Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / সুত্তনিপাত-অট্ঠকথা • Suttanipāta-aṭṭhakathā

৯. হেমৰতসুত্তৰণ্ণনা

9. Hemavatasuttavaṇṇanā

অজ্জ পন্নরসোতি হেমৰতসুত্তং। কা উপ্পত্তি? পুচ্ছাৰসিকা উপ্পত্তি। হেমৰতেন হি পুট্ঠো ভগৰা ‘‘ছসু লোকো সমুপ্পন্নো’’তিআদীনি অভাসি। তত্থ ‘‘অজ্জ পন্নরসো’’তিআদি সাতাগিরেন ৰুত্তং, ‘‘ইতি সাতাগিরো’’তিআদি সঙ্গীতিকারেহি, ‘‘কচ্চিমনো’’তিআদি হেমৰতেন, ‘‘ছসু লোকো’’তিআদি ভগৰতা, তং সব্বম্পি সমোধানেত্ৰা ‘‘হেমৰতসুত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি। ‘‘সাতাগিরিসুত্ত’’ন্তি একচ্চেহি।

Ajjapannarasoti hemavatasuttaṃ. Kā uppatti? Pucchāvasikā uppatti. Hemavatena hi puṭṭho bhagavā ‘‘chasu loko samuppanno’’tiādīni abhāsi. Tattha ‘‘ajja pannaraso’’tiādi sātāgirena vuttaṃ, ‘‘iti sātāgiro’’tiādi saṅgītikārehi, ‘‘kaccimano’’tiādi hemavatena, ‘‘chasu loko’’tiādi bhagavatā, taṃ sabbampi samodhānetvā ‘‘hemavatasutta’’nti vuccati. ‘‘Sātāgirisutta’’nti ekaccehi.

তত্থ যাযং ‘‘অজ্জ পন্নরসো’’তিআদি গাথা। তস্সা উপ্পত্তি – ইমস্মিংযেৰ ভদ্দকপ্পে ৰীসতিৰস্সসহস্সাযুকেসু পুরিসেসু উপ্পজ্জিত্ৰা সোল়সৰস্সসহস্সাযুকানি ঠত্ৰা পরিনিব্বুতস্স ভগৰতো কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধস্স মহতিযা পূজায সরীরকিচ্চং অকংসু। তস্স ধাতুযো অৰিকিরিত্ৰা সুৰণ্ণক্খন্ধো ৰিয একগ্ঘনা হুত্ৰা অট্ঠংসু। দীঘাযুকবুদ্ধানঞ্হি এসা ধম্মতা। অপ্পাযুকবুদ্ধা পন যস্মা বহুতরেন জনেন অদিট্ঠা এৰ পরিনিব্বাযন্তি, তস্মা ধাতুপূজম্পি কত্ৰা ‘‘তত্থ তত্থ জনা পুঞ্ঞং পসৰিস্সন্তী’’তি অনুকম্পায ‘‘ধাতুযো ৰিকিরন্তূ’’তি অধিট্ঠহন্তি। তেন তেসং সুৰণ্ণচুণ্ণানি ৰিয ধাতুযো ৰিকিরন্তি, সেয্যথাপি অম্হাকং ভগৰতো।

Tattha yāyaṃ ‘‘ajja pannaraso’’tiādi gāthā. Tassā uppatti – imasmiṃyeva bhaddakappe vīsativassasahassāyukesu purisesu uppajjitvā soḷasavassasahassāyukāni ṭhatvā parinibbutassa bhagavato kassapasammāsambuddhassa mahatiyā pūjāya sarīrakiccaṃ akaṃsu. Tassa dhātuyo avikiritvā suvaṇṇakkhandho viya ekagghanā hutvā aṭṭhaṃsu. Dīghāyukabuddhānañhi esā dhammatā. Appāyukabuddhā pana yasmā bahutarena janena adiṭṭhā eva parinibbāyanti, tasmā dhātupūjampi katvā ‘‘tattha tattha janā puññaṃ pasavissantī’’ti anukampāya ‘‘dhātuyo vikirantū’’ti adhiṭṭhahanti. Tena tesaṃ suvaṇṇacuṇṇāni viya dhātuyo vikiranti, seyyathāpi amhākaṃ bhagavato.

মনুস্সা তস্স ভগৰতো একংযেৰ ধাতুঘরং কত্ৰা চেতিযং পতিট্ঠাপেসুং যোজনং উব্বেধেন পরিক্খেপেন চ। তস্স একেকগাৰুতন্তরানি চত্তারি দ্ৰারানি অহেসুং। একং দ্ৰারং কিকী রাজা অগ্গহেসি; একং তস্সেৰ পুত্তো পথৰিন্ধরো নাম; একং সেনাপতিপমুখা অমচ্চা; একং সেট্ঠিপমুখা জানপদা রত্তসুৰণ্ণমযা একগ্ঘনা সুৰণ্ণরসপটিভাগা চ নানারতনমযা ইট্ঠকা অহেসুং একেকা সতসহস্সগ্ঘনিকা। তে হরিতালমনোসিলাহি মত্তিকাকিচ্চং সুরভিতেলেন উদককিচ্চঞ্চ কত্ৰা তং চেতিযং পতিট্ঠাপেসুং।

Manussā tassa bhagavato ekaṃyeva dhātugharaṃ katvā cetiyaṃ patiṭṭhāpesuṃ yojanaṃ ubbedhena parikkhepena ca. Tassa ekekagāvutantarāni cattāri dvārāni ahesuṃ. Ekaṃ dvāraṃ kikī rājā aggahesi; ekaṃ tasseva putto pathavindharo nāma; ekaṃ senāpatipamukhā amaccā; ekaṃ seṭṭhipamukhā jānapadā rattasuvaṇṇamayā ekagghanā suvaṇṇarasapaṭibhāgā ca nānāratanamayā iṭṭhakā ahesuṃ ekekā satasahassagghanikā. Te haritālamanosilāhi mattikākiccaṃ surabhitelena udakakiccañca katvā taṃ cetiyaṃ patiṭṭhāpesuṃ.

এৰং পতিট্ঠিতে চেতিযে দ্ৰে কুলপুত্তা সহাযকা নিক্খমিত্ৰা সম্মুখসাৰকানং থেরানং সন্তিকে পব্বজিংসু। দীঘাযুকবুদ্ধানঞ্হি সম্মুখসাৰকাযেৰ পব্বাজেন্তি, উপসম্পাদেন্তি, নিস্সযং দেন্তি, ইতরে ন লভন্তি। ততো তে কুলপুত্তা ‘‘সাসনে, ভন্তে, কতি ধুরানী’’তি পুচ্ছিংসু। থেরা ‘‘দ্ৰে ধুরানী’’তি কথেসুং – ‘‘ৰাসধুরং, পরিযত্তিধুরঞ্চা’’তি। তত্থ পব্বজিতেন কুলপুত্তেন আচরিযুপজ্ঝাযানং সন্তিকে পঞ্চ ৰস্সানি ৰসিত্ৰা, ৰত্তপটিৰত্তং পূরেত্ৰা, পাতিমোক্খং দ্ৰে তীণি ভাণৰারসুত্তন্তানি চ পগুণং কত্ৰা, কম্মট্ঠানং উগ্গহেত্ৰা, কুলে ৰা গণে ৰা নিরালযেন অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা, অরহত্তসচ্ছিকিরিযায ঘটিতব্বং ৰাযমিতব্বং, এতং ৰাসধুরং। অত্তনো থামেন পন একং ৰা নিকাযং পরিযাপুণিত্ৰা দ্ৰে ৰা পঞ্চ ৰা নিকাযে পরিযত্তিতো চ অত্থতো চ সুৰিসদং সাসনং অনুযুঞ্জিতব্বং, এতং পরিযত্তিধুরন্তি। অথ তে কুলপুত্তা ‘‘দ্ৰিন্নং ধুরানং ৰাসধুরমেৰ সেট্ঠ’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘মযং পনম্হা দহরা, ৰুড্ঢকালে ৰাসধুরং পরিপূরেস্সাম, পরিযত্তিধুরং তাৰ পূরেমা’’তি পরিযত্তিং আরভিংসু। তে পকতিযাৰ পঞ্ঞৰন্তো নচিরস্সেৰ সকলে বুদ্ধৰচনে পকতঞ্ঞনো ৰিনযে চ অতিৰিয ৰিনিচ্ছযকুসলা অহেসুং। তেসং পরিযত্তিং নিস্সায পরিৰারো উপ্পজ্জি, পরিৰারং নিস্সায লাভো, একমেকস্স পঞ্চসতপঞ্চসতা ভিক্খূ পরিৰারা অহেসুং। তে সত্থুসাসনং দীপেন্তা ৰিহরিংসু, পুন বুদ্ধকালো ৰিয অহোসি।

Evaṃ patiṭṭhite cetiye dve kulaputtā sahāyakā nikkhamitvā sammukhasāvakānaṃ therānaṃ santike pabbajiṃsu. Dīghāyukabuddhānañhi sammukhasāvakāyeva pabbājenti, upasampādenti, nissayaṃ denti, itare na labhanti. Tato te kulaputtā ‘‘sāsane, bhante, kati dhurānī’’ti pucchiṃsu. Therā ‘‘dve dhurānī’’ti kathesuṃ – ‘‘vāsadhuraṃ, pariyattidhurañcā’’ti. Tattha pabbajitena kulaputtena ācariyupajjhāyānaṃ santike pañca vassāni vasitvā, vattapaṭivattaṃ pūretvā, pātimokkhaṃ dve tīṇi bhāṇavārasuttantāni ca paguṇaṃ katvā, kammaṭṭhānaṃ uggahetvā, kule vā gaṇe vā nirālayena araññaṃ pavisitvā, arahattasacchikiriyāya ghaṭitabbaṃ vāyamitabbaṃ, etaṃ vāsadhuraṃ. Attano thāmena pana ekaṃ vā nikāyaṃ pariyāpuṇitvā dve vā pañca vā nikāye pariyattito ca atthato ca suvisadaṃ sāsanaṃ anuyuñjitabbaṃ, etaṃ pariyattidhuranti. Atha te kulaputtā ‘‘dvinnaṃ dhurānaṃ vāsadhurameva seṭṭha’’nti vatvā ‘‘mayaṃ panamhā daharā, vuḍḍhakāle vāsadhuraṃ paripūressāma, pariyattidhuraṃ tāva pūremā’’ti pariyattiṃ ārabhiṃsu. Te pakatiyāva paññavanto nacirasseva sakale buddhavacane pakataññano vinaye ca ativiya vinicchayakusalā ahesuṃ. Tesaṃ pariyattiṃ nissāya parivāro uppajji, parivāraṃ nissāya lābho, ekamekassa pañcasatapañcasatā bhikkhū parivārā ahesuṃ. Te satthusāsanaṃ dīpentā vihariṃsu, puna buddhakālo viya ahosi.

তদা দ্ৰে ভিক্খূ গামকাৰাসে ৰিহরন্তি ধম্মৰাদী চ অধম্মৰাদী চ। অধম্মৰাদী চণ্ডো হোতি ফরুসো, মুখরো, তস্স অজ্ঝাচারো ইতরস্স পাকটো হোতি। ততো নং ‘‘ইদং তে, আৰুসো, কম্মং সাসনস্স অপ্পতিরূপ’’ন্তি চোদেসি। সো ‘‘কিং তে দিট্ঠং, কিং সুত’’ন্তি ৰিক্খিপতি। ইতরো ‘‘ৰিনযধরা জানিস্সন্তী’’তি আহ। ততো অধম্মৰাদী ‘‘সচে ইমং ৰত্থুং ৰিনযধরা ৰিনিচ্ছিনিস্সন্তি, অদ্ধা মে সাসনে পতিট্ঠা ন ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা অত্তনো পক্খং কাতুকামো তাৰদেৰ পরিক্খারে আদায তে দ্ৰে থেরে উপসঙ্কমিত্ৰা সমণপরিক্খারে দত্ৰা তেসং নিস্সযেন ৰিহরিতুমারদ্ধো। সব্বঞ্চ নেসং উপট্ঠানং করোন্তো সক্কচ্চং ৰত্তপটিৰত্তং পূরেতুকামো ৰিয অকাসি। ততো একদিৰসং উপট্ঠানং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা তেহি ৰিস্সজ্জিযমানোপি অট্ঠাসিযেৰ। থেরা ‘‘কিঞ্চি ৰত্তব্বমত্থী’’তি তং পুচ্ছিংসু। সো ‘‘আম, ভন্তে, একেন মে ভিক্খুনা সহ অজ্ঝাচারং পটিচ্চ ৰিৰাদো অত্থি। সো যদি তং ৰত্থুং ইধাগন্ত্ৰা আরোচেতি, যথাৰিনিচ্ছযং ন ৰিনিচ্ছিনিতব্ব’’ন্তি। থেরা ‘‘ওসটং ৰত্থুং যথাৰিনিচ্ছযং ন ৰিনিচ্ছিনিতুং ন ৰট্টতী’’তি আহংসু। সো ‘‘এৰং করিযমানে, ভন্তে, মম সাসনে পতিট্ঠা নত্থি, ময্হেতং পাপং হোতু, মা তুম্হে ৰিনিচ্ছিনথা’’তি। তে তেন নিপ্পীল়িযমানা সম্পটিচ্ছিংসু। সো তেসং পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা পুন তং আৰাসং গন্ত্ৰা ‘‘সব্বং ৰিনযধরানং সন্তিকে নিট্ঠিত’’ন্তি তং ধম্মৰাদিং সুট্ঠুতরং অৰমঞ্ঞন্তো ফরুসেন সমুদাচরতি। ধম্মৰাদী ‘‘নিস্সঙ্কো অযং জাতো’’তি তাৰদেৰ নিক্খমিত্ৰা থেরানং পরিৰারং ভিক্খুসহস্সং উপসঙ্কমিত্ৰা আহ – ‘‘ননু, আৰুসো, ওসটং ৰত্থু যথাধম্মং ৰিনিচ্ছিনিতব্বং, অনোসরাপেত্ৰা এৰ ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং অচ্চযং দেসাপেত্ৰা সামগ্গী কাতব্বা। ইমে পন থেরা নেৰ ৰত্থুং ৰিনিচ্ছিনিংসু, ন সামগ্গিং অকংসু। কিং নামেত’’ন্তি? তেপি সুত্ৰা তুণ্হী অহেসুং – ‘‘নূন কিঞ্চি আচরিযেহি ঞাত’’ন্তি। ততো অধম্মৰাদী ওকাসং লভিত্ৰা ‘‘ত্ৰং পুব্বে ‘ৰিনযধরা জানিস্সন্তী’তি ভণসি। ইদানি তেসং ৰিনযধরানং আরোচেহি তং ৰত্থু’’ন্তি ধম্মৰাদিং পীল়েত্ৰা ‘‘অজ্জতগ্গে পরাজিতো ত্ৰং, মা তং আৰাসং আগচ্ছী’’তি ৰত্ৰা পক্কামি। ততো ধম্মৰাদী থেরে উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘তুম্হে সাসনং অনপেক্খিত্ৰা ‘অম্হে উপট্ঠেসি পরিতোসেসী’তি পুগ্গলমেৰ অপেক্খিত্থ, সাসনং অরক্খিত্ৰা পুগ্গলং রক্খিত্থ, অজ্জতগ্গে দানি তুম্হাকং ৰিনিচ্ছযং ৰিনিচ্ছিনিতুং ন ৰট্টতি, অজ্জ পরিনিব্বুতো কস্সপো ভগৰা’’তি মহাসদ্দেন কন্দিত্ৰা ‘‘নট্ঠং সত্থু সাসন’’ন্তি পরিদেৰমানো পক্কামি।

Tadā dve bhikkhū gāmakāvāse viharanti dhammavādī ca adhammavādī ca. Adhammavādī caṇḍo hoti pharuso, mukharo, tassa ajjhācāro itarassa pākaṭo hoti. Tato naṃ ‘‘idaṃ te, āvuso, kammaṃ sāsanassa appatirūpa’’nti codesi. So ‘‘kiṃ te diṭṭhaṃ, kiṃ suta’’nti vikkhipati. Itaro ‘‘vinayadharā jānissantī’’ti āha. Tato adhammavādī ‘‘sace imaṃ vatthuṃ vinayadharā vinicchinissanti, addhā me sāsane patiṭṭhā na bhavissatī’’ti ñatvā attano pakkhaṃ kātukāmo tāvadeva parikkhāre ādāya te dve there upasaṅkamitvā samaṇaparikkhāre datvā tesaṃ nissayena viharitumāraddho. Sabbañca nesaṃ upaṭṭhānaṃ karonto sakkaccaṃ vattapaṭivattaṃ pūretukāmo viya akāsi. Tato ekadivasaṃ upaṭṭhānaṃ gantvā vanditvā tehi vissajjiyamānopi aṭṭhāsiyeva. Therā ‘‘kiñci vattabbamatthī’’ti taṃ pucchiṃsu. So ‘‘āma, bhante, ekena me bhikkhunā saha ajjhācāraṃ paṭicca vivādo atthi. So yadi taṃ vatthuṃ idhāgantvā āroceti, yathāvinicchayaṃ na vinicchinitabba’’nti. Therā ‘‘osaṭaṃ vatthuṃ yathāvinicchayaṃ na vinicchinituṃ na vaṭṭatī’’ti āhaṃsu. So ‘‘evaṃ kariyamāne, bhante, mama sāsane patiṭṭhā natthi, mayhetaṃ pāpaṃ hotu, mā tumhe vinicchinathā’’ti. Te tena nippīḷiyamānā sampaṭicchiṃsu. So tesaṃ paṭiññaṃ gahetvā puna taṃ āvāsaṃ gantvā ‘‘sabbaṃ vinayadharānaṃ santike niṭṭhita’’nti taṃ dhammavādiṃ suṭṭhutaraṃ avamaññanto pharusena samudācarati. Dhammavādī ‘‘nissaṅko ayaṃ jāto’’ti tāvadeva nikkhamitvā therānaṃ parivāraṃ bhikkhusahassaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘nanu, āvuso, osaṭaṃ vatthu yathādhammaṃ vinicchinitabbaṃ, anosarāpetvā eva vā aññamaññaṃ accayaṃ desāpetvā sāmaggī kātabbā. Ime pana therā neva vatthuṃ vinicchiniṃsu, na sāmaggiṃ akaṃsu. Kiṃ nāmeta’’nti? Tepi sutvā tuṇhī ahesuṃ – ‘‘nūna kiñci ācariyehi ñāta’’nti. Tato adhammavādī okāsaṃ labhitvā ‘‘tvaṃ pubbe ‘vinayadharā jānissantī’ti bhaṇasi. Idāni tesaṃ vinayadharānaṃ ārocehi taṃ vatthu’’nti dhammavādiṃ pīḷetvā ‘‘ajjatagge parājito tvaṃ, mā taṃ āvāsaṃ āgacchī’’ti vatvā pakkāmi. Tato dhammavādī there upasaṅkamitvā ‘‘tumhe sāsanaṃ anapekkhitvā ‘amhe upaṭṭhesi paritosesī’ti puggalameva apekkhittha, sāsanaṃ arakkhitvā puggalaṃ rakkhittha, ajjatagge dāni tumhākaṃ vinicchayaṃ vinicchinituṃ na vaṭṭati, ajja parinibbuto kassapo bhagavā’’ti mahāsaddena kanditvā ‘‘naṭṭhaṃ satthu sāsana’’nti paridevamāno pakkāmi.

