| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / បញ្ចបករណ-អដ្ឋកថា • Pañcapakaraṇa-aṭṭhakathā |
១០. ឥន្ទ្រិយយមកំ
10. Indriyayamakaṃ
ឥទានិ តេសញ្ញេវ មូលយមកេ ទេសិតានំ កុសលាទិធម្មានំ លព្ភមានវសេន ឯកទេសំ សំគណ្ហិត្វា ធម្មយមកានន្តរំ ទេសិតស្ស ឥន្ទ្រិយយមកស្ស វណ្ណនា ហោតិ។ តត្ថ ខន្ធយមកាទីសុ វុត្តនយេនេវ បាឡិវវត្ថានំ វេទិតព្ពំ។ ឥធាបិ ហិ បណ្ណត្តិវារាទយោ តយោ មហាវារា អវសេសា អន្តរវារា ច សទ្ធិំ កាលប្បភេទាទីហិ ខន្ធយមកាទីសុ អាគតសទិសាវ។ ឥន្ទ្រិយានំ បន ពហុតាយ ធាតុយមកតោបិ ពហុតរានិ យមកានិ ហោន្តិ។ យថា បន ហេដ្ឋា បុគ្គលវារាទីសុ ចក្ខាយតនចក្ខុធាតុមូលកេ នយេ ចក្ខាយតនចក្ខុធាតូហិ សទ្ធិំ ជិវ្ហាយតនកាយាយតនានិ ន យោជិតានិ។ ជិវ្ហាយតនកាយាយតនមូលកានិ ច យមកានេវ ន គហិតានិ, តថា ឥធាបិ ចក្ខុន្ទ្រិយមូលកេ នយេ ជិវ្ហិន្ទ្រិយកាយិន្ទ្រិយានិ ន យោជិតានិ, ជិវ្ហិន្ទ្រិយកាយិន្ទ្រិយមូលកានិ ច យមកានេវ ន គហិតានិ។ តេសំ អគ្គហណេ ការណំ តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ។ មនិន្ទ្រិយំ បន យថា ចក្ខុន្ទ្រិយាទិមូលកេហិ តថេវ ឥត្ថិន្ទ្រិយាទិមូលកេហិបិ សទ្ធិំ យស្មា យោជនំ គច្ឆតិ, តស្មា និក្ខិត្តបដិបាដិយា អយោជេត្វា សព្ពេហិបិ ចក្ខុន្ទ្រិយមូលកាទីហិ សទ្ធិំ បរិយោសានេ យោជិតន្តិ វេទិតព្ពំ។ ចក្ខុន្ទ្រិយេន សទ្ធិំ ឥត្ថិន្ទ្រិយបុរិសិន្ទ្រិយជីវិតិន្ទ្រិយានិ យោជិតានិ សុខិន្ទ្រិយទុក្ខិន្ទ្រិយទោមនស្សិន្ទ្រិយានិ បដិសន្ធិយំ នត្ថីតិ ន គហិតានិ។ សោមនស្សិន្ទ្រិយឧបេក្ខិន្ទ្រិយានិ បដិសន្ធិយំ ឧប្បត្តិសព្ភាវតោ គហិតានិ។ តថា សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនិ បញ្ច។ លោកុត្តរានិ តីណិ បដិសន្ធិយំ អភាវេនេវ ន គហិតានិ។ ឥតិ យានិ គហិតានិ, តេសំ វសេនេត្ថ ចក្ខុន្ទ្រិយមូលកេ នយេ យមកគណនា វេទិតព្ពា។ យថា ចេត្ថ, ឯវំ សព្ពត្ថ។ យានិ បន ន គហិតានិ, តេសំ វសេន យមកានិ ន គណេតព្ពានិ។ គណេន្តេន វា មោឃបុច្ឆាវសេន គណេតព្ពានីតិ ឯវំ តាវ សព្ពវារេសុ បាឡិវវត្ថានមេវ វេទិតព្ពំ។
Idāni tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesaṃ saṃgaṇhitvā dhammayamakānantaraṃ desitassa indriyayamakassa vaṇṇanā hoti. Tattha khandhayamakādīsu vuttanayeneva pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ. Idhāpi hi paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā avasesā antaravārā ca saddhiṃ kālappabhedādīhi khandhayamakādīsu āgatasadisāva. Indriyānaṃ pana bahutāya dhātuyamakatopi bahutarāni yamakāni honti. Yathā pana heṭṭhā puggalavārādīsu cakkhāyatanacakkhudhātumūlake naye cakkhāyatanacakkhudhātūhi saddhiṃ jivhāyatanakāyāyatanāni na yojitāni. Jivhāyatanakāyāyatanamūlakāni ca yamakāneva na gahitāni, tathā idhāpi cakkhundriyamūlake naye jivhindriyakāyindriyāni na yojitāni, jivhindriyakāyindriyamūlakāni ca yamakāneva na gahitāni. Tesaṃ aggahaṇe kāraṇaṃ tattha vuttanayeneva veditabbaṃ. Manindriyaṃ pana yathā cakkhundriyādimūlakehi tatheva itthindriyādimūlakehipi saddhiṃ yasmā yojanaṃ gacchati, tasmā nikkhittapaṭipāṭiyā ayojetvā sabbehipi cakkhundriyamūlakādīhi saddhiṃ pariyosāne yojitanti veditabbaṃ. Cakkhundriyena saddhiṃ itthindriyapurisindriyajīvitindriyāni yojitāni sukhindriyadukkhindriyadomanassindriyāni paṭisandhiyaṃ natthīti na gahitāni. Somanassindriyaupekkhindriyāni paṭisandhiyaṃ uppattisabbhāvato gahitāni. Tathā saddhindriyādīni pañca. Lokuttarāni tīṇi paṭisandhiyaṃ abhāveneva na gahitāni. Iti yāni gahitāni, tesaṃ vasenettha cakkhundriyamūlake naye yamakagaṇanā veditabbā. Yathā cettha, evaṃ sabbattha. Yāni pana na gahitāni, tesaṃ vasena yamakāni na gaṇetabbāni. Gaṇentena vā moghapucchāvasena gaṇetabbānīti evaṃ tāva sabbavāresu pāḷivavatthānameva veditabbaṃ.
បវត្តិវារវណ្ណនា
Pavattivāravaṇṇanā
១-៨៦. អត្ថវិនិច្ឆយេ បនេត្ថ ឥទំ នយមុខំ – សចក្ខុកានំ ន ឥត្ថីនន្តិ ព្រហ្មបារិសជ្ជាទីនញ្ចេវ រូបីនំ បុរិសនបុំសកានញ្ច វសេន វុត្តំ។ តេសញ្ហិ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ នុប្បជ្ជតិ។ សចក្ខុកានំ ន បុរិសានន្តិ រូបីព្រហ្មានញ្ចេវ ឥត្ថិនបុំសកានញ្ច វសេន វុត្តំ។ តេសញ្ហិ បុរិសិន្ទ្រិយំ នុប្បជ្ជតិ។ អចក្ខុកានំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯកវោការចតុវោការកាមធាតុសត្តេ សន្ធាយ វុត្តំ។ សចក្ខុកានំ វិនា សោមនស្សេនាតិ ឧបេក្ខាសហគតានំ ចតុន្នំ មហាវិបាកបដិសន្ធីនំ វសេន វុត្តំ។ សចក្ខុកានំ វិនា ឧបេក្ខាយាតិ សោមនស្សសហគតបដិសន្ធិកានំ វសេន វុត្តំ។ ឧបេក្ខាយ អចក្ខុកានន្តិ អហេតុកបដិសន្ធិវសេន វុត្តំ។ អហេតុកានន្តិ អហេតុកបដិសន្ធិចិត្តេន សទ្ធិំ សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនំ អភាវតោ វុត្តំ។ តត្ថ ហិ ឯកន្តេនេវ សទ្ធាសតិបញ្ញាយោ នត្ថិ។ សមាធិវីរិយានិ បន ឥន្ទ្រិយប្បត្តានិ ន ហោន្តិ។ សហេតុកានំ អចក្ខុកានន្តិ គព្ភសេយ្យកវសេន ចេវ អរូបីវសេន ច វុត្តំ។ អញ្ញោ ហិ សហេតុកោ អចក្ខុកោ នាម នត្ថិ។ សចក្ខុកានំ អហេតុកានន្តិ អបាយេ ឱបបាតិកវសេន វុត្តំ។ សចក្ខុកានំ ញាណវិប្បយុត្តានន្តិ កាមធាតុយំ ទុហេតុកបដិសន្ធិកានំ វសេន វុត្តំ។ សចក្ខុកានំ ញាណសម្បយុត្តានន្តិ រូបីព្រហ្មានោ ចេវ កាមាវចរទេវមនុស្សេ ច សន្ធាយ វុត្តំ។ ញាណសម្បយុត្តានំ អចក្ខុកានន្តិ អរូបិនោ ច តិហេតុកគព្ភសេយ្យកេ ច សន្ធាយ វុត្តំ។
