ติ ภณโนฺตฯ เตเนวาห – ‘‘เอส ขฺวสฺส มหาเคโธ , โมสวชฺชํ ปคาหตี’’ติฯ ตตฺถ เอส ขฺวสฺสาติ เอส โข อสฺสฯ มหาเคโธติ มหาพนฺธนํฯ กตโมติ เจ? ยทิทํ โมสวชฺชํ ปคาหติ, สฺวายํ มุสาวาทโชฺฌคาโห ‘‘มหาเคโธ’’ติ เวทิตโพฺพฯ
54. Tāsu satthānīti kāyaduccaritādīni. Tāni hi attano paresañca chedanaṭṭhena ‘‘satthānī’’ti vuccanti. Tesu vāyaṃ visesena tāva ādito musāvacanasatthāneva karoti, ‘‘iminā kāraṇenāhaṃ vibbhanto’’ti bhaṇanto. Tenevāha – ‘‘esa khvassa mahāgedho, mosavajjaṃ pagāhatī’’ti. Tattha esa khvassāti esa kho assa. Mahāgedhoti mahābandhanaṃ. Katamoti ce? Yadidaṃ mosavajjaṃ pagāhati, svāyaṃ musāvādajjhogāho ‘‘mahāgedho’’ti veditabbo.
ตีณิ สตฺถานีติ ตโย เฉทกาฯ กายทุจฺจริตํ กายสตฺถํฯ วจีสตฺถาทีสุปิ เอเสว นโยฯ ตํ วิภาคโต ทเสฺสตุํ ‘‘ติวิธํ กายทุจฺจริตํ กายสตฺถ’’นฺติ อาหฯ สมฺปชานมุสา ภาสตีติ ชานโนฺต ตุจฺฉํ วาจํ ภาสติฯ อภิรโต อหํ ภเนฺต อโหสิํ ปพฺพชฺชายาติ สาสเน ปพฺพชฺชาย อนภิรติวิรหิโต อหํ อาสิํฯ มาตา เม โปเสตพฺพาติ มาตา มยา โปเสตพฺพาฯ เตนมฺหิ วิพฺภโนฺตติ ภณตีติ เตน การเณน ปฎิกฺกโนฺต อสฺมีติปิ กเถติฯ ปิตา เม โปเสตโพฺพติอาทีสุปิ เอเสว นโยฯ
Tīṇi satthānīti tayo chedakā. Kāyaduccaritaṃ kāyasatthaṃ. Vacīsatthādīsupi eseva nayo. Taṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyasattha’’nti āha. Sampajānamusā bhāsatīti jānanto tucchaṃ vācaṃ bhāsati. Abhirato ahaṃ bhante ahosiṃ pabbajjāyāti sāsane pabbajjāya anabhirativirahito ahaṃ āsiṃ. Mātā me posetabbāti mātā mayā posetabbā. Tenamhi vibbhantoti bhaṇatīti tena kāraṇena paṭikkanto asmītipi katheti. Pitā me posetabbotiādīsupi eseva nayo.
เอโส ตสฺส มหาเคโธติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส เอโส มหาพโนฺธฯ มหาวนนฺติ มหนฺตํ ทุฎฺฐวนํฯ คหนนฺติ ทุรติกฺกมํฯ กนฺตาโรติ โจรกนฺตาราทิสทิโสฯ วิสโมติ กณฺฎกวิสโมฯ กุฎิโลติ วงฺกกฎกสทิโสฯ ปโงฺกติ ปลฺลลสทิโสฯ ปลิโปติ กทฺทมสทิโสฯ ปลิโพโธติ มหาทุโกฺขฯ มหาพนฺธนนฺติ มหนฺตํ ทุโมจยพนฺธนํฯ ยทิทํ สมฺปชานมุสาวาโทติ โย อยํ สมฺปชานมุสาวาโทฯ
Eso tassa mahāgedhoti tassa puggalassa eso mahābandho. Mahāvananti mahantaṃ duṭṭhavanaṃ. Gahananti duratikkamaṃ. Kantāroti corakantārādisadiso. Visamoti kaṇṭakavisamo. Kuṭiloti vaṅkakaṭakasadiso. Paṅkoti pallalasadiso. Palipoti kaddamasadiso. Palibodhoti mahādukkho. Mahābandhananti mahantaṃ dumocayabandhanaṃ. Yadidaṃ sampajānamusāvādoti yo ayaṃ sampajānamusāvādo.
สภคฺคโต วาติ สภายํ ฐิโต วาฯ ปริสคฺคโต วาติ คามปริสายํ ฐิโต วาฯ ญาติมชฺฌคโต วาติ ทายาทานํ มเชฺฌ ฐิโต วาฯ ปูคมชฺฌคโต วาติ เสนีนํ มเชฺฌ ฐิโต วาฯ ราชกุลมชฺฌคโต วาติ ราชกุลสฺส มเชฺฌ มหาวินิจฺฉเย ฐิโต วาฯ อภินีโตติ ปุจฺฉนตฺถาย นีโตฯ สกฺขิปุโฎฺฐติ สกฺขิํ กตฺวา ปุจฺฉิโตฯ เอหโมฺภ ปุริสาติ อาลปนเมตํฯ อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วาติ อตฺตโน วา ปรสฺส วา หตฺถปาทาทิเหตุ วา ธนเหตุ วาฯ อามิสกิญฺจิกฺขเหตุ วาติ เอตฺถ อามิสนฺติ ลาโภ อธิเปฺปโตฯ กิญฺจิกฺขนฺติ ยํ วา ตํ วา อปฺปมตฺตกํ, อนฺตมโส ติตฺติรวฎฺฎกสปฺปิปิณฺฑนวนีตปิณฺฑาทิมตฺตกสฺสปิ ลาภสฺส เหตูติ อโตฺถฯ สมฺปชานมุสา ภาสตีติ ชานโนฺตเยว มุสาวาทํ กโรติฯ
Sabhaggato vāti sabhāyaṃ ṭhito vā. Parisaggato vāti gāmaparisāyaṃ ṭhito vā. Ñātimajjhagato vāti dāyādānaṃ majjhe ṭhito vā. Pūgamajjhagato vāti senīnaṃ majjhe ṭhito vā. Rājakulamajjhagato vāti rājakulassa majjhe mahāvinicchaye ṭhito vā. Abhinītoti pucchanatthāya nīto. Sakkhipuṭṭhoti sakkhiṃ katvā pucchito. Ehambho purisāti ālapanametaṃ. Attahetu vā parahetu vāti attano vā parassa vā hatthapādādihetu vā dhanahetu vā. Āmisakiñcikkhahetu vāti ettha āmisanti lābho adhippeto. Kiñcikkhanti yaṃ vā taṃ vā appamattakaṃ, antamaso tittiravaṭṭakasappipiṇḍanavanītapiṇḍādimattakassapi lābhassa hetūti attho. Sampajānamusā bhāsatīti jānantoyeva musāvādaṃ karoti.