অথ খো তে ভিক্খূ সংৰিগ্গমানসা ‘‘মযং পুগ্গলমনুরক্খন্তা সাসনরতনং সোব্ভে পক্খিপিম্হা’’তি কুক্কুচ্চং উপ্পাদেসুং । তে তেনেৰ কুক্কুচ্চেন উপহতাসযত্তা কালং কত্ৰা সগ্গে নিব্বত্তিতুমসক্কোন্তা একাচরিযো হিমৰতি হেমৰতে পব্বতে নিব্বত্তি হেমৰতো যক্খোতি নামেন। দুতিযাচরিযো মজ্ঝিমদেসে সাতপব্বতে সাতাগিরোতি নামেন। তেপি নেসং পরিৰারা ভিক্খূ তেসংযেৰ অনুৰত্তিত্ৰা সগ্গে নিব্বত্তিতুমসক্কোন্তা তেসং পরিৰারা যক্খাৰ হুত্ৰা নিব্বত্তিংসু। তেসং পন পচ্চযদাযকা গহট্ঠা দেৰলোকে নিব্বতিংসু। হেমৰতসাতাগিরা অট্ঠৰীসতিযক্খসেনাপতীনমব্ভন্তরা মহানুভাৰা যক্খরাজানো অহেসুং।

Atha kho te bhikkhū saṃviggamānasā ‘‘mayaṃ puggalamanurakkhantā sāsanaratanaṃ sobbhe pakkhipimhā’’ti kukkuccaṃ uppādesuṃ . Te teneva kukkuccena upahatāsayattā kālaṃ katvā sagge nibbattitumasakkontā ekācariyo himavati hemavate pabbate nibbatti hemavato yakkhoti nāmena. Dutiyācariyo majjhimadese sātapabbate sātāgiroti nāmena. Tepi nesaṃ parivārā bhikkhū tesaṃyeva anuvattitvā sagge nibbattitumasakkontā tesaṃ parivārā yakkhāva hutvā nibbattiṃsu. Tesaṃ pana paccayadāyakā gahaṭṭhā devaloke nibbatiṃsu. Hemavatasātāgirā aṭṭhavīsatiyakkhasenāpatīnamabbhantarā mahānubhāvā yakkharājāno ahesuṃ.

যক্খসেনাপতীনঞ্চ অযং ধম্মতা – মাসে মাসে অট্ঠ দিৰসানি ধম্মৰিনিচ্ছযত্থং হিমৰতি মনোসিলাতলে নাগৰতিমণ্ডপে দেৰতানং সন্নিপাতো হোতি, তত্থ সন্নিপতিতব্বন্তি। অথ সাতাগিরহেমৰতা তস্মিং সমাগমে অঞ্ঞমঞ্ঞং দিস্ৰা সঞ্জানিংসু – ‘‘ত্ৰং, সম্ম, কুহিং উপ্পন্নো, ত্ৰং কুহি’’ন্তি অত্তনো অত্তনো উপ্পত্তিট্ঠানঞ্চ পুচ্ছিত্ৰা ৰিপ্পটিসারিনো অহেসুং। ‘‘নট্ঠা মযং, সম্ম, পুব্বে ৰীসতি ৰস্সসহস্সানি সমণধম্মং কত্ৰা একং পাপসহাযং নিস্সায যক্খযোনিযং উপ্পন্না, অম্হাকং পন পচ্চযদাযকা কামাৰচরদেৰেসু নিব্বত্তা’’তি। অথ সাতাগিরো আহ – ‘‘মারিস, হিমৰা নাম অচ্ছরিযব্ভুতসম্মতো, কিঞ্চি অচ্ছরিযং দিস্ৰা ৰা সুত্ৰা ৰা মমাপি আরোচেয্যাসী’’তি। হেমৰতোপি আহ – ‘‘মারিস, মজ্ঝিমদেসো নাম অচ্ছরিযব্ভুতসম্মতো, কিঞ্চি অচ্ছরিযং দিস্ৰা ৰা সুত্ৰা ৰা মমাপি আরোচেয্যাসী’’তি। এৰং তেসু দ্ৰীসু সহাযেসু অঞ্ঞমঞ্ঞং কতিকং কত্ৰা, তমেৰ উপ্পত্তিং অৰিৰজ্জেত্ৰা ৰসমানেসু একং বুদ্ধন্তরং ৰীতিৰত্তং, মহাপথৰী একযোজনতিগাৰুতমত্তং উস্সদা।

Yakkhasenāpatīnañca ayaṃ dhammatā – māse māse aṭṭha divasāni dhammavinicchayatthaṃ himavati manosilātale nāgavatimaṇḍape devatānaṃ sannipāto hoti, tattha sannipatitabbanti. Atha sātāgirahemavatā tasmiṃ samāgame aññamaññaṃ disvā sañjāniṃsu – ‘‘tvaṃ, samma, kuhiṃ uppanno, tvaṃ kuhi’’nti attano attano uppattiṭṭhānañca pucchitvā vippaṭisārino ahesuṃ. ‘‘Naṭṭhā mayaṃ, samma, pubbe vīsati vassasahassāni samaṇadhammaṃ katvā ekaṃ pāpasahāyaṃ nissāya yakkhayoniyaṃ uppannā, amhākaṃ pana paccayadāyakā kāmāvacaradevesu nibbattā’’ti. Atha sātāgiro āha – ‘‘mārisa, himavā nāma acchariyabbhutasammato, kiñci acchariyaṃ disvā vā sutvā vā mamāpi āroceyyāsī’’ti. Hemavatopi āha – ‘‘mārisa, majjhimadeso nāma acchariyabbhutasammato, kiñci acchariyaṃ disvā vā sutvā vā mamāpi āroceyyāsī’’ti. Evaṃ tesu dvīsu sahāyesu aññamaññaṃ katikaṃ katvā, tameva uppattiṃ avivajjetvā vasamānesu ekaṃ buddhantaraṃ vītivattaṃ, mahāpathavī ekayojanatigāvutamattaṃ ussadā.

অথম্হাকং বোধিসত্তো দীপঙ্করপাদমূলে কতপণিধানো যাৰ ৰেস্সন্তরজাতকং, তাৰ পারমিযো পূরেত্ৰা, তুসিতভৰনে উপ্পজ্জিত্ৰা, তত্থ যাৰতাযুকং ঠত্ৰা, ধম্মপদনিদানে ৰুত্তনযেন দেৰতাহি আযাচিতো পঞ্চ মহাৰিলোকনানি ৰিলোকেত্ৰা, দেৰতানং আরোচেত্ৰা, দ্ৰত্তিংসায পুব্বনিমিত্তেসু ৰত্তমানেসু ইধ পটিসন্ধিং অগ্গহেসি দসসহস্সিলোকধাতুং কম্পেত্ৰা। তানি দিস্ৰাপি ইমে রাজযক্খা ‘‘ইমিনা কারণেন নিব্বত্তানী’’তি ন জানিংসু। ‘‘খিড্ডাপসুতত্তা নেৰাদ্দসংসূ’’তি একে। এস নযো জাতিযং অভিনিক্খমনে বোধিযঞ্চ। ধম্মচক্কপ্পৰত্তনে পন পঞ্চৰগ্গিযে আমন্তেত্ৰা ভগৰতি তিপরিৰট্টং দ্ৰাদসাকারং ৰরধম্মচক্কং পৰত্তেন্তে মহাভূমিচালং পুব্বনিমিত্তং পাটিহারিযানি চ এতেসং একো সাতাগিরোযেৰ পঠমং অদ্দস। নিব্বত্তিকারণঞ্চ তেসং ঞত্ৰা সপরিসো ভগৰন্তং উপসঙ্কম্ম ধম্মদেসনং অস্সোসি, ন চ কিঞ্চি ৰিসেসং অধিগচ্ছি। কস্মা? সো হি ধম্মং সুণন্তো হেমৰতং অনুস্সরিত্ৰা ‘‘আগতো নু খো মে সহাযকো, নো’’তি পরিসং ওলোকেত্ৰা তং অপস্সন্তো ‘‘ৰঞ্চিতো মে সহাযো, যো এৰং ৰিচিত্রপটিভানং ভগৰতো ধম্মদেসনং ন সুণাতী’’তি ৰিক্খিত্তচিত্তো অহোসি। ভগৰা চ অত্থঙ্গতেপি চ সূরিযে দেসনং ন নিট্ঠাপেসি।

Athamhākaṃ bodhisatto dīpaṅkarapādamūle katapaṇidhāno yāva vessantarajātakaṃ, tāva pāramiyo pūretvā, tusitabhavane uppajjitvā, tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā, dhammapadanidāne vuttanayena devatāhi āyācito pañca mahāvilokanāni viloketvā, devatānaṃ ārocetvā, dvattiṃsāya pubbanimittesu vattamānesu idha paṭisandhiṃ aggahesi dasasahassilokadhātuṃ kampetvā. Tāni disvāpi ime rājayakkhā ‘‘iminā kāraṇena nibbattānī’’ti na jāniṃsu. ‘‘Khiḍḍāpasutattā nevāddasaṃsū’’ti eke. Esa nayo jātiyaṃ abhinikkhamane bodhiyañca. Dhammacakkappavattane pana pañcavaggiye āmantetvā bhagavati tiparivaṭṭaṃ dvādasākāraṃ varadhammacakkaṃ pavattente mahābhūmicālaṃ pubbanimittaṃ pāṭihāriyāni ca etesaṃ eko sātāgiroyeva paṭhamaṃ addasa. Nibbattikāraṇañca tesaṃ ñatvā sapariso bhagavantaṃ upasaṅkamma dhammadesanaṃ assosi, na ca kiñci visesaṃ adhigacchi. Kasmā? So hi dhammaṃ suṇanto hemavataṃ anussaritvā ‘‘āgato nu kho me sahāyako, no’’ti parisaṃ oloketvā taṃ apassanto ‘‘vañcito me sahāyo, yo evaṃ vicitrapaṭibhānaṃ bhagavato dhammadesanaṃ na suṇātī’’ti vikkhittacitto ahosi. Bhagavā ca atthaṅgatepi ca sūriye desanaṃ na niṭṭhāpesi.

অথ সাতাগিরো ‘‘সহাযং গহেত্ৰা তেন সহাগম্ম ধম্মদেসনং সোস্সামী’’তি হত্থিযানঅস্সযানগরুল়যানাদীনি মাপেত্ৰা পঞ্চহি যক্খসতেহি পরিৰুতো হিমৰন্তাভিমুখো পাযাসি, তদা হেমৰতোপি। যস্মা পটিসন্ধিজাতি-অভিনিক্খমন-বোধিপরিনিব্বানেস্ৰেৰ দ্ৰত্তিংস পুব্বনিমিত্তানি হুত্ৰাৰ পতিৰিগচ্ছন্তি, ন চিরট্ঠিতিকানি হোন্তি, ধম্মচক্কপৰত্তনে পন তানি সৰিসেসানি হুত্ৰা, চিরতরং ঠত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি, তস্মা হিমৰতি তং অচ্ছরিযপাতুভাৰং দিস্ৰা ‘‘যতো অহং জাতো, ন কদাচি অযং পব্বতো এৰং অভিরামো ভূতপুব্বো, হন্দ দানি মম সহাযং গহেত্ৰা আগম্ম তেন সহ ইমং পুপ্ফসিরিং অনুভৰিস্সামী’’তি তথেৰ মজ্ঝিমদেসাভিমুখো আগচ্ছতি। তে উভোপি রাজগহস্স উপরি সমাগন্ত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স আগমনকারণং পুচ্ছিংসু। হেমৰতো আহ – ‘‘যতো অহং, মারিস, জাতো, নাযং পব্বতো এৰং অকালকুসুমিতেহি রুক্খেহি অভিরামো ভূতপুব্বো, তস্মা এতং পুপ্ফসিরিং তযা সদ্ধিং অনুভৰিস্সামীতি আগতোম্হী’’তি । সাতাগিরো আহ – ‘‘জানাসি, পন, ত্ৰং মারিস, যেন কারণেন ইমং অকালপুপ্ফপাটিহারিযং জাত’’ন্তি? ‘‘ন জানামি, মারিসা’’তি। ‘‘ইমং, মারিস, পাটিহারিযং ন কেৰল হিমৰন্তেযেৰ, অপিচ খো পন দসসহস্সিলোকধাতূসু নিব্বত্তং, সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো, অজ্জ ধম্মচক্কং পৰত্তেসি, তেন কারণেনা’’তি। এৰং সাতাগিরো হেমৰতস্স বুদ্ধুপ্পাদং কথেত্ৰা, তং ভগৰতো সন্তিকং আনেতুকামো ইমং গাথমাহ। কেচি পন গোতমকে চেতিযে ৰিহরন্তে ভগৰতি অযমেৰমাহাতি ভণন্তি ‘‘অজ্জ পন্নরসো’’তি।

Atha sātāgiro ‘‘sahāyaṃ gahetvā tena sahāgamma dhammadesanaṃ sossāmī’’ti hatthiyānaassayānagaruḷayānādīni māpetvā pañcahi yakkhasatehi parivuto himavantābhimukho pāyāsi, tadā hemavatopi. Yasmā paṭisandhijāti-abhinikkhamana-bodhiparinibbānesveva dvattiṃsa pubbanimittāni hutvāva pativigacchanti, na ciraṭṭhitikāni honti, dhammacakkapavattane pana tāni savisesāni hutvā, cirataraṃ ṭhatvā nirujjhanti, tasmā himavati taṃ acchariyapātubhāvaṃ disvā ‘‘yato ahaṃ jāto, na kadāci ayaṃ pabbato evaṃ abhirāmo bhūtapubbo, handa dāni mama sahāyaṃ gahetvā āgamma tena saha imaṃ pupphasiriṃ anubhavissāmī’’ti tatheva majjhimadesābhimukho āgacchati. Te ubhopi rājagahassa upari samāgantvā aññamaññassa āgamanakāraṇaṃ pucchiṃsu. Hemavato āha – ‘‘yato ahaṃ, mārisa, jāto, nāyaṃ pabbato evaṃ akālakusumitehi rukkhehi abhirāmo bhūtapubbo, tasmā etaṃ pupphasiriṃ tayā saddhiṃ anubhavissāmīti āgatomhī’’ti . Sātāgiro āha – ‘‘jānāsi, pana, tvaṃ mārisa, yena kāraṇena imaṃ akālapupphapāṭihāriyaṃ jāta’’nti? ‘‘Na jānāmi, mārisā’’ti. ‘‘Imaṃ, mārisa, pāṭihāriyaṃ na kevala himavanteyeva, apica kho pana dasasahassilokadhātūsu nibbattaṃ, sammāsambuddho loke uppanno, ajja dhammacakkaṃ pavattesi, tena kāraṇenā’’ti. Evaṃ sātāgiro hemavatassa buddhuppādaṃ kathetvā, taṃ bhagavato santikaṃ ānetukāmo imaṃ gāthamāha. Keci pana gotamake cetiye viharante bhagavati ayamevamāhāti bhaṇanti ‘‘ajja pannaraso’’ti.