1-86. Atthavinicchaye panettha idaṃ nayamukhaṃ – sacakkhukānaṃ na itthīnanti brahmapārisajjādīnañceva rūpīnaṃ purisanapuṃsakānañca vasena vuttaṃ. Tesañhi itthindriyaṃ nuppajjati. Sacakkhukānaṃ na purisānanti rūpībrahmānañceva itthinapuṃsakānañca vasena vuttaṃ. Tesañhi purisindriyaṃ nuppajjati. Acakkhukānaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ jīvitindriyaṃ uppajjatīti ekavokāracatuvokārakāmadhātusatte sandhāya vuttaṃ. Sacakkhukānaṃ vinā somanassenāti upekkhāsahagatānaṃ catunnaṃ mahāvipākapaṭisandhīnaṃ vasena vuttaṃ. Sacakkhukānaṃ vinā upekkhāyāti somanassasahagatapaṭisandhikānaṃ vasena vuttaṃ. Upekkhāya acakkhukānanti ahetukapaṭisandhivasena vuttaṃ. Ahetukānanti ahetukapaṭisandhicittena saddhiṃ saddhindriyādīnaṃ abhāvato vuttaṃ. Tattha hi ekanteneva saddhāsatipaññāyo natthi. Samādhivīriyāni pana indriyappattāni na honti. Sahetukānaṃ acakkhukānanti gabbhaseyyakavasena ceva arūpīvasena ca vuttaṃ. Añño hi sahetuko acakkhuko nāma natthi. Sacakkhukānaṃ ahetukānanti apāye opapātikavasena vuttaṃ. Sacakkhukānaṃ ñāṇavippayuttānanti kāmadhātuyaṃ duhetukapaṭisandhikānaṃ vasena vuttaṃ. Sacakkhukānaṃ ñāṇasampayuttānanti rūpībrahmāno ceva kāmāvacaradevamanusse ca sandhāya vuttaṃ. Ñāṇasampayuttānaṃ acakkhukānanti arūpino ca tihetukagabbhaseyyake ca sandhāya vuttaṃ.
១៩០. ជីវិតិន្ទ្រិយមូលកេ វិនា សោមនស្សេន ឧបបជ្ជន្តានន្តិ ទ្វេបិ ជីវិតិន្ទ្រិយានិ សន្ធាយ វុត្តំ។ បវត្តេ សោមនស្សវិប្បយុត្តចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេតិ អរូបជីវិតិន្ទ្រិយំ សន្ធាយ វុត្តំ។ ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថាបិ បដិសន្ធិបវត្តិវសេន ជីវិតិន្ទ្រិយយោជនា វេទិតព្ពា។ សោមនស្សិន្ទ្រិយាទិមូលកេសុបិ បដិសន្ធិបវត្តិវសេនេវត្ថោ គហេតព្ពោ។ បដិលោមនយេ បន និរោធវារេ ច ឯតេសញ្ចេវ អញ្ញេសញ្ច ធម្មានំ យថាលាភវសេន ចុតិបដិសន្ធិបវត្តេសុ តីសុបិ អនុប្បាទនិរោធា វេទិតព្ពា។
190. Jīvitindriyamūlake vinā somanassena upapajjantānanti dvepi jīvitindriyāni sandhāya vuttaṃ. Pavattesomanassavippayuttacittassa uppādakkhaṇeti arūpajīvitindriyaṃ sandhāya vuttaṃ. Iminā nayena sabbatthāpi paṭisandhipavattivasena jīvitindriyayojanā veditabbā. Somanassindriyādimūlakesupi paṭisandhipavattivasenevattho gahetabbo. Paṭilomanaye pana nirodhavāre ca etesañceva aññesañca dhammānaṃ yathālābhavasena cutipaṭisandhipavattesu tīsupi anuppādanirodhā veditabbā.