ปุน อญฺญํ ปริยายํ ทเสฺสโนฺต ‘‘อปิ จ ตีหากาเรหิ มุสาวาโท โหติ, ปุเพฺพวสฺส โหตี’’ติอาทิมาหฯ ตตฺถ ตีหากาเรหีติ สมฺปชานมุสาวาทสฺส องฺคภูเตหิ ตีหิ การเณหิฯ ปุเพฺพวสฺส โหตีติ ปุพฺพภาเคเยว อสฺส ปุคฺคลสฺส เอวํ โหติ ‘‘มุสา ภณิสฺส’’นฺติฯ ภณนฺตสฺส โหตีติ ภณมานสฺส โหติฯ ภณิตสฺส โหตีติ ภณิเต อสฺส โหติฯ ยํ วตฺตพฺพํ ตสฺมิํ วุเตฺต โหตีติ อโตฺถฯ อถ วา ภณิตสฺสาติ วุตฺตวโต นิฎฺฐิตวจนสฺส โหตีติฯ โย เอวํ ปุพฺพภาเคปิ ชานาติ, ภณโนฺตปิ ชานาติ, ปจฺฉาปิ ชานาติ ‘‘มุสา มยา ภณิต’’นฺติ, โส เอวํ วทโนฺต มุสาวาทกมฺมุนา พชฺฌตีติ อยเมตฺถ อโตฺถ ทสฺสิโตฯ กิญฺจาปิ ทสฺสิโต, อถ โข อยเมตฺถ วิเสโส – ปุจฺฉา ตาว โหติ, ‘‘มุสา ภณิสฺส’’นฺติ ปุพฺพภาโค อตฺถิ, ‘‘มุสา มยา ภณิต’’นฺติ ปจฺฉาภาโค นตฺถิฯ วุตฺตมตฺตเมว หิ โกจิ ปมุสฺสติ กิํ ตสฺส มุสาวาโท โหติ, น โหตีติ? สา เอวํ อฎฺฐกถาสุ วิสฺสชฺชิตา – ปุพฺพภาเค ‘‘มุสา ภณิสฺส’’นฺติ จ, ภณนฺตสฺส ‘‘มุสา ภณามี’’ติ จ ชานโต ปจฺฉาภาเค ‘‘มุสา มยา ภณิต’’นฺติ น สกฺกา น ภวิตุํ, สเจปิ น โหติ, มุสาวาโทเยวฯ ปุริมเมว หิ องฺคทฺวยํ ปมาณํฯ ยสฺสาปิ ปุพฺพภาเค ‘‘มุสา ภณิสฺส’’นฺติ อาโภโค นตฺถิ, ภณโนฺต ปน ‘‘มุสา ภณามี’’ติ ชานาติฯ ภณิเตปิ ‘‘มุสา มยา ภณิต’’นฺติ ชานาติฯ โส มุสาวาเทน น กาเรตโพฺพฯ ปุพฺพภาโค หิ ปมาณตโรฯ ตสฺมิํ อสติ ทวา ภณิตํ วา, รวา ภณิตํ วา โหตีติฯ
Puna aññaṃ pariyāyaṃ dassento ‘‘api ca tīhākārehi musāvādo hoti, pubbevassa hotī’’tiādimāha. Tattha tīhākārehīti sampajānamusāvādassa aṅgabhūtehi tīhi kāraṇehi. Pubbevassahotīti pubbabhāgeyeva assa puggalassa evaṃ hoti ‘‘musā bhaṇissa’’nti. Bhaṇantassa hotīti bhaṇamānassa hoti. Bhaṇitassa hotīti bhaṇite assa hoti. Yaṃ vattabbaṃ tasmiṃ vutte hotīti attho. Atha vā bhaṇitassāti vuttavato niṭṭhitavacanassa hotīti. Yo evaṃ pubbabhāgepi jānāti, bhaṇantopi jānāti, pacchāpi jānāti ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti, so evaṃ vadanto musāvādakammunā bajjhatīti ayamettha attho dassito. Kiñcāpi dassito, atha kho ayamettha viseso – pucchā tāva hoti, ‘‘musā bhaṇissa’’nti pubbabhāgo atthi, ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti pacchābhāgo natthi. Vuttamattameva hi koci pamussati kiṃ tassa musāvādo hoti, na hotīti? Sā evaṃ aṭṭhakathāsu vissajjitā – pubbabhāge ‘‘musā bhaṇissa’’nti ca, bhaṇantassa ‘‘musā bhaṇāmī’’ti ca jānato pacchābhāge ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti na sakkā na bhavituṃ, sacepi na hoti, musāvādoyeva. Purimameva hi aṅgadvayaṃ pamāṇaṃ. Yassāpi pubbabhāge ‘‘musā bhaṇissa’’nti ābhogo natthi, bhaṇanto pana ‘‘musā bhaṇāmī’’ti jānāti. Bhaṇitepi ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti jānāti. So musāvādena na kāretabbo. Pubbabhāgo hi pamāṇataro. Tasmiṃ asati davā bhaṇitaṃ vā, ravā bhaṇitaṃ vā hotīti.