১৫৩. তত্থ অজ্জাতি অযং রত্তিন্দিৰো পক্খগণনতো পন্নরসো, উপৰসিতব্বতো উপোসথো। তীসু ৰা উপোসথেসু অজ্জ পন্নরসো উপোসথো, ন চাতুদ্দসী উপোসথো, ন সামগ্গীউপোসথো। যস্মা ৰা পাতিমোক্খুদ্দেসঅট্ঠঙ্গউপৰাসপঞ্ঞত্তিদিৰসাদীসু সম্বহুলেসু অত্থেসু উপোসথসদ্দো ৰত্ততি। ‘‘আযামাৰুসো, কপ্পিন, উপোসথং গমিস্সামা’’তিআদীসু হি পাতিমোক্খুদ্দেসে উপোসথসদ্দো। ‘‘এৰং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো খো ৰিসাখে উপোসথো উপৰুত্থো’’তিআদীসু (অ॰ নি॰ ৮.৪৩) পাণাতিপাতা ৰেরমণিআদিকেসু অট্ঠঙ্গেসু। ‘‘সুদ্ধস্স ৰে সদা ফগ্গু, সুদ্ধস্সুপোসথো সদা’’তিআদীসু (ম॰ নি॰ ১.৭৯) উপৰাসে। ‘‘উপোসথো নাম নাগরাজা’’তিআদীসু (দী॰ নি॰ ২.২৪৬; ম॰ নি॰ ৩.২৫৮) পঞ্ঞত্তিযং। ‘‘তদহুপোসথে পন্নরসে সীসংন্হাতস্সা’’তিআদীসু (দী॰ নি॰ ৩.৮৫; ম॰ নি॰ ৩.২৫৬) দিৰসে। তস্মা অৰসেসত্থং পটিক্খিপিত্ৰা আসাল়্হীপুণ্ণমদিৰসংযেৰ নিযামেন্তো আহ – ‘‘অজ্জ পন্নরসো উপোসথো’’তি। পাটিপদো দুতিযোতি এৰং গণিযমানে অজ্জ পন্নরসো দিৰসোতি অত্থো।

153. Tattha ajjāti ayaṃ rattindivo pakkhagaṇanato pannaraso, upavasitabbato uposatho. Tīsu vā uposathesu ajja pannaraso uposatho, na cātuddasī uposatho, na sāmaggīuposatho. Yasmā vā pātimokkhuddesaaṭṭhaṅgaupavāsapaññattidivasādīsu sambahulesu atthesu uposathasaddo vattati. ‘‘Āyāmāvuso, kappina, uposathaṃ gamissāmā’’tiādīsu hi pātimokkhuddese uposathasaddo. ‘‘Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato kho visākhe uposatho upavuttho’’tiādīsu (a. ni. 8.43) pāṇātipātā veramaṇiādikesu aṭṭhaṅgesu. ‘‘Suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā’’tiādīsu (ma. ni. 1.79) upavāse. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu (dī. ni. 2.246; ma. ni. 3.258) paññattiyaṃ. ‘‘Tadahuposathe pannarase sīsaṃnhātassā’’tiādīsu (dī. ni. 3.85; ma. ni. 3.256) divase. Tasmā avasesatthaṃ paṭikkhipitvā āsāḷhīpuṇṇamadivasaṃyeva niyāmento āha – ‘‘ajja pannaraso uposatho’’ti. Pāṭipado dutiyoti evaṃ gaṇiyamāne ajja pannaraso divasoti attho.

দিৰি ভৰানি দিব্বানি, দিব্বানি এত্থ অত্থীতি দিব্বা। কানি তানি? রূপানি। তঞ্হি রত্তিং দেৰানং দসসহস্সিলোকধাতুতো সন্নিপতিতানং সরীরৰত্থাভরণৰিমানপ্পভাহি অব্ভাদিউপক্কিলেসৰিরহিতায চন্দপ্পভায চ সকলজম্বুদীপো অলঙ্কতো অহোসি। ৰিসেসালঙ্কতো চ পরমৰিসুদ্ধিদেৰস্স ভগৰতো সরীরপ্পভায। তেনাহ ‘‘দিব্বা রত্তি উপট্ঠিতা’’তি।

Divi bhavāni dibbāni, dibbāni ettha atthīti dibbā. Kāni tāni? Rūpāni. Tañhi rattiṃ devānaṃ dasasahassilokadhātuto sannipatitānaṃ sarīravatthābharaṇavimānappabhāhi abbhādiupakkilesavirahitāya candappabhāya ca sakalajambudīpo alaṅkato ahosi. Visesālaṅkato ca paramavisuddhidevassa bhagavato sarīrappabhāya. Tenāha ‘‘dibbā ratti upaṭṭhitā’’ti.

এৰং রত্তিগুণৰণ্ণনাপদেসেনাপি সহাযস্স চিত্তপ্পসাদং জনেন্তো বুদ্ধুপ্পাদং কথেত্ৰা আহ ‘‘অনোমনামং সত্থারং, হন্দ পস্সাম গোতম’’ন্তি। তত্থ অনোমেহি অলামকেহি সব্বাকারপরিপূরেহি গুণেহি নামং অস্সাতি অনোমনামো। তথা হিস্স ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো’’তিআদিনা (মহানি॰ ১৯২; চূল়নি॰ পারাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি॰ ম॰ ১.১৬২) নযেন বুদ্ধোতি অনোমেহি গুণেহি নামং, ‘‘ভগ্গরাগোতি ভগৰা, ভগ্গদোসোতি ভগৰা’’তিআদিনা (মহানি॰ ৮৪) নযেন চ অনোমেহি গুণেহি নামং। এস নযো ‘‘অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো’’তিআদীসু। দিট্ঠধম্মিকাদীসু অত্থেসু দেৰমনুস্সে অনুসাসতি ‘‘ইমং পজহথ, ইমং সমাদায ৰত্তথা’’তি সত্থা। অপিচ ‘‘সত্থা ভগৰা সত্থৰাহো, যথা সত্থৰাহো সত্তে কন্তারং তারেতী’’তিআদিনা (মহানি॰ ১৯০) নিদ্দেসে ৰুত্তনযেনাপি সত্থা। তং অনোমনামং সত্থারং। হন্দাতি ব্যৰসানত্থে নিপাতো। পস্সামাতি তেন অত্তানং সহ সঙ্গহেত্ৰা পচ্চুপ্পন্নৰচনং। গোতমন্তি গোতমগোত্তং। কিং ৰুত্তং হোতি ? ‘‘সত্থা, ন সত্থা’’তি মা ৰিমতিং অকাসি, একন্তব্যৰসিতো হুত্ৰাৰ এহি পস্সাম গোতমন্তি।

Evaṃ rattiguṇavaṇṇanāpadesenāpi sahāyassa cittappasādaṃ janento buddhuppādaṃ kathetvā āha ‘‘anomanāmaṃ satthāraṃ, handa passāma gotama’’nti. Tattha anomehi alāmakehi sabbākāraparipūrehi guṇehi nāmaṃ assāti anomanāmo. Tathā hissa ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.162) nayena buddhoti anomehi guṇehi nāmaṃ, ‘‘bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā’’tiādinā (mahāni. 84) nayena ca anomehi guṇehi nāmaṃ. Esa nayo ‘‘arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno’’tiādīsu. Diṭṭhadhammikādīsu atthesu devamanusse anusāsati ‘‘imaṃ pajahatha, imaṃ samādāya vattathā’’ti satthā. Apica ‘‘satthā bhagavā satthavāho, yathā satthavāho satte kantāraṃ tāretī’’tiādinā (mahāni. 190) niddese vuttanayenāpi satthā. Taṃ anomanāmaṃ satthāraṃ. Handāti byavasānatthe nipāto. Passāmāti tena attānaṃ saha saṅgahetvā paccuppannavacanaṃ. Gotamanti gotamagottaṃ. Kiṃ vuttaṃ hoti ? ‘‘Satthā, na satthā’’ti mā vimatiṃ akāsi, ekantabyavasito hutvāva ehi passāma gotamanti.

১৫৪. এৰং ৰুত্তে হেমৰতো ‘‘অযং সাতাগিরো ‘অনোমনামং সত্থার’ন্তি ভণন্তো তস্স সব্বঞ্ঞুতং পকাসেতি, সব্বঞ্ঞুনো চ দুল্লভা লোকে, সব্বঞ্ঞুপটিঞ্ঞেহি পূরণাদিসদিসেহেৰ লোকো উপদ্দুতো। সো পন যদি সব্বঞ্ঞূ, অদ্ধা তাদিলক্খণপ্পত্তো ভৰিস্সতি, তেন তং এৰং পরিগ্গণ্হিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা তাদিলক্খণং পুচ্ছন্তো আহ – ‘‘কচ্চি মনো’’তি।

154. Evaṃ vutte hemavato ‘‘ayaṃ sātāgiro ‘anomanāmaṃ satthāra’nti bhaṇanto tassa sabbaññutaṃ pakāseti, sabbaññuno ca dullabhā loke, sabbaññupaṭiññehi pūraṇādisadiseheva loko upadduto. So pana yadi sabbaññū, addhā tādilakkhaṇappatto bhavissati, tena taṃ evaṃ pariggaṇhissāmī’’ti cintetvā tādilakkhaṇaṃ pucchanto āha – ‘‘kacci mano’’ti.

তত্থ কচ্চীতি পুচ্ছা। মনোতি চিত্তং। সুপণিহিতোতি সুট্ঠু ঠপিতো, অচলো অসম্পৰেধী। সব্বেসু ভূতেসু সব্বভূতেসু। তাদিনোতি তাদিলক্খণপ্পত্তস্সেৰ সতো। পুচ্ছা এৰ ৰা অযং ‘‘সো তে সত্থা সব্বভূতেসু তাদী, উদাহু নো’’তি। ইট্ঠে অনিট্ঠে চাতি এৰরূপে আরম্মণে। সঙ্কপ্পাতি ৰিতক্কা। ৰসীকতাতি ৰসং গমিতা। কিং ৰুত্তং হোতি? যং ত্ৰং সত্থারং ৰদসি, তস্স তে সত্থুনো কচ্চি তাদিলক্খণপ্পত্তস্স সতো সব্বভূতেসু মনো সুপণিহিতো, উদাহু যাৰ চলনপচ্চযং ন লভতি, তাৰ সুপণিহিতো ৰিয খাযতি। সো ৰা তে সত্থা কচ্চি সব্বভূতেসু সমচিত্তেন তাদী, উদাহু নো, যে চ খো ইট্ঠানিট্ঠেসু আরম্মণেসু রাগদোসৰসেন সঙ্কপ্পা উপ্পজ্জেয্যুং, ত্যাস্স কচ্চি ৰসীকতা, উদাহু কদাচি তেসম্পি ৰসেন ৰত্ততীতি।

Tattha kaccīti pucchā. Manoti cittaṃ. Supaṇihitoti suṭṭhu ṭhapito, acalo asampavedhī. Sabbesu bhūtesu sabbabhūtesu. Tādinoti tādilakkhaṇappattasseva sato. Pucchā eva vā ayaṃ ‘‘so te satthā sabbabhūtesu tādī, udāhu no’’ti. Iṭṭhe aniṭṭhe cāti evarūpe ārammaṇe. Saṅkappāti vitakkā. Vasīkatāti vasaṃ gamitā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ tvaṃ satthāraṃ vadasi, tassa te satthuno kacci tādilakkhaṇappattassa sato sabbabhūtesu mano supaṇihito, udāhu yāva calanapaccayaṃ na labhati, tāva supaṇihito viya khāyati. So vā te satthā kacci sabbabhūtesu samacittena tādī, udāhu no, ye ca kho iṭṭhāniṭṭhesu ārammaṇesu rāgadosavasena saṅkappā uppajjeyyuṃ, tyāssa kacci vasīkatā, udāhu kadāci tesampi vasena vattatīti.

১৫৫. ততো সাতাগিরো ভগৰতো সব্বঞ্ঞুভাৰে ব্যৰসিতত্তা সব্বে সব্বঞ্ঞুগুণে অনুজানন্তো আহ ‘‘মনো চস্স সুপণিহিতো’’তিআদি। তত্থ সুপণিহিতোতি সুট্ঠু ঠপিতো, পথৰীসমো অৰিরুজ্ঝনট্ঠেন, সিনেরুসমো সুপ্পতিট্ঠিতাচলনট্ঠেন, ইন্দখীলসমো চতুব্বিধমারপরৰাদিগণেহি অকম্পিযট্ঠেন। অনচ্ছরিযঞ্চেতং, ভগৰতো ইদানি সব্বাকারসম্পন্নত্তা সব্বঞ্ঞুভাৰে ঠিতস্স মনো সুপণিহিতো অচলো ভৰেয্য। যস্স তিরচ্ছানভূতস্সাপি সরাগাদিকালে ছদ্দন্তনাগকুলে উপ্পন্নস্স সৰিসেন সল্লেন ৰিদ্ধস্স অচলো অহোসি, ৰধকেপি তস্মিং নপ্পদুস্সি, অঞ্ঞদত্থু তস্সেৰ অত্তনো দন্তে ছেত্ৰা অদাসি; তথা মহাকপিভূতস্স মহতিযা সিলায সীসে পহটস্সাপি তস্সেৰ চ মগ্গং দস্সেসি; তথা ৰিধুরপণ্ডিতভূতস্স পাদেসু গহেত্ৰা সট্ঠিযোজনে কাল়পব্বতপপাতে পক্খিত্তস্সাপি অঞ্ঞদত্থু তস্সেৰ যক্খস্সত্থায ধম্মং দেসেসি। তস্মা সম্মদেৰ আহ সাতাগিরো – ‘‘মনো চস্স সুপণিহিতো’’তি।

155. Tato sātāgiro bhagavato sabbaññubhāve byavasitattā sabbe sabbaññuguṇe anujānanto āha ‘‘mano cassa supaṇihito’’tiādi. Tattha supaṇihitoti suṭṭhu ṭhapito, pathavīsamo avirujjhanaṭṭhena, sinerusamo suppatiṭṭhitācalanaṭṭhena, indakhīlasamo catubbidhamāraparavādigaṇehi akampiyaṭṭhena. Anacchariyañcetaṃ, bhagavato idāni sabbākārasampannattā sabbaññubhāve ṭhitassa mano supaṇihito acalo bhaveyya. Yassa tiracchānabhūtassāpi sarāgādikāle chaddantanāgakule uppannassa savisena sallena viddhassa acalo ahosi, vadhakepi tasmiṃ nappadussi, aññadatthu tasseva attano dante chetvā adāsi; tathā mahākapibhūtassa mahatiyā silāya sīse pahaṭassāpi tasseva ca maggaṃ dassesi; tathā vidhurapaṇḍitabhūtassa pādesu gahetvā saṭṭhiyojane kāḷapabbatapapāte pakkhittassāpi aññadatthu tasseva yakkhassatthāya dhammaṃ desesi. Tasmā sammadeva āha sātāgiro – ‘‘mano cassa supaṇihito’’ti.

সব্বভূতেসু তাদিনোতি সব্বসত্তেসু তাদিলক্খণপ্পত্তস্সেৰ সতো মনো সুপণিহিতো, ন যাৰ পচ্চযং ন লভতীতি অত্থো । তত্থ ভগৰতো তাদিলক্খণং পঞ্চধা ৰেদিতব্বং। যথাহ –

Sabbabhūtesutādinoti sabbasattesu tādilakkhaṇappattasseva sato mano supaṇihito, na yāva paccayaṃ na labhatīti attho . Tattha bhagavato tādilakkhaṇaṃ pañcadhā veditabbaṃ. Yathāha –

‘‘ভগৰা পঞ্চহাকারেহি তাদী, ইট্ঠানিট্ঠে তাদী, চত্তাৰীতি তাদী, মুত্তাৰীতি তাদী, তিণ্ণাৰীতি তাদী, তন্নিদ্দেসাতি তাদী। কথং ভগৰা ইট্ঠানিট্ঠে তাদী? ভগৰা লাভেপি তাদী’’তি (মহানি॰ ৩৮)।

‘‘Bhagavā pañcahākārehi tādī, iṭṭhāniṭṭhe tādī, cattāvīti tādī, muttāvīti tādī, tiṇṇāvīti tādī, tanniddesāti tādī. Kathaṃ bhagavā iṭṭhāniṭṭhe tādī? Bhagavā lābhepi tādī’’ti (mahāni. 38).

