| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / បញ្ចបករណ-អនុដីកា • Pañcapakaraṇa-anuṭīkā |
។ នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
អភិធម្មបិដកេ
Abhidhammapiṭake
បញ្ចបករណ-អនុដីកា
Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
ធាតុកថាបករណ-អនុដីកា
Dhātukathāpakaraṇa-anuṭīkā
គន្ថារម្ភវណ្ណនា
Ganthārambhavaṇṇanā
ធាតុកថាបករណទេសនាយ ទេសទេសកបរិសាបទេសា វុត្តប្បការា ឯវាតិ កាលាបទេសំ ទស្សេន្តោ ‘‘ធាតុកថាបករណំ ទេសេន្តោ’’តិអាទិមាហ។ ‘‘តស្សេវ អនន្តរំ អទេសយី’’តិ ហិ ឥមិនា វិភង្គានន្តរំ ធាតុកថា ទេសិតាតិ តស្សា ទេសនាកាលោ អបទិដ្ឋោ ហោតិ។ យេ បន ‘‘វិភង្គានន្តរំ កថាវត្ថុបករណំ ទេសិត’’ន្តិ វទន្តិ, តេសំ វាទំ បដិក្ខិបន្តោ ‘‘វិភង្គានន្តរំ…បេ.… ទស្សេតុ’’ន្តិ អាហ។
Dhātukathāpakaraṇadesanāya desadesakaparisāpadesā vuttappakārā evāti kālāpadesaṃ dassento ‘‘dhātukathāpakaraṇaṃ desento’’tiādimāha. ‘‘Tasseva anantaraṃ adesayī’’ti hi iminā vibhaṅgānantaraṃ dhātukathā desitāti tassā desanākālo apadiṭṭho hoti. Ye pana ‘‘vibhaṅgānantaraṃ kathāvatthupakaraṇaṃ desita’’nti vadanti, tesaṃ vādaṃ paṭikkhipanto ‘‘vibhaṅgānantaraṃ…pe… dassetu’’nti āha.
‘‘កាមា តេ បឋមា សេនា’’តិអាទិវចនតោ (សុ. និ. ៤៣៨; មហានិ. ២៨; ចូឡនិ. នន្ទមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៤៧) កិលេសវិទ្ធំសនម្បិ ទេវបុត្តមារស្ស ពលវិធមនន្តិ សក្កា វត្តុំ, ‘‘អប្បវត្តិករណវសេន កិលេសាភិសង្ខារមារាន’’ន្តិ បន វុច្ចមានត្តា ខន្តិពលសទ្ធាពលាទិអានុភាវេន ឧស្សាហបរិសាពលភញ្ជនមេវ ទេវបុត្តមារស្ស ពលវិទ្ធំសនំ ទដ្ឋព្ពំ។ វិសយាតិក្កមនំ កាមធាតុសមតិក្កមោ។ សមុទយប្បហានបរិញ្ញាវសេនាតិ បហានាភិសមយបរិញ្ញាភិសមយានំ វសេន។ ននុ ចេតំ បញ្ចន្នំ មារានំ ភញ្ជនំ សាវកេសុបិ លព្ភតេវាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘បរូបនិស្សយរហិត’’ន្តិអាទិ។ វីរស្ស ភាវោ វីរិយន្តិ កត្វា វុត្តំ ‘‘មហាវីរិយោតិ មហាវីរោ’’តិ។ មហាវីរិយតា ច បរិបុណ្ណវីរិយបារមិតាយ ចតុរង្គសមន្នាគតវីរិយាធិដ្ឋានេន អនញ្ញសាធារណចតុព្ពិធសម្មប្បធានសម្បត្តិយា ច វេទិតព្ពា។ តតោ ឯវ ហិស្ស វីរិយាហានិសិទ្ធិបីតិ។
‘‘Kāmā te paṭhamā senā’’tiādivacanato (su. ni. 438; mahāni. 28; cūḷani. nandamāṇavapucchāniddesa 47) kilesaviddhaṃsanampi devaputtamārassa balavidhamananti sakkā vattuṃ, ‘‘appavattikaraṇavasena kilesābhisaṅkhāramārāna’’nti pana vuccamānattā khantibalasaddhābalādiānubhāvena ussāhaparisābalabhañjanameva devaputtamārassa balaviddhaṃsanaṃ daṭṭhabbaṃ. Visayātikkamanaṃ kāmadhātusamatikkamo. Samudayappahānapariññāvasenāti pahānābhisamayapariññābhisamayānaṃ vasena. Nanu cetaṃ pañcannaṃ mārānaṃ bhañjanaṃ sāvakesupi labbhatevāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘parūpanissayarahita’’ntiādi. Vīrassa bhāvo vīriyanti katvā vuttaṃ ‘‘mahāvīriyoti mahāvīro’’ti. Mahāvīriyatā ca paripuṇṇavīriyapāramitāya caturaṅgasamannāgatavīriyādhiṭṭhānena anaññasādhāraṇacatubbidhasammappadhānasampattiyā ca veditabbā. Tato eva hissa vīriyāhānisiddhipīti.
ខន្ធាទិកេ ធម្មេ អធិដ្ឋាយ និស្សាយ វិសយំ កត្វា អភិធម្មកថា បវត្តាតិ អាហ ‘‘អភិធម្មកថាធិដ្ឋានដ្ឋេន វា’’តិ។ តេសំ កថនតោតិ តេសំ ខន្ធាទីនំ កថាភាវតោ។ ឯតេន អត្ថវិសេសសន្និស្សយោ ព្យញ្ជនសមុទាយោ បករណន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ អថ វា ធាតុយោ កថីយន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វាតិ ធាតុកថា, តថាបវត្តោ ព្យញ្ជនត្ថសមុទាយោ។ យទិ ឯវំ សត្តន្នម្បិ បករណានំ ធាតុកថាភាវោ អាបជ្ជតីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘យទិបី’’តិអាទិ។ តត្ថ សាតិសយន្តិ សវិសេសំ វិចិត្តាតិរេកវសេន អនវសេសតោ ច ទេសនាយ បវត្តត្តា។ តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សព្ពាបិ ធម្មសង្គណី ធាតុកថាយ មាតិកា’’តិ (ធាតុ. ៥)។ តេនេវាហ ‘‘ឯកទេសកថនមេវ ហិ អញ្ញត្ថ កត’’ន្តិ។
Khandhādike dhamme adhiṭṭhāya nissāya visayaṃ katvā abhidhammakathā pavattāti āha ‘‘abhidhammakathādhiṭṭhānaṭṭhena vā’’ti. Tesaṃ kathanatoti tesaṃ khandhādīnaṃ kathābhāvato. Etena atthavisesasannissayo byañjanasamudāyo pakaraṇanti vuttaṃ hoti. Atha vā dhātuyo kathīyanti ettha, etena vāti dhātukathā, tathāpavatto byañjanatthasamudāyo. Yadi evaṃ sattannampi pakaraṇānaṃ dhātukathābhāvo āpajjatīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘yadipī’’tiādi. Tattha sātisayanti savisesaṃ vicittātirekavasena anavasesato ca desanāya pavattattā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sabbāpi dhammasaṅgaṇī dhātukathāya mātikā’’ti (dhātu. 5). Tenevāha ‘‘ekadesakathanameva hi aññattha kata’’nti.
ឥទានិ សាសនេ យេសុ ធាតុ-សទ្ទោ និរុឡ្ហោ, តេសំ វសេន អញ្ញេហិបិ អសាធារណំ ឥមស្ស បករណស្ស ធាតុកថាភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ខន្ធាយតនធាតូហិ វា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ តត្ថាតិ ខន្ធាយតនធាតូសុ។ មហន្តោ បភេទានុគតោ វិសយោ ឯតាសន្តិ មហាវិសយា, ធាតុយោ, ន ខន្ធាយតនានិ អប្បតរបទត្តា។ យេន វា សភាវេន ធម្មា សង្គហាសង្គហសម្បយោគវិប្បយោគេហិ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសេ លភន្តិ, សោ សភាវោ ធាតុ។ សា ធាតុ ឥធ សាតិសយំ ទេសិតាតិ សវិសេសំ ធាតុយា កថនតោ ឥទំ បករណំ ‘‘ធាតុកថា’’តិ វុត្តំ។ សភាវត្ថោ ហិ អយំ ធាតុ-សទ្ទោ ‘‘ធាតុសោ, ភិក្ខវេ , សត្តា សំសន្ទន្តី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.៩៨) វិយ។ ធាតុភេទន្តិ ធាតុវិភាគំ។ បករណន្តិ វចនសេសោ។ កុតោ បករណ-សទ្ទោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘សត្តន្នំ បករណានំ កមេន វណ្ណនាយ បវត្តត្តា’’តិ។ តេន យោជនំ កត្វាតិ តេន បករណ-សទ្ទេន ‘‘ធាតុកថាវ បករណំ ធាតុកថាបករណ’’ន្តិ យោជនំ កត្វា។ តំ ទីបនន្តិ តំ ធាតុកថាបករណស្ស អត្ថទីបនំ, អត្ថទីបនាការេន បវត្តំ វណ្ណនំ។ ‘‘អត្ថំ ទីបយិស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘តំ សុណាថា’’តិ វទន្តោ សោតទ្វារានុសារេន តត្ថ ឧបធារណេ និយោជេតីតិ អាហ ‘‘តំទីបនវចនសវនេន ឧបធារេថាតិ អត្ថោ’’តិ។
Idāni sāsane yesu dhātu-saddo niruḷho, tesaṃ vasena aññehipi asādhāraṇaṃ imassa pakaraṇassa dhātukathābhāvaṃ dassento ‘‘khandhāyatanadhātūhi vā’’tiādimāha. Tattha tatthāti khandhāyatanadhātūsu. Mahanto pabhedānugato visayo etāsanti mahāvisayā, dhātuyo, na khandhāyatanāni appatarapadattā. Yena vā sabhāvena dhammā saṅgahāsaṅgahasampayogavippayogehi uddesaniddese labhanti, so sabhāvo dhātu. Sā dhātu idha sātisayaṃ desitāti savisesaṃ dhātuyā kathanato idaṃ pakaraṇaṃ ‘‘dhātukathā’’ti vuttaṃ. Sabhāvattho hi ayaṃ dhātu-saddo ‘‘dhātuso, bhikkhave , sattā saṃsandantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.98) viya. Dhātubhedanti dhātuvibhāgaṃ. Pakaraṇanti vacanaseso. Kuto pakaraṇa-saddo labbhatīti āha ‘‘sattannaṃ pakaraṇānaṃ kamena vaṇṇanāya pavattattā’’ti. Tena yojanaṃ katvāti tena pakaraṇa-saddena ‘‘dhātukathāva pakaraṇaṃ dhātukathāpakaraṇa’’nti yojanaṃ katvā. Taṃ dīpananti taṃ dhātukathāpakaraṇassa atthadīpanaṃ, atthadīpanākārena pavattaṃ vaṇṇanaṃ. ‘‘Atthaṃ dīpayissāmī’’ti vatvā ‘‘taṃ suṇāthā’’ti vadanto sotadvārānusārena tattha upadhāraṇe niyojetīti āha ‘‘taṃdīpanavacanasavanena upadhārethāti attho’’ti.
គន្ថារម្ភវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Ganthārambhavaṇṇanā niṭṭhitā.