เอตฺถ จ ตํญาณตา จ ญาณสโมธานญฺจ ปริจฺจชิตพฺพํฯ ตํญาณตา ปริจฺจชิตพฺพาติ เยน จิเตฺตน ‘‘มุสา ภณิสฺส’’นฺติ ชานาติ, เตเนว ‘‘มุสา ภณามี’’ติ จ, ‘‘มุสา มยา ภณิต’’นฺติ จ ชานาตีติ เอวํ เอกจิเตฺตเนว ตีสุ ขเณสุ ชานาตีติ อยํ ตํญาณตา ปริจฺจชิตพฺพาฯ น หิ สกฺกา เตเนว จิเตฺตน ตํ จิตฺตํ ชานิตุํ, ยถา น สกฺกา เตเนว อสินา โส อสิ ฉินฺทิตุนฺติฯ ปุริมํ ปุริมํ ปน จิตฺตํ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส จิตฺตสฺส ตถา อุปฺปตฺติยา ปจฺจโย หุตฺวา นิรุชฺฌติฯ เตเนตํ วุจฺจติ –
Ettha ca taṃñāṇatā ca ñāṇasamodhānañca pariccajitabbaṃ. Taṃñāṇatā pariccajitabbāti yena cittena ‘‘musā bhaṇissa’’nti jānāti, teneva ‘‘musā bhaṇāmī’’ti ca, ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti ca jānātīti evaṃ ekacitteneva tīsu khaṇesu jānātīti ayaṃ taṃñāṇatā pariccajitabbā. Na hi sakkā teneva cittena taṃ cittaṃ jānituṃ, yathā na sakkā teneva asinā so asi chinditunti. Purimaṃ purimaṃ pana cittaṃ pacchimassa pacchimassa cittassa tathā uppattiyā paccayo hutvā nirujjhati. Tenetaṃ vuccati –
‘‘ปมาณํ ปุพฺพภาโคว, ตสฺมิํ สติ น เหสฺสติ;
‘‘Pamāṇaṃ pubbabhāgova, tasmiṃ sati na hessati;
เสสทฺวยนฺติ นเตฺถต, มิติ วาจา ติวงฺคิกา’’ติฯ (ปารา. อฎฺฐ. ๒.๒๐๐);
Sesadvayanti nattheta, miti vācā tivaṅgikā’’ti. (pārā. aṭṭha. 2.200);
ญาณสโมธานํ ปริจฺจชิตพฺพนฺติ เอตานิ ตีณิ จิตฺตานิ เอกกฺขเณ อุปฺปชฺชนฺตีติ น คเหตพฺพานิฯ อิทญฺหิ จิตฺตํ นาม –
Ñāṇasamodhānaṃ pariccajitabbanti etāni tīṇi cittāni ekakkhaṇe uppajjantīti na gahetabbāni. Idañhi cittaṃ nāma –
‘‘อนิรุทฺธมฺหิ ปฐเม, น อุปฺปชฺชติ ปจฺฉิมํ;
‘‘Aniruddhamhi paṭhame, na uppajjati pacchimaṃ;
นิรนฺตรุปฺปชฺชนโต, เอกํ วิย ปกาสตี’’ติฯ (ปารา. อฎฺฐ. ๒.๒๐๐);
Nirantaruppajjanato, ekaṃ viya pakāsatī’’ti. (pārā. aṭṭha. 2.200);
อิโต ปรํ ปน ยฺวายํ อชานํเยว ‘‘ชานามี’’ติอาทินา นเยน สมฺปชานมุสา ภณติ, ยสฺมา โส ‘‘อิทํ อภูต’’นฺติ เอวํทิฎฺฐิโก โหติ, ตสฺส หิ อเตฺถว อยํ ลทฺธิฯ ตถา ‘‘อิทํ อภูต’’นฺติ เอวมสฺส ขมติ เจว รุจฺจติ จฯ เอวมสฺส สญฺญา, เอวํสภาวเมว จสฺส จิตฺตํ ‘‘อิทํ อภูต’’นฺติฯ ยทา ปน มุสา วตฺตุกาโม โหติ, ตทา ตํ ทิฎฺฐิํ วา ทิฎฺฐิยา สห ขนฺติํ วา ทิฎฺฐิขนฺตีหิ สทฺธิํ รุจิํ วา ทิฎฺฐิขนฺติรุจีหิ สทฺธิํ สญฺญํ วา ทิฎฺฐิขนฺติรุจิสญฺญาหิ สทฺธิํ ภาวํ วา วินิธาย นิกฺขิปิตฺวา ปฎิจฺฉาเทตฺวา อภูตํ กตฺวา ภณติฯ ตสฺมา เตสมฺปิวเสน องฺคเภทํ ทเสฺสตุํ ‘‘อปิ จ จตูหากาเรหี’’ติอาทิ วุตฺตํฯ
Ito paraṃ pana yvāyaṃ ajānaṃyeva ‘‘jānāmī’’tiādinā nayena sampajānamusā bhaṇati, yasmā so ‘‘idaṃ abhūta’’nti evaṃdiṭṭhiko hoti, tassa hi attheva ayaṃ laddhi. Tathā ‘‘idaṃ abhūta’’nti evamassa khamati ceva ruccati ca. Evamassa saññā, evaṃsabhāvameva cassa cittaṃ ‘‘idaṃ abhūta’’nti. Yadā pana musā vattukāmo hoti, tadā taṃ diṭṭhiṃ vā diṭṭhiyā saha khantiṃ vā diṭṭhikhantīhi saddhiṃ ruciṃ vā diṭṭhikhantirucīhi saddhiṃ saññaṃ vā diṭṭhikhantirucisaññāhi saddhiṃ bhāvaṃ vā vinidhāya nikkhipitvā paṭicchādetvā abhūtaṃ katvā bhaṇati. Tasmā tesampivasena aṅgabhedaṃ dassetuṃ ‘‘api ca catūhākārehī’’tiādi vuttaṃ.
เอตฺถ จ วินิธาย ทิฎฺฐินฺติ พลวธมฺมวินิธานวเสเนตํ วุตฺตํฯ วินิธาย ขนฺตินฺติอาทีนิ ตโต ทุพฺพลทุพฺพลานํ วินิธานวเสนฯ วินิธาย สญฺญนฺติ อิทํ ปเนตฺถ สพฺพทุพฺพลธมฺมวินิธานวเสนฯ สญฺญามตฺตมฺปิ นาม อวินิธาย สมฺปชานมุสา ภาสิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติฯ
Ettha ca vinidhāya diṭṭhinti balavadhammavinidhānavasenetaṃ vuttaṃ. Vinidhāya khantintiādīni tato dubbaladubbalānaṃ vinidhānavasena. Vinidhāya saññanti idaṃ panettha sabbadubbaladhammavinidhānavasena. Saññāmattampi nāma avinidhāya sampajānamusā bhāsissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.
๕๕. มโนฺทว ปริกิสฺสตีติ ปาณวธาทีนิ กโรโนฺต ตโตนิทานญฺจ ทุกฺขมนุโภโนฺต โภคปริเยสนารกฺขณานิ จ กโรโนฺต โมมูโห วิย ปริกิลิสฺสติฯ
55.Mandova parikissatīti pāṇavadhādīni karonto tatonidānañca dukkhamanubhonto bhogapariyesanārakkhaṇāni ca karonto momūho viya parikilissati.