এৰমাদি সব্বং নিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ গহেতব্বং। লাভাদযো চ তস্স মহাঅট্ঠকথাযং ৰিত্থারিতনযেন ৰেদিতব্বা। ‘‘পুচ্ছা এৰ ৰা অযং। সো তে সত্থা সব্বভূতেসু তাদী, উদাহু নো’’তি ইমস্মিম্পি ৰিকপ্পে সব্বভূতেসু সমচিত্ততায তাদী অম্হাকং সত্থাতি অত্থো। অযঞ্হি ভগৰা সুখূপসংহারকামতায দুক্খাপনযনকামতায চ সব্বসত্তেসু সমচিত্তো, যাদিসো অত্তনি, তাদিসো পরেসু, যাদিসো মাতরি মহামাযায, তাদিসো চিঞ্চমাণৰিকায, যাদিসো পিতরি সুদ্ধোদনে, তাদিসো সুপ্পবুদ্ধে, যাদিসো পুত্তে রাহুলে, তাদিসো ৰধকেসু দেৰদত্তধনপালকঅঙ্গুলিমালাদীসু। সদেৰকে লোকেপি তাদী। তস্মা সম্মদেৰাহ সাতাগিরো – ‘‘সব্বভূতেসু তাদিনো’’তি।

Evamādi sabbaṃ niddese vuttanayeneva gahetabbaṃ. Lābhādayo ca tassa mahāaṭṭhakathāyaṃ vitthāritanayena veditabbā. ‘‘Pucchā eva vā ayaṃ. So te satthā sabbabhūtesu tādī, udāhu no’’ti imasmimpi vikappe sabbabhūtesu samacittatāya tādī amhākaṃ satthāti attho. Ayañhi bhagavā sukhūpasaṃhārakāmatāya dukkhāpanayanakāmatāya ca sabbasattesu samacitto, yādiso attani, tādiso paresu, yādiso mātari mahāmāyāya, tādiso ciñcamāṇavikāya, yādiso pitari suddhodane, tādiso suppabuddhe, yādiso putte rāhule, tādiso vadhakesu devadattadhanapālakaaṅgulimālādīsu. Sadevake lokepi tādī. Tasmā sammadevāha sātāgiro – ‘‘sabbabhūtesu tādino’’ti.

অথো ইট্ঠে অনিট্ঠে চাতি। এত্থ পন এৰং অত্থো দট্ঠব্বো – যং কিঞ্চি ইট্ঠং ৰা অনিট্ঠং ৰা আরম্মণং, সব্বপ্পকারেহি তত্থ যে রাগদোসৰসেন সঙ্কপ্পা উপ্পজ্জেয্যুং, ত্যাস্স অনুত্তরেন মগ্গেন রাগাদীনং পহীনত্তা ৰসীকতা, ন কদাচি তেসং ৰসে ৰত্ততি। সো হি ভগৰা অনাৰিলসঙ্কপ্পো সুৰিমুত্তচিত্তো সুৰিমুত্তপঞ্ঞোতি। এত্থ চ সুপণিহিতমনতায অযোনিসোমনসিকারাভাৰো ৰুত্তো। সব্বভূতেসু ইট্ঠানিট্ঠেহি সো যত্থ ভৰেয্য, তং সত্তসঙ্খারভেদতো দুৰিধমারম্মণং ৰুত্তং। সঙ্কপ্পৰসীভাৰেন তস্মিং আরম্মণে তস্স মনসিকারাভাৰতো কিলেসপ্পহানং ৰুত্তং। সুপণিহিতমনতায চ মনোসমাচারসুদ্ধি, সব্বভূতেসু তাদিতায কাযসমাচারসুদ্ধি, সঙ্কপ্পৰসীভাৰেন ৰিতক্কমূলকত্তা ৰাচায ৰচীসমাচারসুদ্ধি। তথা সুপণিহিতমনতায লোভাদিসব্বদোসাভাৰো , সব্বভূতেসু তাদিতায মেত্তাদিগুণসব্ভাৰো, সঙ্কপ্পৰসীভাৰেন পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞিতাদিভেদা অরিযিদ্ধি, তায চস্স সব্বঞ্ঞুভাৰো ৰুত্তো হোতীতি ৰেদিতব্বো।

Atho iṭṭhe aniṭṭhe cāti. Ettha pana evaṃ attho daṭṭhabbo – yaṃ kiñci iṭṭhaṃ vā aniṭṭhaṃ vā ārammaṇaṃ, sabbappakārehi tattha ye rāgadosavasena saṅkappā uppajjeyyuṃ, tyāssa anuttarena maggena rāgādīnaṃ pahīnattā vasīkatā, na kadāci tesaṃ vase vattati. So hi bhagavā anāvilasaṅkappo suvimuttacitto suvimuttapaññoti. Ettha ca supaṇihitamanatāya ayonisomanasikārābhāvo vutto. Sabbabhūtesu iṭṭhāniṭṭhehi so yattha bhaveyya, taṃ sattasaṅkhārabhedato duvidhamārammaṇaṃ vuttaṃ. Saṅkappavasībhāvena tasmiṃ ārammaṇe tassa manasikārābhāvato kilesappahānaṃ vuttaṃ. Supaṇihitamanatāya ca manosamācārasuddhi, sabbabhūtesu tāditāya kāyasamācārasuddhi, saṅkappavasībhāvena vitakkamūlakattā vācāya vacīsamācārasuddhi. Tathā supaṇihitamanatāya lobhādisabbadosābhāvo , sabbabhūtesu tāditāya mettādiguṇasabbhāvo, saṅkappavasībhāvena paṭikūle appaṭikūlasaññitādibhedā ariyiddhi, tāya cassa sabbaññubhāvo vutto hotīti veditabbo.

১৫৬. এৰং হেমৰতো পুব্বে মনোদ্ৰারৰসেনেৰ তাদিভাৰং পুচ্ছিত্ৰা তঞ্চ পটিজানন্তমিমং সুত্ৰা দল়্হীকম্মত্থং ইদানি দ্ৰারত্তযৰসেনাপি, পুব্বে ৰা সঙ্খেপেন কাযৰচীমনোদ্ৰারসুদ্ধিং পুচ্ছিত্ৰা তঞ্চ পটিজানন্তমিমং সুত্ৰা দল়্হীকম্মত্থমেৰ ৰিত্থারেনাপি পুচ্ছন্তো আহ ‘‘কচ্চি অদিন্ন’’ন্তি। তত্থ গাথাবন্ধসুখত্থায পঠমং অদিন্নাদানৰিরতিং পুচ্ছতি। আরা পমাদম্হাতি পঞ্চসু কামগুণেসু চিত্তৰোস্সগ্গতো দূরীভাৰেন অব্রহ্মচরিযৰিরতিং পুচ্ছতি। ‘‘আরা পমদম্হা’’তিপি পঠন্তি, আরা মাতুগামাতি ৰুত্তং হোতি। ঝানং ন রিঞ্চতীতি ইমিনা পন তস্সাযেৰ তিৰিধায কাযদুচ্চরিতৰিরতিযা বলৰভাৰং পুচ্ছতি। ঝানযুত্তস্স হি ৰিরতি বলৰতী হোতীতি।

156. Evaṃ hemavato pubbe manodvāravaseneva tādibhāvaṃ pucchitvā tañca paṭijānantamimaṃ sutvā daḷhīkammatthaṃ idāni dvārattayavasenāpi, pubbe vā saṅkhepena kāyavacīmanodvārasuddhiṃ pucchitvā tañca paṭijānantamimaṃ sutvā daḷhīkammatthameva vitthārenāpi pucchanto āha ‘‘kacci adinna’’nti. Tattha gāthābandhasukhatthāya paṭhamaṃ adinnādānaviratiṃ pucchati. Ārā pamādamhāti pañcasu kāmaguṇesu cittavossaggato dūrībhāvena abrahmacariyaviratiṃ pucchati. ‘‘Ārā pamadamhā’’tipi paṭhanti, ārā mātugāmāti vuttaṃ hoti. Jhānaṃ na riñcatīti iminā pana tassāyeva tividhāya kāyaduccaritaviratiyā balavabhāvaṃ pucchati. Jhānayuttassa hi virati balavatī hotīti.

১৫৭. অথ সাতাগিরো যস্মা ভগৰা ন কেৰলং এতরহি, অতীতেপি অদ্ধানে দীঘরত্তং অদিন্নাদানাদীহি পটিৰিরতো, তস্সা তস্সাযেৰ চ ৰিরতিযা আনুভাৰেন তং তং মহাপুরিসলক্খণং পটিলভি, সদেৰকো চস্স লোকো ‘‘অদিন্নাদানা পটিৰিরতো সমণো গোতমো’’তিআদিনা নযেন ৰণ্ণং ভাসতি। তস্মা ৰিস্সট্ঠায ৰাচায সীহনাদং নদন্তো আহ ‘‘ন সো অদিন্নং আদিযতী’’তি। তং অত্থতো পাকটমেৰ। ইমিস্সাপি গাথায ততিযপাদে ‘‘পমাদম্হা পমদম্হা’’তি দ্ৰিধা পাঠো। চতুত্থপাদে চ ঝানং ন রিঞ্চতীতি ঝানং রিত্তকং সুঞ্ঞকং ন করোতি, ন পরিচ্চজতীতি অত্থো ৰেদিতব্বো।

157. Atha sātāgiro yasmā bhagavā na kevalaṃ etarahi, atītepi addhāne dīgharattaṃ adinnādānādīhi paṭivirato, tassā tassāyeva ca viratiyā ānubhāvena taṃ taṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhi, sadevako cassa loko ‘‘adinnādānā paṭivirato samaṇo gotamo’’tiādinā nayena vaṇṇaṃ bhāsati. Tasmā vissaṭṭhāya vācāya sīhanādaṃ nadanto āha ‘‘na so adinnaṃ ādiyatī’’ti. Taṃ atthato pākaṭameva. Imissāpi gāthāya tatiyapāde ‘‘pamādamhā pamadamhā’’ti dvidhā pāṭho. Catutthapāde ca jhānaṃ na riñcatīti jhānaṃ rittakaṃ suññakaṃ na karoti, na pariccajatīti attho veditabbo.

১৫৮. এৰং কাযদ্ৰারে সুদ্ধিং সুত্ৰা ইদানি ৰচীদ্ৰারে সুদ্ধিং পুচ্ছন্তো আহ – ‘‘কচ্চি মুসা ন ভণতী’’তি। এত্থ খীণাতীতি খীণো, ৰিহিংসতি বধতীতি অত্থো। ৰাচায পথো ব্যপ্পথো, খীণো ব্যপ্পথো অস্সাতি খীণব্যপ্পথো। তং ন-কারেন পটিসেধেত্ৰা পুচ্ছতি ‘‘ন খীণব্যপ্পথো’’তি, ন ফরুসৰাচোতি ৰুত্তং হোতি। ‘‘নাখীণব্যপ্পথো’’তিপি পাঠো, ন অখীণৰচনোতি অত্থো। ফরুসৰচনঞ্হি পরেসং হদযে অখীযমানং তিট্ঠতি। তাদিসৰচনো কচ্চি ন সোতি ৰুত্তং হোতি। ৰিভূতীতি ৰিনাসো, ৰিভূতিং কাসতি করোতি ৰাতি ৰিভূতিকং, ৰিভূতিকমেৰ ৰেভূতিকং, ৰেভূতিযন্তিপি ৰুচ্চতি, পেসুঞ্ঞস্সেতং অধিৰচনং। তঞ্হি সত্তানং অঞ্ঞমঞ্ঞতো ভেদনেন ৰিনাসং করোতি। সেসং উত্তানত্থমেৰ।

158. Evaṃ kāyadvāre suddhiṃ sutvā idāni vacīdvāre suddhiṃ pucchanto āha – ‘‘kacci musā na bhaṇatī’’ti. Ettha khīṇātīti khīṇo, vihiṃsati badhatīti attho. Vācāya patho byappatho, khīṇo byappatho assāti khīṇabyappatho. Taṃ na-kārena paṭisedhetvā pucchati ‘‘na khīṇabyappatho’’ti, na pharusavācoti vuttaṃ hoti. ‘‘Nākhīṇabyappatho’’tipi pāṭho, na akhīṇavacanoti attho. Pharusavacanañhi paresaṃ hadaye akhīyamānaṃ tiṭṭhati. Tādisavacano kacci na soti vuttaṃ hoti. Vibhūtīti vināso, vibhūtiṃ kāsati karoti vāti vibhūtikaṃ, vibhūtikameva vebhūtikaṃ, vebhūtiyantipi vuccati, pesuññassetaṃ adhivacanaṃ. Tañhi sattānaṃ aññamaññato bhedanena vināsaṃ karoti. Sesaṃ uttānatthameva.

১৫৯. অথ সাতাগিরো যস্মা ভগৰা ন কেৰলং এতরহি, অতীতেপি অদ্ধানে দীঘরত্তং মুসাৰাদাদীহি পটিৰিরতো, তস্সা তস্সাযেৰ চ ৰিরতিযা আনুভাৰেন তং তং মহাপুরিসলক্খণং পটিলভি, সদেৰকো চস্স লোকো ‘‘মুসাৰাদা পটিৰিরতো সমণো গোতমো’’তি ৰণ্ণং ভাসতি। তস্মা ৰিস্সট্ঠায ৰাচায সীহনাদং নদন্তো আহ, ‘‘মুসা চ সো ন ভণতী’’তি। তত্থ মুসাতি ৰিনিধায দিট্ঠাদীনি পরৰিসংৰাদনৰচনং। তং সো ন ভণতি। দুতিযপাদে পন পঠমত্থৰসেন ন খীণব্যপ্পথোতি, দুতিযত্থৰসেন নাখীণব্যপ্পথোতি পাঠো। চতুত্থপাদে মন্তাতি পঞ্ঞা ৰুচ্চতি। ভগৰা যস্মা তায মন্তায পরিচ্ছিন্দিত্ৰা অত্থমেৰ ভাসতি অত্থতো অনপেতৰচনং, ন সম্ফং । অঞ্ঞাণপুরেক্খারঞ্হি নিরত্থকৰচনং বুদ্ধানং নত্থি। তস্মা আহ – ‘‘মন্তা অত্থং সো ভাসতী’’তি। সেসমেত্থ পাকটমেৰ।

159. Atha sātāgiro yasmā bhagavā na kevalaṃ etarahi, atītepi addhāne dīgharattaṃ musāvādādīhi paṭivirato, tassā tassāyeva ca viratiyā ānubhāvena taṃ taṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhi, sadevako cassa loko ‘‘musāvādā paṭivirato samaṇo gotamo’’ti vaṇṇaṃ bhāsati. Tasmā vissaṭṭhāya vācāya sīhanādaṃ nadanto āha, ‘‘musā ca so na bhaṇatī’’ti. Tattha musāti vinidhāya diṭṭhādīni paravisaṃvādanavacanaṃ. Taṃ so na bhaṇati. Dutiyapāde pana paṭhamatthavasena na khīṇabyappathoti, dutiyatthavasena nākhīṇabyappathoti pāṭho. Catutthapāde mantāti paññā vuccati. Bhagavā yasmā tāya mantāya paricchinditvā atthameva bhāsati atthato anapetavacanaṃ, na samphaṃ . Aññāṇapurekkhārañhi niratthakavacanaṃ buddhānaṃ natthi. Tasmā āha – ‘‘mantā atthaṃ so bhāsatī’’ti. Sesamettha pākaṭameva.

১৬০. এৰং ৰচীদ্ৰারসুদ্ধিম্পি সুত্ৰা ইদানি মনোদ্ৰারসুদ্ধিং পুচ্ছন্তো আহ ‘‘কচ্চি ন রজ্জতি কামেসূ’’তি। তত্থ কামাতি ৰত্থুকামা। তেসু কিলেসকামেন ন রজ্জতীতি পুচ্ছন্তো অনভিজ্ঝালুতং পুচ্ছতি। অনাৰিলন্তি পুচ্ছন্তো ব্যাপাদেন আৰিলভাৰং সন্ধায অব্যাপাদতং পুচ্ছতি। মোহং অতিক্কন্তোতি পুচ্ছন্তো যেন মোহেন মূল়্হো মিচ্ছাদিট্ঠিং গণ্হাতি, তস্সাতিক্কমেন সম্মাদিট্ঠিতং পুচ্ছতি। ধম্মেসু চক্খুমাতি পুচ্ছন্তো সব্বধম্মেসু অপ্পটিহতস্স ঞাণচক্খুনো, পঞ্চচক্খুৰিসযেসু ৰা ধম্মেসু পঞ্চন্নম্পি চক্খূনং ৰসেন সব্বঞ্ঞুতং পুচ্ছতি ‘‘দ্ৰারত্তযপারিসুদ্ধিযাপি সব্বঞ্ঞূ ন হোতী’’তি চিন্তেত্ৰা।

160. Evaṃ vacīdvārasuddhimpi sutvā idāni manodvārasuddhiṃ pucchanto āha ‘‘kacci na rajjati kāmesū’’ti. Tattha kāmāti vatthukāmā. Tesu kilesakāmena na rajjatīti pucchanto anabhijjhālutaṃ pucchati. Anāvilanti pucchanto byāpādena āvilabhāvaṃ sandhāya abyāpādataṃ pucchati. Mohaṃ atikkantoti pucchanto yena mohena mūḷho micchādiṭṭhiṃ gaṇhāti, tassātikkamena sammādiṭṭhitaṃ pucchati. Dhammesu cakkhumāti pucchanto sabbadhammesu appaṭihatassa ñāṇacakkhuno, pañcacakkhuvisayesu vā dhammesu pañcannampi cakkhūnaṃ vasena sabbaññutaṃ pucchati ‘‘dvārattayapārisuddhiyāpi sabbaññū na hotī’’ti cintetvā.