២៨១. អនាគតវារេ ឯតេនេវ ភាវេនាតិ ឯតេន បុរិសភាវេនេវ, អន្តរា ឥត្ថិភាវំ អនាបជ្ជិត្វា បុរិសបដិសន្ធិគ្គហណេនេវាតិ អត្ថោ។ កតិចិ ភវេ ទស្សេត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តីតិ កតិចិ បដិសន្ធិយោ គហេត្វា ឥត្ថិភាវំ អប្បត្វាវ បរិនិព្ពាយិស្សន្តីតិ អត្ថោ។ ទុតិយបុច្ឆាយបិ ឯសេវ នយោ។
281. Anāgatavāre eteneva bhāvenāti etena purisabhāveneva, antarā itthibhāvaṃ anāpajjitvā purisapaṭisandhiggahaṇenevāti attho. Katici bhave dassetvā parinibbāyissantīti katici paṭisandhiyo gahetvā itthibhāvaṃ appatvāva parinibbāyissantīti attho. Dutiyapucchāyapi eseva nayo.
៣៦១. បច្ចុប្បន្នេន អតីតវារេ សុទ្ធាវាសានំ ឧបបត្តិចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ មនិន្ទ្រិយញ្ច នុប្បជ្ជិត្ថាតិ ចិត្តយមកេ វិយ ឧប្បាទក្ខណាតិក្កមវសេន អត្ថំ អគ្គហេត្វា តស្មិំ ភវេ អនុប្បន្នបុព្ពវសេន គហេតព្ពោតិ។ ឥមិនា នយមុខេន សព្ពស្មិម្បិ បវត្តិវារេ អត្ថវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ។
361. Paccuppannena atītavāre suddhāvāsānaṃ upapatticittassa bhaṅgakkhaṇe manindriyañca nuppajjitthāti cittayamake viya uppādakkhaṇātikkamavasena atthaṃ aggahetvā tasmiṃ bhave anuppannapubbavasena gahetabboti. Iminā nayamukhena sabbasmimpi pavattivāre atthavinicchayo veditabbo.
បវត្តិវារវណ្ណនា។
Pavattivāravaṇṇanā.
បរិញ្ញាវារវណ្ណនា
Pariññāvāravaṇṇanā
៤៣៥-៤៨២. បរិញ្ញាវារេ បន ចក្ខុមូលកាទីសុ ឯកមេវ ចក្ខុសោតយមកំ ទស្សិតំ។ យស្មា បន សេសានិបិ លោកិយអព្យាកតានិ ចេវ លោកិយអព្យាកតមិស្សកានិ ច បរិញ្ញេយ្យានេវ, តស្មា តានិ អនុបទិដ្ឋានិបិ ឥមិនាវ ទស្សិតានិ ហោន្តិ។ យស្មា បន អកុសលំ ឯកន្តតោ បហាតព្ពមេវ, ឯកន្តំ កុសលំ ភាវេតព្ពមេវ, លោកុត្តរាព្យាកតំ សច្ឆិកាតព្ពំ, តស្មា ‘‘ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ បជហតី’’តិ ‘‘អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ ភាវេតី’’តិ ‘‘អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ សច្ឆិករោតី’’តិ វុត្តំ។ អញ្ញិន្ទ្រិយំ បន ភាវេតព្ពម្បិ អត្ថិ សច្ឆិកាតព្ពម្បិ, តំ ភាវនាវសេនេវ គហិតំ។ តត្ថ ទ្វេ បុគ្គលាតិ សកទាគាមិមគ្គសមង្គី ច, អរហត្តមគ្គសមង្គី ច។ តេសុ ឯកោ សមុច្ឆិន្ទិតុំ អសមត្ថត្តា ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ ន បជហតិ នាម។ ឯកោ បហីនទោសត្តា ចក្ខុន្ទ្រិយំ ន បរិជានាតីតិ អនុប្បាទំ អាបាទេតុំ អសមត្ថតាយ ន បរិជានាតិ។ ឥមិនា នយេន សព្ពវិស្សជ្ជនេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ។