ตเมนํ ราชาโน คเหตฺวา วิวิธา กมฺมการณา กาเรนฺตีติ น ราชาโน กโรนฺติ, ราชาธีนปุริสา นานาวิธานิ กมฺมการณานิ กโรนฺติฯ กสาหิปิ ตาเฬนฺตีติ กสาทณฺฑเกหิปิ วิตเชฺชนฺติฯ เวเตฺตหีติ เวตฺตลตาหิฯ อทฺธทณฺฑเกหีติ มุคฺคเรหิ, ปหารสาธนตฺถํ วา จตุหตฺถทณฺฑํ เทฺวธา เฉตฺวา คหิตทณฺฑเกหิฯ พิลงฺคถาลิกนฺติ กญฺชิยอุกฺขลิกกมฺมการณํฯ ตํ กโรนฺตา สีสกปาลํ อุปฺปาเฎตฺวา ตตฺตํ อโยคุฬํ สณฺฑาเสน คเหตฺวา ตตฺถ ปกฺขิปนฺติ, เตน มตฺถลุงฺคํ ปกฺกุฎฺฐิตฺวา อุปริ อุตฺตรติฯ สงฺขมุณฺฑิกนฺติ สงฺขมุณฺฑกมฺมการณํฯ ตํ กโรนฺตา อุตฺตโรฎฺฐอุภโตกณฺณจูฬิกคลวาฎกปริเจฺฉเทน จมฺมํ ฉินฺทิตฺวา สพฺพเกเส เอกโต คณฺฐิํ กตฺวา ทณฺฑเกน เวเฐตฺวา อุปฺปาเฎนฺติ, สห เกเสหิ จมฺมํ อุฎฺฐหติฯ ตโต สีสกฎาหํ ถูลสกฺขราหิ ฆํสิตฺวา โธวนฺตา สงฺขวณฺณํ กโรนฺติฯ ราหุมุขนฺติ ราหุมุขกมฺมการณํฯ ตํ กโรนฺตา สงฺกุนา มุขํ วิวริตฺวา อโนฺตมุเข ทีปํ ชาเลนฺติ, กณฺณจูฬิกาหิ วา ปฎฺฐาย มุขํ นิขาทเนน ขนนฺติ, โลหิตํ ปคฺฆริตฺวา มุขํ ปูเรติฯ
Tamenaṃ rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārentīti na rājāno karonti, rājādhīnapurisā nānāvidhāni kammakāraṇāni karonti. Kasāhipitāḷentīti kasādaṇḍakehipi vitajjenti. Vettehīti vettalatāhi. Addhadaṇḍakehīti muggarehi, pahārasādhanatthaṃ vā catuhatthadaṇḍaṃ dvedhā chetvā gahitadaṇḍakehi. Bilaṅgathālikanti kañjiyaukkhalikakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā sīsakapālaṃ uppāṭetvā tattaṃ ayoguḷaṃ saṇḍāsena gahetvā tattha pakkhipanti, tena matthaluṅgaṃ pakkuṭṭhitvā upari uttarati. Saṅkhamuṇḍikanti saṅkhamuṇḍakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā uttaroṭṭhaubhatokaṇṇacūḷikagalavāṭakaparicchedena cammaṃ chinditvā sabbakese ekato gaṇṭhiṃ katvā daṇḍakena veṭhetvā uppāṭenti, saha kesehi cammaṃ uṭṭhahati. Tato sīsakaṭāhaṃ thūlasakkharāhi ghaṃsitvā dhovantā saṅkhavaṇṇaṃ karonti. Rāhumukhanti rāhumukhakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā saṅkunā mukhaṃ vivaritvā antomukhe dīpaṃ jālenti, kaṇṇacūḷikāhi vā paṭṭhāya mukhaṃ nikhādanena khananti, lohitaṃ paggharitvā mukhaṃ pūreti.
โชติมาลิกนฺติ สกลสรีรํ เตลปิโลติกาย เวเฐตฺวา อาลิเมฺปนฺติฯ หตฺถปโชฺชติกนฺติ หเตฺถ เตลปิโลติกาย เวเฐตฺวา ทีปํ วิย ปชฺชาเลนฺติฯ เอรกวตฺติกนฺติ เอรกวตฺตกมฺมการณํฯ ตํ กโรนฺตา เหฎฺฐาคีวโต ปฎฺฐาย จมฺมวเฎฺฎ กนฺติตฺวา โคปฺผเก ปาเตนฺติฯ อถ นํ โยเตฺตหิ พนฺธิตฺวา กฑฺฒนฺติฯ โส อตฺตโน จมฺมวเฎฺฎ อกฺกมิตฺวา อกฺกมิตฺวา ปตติฯ จิรกวาสิกนฺติ จิรกวาสิกกมฺมการณํฯ ตํ กโรนฺตา ตเถว จมฺมวเฎฺฎ กนฺติตฺวา กฎิยํ ฐเปนฺติ, กฎิโต ปฎฺฐาย กนฺติตฺวา โคปฺผเกสุ ฐเปนฺติ, อุปริเมหิ เหฎฺฐิมสรีรํ จิรกนิวาสนนิวตฺถํ วิย โหติฯ เอเณยฺยกนฺติ เอเณยฺยกกมฺมการณํฯ ตํ กโรนฺตา อุโภสุ กปฺปเรสุ จ อุโภสุ ชณฺณุเกสุ จ อยวลยานิ ทตฺวา อยสูลานิ โกเฎฺฎนฺติ, โส จตูหิ อยสูเลหิ ภูมิยํ ปติฎฺฐหติฯ อถ นํ ปริวาเรตฺวา อคฺคิํ กโรนฺติฯ ‘‘เอเณยฺยโก โชติปริคฺคโห ยถา’’ติ อาคตฎฺฐาเนปิ อิทเมว วุตฺตํฯ ตํ สนฺธิโต สนฺธิโต สูลานิ อปเนตฺวา จตูหิ อฎฺฐิโกฎีหิเยว ฐเปนฺติฯ เอวรูปา กมฺมการณา นาม นตฺถิฯ
Jotimālikanti sakalasarīraṃ telapilotikāya veṭhetvā ālimpenti. Hatthapajjotikanti hatthe telapilotikāya veṭhetvā dīpaṃ viya pajjālenti. Erakavattikanti erakavattakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā heṭṭhāgīvato paṭṭhāya cammavaṭṭe kantitvā gopphake pātenti. Atha naṃ yottehi bandhitvā kaḍḍhanti. So attano cammavaṭṭe akkamitvā akkamitvā patati. Cirakavāsikanti cirakavāsikakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā tatheva cammavaṭṭe kantitvā kaṭiyaṃ ṭhapenti, kaṭito paṭṭhāya kantitvā gopphakesu ṭhapenti, uparimehi heṭṭhimasarīraṃ cirakanivāsananivatthaṃ viya hoti. Eṇeyyakanti eṇeyyakakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā ubhosu kapparesu ca ubhosu jaṇṇukesu ca ayavalayāni datvā ayasūlāni koṭṭenti, so catūhi ayasūlehi bhūmiyaṃ patiṭṭhahati. Atha naṃ parivāretvā aggiṃ karonti. ‘‘Eṇeyyako jotipariggaho yathā’’ti āgataṭṭhānepi idameva vuttaṃ. Taṃ sandhito sandhito sūlāni apanetvā catūhi aṭṭhikoṭīhiyeva ṭhapenti. Evarūpā kammakāraṇā nāma natthi.