১৬১. অথ সাতাগিরো যস্মা ভগৰা অপ্পত্ৰাৰ অরহত্তং অনাগামিমগ্গেন কামরাগব্যাপাদানং পহীনত্তা নেৰ কামেসু রজ্জতি, ন ব্যাপাদেন আৰিলচিত্তো, সোতাপত্তিমগ্গেনেৰ চ মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযস্স সচ্চপটিচ্ছাদকমোহস্স পহীনত্তা মোহং অতিক্কন্তো, সামঞ্চ সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা বুদ্ধোতি ৰিমোক্খন্তিকং নামং যথাৰুত্তানি চ চক্খূনি পটিলভি, তস্মা তস্স মনোদ্ৰারসুদ্ধিং সব্বঞ্ঞুতঞ্চ উগ্ঘোসেন্তো আহ ‘‘ন সো রজ্জতি কামেসূ’’তি।

161. Atha sātāgiro yasmā bhagavā appatvāva arahattaṃ anāgāmimaggena kāmarāgabyāpādānaṃ pahīnattā neva kāmesu rajjati, na byāpādena āvilacitto, sotāpattimaggeneva ca micchādiṭṭhipaccayassa saccapaṭicchādakamohassa pahīnattā mohaṃ atikkanto, sāmañca saccāni abhisambujjhitvā buddhoti vimokkhantikaṃ nāmaṃ yathāvuttāni ca cakkhūni paṭilabhi, tasmā tassa manodvārasuddhiṃ sabbaññutañca ugghosento āha ‘‘na so rajjati kāmesū’’ti.

১৬২. এৰং হেমৰতো ভগৰতো দ্ৰারত্তযপারিসুদ্ধিং সব্বঞ্ঞুতঞ্চ সুত্ৰা হট্ঠো উদগ্গো অতীতজাতিযং বাহুসচ্চৰিসদায পঞ্ঞায অসজ্জমানৰচনপ্পথো হুত্ৰা অচ্ছরিযব্ভুতরূপে সব্বঞ্ঞুগুণে সোতুকামো আহ ‘‘কচ্চি ৰিজ্জায সম্পন্নো’’তি। তত্থ ৰিজ্জায সম্পন্নোতি ইমিনা দস্সনসম্পত্তিং পুচ্ছতি, সংসুদ্ধচারণোতি ইমিনা গমনসম্পত্তিং। ছন্দৰসেন চেত্থ দীঘং কত্ৰা চাকারমাহ, সংসুদ্ধচরণোতি অত্থো। আসৰা খীণাতি ইমিনা এতায দস্সনগমনসম্পত্তিযা পত্তব্বায আসৰক্খযসঞ্ঞিতায পঠমনিব্বানধাতুযা পত্তিং পুচ্ছতি, নত্থি পুনব্ভৰোতি ইমিনা দুতিযনিব্বানধাতুপত্তিসমত্থতং, পচ্চৰেক্খণঞাণেন ৰা পরমস্সাসপ্পত্তিং ঞত্ৰা ঠিতভাৰং।

162. Evaṃ hemavato bhagavato dvārattayapārisuddhiṃ sabbaññutañca sutvā haṭṭho udaggo atītajātiyaṃ bāhusaccavisadāya paññāya asajjamānavacanappatho hutvā acchariyabbhutarūpe sabbaññuguṇe sotukāmo āha ‘‘kacci vijjāya sampanno’’ti. Tattha vijjāya sampannoti iminā dassanasampattiṃ pucchati, saṃsuddhacāraṇoti iminā gamanasampattiṃ. Chandavasena cettha dīghaṃ katvā cākāramāha, saṃsuddhacaraṇoti attho. Āsavā khīṇāti iminā etāya dassanagamanasampattiyā pattabbāya āsavakkhayasaññitāya paṭhamanibbānadhātuyā pattiṃ pucchati, natthi punabbhavoti iminā dutiyanibbānadhātupattisamatthataṃ, paccavekkhaṇañāṇena vā paramassāsappattiṃ ñatvā ṭhitabhāvaṃ.

১৬৩. ততো যা এসা ‘‘সো অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাস’’ন্তিআদিনা (ম॰ নি॰ ১.৫২) নযেন ভযভেরৰাদীসু তিৰিধা, ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে…পে॰… আনেঞ্জপ্পত্তে ঞাণদস্সনায চিত্তং অভিনীহরতী’’তিআদিনা (দী॰ নি॰ ১.২৭৯) নযেন অম্বট্ঠাদীসু অট্ঠৰিধা ৰিজ্জা ৰুত্তা, তায যস্মা সব্বাযপি সব্বাকারসম্পন্নায ভগৰা উপেতো। যঞ্চেতং ‘‘ইধ, মহানাম, অরিযসাৰকো সীলসম্পন্নো হোতি, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি, ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি , জাগরিযং অনুযুত্তো হোতি, সত্তহি সদ্ধম্মেহি সমন্নাগতো হোতি, চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারানং নিকামলাভী হোতী’’তি এৰং উদ্দিসিত্ৰা ‘‘কথঞ্চ, মহানাম, অরিযসাৰকো সীলসম্পন্নো হোতী’’তিআদিনা (ম॰ নি॰ ২.২৪) নযেন সেখসুত্তে নিদ্দিট্ঠং পন্নরসপ্পভেদং চরণং। তঞ্চ যস্মা সব্বূপক্কিলেসপ্পহানেন ভগৰতো অতিৰিয সংসুদ্ধং। যেপিমে কামাসৰাদযো চত্তারো আসৰা, তেপি যস্মা সব্বে সপরিৰারা সৰাসনা ভগৰতো খীণা। যস্মা চ ইমায ৰিজ্জাচরণসম্পদায খীণাসৰো হুত্ৰা তদা ভগৰা ‘‘নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’তি পচ্চৰেক্খিত্ৰা ঠিতো, তস্মা সাতাগিরো ভগৰতো সব্বঞ্ঞুভাৰে ব্যৰসাযেন সমুস্সাহিতহদযো সব্বেপি গুণে অনুজানন্তো আহ ‘‘ৰিজ্জায চেৰ সম্পন্নো’’তি।

163. Tato yā esā ‘‘so anekavihitaṃ pubbenivāsa’’ntiādinā (ma. ni. 1.52) nayena bhayabheravādīsu tividhā, ‘‘so evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharatī’’tiādinā (dī. ni. 1.279) nayena ambaṭṭhādīsu aṭṭhavidhā vijjā vuttā, tāya yasmā sabbāyapi sabbākārasampannāya bhagavā upeto. Yañcetaṃ ‘‘idha, mahānāma, ariyasāvako sīlasampanno hoti, indriyesu guttadvāro hoti, bhojane mattaññū hoti , jāgariyaṃ anuyutto hoti, sattahi saddhammehi samannāgato hoti, catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hotī’’ti evaṃ uddisitvā ‘‘kathañca, mahānāma, ariyasāvako sīlasampanno hotī’’tiādinā (ma. ni. 2.24) nayena sekhasutte niddiṭṭhaṃ pannarasappabhedaṃ caraṇaṃ. Tañca yasmā sabbūpakkilesappahānena bhagavato ativiya saṃsuddhaṃ. Yepime kāmāsavādayo cattāro āsavā, tepi yasmā sabbe saparivārā savāsanā bhagavato khīṇā. Yasmā ca imāya vijjācaraṇasampadāya khīṇāsavo hutvā tadā bhagavā ‘‘natthi dāni punabbhavo’’ti paccavekkhitvā ṭhito, tasmā sātāgiro bhagavato sabbaññubhāve byavasāyena samussāhitahadayo sabbepi guṇe anujānanto āha ‘‘vijjāya ceva sampanno’’ti.

১৬৪. ততো হেমৰতো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৰা’’তি ভগৰতি নিক্কঙ্খো হুত্ৰা আকাসে ঠিতোযেৰ ভগৰন্তং পসংসন্তো সাতাগিরঞ্চ আরাধেন্তো আহ ‘‘সম্পন্নং মুনিনো চিত্ত’’ন্তি। তস্সত্থো – সম্পন্নং মুনিনো চিত্তং, ‘‘মনো চস্স সুপণিহিতো’’তি এত্থ ৰুত্ততাদিভাৰেন পুণ্ণং সম্পুণ্ণং, ‘‘ন সো অদিন্নং আদিযতী’’তি এত্থ ৰুত্তকাযকম্মুনা, ‘‘ন সো রজ্জতি কামেসূ’’তি এত্থ ৰুত্তমনোকম্মুনা চ পুণ্ণং সম্পুণ্ণং, ‘‘মুসা চ সো ন ভণতী’’তি এত্থ ৰুত্তব্যপ্পথেন চ ৰচীকম্মুনাতি ৰুত্তং হোতি। এৰং সম্পন্নচিত্তঞ্চ অনুত্তরায ৰিজ্জাচরণসম্পদায সম্পন্নত্তা ৰিজ্জাচরণসম্পন্নঞ্চ ইমেহি গুণেহি ‘‘মনো চস্স সুপণিহিতো’’তিআদিনা নযেন ধম্মতো নং পসংসসি, সভাৰতো তচ্ছতো ভূততো এৰ নং পসংসসি, ন কেৰলং সদ্ধামত্তকেনাতি দস্সেতি।

164. Tato hemavato ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti bhagavati nikkaṅkho hutvā ākāse ṭhitoyeva bhagavantaṃ pasaṃsanto sātāgirañca ārādhento āha ‘‘sampannaṃ munino citta’’nti. Tassattho – sampannaṃ munino cittaṃ, ‘‘mano cassa supaṇihito’’ti ettha vuttatādibhāvena puṇṇaṃ sampuṇṇaṃ, ‘‘na so adinnaṃ ādiyatī’’ti ettha vuttakāyakammunā, ‘‘na so rajjati kāmesū’’ti ettha vuttamanokammunā ca puṇṇaṃ sampuṇṇaṃ, ‘‘musā ca so na bhaṇatī’’ti ettha vuttabyappathena ca vacīkammunāti vuttaṃ hoti. Evaṃ sampannacittañca anuttarāya vijjācaraṇasampadāya sampannattā vijjācaraṇasampannañca imehi guṇehi ‘‘mano cassa supaṇihito’’tiādinā nayena dhammato naṃ pasaṃsasi, sabhāvato tacchato bhūtato eva naṃ pasaṃsasi, na kevalaṃ saddhāmattakenāti dasseti.

১৬৫-১৬৬. ততো সাতাগিরোপি ‘‘এৰমেতং, মারিস, সুট্ঠু তযা ঞাতঞ্চ অনুমোদিতঞ্চা’’তি অধিপ্পাযেন তমেৰ সংরাধেন্তো আহ – ‘‘সম্পন্নং মুনিনো…পে॰… ধম্মতো অনুমোদসী’’তি। এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা পুন ভগৰতো দস্সনে তং অভিত্থৰযমানো আহ ‘‘সম্পন্নং…পে॰… হন্দ পস্সাম গোতম’’ন্তি।

165-166. Tato sātāgiropi ‘‘evametaṃ, mārisa, suṭṭhu tayā ñātañca anumoditañcā’’ti adhippāyena tameva saṃrādhento āha – ‘‘sampannaṃ munino…pe… dhammato anumodasī’’ti. Evañca pana vatvā puna bhagavato dassane taṃ abhitthavayamāno āha ‘‘sampannaṃ…pe… handa passāma gotama’’nti.

১৬৭. অথ হেমৰতো অত্তনো অভিরুচিতগুণেহি পুরিমজাতিবাহুসচ্চবলেন ভগৰন্তং অভিত্থুনন্তো সাতাগিরং আহ – ‘‘এণিজঙ্ঘং…পে॰… এহি পস্সাম গোতম’’ন্তি। তস্সত্থো – এণিমিগস্সেৰ জঙ্ঘা অস্সাতি এণিজঙ্ঘো। বুদ্ধানঞ্হি এণিমিগস্সেৰ অনুপুব্বৰট্টা জঙ্ঘা হোন্তি, ন পুরতো নিম্মংসা পচ্ছতো সুসুমারকুচ্ছি ৰিয উদ্ধুমাতা। কিসা চ বুদ্ধা হোন্তি দীঘরস্সসমৰট্টিতযুত্তট্ঠানেসু তথারূপায অঙ্গপচ্চঙ্গসম্পত্তিযা, ন ৰঠরপুরিসা ৰিয থূলা। পঞ্ঞায ৰিলিখিতকিলেসত্তা ৰা কিসা। অজ্ঝত্তিকবাহিরসপত্তৰিদ্ধংসনতো ৰীরা। একাসনভোজিতায পরিমিতভোজিতায চ অপ্পাহারা, ন দ্ৰত্তিমত্তালোপভোজিতায। যথাহ –

167. Atha hemavato attano abhirucitaguṇehi purimajātibāhusaccabalena bhagavantaṃ abhitthunanto sātāgiraṃ āha – ‘‘eṇijaṅghaṃ…pe… ehi passāma gotama’’nti. Tassattho – eṇimigasseva jaṅghā assāti eṇijaṅgho. Buddhānañhi eṇimigasseva anupubbavaṭṭā jaṅghā honti, na purato nimmaṃsā pacchato susumārakucchi viya uddhumātā. Kisā ca buddhā honti dīgharassasamavaṭṭitayuttaṭṭhānesu tathārūpāya aṅgapaccaṅgasampattiyā, na vaṭharapurisā viya thūlā. Paññāya vilikhitakilesattā vā kisā. Ajjhattikabāhirasapattaviddhaṃsanato vīrā. Ekāsanabhojitāya parimitabhojitāya ca appāhārā, na dvattimattālopabhojitāya. Yathāha –

‘‘অহং খো পন, উদাযি, অপ্পেকদা ইমিনা পত্তেন সমতিত্তিকম্পি ভুঞ্জামি, ভিয্যোপি ভুঞ্জামি। ‘অপ্পাহারো সমণো গোতমো অপ্পাহারতায চ ৰণ্ণৰাদী’তি ইতি চে মং, উদাযি, সাৰকা সক্করেয্যুং, গরুং করেয্যুং, মানেয্যুং, পূজেয্যুং, সক্কত্ৰা, গরুং কত্ৰা, উপনিস্সায ৰিহরেয্যুং। যে তে, উদাযি, মম সাৰকা কোসকাহারাপি অড্ঢকোসকাহারাপি বেলুৰাহারাপি অড্ঢবেলুৰাহারাপি, ন মং তে ইমিনা ধম্মেন সক্করেয্যুং…পে॰… উপনিস্সায ৰিহরেয্যু’’ন্তি (ম॰ নি॰ ২.২৪২)।

‘‘Ahaṃ kho pana, udāyi, appekadā iminā pattena samatittikampi bhuñjāmi, bhiyyopi bhuñjāmi. ‘Appāhāro samaṇo gotamo appāhāratāya ca vaṇṇavādī’ti iti ce maṃ, udāyi, sāvakā sakkareyyuṃ, garuṃ kareyyuṃ, māneyyuṃ, pūjeyyuṃ, sakkatvā, garuṃ katvā, upanissāya vihareyyuṃ. Ye te, udāyi, mama sāvakā kosakāhārāpi aḍḍhakosakāhārāpi beluvāhārāpi aḍḍhabeluvāhārāpi, na maṃ te iminā dhammena sakkareyyuṃ…pe… upanissāya vihareyyu’’nti (ma. ni. 2.242).

আহারে ছন্দরাগাভাৰেন অলোলুপা অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং আহারং আহারেন্তি মোনেয্যসম্পত্তিযা মুনিনো। অনগারিকতায ৰিৰেকনিন্নমানসতায চ ৰনে ঝাযন্তি। তেনাহ হেমৰতো যক্খো ‘‘এণিজঙ্ঘং…পে॰… এহি পস্সাম গোতম’’ন্তি।

Āhāre chandarāgābhāvena alolupā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhārenti moneyyasampattiyā munino. Anagārikatāya vivekaninnamānasatāya ca vane jhāyanti. Tenāha hemavato yakkho ‘‘eṇijaṅghaṃ…pe… ehi passāma gotama’’nti.