435-482. Pariññāvāre pana cakkhumūlakādīsu ekameva cakkhusotayamakaṃ dassitaṃ. Yasmā pana sesānipi lokiyaabyākatāni ceva lokiyaabyākatamissakāni ca pariññeyyāneva, tasmā tāni anupadiṭṭhānipi imināva dassitāni honti. Yasmā pana akusalaṃ ekantato pahātabbameva, ekantaṃ kusalaṃ bhāvetabbameva, lokuttarābyākataṃ sacchikātabbaṃ, tasmā ‘‘domanassindriyaṃ pajahatī’’ti ‘‘anaññātaññassāmītindriyaṃ bhāvetī’’ti ‘‘aññātāvindriyaṃ sacchikarotī’’ti vuttaṃ. Aññindriyaṃ pana bhāvetabbampi atthi sacchikātabbampi, taṃ bhāvanāvaseneva gahitaṃ. Tattha dve puggalāti sakadāgāmimaggasamaṅgī ca, arahattamaggasamaṅgī ca. Tesu eko samucchindituṃ asamatthattā domanassindriyaṃ na pajahati nāma. Eko pahīnadosattā cakkhundriyaṃ na parijānātīti anuppādaṃ āpādetuṃ asamatthatāya na parijānāti. Iminā nayena sabbavissajjanesu attho veditabboti.
បរិញ្ញាវារវណ្ណនា។
Pariññāvāravaṇṇanā.
ឥន្ទ្រិយយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Indriyayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.
និគមនកថា
Nigamanakathā
ឯត្តាវតា ច –
Ettāvatā ca –
យស្សោវាទេ ឋត្វា, និដ្ឋិតកិច្ចស្ស កិច្ចសម្បន្នោ;
Yassovāde ṭhatvā, niṭṭhitakiccassa kiccasampanno;
យុវតិជនោបិ អតីតោ, សុវិហិតនិយមោ យមស្សាណំ។
Yuvatijanopi atīto, suvihitaniyamo yamassāṇaṃ.
ទេវបរិសាយ មជ្ឈេ, ទេវបុរេ សព្ពទេវទេវេន;
Devaparisāya majjhe, devapure sabbadevadevena;
យមកំ នាម បកាសិតំ, យមាមលលោមេន យំ តេន។
Yamakaṃ nāma pakāsitaṃ, yamāmalalomena yaṃ tena.
បាឡិវវត្ថានវិធិំ, បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេ ច អត្ថនយំ;
Pāḷivavatthānavidhiṃ, pucchāvissajjane ca atthanayaṃ;
ទស្សេតុំ អារទ្ធា, យមកអដ្ឋកថា មយា តស្ស។
Dassetuṃ āraddhā, yamakaaṭṭhakathā mayā tassa.
សា សុពហុអន្តរាយេ, លោកម្ហិ យថា អនន្តរាយេន;
Sā subahuantarāye, lokamhi yathā anantarāyena;
អយមជ្ជ បញ្ចមត្តេហិ, តន្តិយា ភាណវារេហិ។
Ayamajja pañcamattehi, tantiyā bhāṇavārehi.
និដ្ឋំ បត្តា ឯវំ, និដ្ឋានំ បាបុណន្តុ សព្ពេបិ;
Niṭṭhaṃ pattā evaṃ, niṭṭhānaṃ pāpuṇantu sabbepi;
ហិតសុខនិព្ពត្តិករា, មនោរថា សព្ពសត្តានន្តិ។
Hitasukhanibbattikarā, manorathā sabbasattānanti.
យមកប្បករណ-អដ្ឋកថា និដ្ឋិតា។
Yamakappakaraṇa-aṭṭhakathā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / អភិធម្មបិដក • Abhidhammapiṭaka / យមកបាឡិ • Yamakapāḷi / ១០. ឥន្ទ្រិយយមកំ • 10. Indriyayamakaṃ