พฬิสมํสิกนฺติ อุภโตมุเขหิ พฬิเสหิ ปหริตฺวา จมฺมมํสนฺหารูนิ อุปฺปาเฎนฺติฯ กหาปณิกนฺติ สกลสรีรํ ติณฺหาหิ วาสีหิ โกฎิโต ปฎฺฐาย กหาปณมตฺตํ กหาปณมตฺตํ ปาเตนฺตา โกเฎฺฎนฺติฯ ขาราปตจฺฉิกนฺติ สรีรํ ตตฺถ ตตฺถ อาวุเธหิ ปหริตฺวา โกเจฺฉหิ ขารํ ฆํเสนฺติ, จมฺมมํสนฺหารูนิ ปคฺฆริตฺวา ปสวนฺติ, อฎฺฐิกสงฺขลิกาว ติฎฺฐติฯ ปลิฆปริวตฺติกนฺติ เอเกน ปเสฺสน นิปชฺชาเปตฺวา กณฺณจฺฉิเทฺทน อยสูลํ โกเฎฺฎตฺวา ปถวิยา เอกาพทฺธํ กโรนฺติฯ อถ นํ ปาเท คเหตฺวา อาวิญฺฉนฺติฯ ปลาลปีฐกนฺติ เฉกา การณิกา ฉวิจมฺมํ อจฺฉินฺทิตฺวา นิสทโปตกาหิ อฎฺฐีนิ ฉินฺทิตฺวา เกเสสุ คเหตฺวา อุกฺขิปนฺติ, มํสราสิเยว โหติฯ อถ นํ เกเสเหว ปริโยนนฺธิตฺวา คณฺหนฺติ, ปลาลปีฐํ วิย กตฺวา ปลิเวเฐนฺติฯ สุนเขหิปีติ กติปยานิ ทิวสานิ อาหารํ อทตฺวา ฉาตสุนเขหิ ขาทาเปนฺติฯ เต มุหุเตฺตน อฎฺฐิสงฺขลิกเมว กโรนฺติฯ เอวมฺปิ กิสฺสตีติ เอวมฺปิ วิฆาตํ ปาปุณาติฯ ปริกิสฺสตีติ สพฺพภาเคน วิฆาตํ ปาปุณาติฯ ปริกิลิสฺสตีติ อุปตาปํ ปาปุณาติฯ
Baḷisamaṃsikanti ubhatomukhehi baḷisehi paharitvā cammamaṃsanhārūni uppāṭenti. Kahāpaṇikanti sakalasarīraṃ tiṇhāhi vāsīhi koṭito paṭṭhāya kahāpaṇamattaṃ kahāpaṇamattaṃ pātentā koṭṭenti. Khārāpatacchikanti sarīraṃ tattha tattha āvudhehi paharitvā kocchehi khāraṃ ghaṃsenti, cammamaṃsanhārūni paggharitvā pasavanti, aṭṭhikasaṅkhalikāva tiṭṭhati. Palighaparivattikanti ekena passena nipajjāpetvā kaṇṇacchiddena ayasūlaṃ koṭṭetvā pathaviyā ekābaddhaṃ karonti. Atha naṃ pāde gahetvā āviñchanti. Palālapīṭhakanti chekā kāraṇikā chavicammaṃ acchinditvā nisadapotakāhi aṭṭhīni chinditvā kesesu gahetvā ukkhipanti, maṃsarāsiyeva hoti. Atha naṃ keseheva pariyonandhitvā gaṇhanti, palālapīṭhaṃ viya katvā paliveṭhenti. Sunakhehipīti katipayāni divasāni āhāraṃ adatvā chātasunakhehi khādāpenti. Te muhuttena aṭṭhisaṅkhalikameva karonti. Evampi kissatīti evampi vighātaṃ pāpuṇāti. Parikissatīti sabbabhāgena vighātaṃ pāpuṇāti. Parikilissatīti upatāpaṃ pāpuṇāti.
ปุน อญฺญํ การณํ ทเสฺสโนฺต ‘‘อถ วา กามตณฺหาย อภิภูโต’’ติอาทิมาหฯ ตตฺถ กามตณฺหายาติ ปญฺจกามคุณิกโลเภนฯ อภิภูโตติ เตน มทฺทิโตฯ ปริยาทินฺนจิโตฺตติ กุสลาจารํ เขเปตฺวา คหิตจิโตฺตฯ โภเค ปริเยสโนฺตติ ธนํ คเวสมาโนฯ นาวาย มหาสมุทฺทํ ปกฺขนฺทตีติ ตรณีสงฺขาตาย นาวาย มหนฺตํ โลณสาครํ ปวิสติฯ สีตสฺส ปุรกฺขโตติ สีตํ ปุรโต กตฺวาฯ อุณฺหสฺส ปุรกฺขโตติ อุณฺหํ ปุรโต กตฺวาฯ ฑํสาติ ปิงฺคลมกฺขิกาฯ มกสาติ มกสา เอวฯ ปีฬิยมาโนติ ฑํสาทิสมฺผเสฺสหิ วิเหสิยมาโนฯ ขุปฺปิปาสาย มิยฺยมาโนติ ขุทฺทาปิปาสาย มรมาโนฯ ติคุมฺพํ คจฺฉตีติอาทีนิ มูลปทํ คจฺฉตีติปริโยสานานิ จตุวีสติ ปทานิ รฎฺฐนาเมน วุตฺตานิฯ มรุกนฺตารํ คจฺฉตีติ วาลุกกนฺตารํ ตารกสญฺญาย คจฺฉติ ฯ ชณฺณุปถนฺติ ชาณูหิ คนฺตพฺพมคฺคํฯ อชปถนฺติ อเชหิ คนฺตพฺพมคฺคํฯ เมณฺฑปเถปิ เอเสว นโยฯ
Puna aññaṃ kāraṇaṃ dassento ‘‘atha vā kāmataṇhāya abhibhūto’’tiādimāha. Tattha kāmataṇhāyāti pañcakāmaguṇikalobhena. Abhibhūtoti tena maddito. Pariyādinnacittoti kusalācāraṃ khepetvā gahitacitto. Bhoge pariyesantoti dhanaṃ gavesamāno. Nāvāya mahāsamuddaṃ pakkhandatīti taraṇīsaṅkhātāya nāvāya mahantaṃ loṇasāgaraṃ pavisati. Sītassa purakkhatoti sītaṃ purato katvā. Uṇhassa purakkhatoti uṇhaṃ purato katvā. Ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā. Makasāti makasā eva. Pīḷiyamānoti ḍaṃsādisamphassehi vihesiyamāno. Khuppipāsāya miyyamānoti khuddāpipāsāya maramāno. Tigumbaṃ gacchatītiādīni mūlapadaṃ gacchatītipariyosānāni catuvīsati padāni raṭṭhanāmena vuttāni. Marukantāraṃgacchatīti vālukakantāraṃ tārakasaññāya gacchati . Jaṇṇupathanti jāṇūhi gantabbamaggaṃ. Ajapathanti ajehi gantabbamaggaṃ. Meṇḍapathepi eseva nayo.