১৬৮. এৰঞ্চ ৰত্ৰা পুন তস্স ভগৰতো সন্তিকে ধম্মং সোতুকামতায ‘‘সীহংৰেকচর’’ন্তি ইমং গাথমাহ। তস্সত্থো – সীহংৰাতি দুরাসদট্ঠেন খমনট্ঠেন নিব্ভযট্ঠেন চ কেসরসীহসদিসং। যায তণ্হায ‘‘তণ্হাদুতিযো পুরিসো’’তি ৰুচ্চতি, তস্সা অভাৰেন একচরং, একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৰিন্নং বুদ্ধানং অনুপ্পত্তিতোপি একচরং। খগ্গৰিসাণসুত্তে ৰুত্তনযেনাপি চেত্থ তং তং অত্থো দট্ঠব্বো। নাগন্তি পুনব্ভৰং নেৰ গন্তারং নাগন্তারং। অথ ৰা আগুং ন করোতীতিপি নাগো। বলৰাতিপি নাগো। তং নাগং। কামেসু অনপেক্খিনন্তি দ্ৰীসুপি কামেসু ছন্দরাগাভাৰেন অনপেক্খিনং। উপসঙ্কম্ম পুচ্ছাম, মচ্চুপাসপ্পমোচনন্তি তং এৰরূপং মহেসিং উপসঙ্কমিত্ৰা তেভূমকৰট্টস্স মচ্চুপাসস্স পমোচনং ৰিৰট্টং নিব্বানং পুচ্ছাম। যেন ৰা উপাযেন দুক্খসমুদযসঙ্খাতা মচ্চুপাসা পমুচ্চতি, তং মচ্চুপাসপ্পমোচনং পুচ্ছামাতি। ইমং গাথং হেমৰতো সাতাগিরঞ্চ সাতাগিরপরিসঞ্চ অত্তনো পরিসঞ্চ সন্ধায আহ।

168. Evañca vatvā puna tassa bhagavato santike dhammaṃ sotukāmatāya ‘‘sīhaṃvekacara’’nti imaṃ gāthamāha. Tassattho – sīhaṃvāti durāsadaṭṭhena khamanaṭṭhena nibbhayaṭṭhena ca kesarasīhasadisaṃ. Yāya taṇhāya ‘‘taṇhādutiyo puriso’’ti vuccati, tassā abhāvena ekacaraṃ, ekissā lokadhātuyā dvinnaṃ buddhānaṃ anuppattitopi ekacaraṃ. Khaggavisāṇasutte vuttanayenāpi cettha taṃ taṃ attho daṭṭhabbo. Nāganti punabbhavaṃ neva gantāraṃ nāgantāraṃ. Atha vā āguṃ na karotītipi nāgo. Balavātipi nāgo. Taṃ nāgaṃ. Kāmesu anapekkhinanti dvīsupi kāmesu chandarāgābhāvena anapekkhinaṃ. Upasaṅkamma pucchāma, maccupāsappamocananti taṃ evarūpaṃ mahesiṃ upasaṅkamitvā tebhūmakavaṭṭassa maccupāsassa pamocanaṃ vivaṭṭaṃ nibbānaṃ pucchāma. Yena vā upāyena dukkhasamudayasaṅkhātā maccupāsā pamuccati, taṃ maccupāsappamocanaṃ pucchāmāti. Imaṃ gāthaṃ hemavato sātāgirañca sātāgiraparisañca attano parisañca sandhāya āha.

তেন খো পন সমযেন আসাল়্হীনক্খত্তং ঘোসিতং অহোসি। অথ সমন্ততো অলঙ্কতপটিযত্তে দেৰনগরে সিরিং পচ্চনুভোন্তী ৰিয রাজগহে কাল়ী নাম কুররঘরিকা উপাসিকা পাসাদমারুয্হ সীহপঞ্জরং ৰিৰরিত্ৰা গব্ভপরিস্সমং ৰিনোদেন্তী সৰাতপ্পদেসে উতুগ্গহণত্থং ঠিতা তেসং যক্খসেনাপতীনং তং বুদ্ধগুণপটিসংযুত্তং কথং আদিমজ্ঝপরিযোসানতো অস্সোসি। সুত্ৰা চ ‘‘এৰং ৰিৰিধগুণসমন্নাগতা বুদ্ধা’’তি বুদ্ধারম্মণং পীতিং উপ্পাদেত্ৰা তায নীৰরণানি ৰিক্খম্ভেত্ৰা তত্থেৰ ঠিতা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি। ততো এৰ ভগৰতা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰিকানং উপাসিকানং অনুস্সৰপ্পসন্নানং, যদিদং কাল়ী উপাসিকা কুররঘরিকা’’তি (অ॰ নি॰ ১.২৬৭) এতদগ্গে ঠপিতা।

Tena kho pana samayena āsāḷhīnakkhattaṃ ghositaṃ ahosi. Atha samantato alaṅkatapaṭiyatte devanagare siriṃ paccanubhontī viya rājagahe kāḷī nāma kuraragharikā upāsikā pāsādamāruyha sīhapañjaraṃ vivaritvā gabbhaparissamaṃ vinodentī savātappadese utuggahaṇatthaṃ ṭhitā tesaṃ yakkhasenāpatīnaṃ taṃ buddhaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ ādimajjhapariyosānato assosi. Sutvā ca ‘‘evaṃ vividhaguṇasamannāgatā buddhā’’ti buddhārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā tāya nīvaraṇāni vikkhambhetvā tattheva ṭhitā sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Tato eva bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvikānaṃ upāsikānaṃ anussavappasannānaṃ, yadidaṃ kāḷī upāsikā kuraragharikā’’ti (a. ni. 1.267) etadagge ṭhapitā.

১৬৯. তেপি যক্খসেনাপতযো সহস্সযক্খপরিৰারা মজ্ঝিমযামসমযে ইসিপতনং পত্ৰা, ধম্মচক্কপ্পৰত্তিতপল্লঙ্কেনেৰ নিসিন্নং ভগৰন্তং উপসঙ্কম্ম ৰন্দিত্ৰা, ইমায গাথায ভগৰন্তং অভিত্থৰিত্ৰা ওকাসমকারযিংসু ‘‘অক্খাতারং পৰত্তার’’ন্তি। তস্সত্থো – ঠপেত্ৰা তণ্হং তেভূমকে ধম্মে ‘‘ইদং খো পন, ভিক্খৰে, দুক্খং অরিযসচ্চ’’ন্তিআদিনা (সং॰ নি॰ ৫.১০৮১; মহাৰ॰ ১৪) নযেন সচ্চানং ৰৰত্থানকথায অক্খাতারং, ‘‘‘তং খো পনিদং দুক্খং অরিযসচ্চং পরিঞ্ঞেয্য’ন্তি মে ভিক্খৰে’’তিআদিনা নযেন তেসু কিচ্চঞাণকতঞাণপ্পৰত্তনেন পৰত্তারং। যে ৰা ধম্মা যথা ৰোহরিতব্বা, তেসু তথা ৰোহারকথনেন অক্খাতারং, তেসংযেৰ ধম্মানং সত্তানুরূপতো পৰত্তারং। উগ্ঘটিতঞ্ঞুৰিপঞ্চিতঞ্ঞূনং ৰা দেসনায অক্খাতারং, নেয্যানং পটিপাদনেন পৰত্তারং। উদ্দেসেন ৰা অক্খাতারং, ৰিভঙ্গেন তেহি তেহি পকারেহি ৰচনতো পৰত্তারং। বোধিপক্খিযানং ৰা সলক্খণকথনেন অক্খাতারং, সত্তানং চিত্তসন্তানে পৰত্তনেন পৰত্তারং। সঙ্খেপতো ৰা তীহি পরিৰট্টেহি সচ্চানং কথনেন অক্খাতারং, ৰিত্থারতো পৰত্তারং। ‘‘সদ্ধিন্দ্রিযং ধম্মো, তং ধম্মং পৰত্তেতীতি ধম্মচক্ক’’ন্তি (পটি॰ ম॰ ২.৪০) এৰমাদিনা পটিসম্ভিদানযেন ৰিত্থারিতস্স ধম্মচক্কস্স পৰত্তনতো পৰত্তারং।

169. Tepi yakkhasenāpatayo sahassayakkhaparivārā majjhimayāmasamaye isipatanaṃ patvā, dhammacakkappavattitapallaṅkeneva nisinnaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamma vanditvā, imāya gāthāya bhagavantaṃ abhitthavitvā okāsamakārayiṃsu ‘‘akkhātāraṃ pavattāra’’nti. Tassattho – ṭhapetvā taṇhaṃ tebhūmake dhamme ‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasacca’’ntiādinā (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 14) nayena saccānaṃ vavatthānakathāya akkhātāraṃ, ‘‘‘taṃ kho panidaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ pariññeyya’nti me bhikkhave’’tiādinā nayena tesu kiccañāṇakatañāṇappavattanena pavattāraṃ. Ye vā dhammā yathā voharitabbā, tesu tathā vohārakathanena akkhātāraṃ, tesaṃyeva dhammānaṃ sattānurūpato pavattāraṃ. Ugghaṭitaññuvipañcitaññūnaṃ vā desanāya akkhātāraṃ, neyyānaṃ paṭipādanena pavattāraṃ. Uddesena vā akkhātāraṃ, vibhaṅgena tehi tehi pakārehi vacanato pavattāraṃ. Bodhipakkhiyānaṃ vā salakkhaṇakathanena akkhātāraṃ, sattānaṃ cittasantāne pavattanena pavattāraṃ. Saṅkhepato vā tīhi parivaṭṭehi saccānaṃ kathanena akkhātāraṃ, vitthārato pavattāraṃ. ‘‘Saddhindriyaṃ dhammo, taṃ dhammaṃ pavattetīti dhammacakka’’nti (paṭi. ma. 2.40) evamādinā paṭisambhidānayena vitthāritassa dhammacakkassa pavattanato pavattāraṃ.

সব্বধম্মানন্তি চতুভূমকধম্মানং। পারগুন্তি ছহাকারেহি পারং গতং অভিঞ্ঞায, পরিঞ্ঞায, পহানেন, ভাৰনায, সচ্ছিকিরিযায, সমাপত্তিযা। সো হি ভগৰা সব্বধম্মে অভিজানন্তো গতোতি অভিঞ্ঞাপারগূ, পঞ্চুপাদানক্খন্ধে পরিজানন্তো গতোতি পরিঞ্ঞাপারগূ, সব্বকিলেসে পজহন্তো গতোতি পহানপারগূ, চত্তারো মগ্গে ভাৰেন্তো গতোতি ভাৰনাপারগূ, নিরোধং সচ্ছিকরোন্তো গতোতি সচ্ছিকিরিযাপারগূ, সব্বা সমাপত্তিযো সমাপজ্জন্তো গতোতি সমাপত্তিপারগূ। এৰং সব্বধম্মানং পারগুং। বুদ্ধং ৰেরভযাতীতন্তি অঞ্ঞাণসযনতো পটিবুদ্ধত্তা বুদ্ধং, সব্বেন ৰা সরণৰণ্ণনাযং ৰুত্তেনত্থেন বুদ্ধং, পঞ্চৰেরভযানং অতীতত্তা ৰেরভযাতীতং। এৰং ভগৰন্তং অতিত্থৰন্তা ‘‘মযং পুচ্ছাম গোতম’’ন্তি ওকাসমকারযিংসু।

Sabbadhammānanti catubhūmakadhammānaṃ. Pāragunti chahākārehi pāraṃ gataṃ abhiññāya, pariññāya, pahānena, bhāvanāya, sacchikiriyāya, samāpattiyā. So hi bhagavā sabbadhamme abhijānanto gatoti abhiññāpāragū, pañcupādānakkhandhe parijānanto gatoti pariññāpāragū, sabbakilese pajahanto gatoti pahānapāragū, cattāro magge bhāvento gatoti bhāvanāpāragū, nirodhaṃ sacchikaronto gatoti sacchikiriyāpāragū, sabbā samāpattiyo samāpajjanto gatoti samāpattipāragū. Evaṃ sabbadhammānaṃ pāraguṃ. Buddhaṃ verabhayātītanti aññāṇasayanato paṭibuddhattā buddhaṃ, sabbena vā saraṇavaṇṇanāyaṃ vuttenatthena buddhaṃ, pañcaverabhayānaṃ atītattā verabhayātītaṃ. Evaṃ bhagavantaṃ atitthavantā ‘‘mayaṃ pucchāma gotama’’nti okāsamakārayiṃsu.

১৭০. অথ নেসং যক্খানং তেজেন চ পঞ্ঞায চ অগ্গো হেমৰতো যথাধিপ্পেতং পুচ্ছিতব্বং পুচ্ছন্তো ‘‘কিস্মিং লোকো’’তি ইমং গাথমাহ। তস্সাদিপাদে কিস্মিন্তি ভাৰেনভাৰলক্খণে ভুম্মৰচনং, কিস্মিং উপ্পন্নে লোকো সমুপ্পন্নো হোতীতি অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো। সত্তলোকসঙ্খারলোকে সন্ধায পুচ্ছতি। কিস্মিং কুব্বতি সন্থৰন্তি অহন্তি ৰা মমন্তি ৰা তণ্হাদিট্ঠিসন্থৰং কিস্মিং কুব্বতি, অধিকরণত্থে ভুম্মৰচনং। কিস্স লোকোতি উপযোগত্থে সামিৰচনং, কিং উপাদায লোকোতি সঙ্খ্যং গচ্ছতীতি অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো। কিস্মিং লোকোতি ভাৰেনভাৰলক্খণকারণত্থেসু ভুম্মৰচনং। কিস্মিং সতি কেন কারণেন লোকো ৰিহঞ্ঞতি পীল়ীযতি বাধীযতীতি অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো।

170. Atha nesaṃ yakkhānaṃ tejena ca paññāya ca aggo hemavato yathādhippetaṃ pucchitabbaṃ pucchanto ‘‘kismiṃ loko’’ti imaṃ gāthamāha. Tassādipāde kisminti bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummavacanaṃ, kismiṃ uppanne loko samuppanno hotīti ayañhettha adhippāyo. Sattalokasaṅkhāraloke sandhāya pucchati. Kismiṃ kubbati santhavanti ahanti vā mamanti vā taṇhādiṭṭhisanthavaṃ kismiṃ kubbati, adhikaraṇatthe bhummavacanaṃ. Kissa lokoti upayogatthe sāmivacanaṃ, kiṃ upādāya lokoti saṅkhyaṃ gacchatīti ayañhettha adhippāyo. Kismiṃ lokoti bhāvenabhāvalakkhaṇakāraṇatthesu bhummavacanaṃ. Kismiṃ sati kena kāraṇena loko vihaññati pīḷīyati bādhīyatīti ayañhettha adhippāyo.

১৭১. অথ ভগৰা যস্মা ছসু অজ্ঝত্তিকবাহিরেসু আযতনেসু উপ্পন্নেসু সত্তলোকো চ ধনধঞ্ঞাদিৰসেন সঙ্খারলোকো চ উপ্পন্নো হোতি, যস্মা চেত্থ সত্তলোকো তেস্ৰেৰ ছসু দুৰিধম্পি সন্থৰং করোতি। চক্খাযতনং ৰা হি ‘‘অহং মম’’ন্তি গণ্হাতি অৰসেসেসু ৰা অঞ্ঞতরং। যথাহ – ‘‘চক্খু অত্তাতি যো ৰদেয্য, তং ন উপপজ্জতী’’তিআদি (ম॰ নি॰ ৩.৪২২)। যস্মা চ এতানিযেৰ ছ উপাদায দুৰিধোপি লোকোতি সঙ্খ্যং গচ্ছতি, যস্মা চ তেস্ৰেৰ ছসু সতি সত্তলোকো দুক্খপাতুভাৰেন ৰিহঞ্ঞতি। যথাহ –

171. Atha bhagavā yasmā chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu uppannesu sattaloko ca dhanadhaññādivasena saṅkhāraloko ca uppanno hoti, yasmā cettha sattaloko tesveva chasu duvidhampi santhavaṃ karoti. Cakkhāyatanaṃ vā hi ‘‘ahaṃ mama’’nti gaṇhāti avasesesu vā aññataraṃ. Yathāha – ‘‘cakkhu attāti yo vadeyya, taṃ na upapajjatī’’tiādi (ma. ni. 3.422). Yasmā ca etāniyeva cha upādāya duvidhopi lokoti saṅkhyaṃ gacchati, yasmā ca tesveva chasu sati sattaloko dukkhapātubhāvena vihaññati. Yathāha –

‘‘হত্থেসু, ভিক্খৰে, সতি আদাননিক্খেপনং হোতি, পাদেসু সতি অভিক্কমপটিক্কমো হোতি, পব্বেসু সতি সমিঞ্জনপসারণং হোতি, কুচ্ছিস্মিং সতি জিঘচ্ছাপিপাসা হোতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, চক্খুস্মিং সতি চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখং দুক্খ’’ন্তিআদি (সং॰ নি॰ ৪.২৩৭)।

‘‘Hatthesu, bhikkhave, sati ādānanikkhepanaṃ hoti, pādesu sati abhikkamapaṭikkamo hoti, pabbesu sati samiñjanapasāraṇaṃ hoti, kucchismiṃ sati jighacchāpipāsā hoti; evameva kho, bhikkhave, cakkhusmiṃ sati cakkhusamphassapaccayā uppajjati ajjhattaṃ sukhaṃ dukkha’’ntiādi (saṃ. ni. 4.237).

তথা তেসু আধারভূতেসু পটিহতো সঙ্খারলোকো ৰিহঞ্ঞতি। যথাহ –

Tathā tesu ādhārabhūtesu paṭihato saṅkhāraloko vihaññati. Yathāha –

‘‘চক্খুস্মিং অনিদস্সনে সপ্পটিঘে পটিহঞ্ঞি ৰা’’ইতি (ধ॰ স॰ ৫৯৭-৮) চ।

‘‘Cakkhusmiṃ anidassane sappaṭighe paṭihaññi vā’’iti (dha. sa. 597-8) ca.

‘‘চক্খু, ভিক্খৰে, পটিহঞ্ঞতি মনাপামনাপেসু রূপেসূ’’তি (সং॰ নি॰ ৪.২৩৮) এৰমাদি।

‘‘Cakkhu, bhikkhave, paṭihaññati manāpāmanāpesu rūpesū’’ti (saṃ. ni. 4.238) evamādi.

তথা তেহিযেৰ কারণভূতেহি দুৰিধোপি লোকো ৰিহঞ্ঞতি। যথাহ –

Tathā tehiyeva kāraṇabhūtehi duvidhopi loko vihaññati. Yathāha –

‘‘চক্খু ৰিহঞ্ঞতি মনাপামনাপেসু রূপেসূ’’তি (সং॰ নি॰ ৪.২৩৮) চ।

‘‘Cakkhu vihaññati manāpāmanāpesu rūpesū’’ti (saṃ. ni. 4.238) ca.

‘‘চক্খু, ভিক্খৰে, আদিত্তং, রূপা আদিত্তা। কেন আদিত্তং? রাগগ্গিনা’’তি (সং॰ নি॰ ৪.২৮; মহাৰ॰ ৫৪) এৰমাদি।

‘‘Cakkhu, bhikkhave, ādittaṃ, rūpā ādittā. Kena ādittaṃ? Rāgagginā’’ti (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54) evamādi.

তস্মা ছঅজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনৰসেন তং পুচ্ছং ৰিস্সজ্জেন্তো আহ ‘‘ছসু লোকো সমুপ্পন্নো’’তি।

Tasmā chaajjhattikabāhirāyatanavasena taṃ pucchaṃ vissajjento āha ‘‘chasu loko samuppanno’’ti.

১৭২. অথ সো যক্খো অত্তনা ৰট্টৰসেন পুট্ঠপঞ্হং ভগৰতা দ্ৰাদসাযতনৰসেন সঙ্খিপিত্ৰা ৰিস্সজ্জিতং ন সুট্ঠু উপলক্খেত্ৰা তঞ্চ অত্থং তপ্পটিপক্খঞ্চ ঞাতুকামো সঙ্খেপেনেৰ ৰট্টৰিৰট্টং পুচ্ছন্তো আহ ‘‘কতমং ত’’ন্তি। তত্থ উপাদাতব্বট্ঠেন উপাদানং, দুক্খসচ্চস্সেতং অধিৰচনং। যত্থ লোকো ৰিহঞ্ঞতীতি ‘‘ছসু লোকো ৰিহঞ্ঞতী’’তি এৰং ভগৰতা যত্থ ছব্বিধে উপাদানে লোকো ৰিহঞ্ঞতীতি ৰুত্তো, তং কতমং উপাদানন্তি? এৰং উপড্ঢগাথায সরূপেনেৰ দুক্খসচ্চং পুচ্ছি। সমুদযসচ্চং পন তস্স কারণভাৰেন গহিতমেৰ হোতি। নিয্যানং পুচ্ছিতোতি ইমায পন উপড্ঢগাথায মগ্গসচ্চং পুচ্ছি। মগ্গসচ্চেন হি অরিযসাৰকো দুক্খং পরিজানন্তো, সমুদযং পজহন্তো, নিরোধং সচ্ছিকরোন্তো, মগ্গং ভাৰেন্তো লোকম্হা নিয্যাতি, তস্মা নিয্যানন্তি ৰুচ্চতি। কথন্তি কেন পকারেন। দুক্খা পমুচ্চতীতি ‘‘উপাদান’’ন্তি ৰুত্তা ৰট্টদুক্খা পমোক্খং পাপুণাতি। এৰমেত্থ সরূপেনেৰ মগ্গসচ্চং পুচ্ছি, নিরোধসচ্চং পন তস্স ৰিসযভাৰেন গহিতমেৰ হোতি।

172. Atha so yakkho attanā vaṭṭavasena puṭṭhapañhaṃ bhagavatā dvādasāyatanavasena saṅkhipitvā vissajjitaṃ na suṭṭhu upalakkhetvā tañca atthaṃ tappaṭipakkhañca ñātukāmo saṅkhepeneva vaṭṭavivaṭṭaṃ pucchanto āha ‘‘katamaṃ ta’’nti. Tattha upādātabbaṭṭhena upādānaṃ, dukkhasaccassetaṃ adhivacanaṃ. Yattha loko vihaññatīti ‘‘chasu loko vihaññatī’’ti evaṃ bhagavatā yattha chabbidhe upādāne loko vihaññatīti vutto, taṃ katamaṃ upādānanti? Evaṃ upaḍḍhagāthāya sarūpeneva dukkhasaccaṃ pucchi. Samudayasaccaṃ pana tassa kāraṇabhāvena gahitameva hoti. Niyyānaṃ pucchitoti imāya pana upaḍḍhagāthāya maggasaccaṃ pucchi. Maggasaccena hi ariyasāvako dukkhaṃ parijānanto, samudayaṃ pajahanto, nirodhaṃ sacchikaronto, maggaṃ bhāvento lokamhā niyyāti, tasmā niyyānanti vuccati. Kathanti kena pakārena. Dukkhā pamuccatīti ‘‘upādāna’’nti vuttā vaṭṭadukkhā pamokkhaṃ pāpuṇāti. Evamettha sarūpeneva maggasaccaṃ pucchi, nirodhasaccaṃ pana tassa visayabhāvena gahitameva hoti.

১৭৩. এৰং যক্খেন সরূপেন দস্সেত্ৰা চ অদস্সেত্ৰা চ চতুসচ্চৰসেন পঞ্হং পুট্ঠো ভগৰা তেনেৰ নযেন ৰিস্সজ্জেন্তো আহ ‘‘পঞ্চ কামগুণা’’তি। তত্থ পঞ্চকামগুণসঙ্খাতগোচরগ্গহণেন তগ্গোচরানি পঞ্চাযতনানি গহিতানেৰ হোন্তি। মনো ছট্ঠো এতেসন্তি মনোছট্ঠা। পৰেদিতাতি পকাসিতা। এত্থ অজ্ঝত্তিকেসু ছট্ঠস্স মনাযতনস্স গহণেন তস্স ৰিসযভূতং ধম্মাযতনং গহিতমেৰ হোতি। এৰং ‘‘কতমং তং উপাদান’’ন্তি ইমং পঞ্হং ৰিস্সজ্জেন্তো পুনপি দ্ৰাদসাযতনানং ৰসেনেৰ দুক্খসচ্চং পকাসেসি। মনোগহণেন ৰা সত্তন্নং ৰিঞ্ঞাণধাতূনং গহিতত্তা তাসু পুরিমপঞ্চৰিঞ্ঞাণধাতুগ্গহণেন তাসং ৰত্থূনি পঞ্চ চক্খাদীনি আযতনানি, মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুগ্গহণেন তাসং ৰত্থুগোচরভেদং ধম্মাযতনং গহিতমেৰাতি এৰম্পি দ্ৰাদসাযতনৰসেন দুক্খসচ্চং পকাসেসি। লোকুত্তরমনাযতনধম্মাযতনেকদেসো পনেত্থ যত্থ লোকো ৰিহঞ্ঞতি, তং সন্ধায নিদ্দিট্ঠত্তা ন সঙ্গয্হতি।

173. Evaṃ yakkhena sarūpena dassetvā ca adassetvā ca catusaccavasena pañhaṃ puṭṭho bhagavā teneva nayena vissajjento āha ‘‘pañca kāmaguṇā’’ti. Tattha pañcakāmaguṇasaṅkhātagocaraggahaṇena taggocarāni pañcāyatanāni gahitāneva honti. Mano chaṭṭho etesanti manochaṭṭhā. Paveditāti pakāsitā. Ettha ajjhattikesu chaṭṭhassa manāyatanassa gahaṇena tassa visayabhūtaṃ dhammāyatanaṃ gahitameva hoti. Evaṃ ‘‘katamaṃ taṃ upādāna’’nti imaṃ pañhaṃ vissajjento punapi dvādasāyatanānaṃ vaseneva dukkhasaccaṃ pakāsesi. Manogahaṇena vā sattannaṃ viññāṇadhātūnaṃ gahitattā tāsu purimapañcaviññāṇadhātuggahaṇena tāsaṃ vatthūni pañca cakkhādīni āyatanāni, manodhātumanoviññāṇadhātuggahaṇena tāsaṃ vatthugocarabhedaṃ dhammāyatanaṃ gahitamevāti evampi dvādasāyatanavasena dukkhasaccaṃ pakāsesi. Lokuttaramanāyatanadhammāyatanekadeso panettha yattha loko vihaññati, taṃ sandhāya niddiṭṭhattā na saṅgayhati.

এত্থ ছন্দং ৰিরাজেত্ৰাতি এত্থ দ্ৰাদসাযতনভেদে দুক্খসচ্চে তানেৰাযতনানি খন্ধতো ধাতুতো নামরূপতোতি তথা তথা ৰৰত্থপেত্ৰা, তিলক্খণং আরোপেত্ৰা, ৰিপস্সন্তো অরহত্তমগ্গপরিযোসানায ৰিপস্সনায তণ্হাসঙ্খাতং ছন্দং সব্বসো ৰিরাজেত্ৰা ৰিনেত্ৰা ৰিদ্ধংসেত্ৰাতি অত্থো। এৰং দুক্খা পমুচ্চতীতি ইমিনা পকারেন এতস্মা ৰট্টদুক্খা পমুচ্চতীতি । এৰমিমায উপড্ঢগাথায ‘‘নিয্যানং পুচ্ছিতো ব্রূহি, কথং দুক্খা পমুচ্চতী’’তি অযং পঞ্হো ৰিস্সজ্জিতো হোতি, মগ্গসচ্চঞ্চ পকাসিতং সমুদযনিরোধসচ্চানি পনেত্থ পুরিমনযেনেৰ সঙ্গহিতত্তা পকাসিতানেৰ হোন্তীতি ৰেদিতব্বানি। উপড্ঢগাথায ৰা দুক্খসচ্চং, ছন্দেন সমুদযসচ্চং, ‘‘ৰিরাজেত্ৰা’’তি এত্থ ৰিরাগেন নিরোধসচ্চং, ‘‘ৰিরাগাৰিমুচ্চতী’’তি ৰচনতো ৰা মগ্গসচ্চং। ‘‘এৰ’’ন্তি উপাযনিদস্সনেন মগ্গসচ্চং, দুক্খনিরোধন্তি ৰচনতো ৰা। ‘‘দুক্খা পমুচ্চতী’’তি দুক্খপমোক্খেন নিরোধসচ্চন্তি এৰমেত্থ চত্তারি সচ্চানি পকাসিতানি হোন্তীতি ৰেদিতব্বানি।

Ettha chandaṃ virājetvāti ettha dvādasāyatanabhede dukkhasacce tānevāyatanāni khandhato dhātuto nāmarūpatoti tathā tathā vavatthapetvā, tilakkhaṇaṃ āropetvā, vipassanto arahattamaggapariyosānāya vipassanāya taṇhāsaṅkhātaṃ chandaṃ sabbaso virājetvā vinetvā viddhaṃsetvāti attho. Evaṃ dukkhā pamuccatīti iminā pakārena etasmā vaṭṭadukkhā pamuccatīti . Evamimāya upaḍḍhagāthāya ‘‘niyyānaṃ pucchito brūhi, kathaṃ dukkhā pamuccatī’’ti ayaṃ pañho vissajjito hoti, maggasaccañca pakāsitaṃ samudayanirodhasaccāni panettha purimanayeneva saṅgahitattā pakāsitāneva hontīti veditabbāni. Upaḍḍhagāthāya vā dukkhasaccaṃ, chandena samudayasaccaṃ, ‘‘virājetvā’’ti ettha virāgena nirodhasaccaṃ, ‘‘virāgāvimuccatī’’ti vacanato vā maggasaccaṃ. ‘‘Eva’’nti upāyanidassanena maggasaccaṃ, dukkhanirodhanti vacanato vā. ‘‘Dukkhā pamuccatī’’ti dukkhapamokkhena nirodhasaccanti evamettha cattāri saccāni pakāsitāni hontīti veditabbāni.

১৭৪. এৰং চতুসচ্চগব্ভায গাথায লক্খণতো নিয্যানং পকাসেত্ৰা পুন তদেৰ সকেন নিরুত্তাভিলাপেন নিগমেন্তো আহ ‘‘এতং লোকস্স নিয্যান’’ন্তি। এত্থ এতন্তি পুব্বে ৰুত্তস্স নিদ্দেসো, লোকস্সাতি তেধাতুকলোকস্স। যথাতথন্তি অৰিপরীতং। এতং ৰো অহমক্খামীতি সচেপি মং সহস্সক্খত্তুং পুচ্ছেয্যাথ, এতং ৰো অহমক্খামি, ন অঞ্ঞং। কস্মা? যস্মা এৰং দুক্খা পমুচ্চতি, ন অঞ্ঞথাতি অধিপ্পাযো। অথ ৰা এতেন নিয্যানেন একদ্ৰত্তিক্খতুং নিগ্গতানম্পি এতং ৰো অহমক্খামি, উপরিৰিসেসাধিগমাযপি এতদেৰ অহমক্খামীতি অত্থো। কস্মা? যস্মা এৰং দুক্খা পমুচ্চতি অসেসনিস্সেসাতি অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি। দেসনাপরিযোসানে দ্ৰেপি যক্খসেনাপতযো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু সদ্ধিং যক্খসহস্সেন।

174. Evaṃ catusaccagabbhāya gāthāya lakkhaṇato niyyānaṃ pakāsetvā puna tadeva sakena niruttābhilāpena nigamento āha ‘‘etaṃ lokassa niyyāna’’nti. Ettha etanti pubbe vuttassa niddeso, lokassāti tedhātukalokassa. Yathātathanti aviparītaṃ. Etaṃ vo ahamakkhāmīti sacepi maṃ sahassakkhattuṃ puccheyyātha, etaṃ vo ahamakkhāmi, na aññaṃ. Kasmā? Yasmā evaṃ dukkhā pamuccati, na aññathāti adhippāyo. Atha vā etena niyyānena ekadvattikkhatuṃ niggatānampi etaṃ vo ahamakkhāmi, uparivisesādhigamāyapi etadeva ahamakkhāmīti attho. Kasmā? Yasmā evaṃ dukkhā pamuccati asesanissesāti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne dvepi yakkhasenāpatayo sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu saddhiṃ yakkhasahassena.

১৭৫. অথ হেমৰতো পকতিযাপি ধম্মগরু ইদানি অরিযভূমিযং পতিট্ঠায সুট্ঠুতরং অতিত্তো ভগৰতো ৰিচিত্রপটিভানায দেসনায ভগৰন্তং সেক্খাসেক্খভূমিং পুচ্ছন্তো ‘‘কো সূধ তরতী’’তি গাথমভাসি। তত্থ কো সূধ তরতি ওঘন্তি ইমিনা চতুরোঘং কো তরতীতি সেক্খভূমিং পুচ্ছতি অৰিসেসেন। যস্মা অণ্ণৰন্তি ন ৰিত্থতমত্তং নাপি গম্ভীরমত্তং অপিচ পন যং ৰিত্থততরঞ্চ গম্ভীরতরঞ্চ, তং ৰুচ্চতি। তাদিসো চ সংসারণ্ণৰো। অযঞ্হি সমন্ততো পরিযন্তাভাৰেন ৰিত্থতো, হেট্ঠা পতিট্ঠাভাৰেন উপরি আলম্বনাভাৰেন চ গম্ভীরো, তস্মা ‘‘কো ইধ তরতি অণ্ণৰং, তস্মিঞ্চ অপ্পতিট্ঠে অনালম্বে গম্ভীরে অণ্ণৰে কো ন সীদতী’’তি অসেক্খভূমিং পুচ্ছতি।

175. Atha hemavato pakatiyāpi dhammagaru idāni ariyabhūmiyaṃ patiṭṭhāya suṭṭhutaraṃ atitto bhagavato vicitrapaṭibhānāya desanāya bhagavantaṃ sekkhāsekkhabhūmiṃ pucchanto ‘‘ko sūdha taratī’’ti gāthamabhāsi. Tattha ko sūdha tarati oghanti iminā caturoghaṃ ko taratīti sekkhabhūmiṃ pucchati avisesena. Yasmā aṇṇavanti na vitthatamattaṃ nāpi gambhīramattaṃ apica pana yaṃ vitthatatarañca gambhīratarañca, taṃ vuccati. Tādiso ca saṃsāraṇṇavo. Ayañhi samantato pariyantābhāvena vitthato, heṭṭhā patiṭṭhābhāvena upari ālambanābhāvena ca gambhīro, tasmā ‘‘ko idha tarati aṇṇavaṃ, tasmiñca appatiṭṭhe anālambe gambhīre aṇṇave ko na sīdatī’’ti asekkhabhūmiṃ pucchati.