สงฺกุปถนฺติ ขาณุเก โกเฎฺฎตฺวา เตหิ อุคฺคมิตพฺพํ ขาณุมคฺคํ, ตํ คจฺฉโนฺต ปพฺพตปาเท ฐตฺวา อยสิงฺฆาฎกํ โยเตฺตน พนฺธิตฺวา อุทฺธํ ขิปิตฺวา ปพฺพเต ลคฺคาเปตฺวา โยเตฺตนารุยฺห วชิรเคฺคน โลหทเณฺฑน ปพฺพตํ วิชฺฌิตฺวา ขาณุกํ โกเฎฺฎตฺวา ตตฺถ ฐตฺวา สิงฺฆาฎกํ อากฑฺฒิตฺวา ปุน อุปริ ลคฺคาเปตฺวา ตตฺถ ฐิโต จมฺมโยตฺตํ โอลเมฺพตฺวา ตํ อาทาย โอตริตฺวา เหฎฺฐิมขาณุเก พนฺธิตฺวา วามหเตฺถน โยตฺตํ คเหตฺวา ทกฺขิณหเตฺถน มุคฺครํ อาทาย โยตฺตํ ปหริตฺวา ขาณุกํ นีหริตฺวา ปุน อภิรุหติฯ เอเตนุปาเยน ปพฺพตมตฺถกํ อภิรุยฺห ปรโต โอตรโนฺต ปุริมนเยเนว ปฐมํ ปพฺพตมตฺถเก ขาณุกํ โกเฎฺฎตฺวา จมฺมปสิพฺพเก โยตฺตํ พนฺธิตฺวา ขาณุเก เวเฐตฺวา สยํ อโนฺตปสิพฺพเก นิสีทิตฺวา มกฺกฎกานํ สุตฺตวิสฺสชฺชนากาเรน โยตฺตํ วินิเวเฐตฺวา โอตรติฯ เตน วุตฺตํ – ‘‘ขาณุเก โกเฎฺฎตฺวา เตหิ อุคฺคมิตพฺพํ ขาณุมคฺค’’นฺติฯ ฉตฺตปถนฺติ จมฺมฉเตฺตน วาตํ คาหาเปตฺวา สกุเณหิ วิย โอตริตพฺพํ มคฺคํฯ วํสปถนฺติ เวณุคุมฺพเฉทนสเตฺถน ฉินฺทิตฺวา รุกฺขํ ผรสุนา โกเฎฺฎตฺวา มคฺคํ กโรโนฺต เวฬุวเน นิเสฺสณิํ กตฺวา เวฬุคุเมฺพ อารุยฺห เวฬุํ ฉินฺทิตฺวา อปรสฺส เวฬุคุมฺพสฺส อุปริ ปาเตตฺวา เวฬุคุมฺพมตฺถเกเนว คนฺตพฺพํ มคฺคํ สนฺธาย ‘‘วํสปถํ คจฺฉตี’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํฯ
Saṅkupathanti khāṇuke koṭṭetvā tehi uggamitabbaṃ khāṇumaggaṃ, taṃ gacchanto pabbatapāde ṭhatvā ayasiṅghāṭakaṃ yottena bandhitvā uddhaṃ khipitvā pabbate laggāpetvā yottenāruyha vajiraggena lohadaṇḍena pabbataṃ vijjhitvā khāṇukaṃ koṭṭetvā tattha ṭhatvā siṅghāṭakaṃ ākaḍḍhitvā puna upari laggāpetvā tattha ṭhito cammayottaṃ olambetvā taṃ ādāya otaritvā heṭṭhimakhāṇuke bandhitvā vāmahatthena yottaṃ gahetvā dakkhiṇahatthena muggaraṃ ādāya yottaṃ paharitvā khāṇukaṃ nīharitvā puna abhiruhati. Etenupāyena pabbatamatthakaṃ abhiruyha parato otaranto purimanayeneva paṭhamaṃ pabbatamatthake khāṇukaṃ koṭṭetvā cammapasibbake yottaṃ bandhitvā khāṇuke veṭhetvā sayaṃ antopasibbake nisīditvā makkaṭakānaṃ suttavissajjanākārena yottaṃ viniveṭhetvā otarati. Tena vuttaṃ – ‘‘khāṇuke koṭṭetvā tehi uggamitabbaṃ khāṇumagga’’nti. Chattapathanti cammachattena vātaṃ gāhāpetvā sakuṇehi viya otaritabbaṃ maggaṃ. Vaṃsapathanti veṇugumbachedanasatthena chinditvā rukkhaṃ pharasunā koṭṭetvā maggaṃ karonto veḷuvane nisseṇiṃ katvā veḷugumbe āruyha veḷuṃ chinditvā aparassa veḷugumbassa upari pātetvā veḷugumbamatthakeneva gantabbaṃ maggaṃ sandhāya ‘‘vaṃsapathaṃ gacchatī’’ti vuttanti veditabbaṃ.
คเวสโนฺต น วินฺทติ, อลาภมูลกมฺปิ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฎิสํเวเทตีติ อวินฺทนมูลกมฺปิ กายิกเจตสิกํ ทุกฺขํ ปฎิลภติฯ
Gavesanto na vindati, alābhamūlakampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetīti avindanamūlakampi kāyikacetasikaṃ dukkhaṃ paṭilabhati.
ลทฺธาติ ลภิตฺวาฯ อารกฺขมูลกนฺติ รกฺขณมูลกมฺปิฯ กินฺติ เม โภเคติ เกน อุปาเยน มม โภเคฯ เนว ราชาโน หเรยฺยุํ…เป.… น อปฺปิยา ทายาทา หเรยฺยุนฺติฯ โคปยโตติ มญฺชูสาทีหิ โคปยนฺตสฺสฯ วิปฺปลุชฺชนฺตีติ วินสฺสนฺติฯ
Laddhāti labhitvā. Ārakkhamūlakanti rakkhaṇamūlakampi. Kinti me bhogeti kena upāyena mama bhoge. Neva rājāno hareyyuṃ…pe… na appiyā dāyādā hareyyunti. Gopayatoti mañjūsādīhi gopayantassa. Vippalujjantīti vinassanti.
๕๖. เอตมาทีนวํ ญตฺวา, มุนิ ปุพฺพาปเร อิธาติ เอตํ ‘‘ยโส กิตฺติ จ ยา ปุเพฺพ, หายเต วาปิ ตสฺส สา’’ติ อิโต ปภุติ วุเตฺต ปุพฺพาปเร อิธ อิมสฺมิํ สาสเน ปุพฺพโต อปเร สมณภาวโต วิพฺภนฺตกภาเว อาทีนวํ มุนิ ญตฺวาฯ
56.Etamādīnavaṃñatvā, muni pubbāpare idhāti etaṃ ‘‘yaso kitti ca yā pubbe, hāyate vāpi tassa sā’’ti ito pabhuti vutte pubbāpare idha imasmiṃ sāsane pubbato apare samaṇabhāvato vibbhantakabhāve ādīnavaṃ muni ñatvā.
ทฬฺหํ กเรยฺยาติ นิเทฺทสปทสฺส อุเทฺทสปทํฯ ถิรํ กเรยฺยาติ อสิถิลํ กเรยฺยฯ ทฬฺหํ สมาทาโน อสฺสาติ ถิรปฎิโญฺญ ภเวยฺยฯ อวฎฺฐิตสมาทาโนติ สนฺนิฎฺฐานปฎิโญฺญฯ
Daḷhaṃ kareyyāti niddesapadassa uddesapadaṃ. Thiraṃ kareyyāti asithilaṃ kareyya. Daḷhaṃ samādāno assāti thirapaṭiñño bhaveyya. Avaṭṭhitasamādānoti sanniṭṭhānapaṭiñño.
๕๗. เอตํ อริยานมุตฺตมนฺติ ยทิทํ วิเวกจริยา, เอตํ พุทฺธาทีนํ อริยานํ อุตฺตมํฯ ตสฺมา วิเวกํเยว สิเกฺขถาติ อธิปฺปาโยฯ น เตน เสโฎฺฐ มเญฺญถาติ เตน จ วิเวเกน อตฺตานํ ‘‘เสโฎฺฐ อห’’นฺติ น มเญฺญยฺย, เตน มานถโทฺธ น ภเวยฺยาติ วุตฺตํ โหติฯ
57.Etaṃariyānamuttamanti yadidaṃ vivekacariyā, etaṃ buddhādīnaṃ ariyānaṃ uttamaṃ. Tasmā vivekaṃyeva sikkhethāti adhippāyo. Na tena seṭṭho maññethāti tena ca vivekena attānaṃ ‘‘seṭṭho aha’’nti na maññeyya, tena mānathaddho na bhaveyyāti vuttaṃ hoti.
อุนฺนตินฺติ อุสฺสาปนํฯ อุนฺนมนฺติ อุคฺคนฺตฺวา ปฎฺฐปนํฯ มานนฺติ อหํการํฯ ถามนฺติ พลกฺการํฯ ถมฺภนฺติ ถทฺธกรณํฯ ถโทฺธติ อมทฺทโวฯ ปตฺถโทฺธติ วิเสเสน อมทฺทโวฯ ปคฺคหิตสิโรติ อุฎฺฐิตสีโสฯ สามนฺตาติ น อารกาฯ อาสเนฺนติ น ทูเรฯ อวิทูเรติ สมีเปฯ อุปกเฎฺฐติ สนฺติเกฯ
Unnatinti ussāpanaṃ. Unnamanti uggantvā paṭṭhapanaṃ. Mānanti ahaṃkāraṃ. Thāmanti balakkāraṃ. Thambhanti thaddhakaraṇaṃ. Thaddhoti amaddavo. Patthaddhoti visesena amaddavo. Paggahitasiroti uṭṭhitasīso. Sāmantāti na ārakā. Āsanneti na dūre. Avidūreti samīpe. Upakaṭṭheti santike.
๕๘. ริตฺตสฺสาติ วิวิตฺตสฺส, กายทุจฺจริตาทีหิ วิรหิตสฺสฯ โอฆติณฺณสฺส ปิหยนฺติ, กาเมสุ คธิตา ปชาติ วตฺถุกาเมสุ ลคฺคา สตฺตา ตสฺส จตุโรฆติณฺณสฺส ปิหยนฺติ อิณายิกา วิย อาณณฺยสฺสาติ อรหตฺตนิกูเฎน เทสนํ นิฎฺฐาเปสิฯ
58.Rittassāti vivittassa, kāyaduccaritādīhi virahitassa. Oghatiṇṇassa pihayanti, kāmesu gadhitā pajāti vatthukāmesu laggā sattā tassa caturoghatiṇṇassa pihayanti iṇāyikā viya āṇaṇyassāti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi.
ริตฺตสฺสาติ สพฺพกิเลเสหิ ตุจฺฉสฺสฯ วิวิตฺตสฺสาติ สุญฺญสฺสฯ ปวิวิตฺตสฺสาติ เอกกสฺสฯ อิทานิ เยหิ ริโตฺต โหติ, เต ทเสฺสโนฺต ‘‘กายทุจฺจริเตน ริตฺตสฺสา’’ติอาทิมาหฯ ตตฺถ กิเลสปฎิปาฎิยา มคฺคปฎิปาฎิยาติ ทฺวิธา ริตฺตตา เวทิตพฺพาฯ กิเลสปฎิปาฎิยา ตาว ราโค โมโห ถโมฺภ สารโมฺภ มาโน มโทติ, อิเมหิ ฉหิ กิเลเสหิ อรหตฺตมเคฺคน ริโตฺต โหติ; โทโส โกโธ อุปนาโห ปมาโทติ, อิเมหิ จตูหิ กิเลเสหิ อนาคามิมเคฺคน ริโตฺต โหติ; อติมาโน มโกฺข ปฬาโส อิสฺสา มจฺฉริยํ มายา สาเฐยฺยนฺติ, อิเมหิ สตฺตหิ โสตาปตฺติมเคฺคน ริโตฺต โหติฯ
Rittassāti sabbakilesehi tucchassa. Vivittassāti suññassa. Pavivittassāti ekakassa. Idāni yehi ritto hoti, te dassento ‘‘kāyaduccaritena rittassā’’tiādimāha. Tattha kilesapaṭipāṭiyā maggapaṭipāṭiyāti dvidhā rittatā veditabbā. Kilesapaṭipāṭiyā tāva rāgo moho thambho sārambho māno madoti, imehi chahi kilesehi arahattamaggena ritto hoti; doso kodho upanāho pamādoti, imehi catūhi kilesehi anāgāmimaggena ritto hoti; atimāno makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyanti, imehi sattahi sotāpattimaggena ritto hoti.
มคฺคปฎิปาฎิยา ปน โสตาปตฺติมเคฺคน อติมาโน มโกฺข ปฬาโส อิสฺสา มจฺฉริยํ มายา สาเฐยฺยนฺติ; อิเมหิ สตฺตหิ ริโตฺต โหติ, อนาคามิมเคฺคน โทโส โกโธ อุปนาโห ปมาโทติ, อิเมหิ จตูหิ ริโตฺต โหติ; อรหตฺตมเคฺคน ราโค โมโห ถโมฺภ สารโมฺภ มาโน มโทติ, อิเมหิ ฉหิ ริโตฺต โหติฯ ตีณิ ทุจฺจริตานิ สพฺพกิเลเสหีติอาทินา นเยน อวเสสาปิ ยถาโยคํ โยเชตพฺพาฯ
Maggapaṭipāṭiyā pana sotāpattimaggena atimāno makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyanti; imehi sattahi ritto hoti, anāgāmimaggena doso kodho upanāho pamādoti, imehi catūhi ritto hoti; arahattamaggena rāgo moho thambho sārambho māno madoti, imehi chahi ritto hoti. Tīṇi duccaritāni sabbakilesehītiādinā nayena avasesāpi yathāyogaṃ yojetabbā.
วตฺถุกาเม ปริชานิตฺวาติ เตภูมเก วตฺถุกาเม ญาตตีรณปริญฺญาหิ สมาปนวเสน ชานิตฺวาฯ กิเลสกาเม ปหายาติ ฉนฺทาทโย กิเลสกาเม ปหานปริญฺญาย ชหิตฺวาฯ พฺยนฺติํ กริตฺวาติ วิคตนฺตํ วิคตโกฎิํ กริตฺวาฯ
Vatthukāmeparijānitvāti tebhūmake vatthukāme ñātatīraṇapariññāhi samāpanavasena jānitvā. Kilesakāme pahāyāti chandādayo kilesakāme pahānapariññāya jahitvā. Byantiṃ karitvāti vigatantaṃ vigatakoṭiṃ karitvā.
กาโมฆํ ติณฺณสฺสาติ อนาคามิมเคฺคน อวสานสงฺขาตํ กาโมฆํ ตริตฺวา ฐิตสฺสฯ ภโวฆนฺติ อรหตฺตมเคฺคนฯ ทิโฎฺฐฆนฺติ โสตาปตฺติมเคฺคนฯ อวิโชฺชฆนฺติ อรหตฺตมเคฺคนฯ สพฺพํ สํสารปถนฺติ สพฺพขนฺธธาตุอายตนปฎิปาฎิสงฺขาตํ ปถํ อรหตฺตมเคฺคเนว ตริตฺวา ฐิตสฺสฯ โสตาปตฺติมเคฺคน อุตฺติณฺณสฺสฯ สกทาคามิมเคฺคน นิตฺติณฺณสฺสฯ อนาคามิมเคฺคน กามธาตุํ อติกฺกนฺตสฺสฯ อรหตฺตมเคฺคน สพฺพภวํ สมติกฺกนฺตสฺสฯ ผลสมาปตฺติวเสน วีติวตฺตสฺสฯ ปารํคตสฺสาติอาทีนิ นิพฺพานวเสน วุตฺตานิฯ ยถา อิณายิกา อาณณฺยนฺติ ปวฑฺฒกอิณํ อาทาย วิจรนฺตา อาณณฺยํฯ ปเตฺถนฺตีติ ปตฺถนํ อุปฺปาเทนฺติฯ อาพาธิกา อาโรคฺยนฺติ ปิตฺตาทิโรคาตุโร เภสชฺชกิริยาย ตํโรควูปสมนตฺถํ อาโรคฺยํฯ ยถา พนฺธนพทฺธาติ นกฺขตฺตทิวเส พนฺธนาคาเร พทฺธปุริสาฯ ยถา ทาสา ภุชิสฺสนฺติ ยสฺมา ภุชิสฺสา ปุริสา ยํ อิจฺฉนฺติ, ตํ กโรนฺติ, น นํ โกจิ พลกฺกาเรน ตโต นิวเตฺตติ, ตสฺมา ทาสา ภุชิสฺสภาวํ ปเตฺถนฺติฯ ยถา กนฺตารทฺธานปกฺขนฺทาติ ยสฺมา พลวโนฺต ปุริสา หตฺถภารํ คเหตฺวา สชฺชาวุธา สปริวารา กนฺตารํ ปฎิปชฺชนฺติ, เต โจรา ทูรโตว ทิสฺวา ปลายนฺติฯ เต โสตฺถินา กนฺตารํ นิตฺถริตฺวา เขมนฺตํ ปตฺวา หฎฺฐตุฎฺฐา โหนฺติฯ ตสฺมา กนฺตารปกฺขนฺทา เขมนฺตภูมิํ ปเตฺถนฺติฯ เทสนาปริโยสาเน ติโสฺส โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา ปจฺฉา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ สจฺฉากาสิฯ
Kāmoghaṃtiṇṇassāti anāgāmimaggena avasānasaṅkhātaṃ kāmoghaṃ taritvā ṭhitassa. Bhavoghanti arahattamaggena. Diṭṭhoghanti sotāpattimaggena. Avijjoghanti arahattamaggena. Sabbaṃ saṃsārapathanti sabbakhandhadhātuāyatanapaṭipāṭisaṅkhātaṃ pathaṃ arahattamaggeneva taritvā ṭhitassa. Sotāpattimaggena uttiṇṇassa. Sakadāgāmimaggena nittiṇṇassa. Anāgāmimaggena kāmadhātuṃ atikkantassa. Arahattamaggena sabbabhavaṃ samatikkantassa. Phalasamāpattivasena vītivattassa. Pāraṃgatassātiādīni nibbānavasena vuttāni. Yathā iṇāyikā āṇaṇyanti pavaḍḍhakaiṇaṃ ādāya vicarantā āṇaṇyaṃ. Patthentīti patthanaṃ uppādenti. Ābādhikā ārogyanti pittādirogāturo bhesajjakiriyāya taṃrogavūpasamanatthaṃ ārogyaṃ. Yathā bandhanabaddhāti nakkhattadivase bandhanāgāre baddhapurisā. Yathā dāsā bhujissanti yasmā bhujissā purisā yaṃ icchanti, taṃ karonti, na naṃ koci balakkārena tato nivatteti, tasmā dāsā bhujissabhāvaṃ patthenti. Yathā kantāraddhānapakkhandāti yasmā balavanto purisā hatthabhāraṃ gahetvā sajjāvudhā saparivārā kantāraṃ paṭipajjanti, te corā dūratova disvā palāyanti. Te sotthinā kantāraṃ nittharitvā khemantaṃ patvā haṭṭhatuṭṭhā honti. Tasmā kantārapakkhandā khemantabhūmiṃ patthenti. Desanāpariyosāne tisso sotāpattiphalaṃ patvā pacchā pabbajitvā arahattaṃ sacchākāsi.
สทฺธมฺมปโชฺชติกาย มหานิเทฺทสฎฺฐกถาย
Saddhammapajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya
ติสฺสเมเตฺตยฺยสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Tissametteyyasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / มหานิเทฺทสปาฬิ • Mahāniddesapāḷi / ๗. ติสฺสเมเตฺตยฺยสุตฺตนิเทฺทโส • 7. Tissametteyyasuttaniddeso