১৭৬. অথ ভগৰা যো ভিক্খু জীৰিতহেতুপি ৰীতিক্কমং অকরোন্তো সব্বদা সীলসম্পন্নো লোকিযলোকুত্তরায চ পঞ্ঞায পঞ্ঞৰা, উপচারপ্পনাসমাধিনা ইরিযাপথহেট্ঠিমমগ্গফলেহি চ সুসমাহিতো, তিলক্খণং আরোপেত্ৰা ৰিপস্সনায নিযকজ্ঝত্তচিন্তনসীলো, সাতচ্চকিরিযাৰহায অপ্পমাদসতিযা চ সমন্নাগতো। যস্মা সো চতুত্থেন মগ্গেন ইমং সুদুত্তরং ওঘং অনৰসেসং তরতি, তস্মা সেক্খভূমিং ৰিস্সজ্জেন্তো ‘‘সব্বদা সীলসম্পন্নো’’তি ইমং তিসিক্খাগব্ভং গাথমাহ। এত্থ হি সীলসম্পদায অধিসীলসিক্খা, সতিসমাধীহি অধিচিত্তসিক্খা, অজ্ঝত্তচিন্তিতাপঞ্ঞাহি অধিপঞ্ঞাসিক্খাতি তিস্সো সিক্খা সউপকারা সানিসংসা চ ৰুত্তা। উপকারো হি সিক্খানং লোকিযপঞ্ঞা সতি চ, অনিসংসো সামঞ্ঞফলানীতি।

176. Atha bhagavā yo bhikkhu jīvitahetupi vītikkamaṃ akaronto sabbadā sīlasampanno lokiyalokuttarāya ca paññāya paññavā, upacārappanāsamādhinā iriyāpathaheṭṭhimamaggaphalehi ca susamāhito, tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāya niyakajjhattacintanasīlo, sātaccakiriyāvahāya appamādasatiyā ca samannāgato. Yasmā so catutthena maggena imaṃ suduttaraṃ oghaṃ anavasesaṃ tarati, tasmā sekkhabhūmiṃ vissajjento ‘‘sabbadā sīlasampanno’’ti imaṃ tisikkhāgabbhaṃ gāthamāha. Ettha hi sīlasampadāya adhisīlasikkhā, satisamādhīhi adhicittasikkhā, ajjhattacintitāpaññāhi adhipaññāsikkhāti tisso sikkhā saupakārā sānisaṃsā ca vuttā. Upakāro hi sikkhānaṃ lokiyapaññā sati ca, anisaṃso sāmaññaphalānīti.

১৭৭. এৰং পঠমগাথায সেক্খভূমিং দস্সেত্ৰা ইদানি অসেক্খভূমিং দস্সেন্তো দুতিযগাথমাহ। তস্সত্থো ৰিরতো কামসঞ্ঞাযাতি যা কাচি কামসঞ্ঞা, ততো সব্বতো চতুত্থমগ্গসম্পযুত্তায সমুচ্ছেদৰিরতিযা ৰিরতো। ‘‘ৰিরত্তো’’তিপি পাঠো। তদা ‘‘কামসঞ্ঞাযা’’তি ভুম্মৰচনং হোতি, সগাথাৰগ্গে পন ‘‘কামসঞ্ঞাসূ’’তিপি (সং॰ নি॰ ১.৯৬) পাঠো। চতূহিপি মগ্গেহি দসন্নং সংযোজনানং অতীতত্তা সব্বসংযোজনাতিগো, চতুত্থেনেৰ ৰা উদ্ধম্ভাগিযসব্বসংযোজনাতিগো , তত্রতত্রাভিনন্দিনীতণ্হাসঙ্খাতায নন্দিযা তিণ্ণঞ্চ ভৰানং পরিক্খীণত্তা নন্দীভৰপরিক্খীণো সো তাদিসো খীণাসৰো ভিক্খু গম্ভীরে সংসারণ্ণৰে ন সীদতি নন্দীপরিক্খযেন সউপাদিসেসং, ভৰপরিক্খযেন চ অনুপাদিসেসং নিব্বানথলং সমাপজ্জ পরমস্সাসপ্পত্তিযাতি।

177. Evaṃ paṭhamagāthāya sekkhabhūmiṃ dassetvā idāni asekkhabhūmiṃ dassento dutiyagāthamāha. Tassattho virato kāmasaññāyāti yā kāci kāmasaññā, tato sabbato catutthamaggasampayuttāya samucchedaviratiyā virato. ‘‘Viratto’’tipi pāṭho. Tadā ‘‘kāmasaññāyā’’ti bhummavacanaṃ hoti, sagāthāvagge pana ‘‘kāmasaññāsū’’tipi (saṃ. ni. 1.96) pāṭho. Catūhipi maggehi dasannaṃ saṃyojanānaṃ atītattā sabbasaṃyojanātigo, catuttheneva vā uddhambhāgiyasabbasaṃyojanātigo , tatratatrābhinandinītaṇhāsaṅkhātāya nandiyā tiṇṇañca bhavānaṃ parikkhīṇattā nandībhavaparikkhīṇo so tādiso khīṇāsavo bhikkhu gambhīre saṃsāraṇṇave na sīdati nandīparikkhayena saupādisesaṃ, bhavaparikkhayena ca anupādisesaṃ nibbānathalaṃ samāpajja paramassāsappattiyāti.

১৭৮. অথ হেমৰতো সহাযঞ্চ যক্খপরিসঞ্চ ওলোকেত্ৰা পীতিসোমনস্সজাতো ‘‘গম্ভীরপঞ্ঞ’’ন্তি এৰমাদীহি গাথাহি ভগৰন্তং অভিত্থৰিত্ৰা সব্বাৰতিযা পরিসায সহাযেন চ সদ্ধিং অভিৰাদেত্ৰা, পদক্খিণং কত্ৰা, অত্তনো ৰসনট্ঠানং অগমাসি।

178. Atha hemavato sahāyañca yakkhaparisañca oloketvā pītisomanassajāto ‘‘gambhīrapañña’’nti evamādīhi gāthāhi bhagavantaṃ abhitthavitvā sabbāvatiyā parisāya sahāyena ca saddhiṃ abhivādetvā, padakkhiṇaṃ katvā, attano vasanaṭṭhānaṃ agamāsi.

তাসং পন গাথানং অযং অত্থৰণ্ণনা – গম্ভীরপঞ্ঞন্তি গম্ভীরায পঞ্ঞায সমন্নাগতং। তত্থ পটিসম্ভিদাযং ৰুত্তনযেন গম্ভীরপঞ্ঞা ৰেদিতব্বা। ৰুত্তঞ্হি তত্থ ‘‘গম্ভীরেসু খন্ধেসু ঞাণং পৰত্ততীতি গম্ভীরপঞ্ঞা’’তিআদি (পটি॰ ম॰ ৩.৪)। নিপুণত্থদস্সিন্তি নিপুণেহি খত্তিযপণ্ডিতাদীহি অভিসঙ্খতানং পঞ্হানং অত্থদস্সিং অত্থানং ৰা যানি নিপুণানি কারণানি দুপ্পটিৰিজ্ঝানি অঞ্ঞেহি তেসং দস্সনেন নিপুণত্থদস্সিং। রাগাদিকিঞ্চনাভাৰেন অকিঞ্চনং। দুৰিধে কামে তিৰিধে চে ভৰে অলগ্গনেন কামভৰে অসত্তং। খন্ধাদিভেদেসু সব্বারম্মণেসু ছন্দরাগবন্ধনাভাৰেন সব্বধি ৰিপ্পমুত্তং। দিব্বে পথে কমমানন্তি অট্ঠসমাপত্তিভেদে দিব্বে পথে সমাপজ্জনৰসেন চঙ্কমন্তং। তত্থ কিঞ্চাপি ন তায ৰেলায ভগৰা দিব্বে পথে কমতি, অপিচ খো পুব্বে কমনং উপাদায কমনসত্তিসব্ভাৰেন তত্থ লদ্ধৰসীভাৰতায এৰং ৰুচ্চতি। অথ ৰা যে তে ৰিসুদ্ধিদেৰা অরহন্তো, তেসং পথে সন্তৰিহারে কমনেনাপেতং ৰুত্তং। মহন্তানং গুণানং এসনেন মহেসিং

Tāsaṃ pana gāthānaṃ ayaṃ atthavaṇṇanā – gambhīrapaññanti gambhīrāya paññāya samannāgataṃ. Tattha paṭisambhidāyaṃ vuttanayena gambhīrapaññā veditabbā. Vuttañhi tattha ‘‘gambhīresu khandhesu ñāṇaṃ pavattatīti gambhīrapaññā’’tiādi (paṭi. ma. 3.4). Nipuṇatthadassinti nipuṇehi khattiyapaṇḍitādīhi abhisaṅkhatānaṃ pañhānaṃ atthadassiṃ atthānaṃ vā yāni nipuṇāni kāraṇāni duppaṭivijjhāni aññehi tesaṃ dassanena nipuṇatthadassiṃ. Rāgādikiñcanābhāvena akiñcanaṃ. Duvidhe kāme tividhe ce bhave alagganena kāmabhave asattaṃ. Khandhādibhedesu sabbārammaṇesu chandarāgabandhanābhāvena sabbadhi vippamuttaṃ. Dibbe pathe kamamānanti aṭṭhasamāpattibhede dibbe pathe samāpajjanavasena caṅkamantaṃ. Tattha kiñcāpi na tāya velāya bhagavā dibbe pathe kamati, apica kho pubbe kamanaṃ upādāya kamanasattisabbhāvena tattha laddhavasībhāvatāya evaṃ vuccati. Atha vā ye te visuddhidevā arahanto, tesaṃ pathe santavihāre kamanenāpetaṃ vuttaṃ. Mahantānaṃ guṇānaṃ esanena mahesiṃ.

১৭৯. দুতিযগাথায অপরেন পরিযাযেন থুতি আরদ্ধাতি কত্ৰা পুন নিপুণত্থদস্সিগ্গহণং নিদস্সেতি। অথ ৰা নিপুণত্থে দস্সেতারন্তি অত্থো। পঞ্ঞাদদন্তি পঞ্ঞাপটিলাভসংৰত্তনিকায পটিপত্তিযা কথনেন পঞ্ঞাদাযকং। কামালযে অসত্তন্তি য্ৰাযংকামেসু তণ্হাদিট্ঠিৰসেন দুৰিধো আলযো, তত্থ অসত্তং। সব্বৰিদুন্তি সব্বধম্মৰিদুং, সব্বঞ্ঞুন্তি ৰুত্তং হোতি। সুমেধন্তি তস্স সব্বঞ্ঞুভাৰস্স মগ্গভূতায পারমীপঞ্ঞাসঙ্খাতায মেধায সমন্নাগতং। অরিযে পথেতি অট্ঠঙ্গিকে মগ্গে, ফলসমাপত্তিযং ৰা। কমমানন্তি পঞ্ঞায অজ্ঝোগাহমানং মগ্গলক্খণং ঞত্ৰা দেসনতো, পৰিসমানং ৰা খণে খণে ফলসমাপত্তিসমাপজ্জনতো, চতুব্বিধমগ্গভাৰনাসঙ্খাতায কমনসত্তিযা কমিতপুব্বং ৰা।

179. Dutiyagāthāya aparena pariyāyena thuti āraddhāti katvā puna nipuṇatthadassiggahaṇaṃ nidasseti. Atha vā nipuṇatthe dassetāranti attho. Paññādadanti paññāpaṭilābhasaṃvattanikāya paṭipattiyā kathanena paññādāyakaṃ. Kāmālaye asattanti yvāyaṃkāmesu taṇhādiṭṭhivasena duvidho ālayo, tattha asattaṃ. Sabbavidunti sabbadhammaviduṃ, sabbaññunti vuttaṃ hoti. Sumedhanti tassa sabbaññubhāvassa maggabhūtāya pāramīpaññāsaṅkhātāya medhāya samannāgataṃ. Ariye patheti aṭṭhaṅgike magge, phalasamāpattiyaṃ vā. Kamamānanti paññāya ajjhogāhamānaṃ maggalakkhaṇaṃ ñatvā desanato, pavisamānaṃ vā khaṇe khaṇe phalasamāpattisamāpajjanato, catubbidhamaggabhāvanāsaṅkhātāya kamanasattiyā kamitapubbaṃ vā.

১৮০. সুদিট্ঠং ৰত নো অজ্জাতি। অজ্জ অম্হেহি সুন্দরং দিট্ঠং, অজ্জ ৰা অম্হাকং সুন্দরং দিট্ঠং, দস্সনন্তি অত্থো। সুপ্পভাতং সুহুট্ঠিতন্তি অজ্জ অম্হাকং সুট্ঠু পভাতং সোভনং ৰা পভাতং অহোসি। অজ্জ চ নো সুন্দরং উট্ঠিতং অহোসি, অনুপরোধেন সযনতো উট্ঠিতং। কিং কারণং? যং অদ্দসাম সম্বুদ্ধং, যস্মা সম্বুদ্ধং অদ্দসামাতি অত্তনো লাভসম্পত্তিং আরব্ভ পামোজ্জং পৰেদেতি।

180.Sudiṭṭhaṃ vata no ajjāti. Ajja amhehi sundaraṃ diṭṭhaṃ, ajja vā amhākaṃ sundaraṃ diṭṭhaṃ, dassananti attho. Suppabhātaṃ suhuṭṭhitanti ajja amhākaṃ suṭṭhu pabhātaṃ sobhanaṃ vā pabhātaṃ ahosi. Ajja ca no sundaraṃ uṭṭhitaṃ ahosi, anuparodhena sayanato uṭṭhitaṃ. Kiṃ kāraṇaṃ? Yaṃ addasāma sambuddhaṃ, yasmā sambuddhaṃ addasāmāti attano lābhasampattiṃ ārabbha pāmojjaṃ pavedeti.

১৮১. ইদ্ধিমন্তোতি কম্মৰিপাকজিদ্ধিযা সমন্নাগতা। যসস্সিনোতি লাভগ্গপরিৰারগ্গসম্পন্না। সরণং যন্তীতি কিঞ্চাপি মগ্গেনেৰ গতা, তথাপি সোতাপন্নভাৰপরিদীপনত্থং পসাদদস্সনত্থঞ্চ ৰাচং ভিন্দতি।

181.Iddhimantoti kammavipākajiddhiyā samannāgatā. Yasassinoti lābhaggaparivāraggasampannā. Saraṇaṃ yantīti kiñcāpi maggeneva gatā, tathāpi sotāpannabhāvaparidīpanatthaṃ pasādadassanatthañca vācaṃ bhindati.

১৮২. গামা গামন্তি দেৰগামা দেৰগামং। নগা নগন্তি দেৰপব্বতা দেৰপব্বতং। নমস্সমানা সম্বুদ্ধং, ধম্মস্স চ সুধম্মতন্তি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৰত ভগৰা, স্ৰাক্খাতো ৰত ভগৰতো ধম্মো’’তিআদিনা নযেন বুদ্ধসুবোধিতঞ্চ ধম্মসুধম্মতঞ্চ। ‘‘সুপ্পটিপন্নো ৰত ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো’’তিআদিনা সঙ্ঘ-সুপ্পটিপত্তিঞ্চ অভিত্থৰিত্ৰা অভিত্থৰিত্ৰা নমস্সমানা ধম্মঘোসকা হুত্ৰা ৰিচরিস্সামাতি ৰুত্তং হোতি। সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰাতি।

182.Gāmā gāmanti devagāmā devagāmaṃ. Nagā naganti devapabbatā devapabbataṃ. Namassamānā sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammatanti ‘‘sammāsambuddho vata bhagavā, svākkhāto vata bhagavato dhammo’’tiādinā nayena buddhasubodhitañca dhammasudhammatañca. ‘‘Suppaṭipanno vata bhagavato sāvakasaṅgho’’tiādinā saṅgha-suppaṭipattiñca abhitthavitvā abhitthavitvā namassamānā dhammaghosakā hutvā vicarissāmāti vuttaṃ hoti. Sesamettha uttānatthamevāti.

পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায হেমৰতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Suttanipāta-aṭṭhakathāya hemavatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.







Related texts:



তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / খুদ্দকনিকায • Khuddakanikāya / সুত্তনিপাতপাল়ি • Suttanipātapāḷi / ৯. হেমৰতসুত্তং • 9. Hemavatasuttaṃ


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact