| Library / Tipiṭaka / ਤਿਪਿਟਕ • Tipiṭaka / ਸਾਰਤ੍ਥਦੀਪਨੀ-ਟੀਕਾ • Sāratthadīpanī-ṭīkā |
॥ ਨਮੋ ਤਸ੍ਸ ਭਗવਤੋ ਅਰਹਤੋ ਸਮ੍ਮਾਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਸ॥
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
વਿਨਯਪਿਟਕੇ
Vinayapiṭake
ਸਾਰਤ੍ਥਦੀਪਨੀ-ਟੀਕਾ (ਪਠਮੋ ਭਾਗੋ)
Sāratthadīpanī-ṭīkā (paṭhamo bhāgo)
ਗਨ੍ਥਾਰਮ੍ਭਕਥਾ
Ganthārambhakathā
ਮਹਾਕਾਰੁਣਿਕਂ ਬੁਦ੍ਧਂ, ਧਮ੍ਮਞ੍ਚ વਿਮਲਂ વਰਂ।
Mahākāruṇikaṃ buddhaṃ, dhammañca vimalaṃ varaṃ;
વਨ੍ਦੇ ਅਰਿਯਸਙ੍ਘਞ੍ਚ, ਦਕ੍ਖਿਣੇਯ੍ਯਂ ਨਿਰਙ੍ਗਣਂ॥
Vande ariyasaṅghañca, dakkhiṇeyyaṃ niraṅgaṇaṃ.
ਉਲ਼ਾਰਪੁਞ੍ਞਤੇਜੇਨ, ਕਤ੍વਾ ਸਤ੍ਤੁવਿਮਦ੍ਦਨਂ।
Uḷārapuññatejena, katvā sattuvimaddanaṃ;
ਪਤ੍ਤਰਜ੍ਜਾਭਿਸੇਕੇਨ, ਸਾਸਨੁਜ੍ਜੋਤਨਤ੍ਥਿਨਾ॥
Pattarajjābhisekena, sāsanujjotanatthinā.
ਨਿਸ੍ਸਾਯ ਸੀਹਲ਼ਿਨ੍ਦੇਨ, ਯਂ ਪਰਕ੍ਕਮਬਾਹੁਨਾ।
Nissāya sīhaḷindena, yaṃ parakkamabāhunā;
ਕਤ੍વਾ ਨਿਕਾਯਸਾਮਗ੍ਗਿਂ, ਸਾਸਨਂ ਸੁવਿਸੋਧਿਤਂ॥
Katvā nikāyasāmaggiṃ, sāsanaṃ suvisodhitaṃ.
ਕਸ੍ਸਪਂ ਤਂ ਮਹਾਥੇਰਂ, ਸਙ੍ਘਸ੍ਸ ਪਰਿਣਾਯਕਂ।
Kassapaṃ taṃ mahātheraṃ, saṅghassa pariṇāyakaṃ;
ਦੀਪਸ੍ਮਿਂ ਤਮ੍ਬਪਣ੍ਣਿਮ੍ਹਿ, ਸਾਸਨੋਦਯਕਾਰਕਂ॥
Dīpasmiṃ tambapaṇṇimhi, sāsanodayakārakaṃ.
ਪਟਿਪਤ੍ਤਿਪਰਾਧੀਨਂ, ਸਦਾਰਞ੍ਞਨਿવਾਸਿਨਂ।
Paṭipattiparādhīnaṃ, sadāraññanivāsinaṃ;
ਪਾਕਟਂ ਗਗਨੇ ਚਨ੍ਦ-ਮਣ੍ਡਲਂ વਿਯ ਸਾਸਨੇ॥
Pākaṭaṃ gagane canda-maṇḍalaṃ viya sāsane.
ਸਙ੍ਘਸ੍ਸ ਪਿਤਰਂ વਨ੍ਦੇ, વਿਨਯੇ ਸੁવਿਸਾਰਦਂ।
Saṅghassa pitaraṃ vande, vinaye suvisāradaṃ;
ਯਂ ਨਿਸ੍ਸਾਯ વਸਨ੍ਤੋਹਂ, વੁਦ੍ਧਿਪ੍ਪਤ੍ਤੋਸ੍ਮਿ ਸਾਸਨੇ॥
Yaṃ nissāya vasantohaṃ, vuddhippattosmi sāsane.
ਅਨੁਥੇਰਂ ਮਹਾਪੁਞ੍ਞਂ, ਸੁਮੇਧਂ ਸੁਤਿવਿਸ੍ਸੁਤਂ।
Anutheraṃ mahāpuññaṃ, sumedhaṃ sutivissutaṃ;
ਅવਿਖਣ੍ਡਿਤਸੀਲਾਦਿ-ਪਰਿਸੁਦ੍ਧਗੁਣੋਦਯਂ॥
Avikhaṇḍitasīlādi-parisuddhaguṇodayaṃ.
ਬਹੁਸ੍ਸੁਤਂ ਸਤਿਮਨ੍ਤਂ, ਦਨ੍ਤਂ ਸਨ੍ਤਂ ਸਮਾਹਿਤਂ।
Bahussutaṃ satimantaṃ, dantaṃ santaṃ samāhitaṃ;
ਨਮਾਮਿ ਸਿਰਸਾ ਧੀਰਂ, ਗਰੁਂ ਮੇ ਗਣવਾਚਕਂ॥
Namāmi sirasā dhīraṃ, garuṃ me gaṇavācakaṃ.
ਆਗਤਾਗਮਤਕ੍ਕੇਸੁ , ਸਦ੍ਦਸਤ੍ਥਨਯਞ੍ਞੁਸੁ।
Āgatāgamatakkesu , saddasatthanayaññusu;
ਯਸ੍ਸਨ੍ਤੇવਾਸਿਭਿਕ੍ਖੂਸੁ, ਸਾਸਨਂ ਸੁਪ੍ਪਤਿਟ੍ਠਿਤਂ॥
Yassantevāsibhikkhūsu, sāsanaṃ suppatiṭṭhitaṃ.
વਿਨਯਟ੍ਠਕਥਾਯਾਹਂ, ਲੀਨਸਾਰਤ੍ਥਦੀਪਨਿਂ।
Vinayaṭṭhakathāyāhaṃ, līnasāratthadīpaniṃ;
ਕਰਿਸ੍ਸਾਮਿ ਸੁવਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਂ, ਪਰਿਪੁਣ੍ਣਮਨਾਕੁਲਂ॥
Karissāmi suviññeyyaṃ, paripuṇṇamanākulaṃ.
ਪੋਰਾਣੇਹਿ ਕਤਂ ਯਂ ਤੁ, ਲੀਨਤ੍ਥਸ੍ਸ ਪਕਾਸਨਂ।
Porāṇehi kataṃ yaṃ tu, līnatthassa pakāsanaṃ;
ਨ ਤਂ ਸਬ੍ਬਤ੍ਥ ਭਿਕ੍ਖੂਨਂ, ਅਤ੍ਥਂ ਸਾਧੇਤਿ ਸਬ੍ਬਸੋ॥
Na taṃ sabbattha bhikkhūnaṃ, atthaṃ sādheti sabbaso.
ਦੁવਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਸਭਾવਾਯ, ਸੀਹਲ਼ਾਯ ਨਿਰੁਤ੍ਤਿਯਾ।
Duviññeyyasabhāvāya, sīhaḷāya niruttiyā;
ਗਣ੍ਠਿਪਦੇਸ੍વਨੇਕੇਸੁ, ਲਿਖਿਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿ ਕਤ੍ਥਚਿ॥
Gaṇṭhipadesvanekesu, likhitaṃ kiñci katthaci.
ਮਾਗਧਿਕਾਯ ਭਾਸਾਯ, ਆਰਭਿਤ੍વਾਪਿ ਕੇਨਚਿ।
Māgadhikāya bhāsāya, ārabhitvāpi kenaci;
ਭਾਸਨ੍ਤਰੇਹਿ ਸਮ੍ਮਿਸ੍ਸਂ, ਲਿਖਿਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇવ ਚ॥
Bhāsantarehi sammissaṃ, likhitaṃ kiñcideva ca.
ਅਸਾਰਗਨ੍ਥਭਾਰੋਪਿ, ਤਤ੍ਥੇવ ਬਹੁ ਦਿਸ੍ਸਤਿ।
Asāraganthabhāropi, tattheva bahu dissati;
ਆਕੁਲਞ੍ਚ ਕਤਂ ਯਤ੍ਥ, ਸੁવਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥਤੋ॥
Ākulañca kataṃ yattha, suviññeyyampi atthato.
ਤਤੋ ਅਪਰਿਪੁਣ੍ਣੇਨ, ਤਾਦਿਸੇਨੇਤ੍ਥ ਸਬ੍ਬਸੋ।
Tato aparipuṇṇena, tādisenettha sabbaso;
ਕਥਮਤ੍ਥਂ વਿਜਾਨਨ੍ਤਿ, ਨਾਨਾਦੇਸਨਿવਾਸਿਨੋ॥
Kathamatthaṃ vijānanti, nānādesanivāsino.
ਭਾਸਨ੍ਤਰਂ ਤਤੋ ਹਿਤ੍વਾ, ਸਾਰਮਾਦਾਯ ਸਬ੍ਬਸੋ।
Bhāsantaraṃ tato hitvā, sāramādāya sabbaso;
ਅਨਾਕੁਲਂ ਕਰਿਸ੍ਸਾਮਿ, ਪਰਿਪੁਣ੍ਣવਿਨਿਚ੍ਛਯਨ੍ਤਿ॥
Anākulaṃ karissāmi, paripuṇṇavinicchayanti.
ਗਨ੍ਥਾਰਮ੍ਭਕਥਾવਣ੍ਣਨਾ
Ganthārambhakathāvaṇṇanā
વਿਨਯਸਂવਣ੍ਣਨਾਰਮ੍ਭੇ ਰਤਨਤ੍ਤਯਂ ਨਮਸ੍ਸਿਤੁਕਾਮੋ ਤਸ੍ਸ વਿਸਿਟ੍ਠਗੁਣਯੋਗਸਨ੍ਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ ‘‘ਯੋ ਕਪ੍ਪਕੋਟੀਹਿਪੀ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹ। વਿਸਿਟ੍ਠਗੁਣਯੋਗੇਨ ਹਿ વਨ੍ਦਨਾਰਹਭਾવੋ, વਨ੍ਦਨਾਰਹੇ ਚ ਕਤਾ વਨ੍ਦਨਾ ਯਥਾਧਿਪ੍ਪੇਤਮਤ੍ਥਂ ਸਾਧੇਤਿ। ਏਤ੍ਥ ਚ ਸਂવਣ੍ਣਨਾਰਮ੍ਭੇ ਰਤਨਤ੍ਤਯਪਣਾਮਕਰਣਪ੍ਪਯੋਜਨਂ ਤਤ੍ਥ ਤਤ੍ਥ ਬਹੁਧਾ ਪਪਞ੍ਚੇਨ੍ਤਿ ਆਚਰਿਯਾ। ਤਥਾ ਹਿ વਣ੍ਣਯਨ੍ਤਿ –
Vinayasaṃvaṇṇanārambhe ratanattayaṃ namassitukāmo tassa visiṭṭhaguṇayogasandassanatthaṃ ‘‘yo kappakoṭīhipī’’tiādimāha. Visiṭṭhaguṇayogena hi vandanārahabhāvo, vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetamatthaṃ sādheti. Ettha ca saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇappayojanaṃ tattha tattha bahudhā papañcenti ācariyā. Tathā hi vaṇṇayanti –
‘‘ਸਂવਣ੍ਣਨਾਰਮ੍ਭੇ ਰਤਨਤ੍ਤਯવਨ੍ਦਨਾ ਸਂવਣ੍ਣੇਤਬ੍ਬਸ੍ਸ ਧਮ੍ਮਸ੍ਸ ਪਭવਨਿਸ੍ਸਯવਿਸੁਦ੍ਧਿਪਟਿવੇਦਨਤ੍ਥਂ, ਤਂ ਪਨ ਧਮ੍ਮਸਂવਣ੍ਣਨਾਸੁ વਿਞ੍ਞੂਨਂ ਬਹੁਮਾਨੁਪ੍ਪਾਦਨਤ੍ਥਂ, ਤਂ ਸਮ੍ਮਦੇવ ਤੇਸਂ ਉਗ੍ਗਹਣਧਾਰਣਾਦਿਕ੍ਕਮਲਦ੍ਧਬ੍ਬਾਯ ਸਮ੍ਮਾਪਟਿਪਤ੍ਤਿਯਾ ਸਬ੍ਬਹਿਤਸੁਖਨਿਪ੍ਫਾਦਨਤ੍ਥਂ। ਅਥ વਾ ਮਙ੍ਗਲਭਾવਤੋ , ਸਬ੍ਬਕਿਰਿਯਾਸੁ ਪੁਬ੍ਬਕਿਚ੍ਚਭਾવਤੋ, ਪਣ੍ਡਿਤੇਹਿ ਸਮਾਚਰਿਤਭਾવਤੋ, ਆਯਤਿਂ ਪਰੇਸਂ ਦਿਟ੍ਠਾਨੁਗਤਿਆਪਜ੍ਜਨਤੋ ਚ ਸਂવਣ੍ਣਨਾਯਂ ਰਤਨਤ੍ਤਯਪਣਾਮਕਿਰਿਯਾ’’ਤਿ।
‘‘Saṃvaṇṇanārambhe ratanattayavandanā saṃvaṇṇetabbassa dhammassa pabhavanissayavisuddhipaṭivedanatthaṃ, taṃ pana dhammasaṃvaṇṇanāsu viññūnaṃ bahumānuppādanatthaṃ, taṃ sammadeva tesaṃ uggahaṇadhāraṇādikkamaladdhabbāya sammāpaṭipattiyā sabbahitasukhanipphādanatthaṃ. Atha vā maṅgalabhāvato , sabbakiriyāsu pubbakiccabhāvato, paṇḍitehi samācaritabhāvato, āyatiṃ paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanato ca saṃvaṇṇanāyaṃ ratanattayapaṇāmakiriyā’’ti.
ਮਯਂ ਪਨ ਇਧਾਧਿਪ੍ਪੇਤਮੇવ ਪਯੋਜਨਂ ਦਸ੍ਸਯਿਸ੍ਸਾਮ। ਤਸ੍ਮਾ ਸਂવਣ੍ਣਨਾਰਮ੍ਭੇ ਰਤਨਤ੍ਤਯਪਣਾਮਕਰਣਂ ਯਥਾਪਟਿਞ੍ਞਾਤਸਂવਣ੍ਣਨਾਯ ਅਨਨ੍ਤਰਾਯੇਨ ਪਰਿਸਮਾਪਨਤ੍ਥਨ੍ਤਿ વੇਦਿਤਬ੍ਬਂ। ਇਦਮੇવ ਹਿ ਪਯੋਜਨਂ ਆਚਰਿਯੇਨ ਇਧਾਧਿਪ੍ਪੇਤਂ। ਤਥਾ ਹਿ વਕ੍ਖਤਿ –
Mayaṃ pana idhādhippetameva payojanaṃ dassayissāma. Tasmā saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanatthanti veditabbaṃ. Idameva hi payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ. Tathā hi vakkhati –
‘‘ਇਚ੍ਚੇવਮਚ੍ਚਨ੍ਤਨਮਸ੍ਸਨੇਯ੍ਯਂ ,
‘‘Iccevamaccantanamassaneyyaṃ ,
ਨਮਸ੍ਸਮਾਨੋ ਰਤਨਤ੍ਤਯਂ ਯਂ।
Namassamāno ratanattayaṃ yaṃ;
ਪੁਞ੍ਞਾਭਿਸਨ੍ਦਂ વਿਪੁਲਂ ਅਲਤ੍ਥਂ,
Puññābhisandaṃ vipulaṃ alatthaṃ,
ਤਸ੍ਸਾਨੁਭਾવੇਨ ਹਤਨ੍ਤਰਾਯੋ’’ਤਿ॥
Tassānubhāvena hatantarāyo’’ti.
ਰਤਨਤ੍ਤਯਪਣਾਮਕਰਣੇਨ ਚੇਤ੍ਥ ਯਥਾਪਟਿਞ੍ਞਾਤਸਂવਣ੍ਣਨਾਯ ਅਨਨ੍ਤਰਾਯੇਨ ਪਰਿਸਮਾਪਨਂ ਰਤਨਤ੍ਤਯਪੂਜਾਯ ਪਞ੍ਞਾਪਾਟવਭਾવਤੋ, ਤਾਯ ਪਞ੍ਞਾਪਾਟવਞ੍ਚ ਰਾਗਾਦਿਮਲવਿਧਮਨਤੋ। વੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ –
Ratanattayapaṇāmakaraṇena cettha yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanaṃ ratanattayapūjāya paññāpāṭavabhāvato, tāya paññāpāṭavañca rāgādimalavidhamanato. Vuttañhetaṃ –
‘‘ਯਸ੍ਮਿਂ, ਮਹਾਨਾਮ, ਸਮਯੇ ਅਰਿਯਸਾવਕੋ ਤਥਾਗਤਂ ਅਨੁਸ੍ਸਰਤਿ, ਨੇવਸ੍ਸ ਤਸ੍ਮਿਂ ਸਮਯੇ ਰਾਗਪਰਿਯੁਟ੍ਠਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ, ਨ ਦੋਸਪਰਿਯੁਟ੍ਠਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ, ਨ ਮੋਹਪਰਿਯੁਟ੍ਠਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ, ਉਜੁਗਤਮੇવਸ੍ਸ ਤਸ੍ਮਿਂ ਸਮਯੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਹੋਤੀ’’ਤਿਆਦਿ (ਅ॰ ਨਿ॰ ੧੧.੧੧)।
‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hotī’’tiādi (a. ni. 11.11).
ਤਸ੍ਮਾ ਰਤਨਤ੍ਤਯਪੂਜਨੇਨ વਿਕ੍ਖਾਲਿਤਮਲਾਯ ਪਞ੍ਞਾਯ ਪਾਟવਸਿਦ੍ਧਿ।
Tasmā ratanattayapūjanena vikkhālitamalāya paññāya pāṭavasiddhi.
ਅਥ વਾ ਰਤਨਤ੍ਤਯਪੂਜਨਸ੍ਸ ਪਞ੍ਞਾਪਦਟ੍ਠਾਨਸਮਾਧਿਹੇਤੁਤ੍ਤਾ ਪਞ੍ਞਾਪਾਟવਂ। વੁਤ੍ਤਞ੍ਹਿ ਤਸ੍ਸ ਸਮਾਧਿਹੇਤੁਤ੍ਤਂ –
Atha vā ratanattayapūjanassa paññāpadaṭṭhānasamādhihetuttā paññāpāṭavaṃ. Vuttañhi tassa samādhihetuttaṃ –
‘‘ਏવਂ ਉਜੁਗਤਚਿਤ੍ਤੋ ਖੋ, ਮਹਾਨਾਮ, ਅਰਿਯਸਾવਕੋ ਲਭਤਿ ਅਤ੍ਥવੇਦਂ, ਲਭਤਿ ਧਮ੍ਮવੇਦਂ, ਲਭਤਿ ਧਮ੍ਮੂਪਸਂਹਿਤਂ ਪਾਮੋਜ੍ਜਂ, ਪਮੁਦਿਤਸ੍ਸ ਪੀਤਿ ਜਾਯਤਿ, ਪੀਤਿਮਨਸ੍ਸ ਕਾਯੋ ਪਸ੍ਸਮ੍ਭਤਿ, ਪਸ੍ਸਦ੍ਧਕਾਯੋ ਸੁਖਂ વੇਦਿਯਤਿ, ਸੁਖਿਨੋ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਮਾਧਿਯਤੀ’’ਤਿ (ਅ॰ ਨਿ॰ ੧੧.੧੧.)।
‘‘Evaṃ ujugatacitto kho, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (a. ni. 11.11.).
ਸਮਾਧਿਸ੍ਸ ਚ ਪਞ੍ਞਾਯ ਪਦਟ੍ਠਾਨਭਾવੋ વੁਤ੍ਤੋਯੇવ ‘‘ਸਮਾਹਿਤੋ ਯਥਾਭੂਤਂ ਪਜਾਨਾਤੀ’’ਤਿ (ਸਂ॰ ਨਿ॰ ੪.੯੯; ਮਿ॰ ਪ॰ ੨.੧.੧੪)। ਤਤੋ ਏવਂ ਪਟੁਭੂਤਾਯ ਪਞ੍ਞਾਯ ਪਟਿਞ੍ਞਾਮਹਤ੍ਤਕਤਂ ਖੇਦਮਭਿਭੁਯ੍ਯ ਅਨਨ੍ਤਰਾਯੇਨ ਸਂવਣ੍ਣਨਂ ਸਮਾਪਯਿਸ੍ਸਤਿ। ਤੇਨ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਅਨਨ੍ਤਰਾਯੇਨ ਪਰਿਸਮਾਪਨਤ੍ਥ’’ਨ੍ਤਿ।
Samādhissa ca paññāya padaṭṭhānabhāvo vuttoyeva ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 4.99; mi. pa. 2.1.14). Tato evaṃ paṭubhūtāya paññāya paṭiññāmahattakataṃ khedamabhibhuyya anantarāyena saṃvaṇṇanaṃ samāpayissati. Tena vuttaṃ ‘‘anantarāyena parisamāpanattha’’nti.
ਅਥ વਾ ਰਤਨਤ੍ਤਯਪੂਜਾਯ ਆਯੁવਣ੍ਣਸੁਖਬਲવਡ੍ਢਨਤੋ ਅਨਨ੍ਤਰਾਯੇਨ ਪਰਿਸਮਾਪਨਂ વੇਦਿਤਬ੍ਬਂ। ਰਤਨਤ੍ਤਯਪਣਾਮੇਨ ਹਿ ਆਯੁવਣ੍ਣਸੁਖਬਲਾਨਿ વਡ੍ਢਨ੍ਤਿ। વੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ –
Atha vā ratanattayapūjāya āyuvaṇṇasukhabalavaḍḍhanato anantarāyena parisamāpanaṃ veditabbaṃ. Ratanattayapaṇāmena hi āyuvaṇṇasukhabalāni vaḍḍhanti. Vuttañhetaṃ –
‘‘ਅਭਿવਾਦਨਸੀਲਿਸ੍ਸ , ਨਿਚ੍ਚਂ વੁਡ੍ਢਾਪਚਾਯਿਨੋ।
‘‘Abhivādanasīlissa , niccaṃ vuḍḍhāpacāyino;
ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਧਮ੍ਮਾ વਡ੍ਢਨ੍ਤਿ, ਆਯੁ વਣ੍ਣੋ ਸੁਖਂ ਬਲ’’ਨ੍ਤਿ॥ (ਧ॰ ਪ॰ ੧੦੯)।
Cattāro dhammā vaḍḍhanti, āyu vaṇṇo sukhaṃ bala’’nti. (dha. pa. 109);
ਤਤੋ ਆਯੁવਣ੍ਣਸੁਖਬਲવੁਡ੍ਢਿਯਾ ਹੋਤੇવ ਕਾਰਿਯਨਿਟ੍ਠਾਨਮਿਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਅਨਨ੍ਤਰਾਯੇਨ ਪਰਿਸਮਾਪਨਤ੍ਥ’’ਨ੍ਤਿ।
Tato āyuvaṇṇasukhabalavuḍḍhiyā hoteva kāriyaniṭṭhānamiti vuttaṃ ‘‘anantarāyena parisamāpanattha’’nti.
ਅਥ વਾ ਰਤਨਤ੍ਤਯਗਾਰવਸ੍ਸ ਪਟਿਭਾਨਾਪਰਿਹਾਨਾવਹਤ੍ਤਾ। ਅਪਰਿਹਾਨਾવਹਞ੍ਹਿ ਤੀਸੁਪਿ ਰਤਨੇਸੁ ਗਾਰવਂ। વੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ –
Atha vā ratanattayagāravassa paṭibhānāparihānāvahattā. Aparihānāvahañhi tīsupi ratanesu gāravaṃ. Vuttañhetaṃ –
‘‘ਸਤ੍ਤਿਮੇ, ਭਿਕ੍ਖવੇ, ਅਪਰਿਹਾਨਿਯਾ ਧਮ੍ਮਾ। ਕਤਮੇ ਸਤ੍ਤ? ਸਤ੍ਥੁਗਾਰવਤਾ ਧਮ੍ਮਗਾਰવਤਾ ਸਙ੍ਘਗਾਰવਤਾ ਸਿਕ੍ਖਾਗਾਰવਤਾ ਸਮਾਧਿਗਾਰવਤਾ ਕਲ੍ਯਾਣਮਿਤ੍ਤਤਾ ਸੋવਚਸ੍ਸਤਾ’’ਤਿ (ਅ॰ ਨਿ॰ ੭.੩੪)।
‘‘Sattime, bhikkhave, aparihāniyā dhammā. Katame satta? Satthugāravatā dhammagāravatā saṅghagāravatā sikkhāgāravatā samādhigāravatā kalyāṇamittatā sovacassatā’’ti (a. ni. 7.34).
ਹੋਤੇવ ਚ ਤਤੋ ਪਟਿਭਾਨਾਪਰਿਹਾਨੇਨ ਯਥਾਪਟਿਞ੍ਞਾਤਪਰਿਸਮਾਪਨਂ।
Hoteva ca tato paṭibhānāparihānena yathāpaṭiññātaparisamāpanaṃ.
ਅਥ વਾ ਪਸਾਦવਤ੍ਥੂਸੁ ਪੂਜਾਯ ਪੁਞ੍ਞਾਤਿਸਯਭਾવਤੋ। વੁਤ੍ਤਞ੍ਹਿ ਤਸ੍ਸ ਪੁਞ੍ਞਾਤਿਸਯਤ੍ਤਂ –
Atha vā pasādavatthūsu pūjāya puññātisayabhāvato. Vuttañhi tassa puññātisayattaṃ –
‘‘ਪੂਜਾਰਹੇ ਪੂਜਯਤੋ, ਬੁਦ੍ਧੇ ਯਦਿવ ਸਾવਕੇ।
‘‘Pūjārahe pūjayato, buddhe yadiva sāvake;
ਪਪਞ੍ਚਸਮਤਿਕ੍ਕਨ੍ਤੇ, ਤਿਣ੍ਣਸੋਕਪਰਿਦ੍ਦવੇ॥
Papañcasamatikkante, tiṇṇasokapariddave.
‘‘ਤੇ ਤਾਦਿਸੇ ਪੂਜਯਤੋ, ਨਿਬ੍ਬੁਤੇ ਅਕੁਤੋਭਯੇ।
‘‘Te tādise pūjayato, nibbute akutobhaye;
ਨ ਸਕ੍ਕਾ ਪੁਞ੍ਞਂ ਸਙ੍ਖਾਤੁਂ, ਇਮੇਤ੍ਤਮਪਿ ਕੇਨਚੀ’’ਤਿ॥ (ਧ॰ ਪ॰ ੧੯੫-੧੯੬; ਅਪ॰ ਥੇਰ ੧.੧੦.੧-੨)।
Na sakkā puññaṃ saṅkhātuṃ, imettamapi kenacī’’ti. (dha. pa. 195-196; apa. thera 1.10.1-2);
ਪੁਞ੍ਞਾਤਿਸਯੋ ਚ ਯਥਾਧਿਪ੍ਪੇਤਪਰਿਸਮਾਪਨੁਪਾਯੋ। ਯਥਾਹ –
Puññātisayo ca yathādhippetaparisamāpanupāyo. Yathāha –
‘‘ਏਸ ਦੇવਮਨੁਸ੍ਸਾਨਂ, ਸਬ੍ਬਕਾਮਦਦੋ ਨਿਧਿ।
‘‘Esa devamanussānaṃ, sabbakāmadado nidhi;
ਯਂ ਯਦੇવਾਭਿਪਤ੍ਥੇਨ੍ਤਿ, ਸਬ੍ਬਮੇਤੇਨ ਲਬ੍ਭਤੀ’’ਤਿ॥ (ਖੁ॰ ਪਾ॰ ੮.੧੦)।
Yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti. (khu. pā. 8.10);
ਉਪਾਯੇਸੁ ਚ ਪਟਿਪਨ੍ਨਸ੍ਸ ਹੋਤੇવ ਕਾਰਿਯਨਿਟ੍ਠਾਨਂ। ਰਤਨਤ੍ਤਯਪੂਜਾ ਹਿ ਨਿਰਤਿਸਯਪੁਞ੍ਞਕ੍ਖੇਤ੍ਤਸਂਬੁਦ੍ਧਿਯਾ ਅਪਰਿਮੇਯ੍ਯਪ੍ਪਭવੋ ਪੁਞ੍ਞਾਤਿਸਯੋਤਿ ਬਹੁવਿਧਨ੍ਤਰਾਯੇਪਿ ਲੋਕਸਨ੍ਨਿવਾਸੇ ਅਨ੍ਤਰਾਯਨਿਬਨ੍ਧਨਸਕਲਸਂਕਿਲੇਸવਿਦ੍ਧਂਸਨਾਯ ਪਹੋਤਿ, ਭਯਾਦਿਉਪਦ੍ਦવਞ੍ਚ ਨਿવਾਰੇਤਿ। ਤਸ੍ਮਾ ਸੁવੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਸਂવਣ੍ਣਨਾਰਮ੍ਭੇ ਰਤਨਤ੍ਤਯਪਣਾਮਕਰਣਂ ਯਥਾਪਟਿਞ੍ਞਾਤਸਂવਣ੍ਣਨਾਯ ਅਨਨ੍ਤਰਾਯੇਨ ਪਰਿਸਮਾਪਨਤ੍ਥਨ੍ਤਿ વੇਦਿਤਬ੍ਬ’’ਨ੍ਤਿ।
Upāyesu ca paṭipannassa hoteva kāriyaniṭṭhānaṃ. Ratanattayapūjā hi niratisayapuññakkhettasaṃbuddhiyā aparimeyyappabhavo puññātisayoti bahuvidhantarāyepi lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti, bhayādiupaddavañca nivāreti. Tasmā suvuttaṃ ‘‘saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanatthanti veditabba’’nti.
ਏવਂ ਪਨ ਸਪ੍ਪਯੋਜਨਂ ਰਤਨਤ੍ਤਯવਨ੍ਦਨਂ ਕਤ੍ਤੁਕਾਮੋ ਪਠਮਂ ਤਾવ ਭਗવਤੋ વਨ੍ਦਨਂ ਕਾਤੁਂ ਤਮ੍ਮੂਲਕਤ੍ਤਾ ਸੇਸਰਤਨਾਨਂ ‘‘ਯੋ ਕਪ੍ਪ…ਪੇ॰… ਮਹਾਕਾਰੁਣਿਕਸ੍ਸ ਤਸ੍ਸਾ’’ਤਿ ਆਹ। ਏਤ੍ਥ ਪਨ ਯਸ੍ਸਾ ਦੇਸਨਾਯ ਸਂવਣ੍ਣਨਂ ਕਤ੍ਤੁਕਾਮੋ, ਸਾ ਯਸ੍ਮਾ ਕਰੁਣਾਪ੍ਪਧਾਨਾ, ਨ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਦੇਸਨਾ વਿਯ ਕਰੁਣਾਪਞ੍ਞਾਪ੍ਪਧਾਨਾ, ਨਾਪਿ ਅਭਿਧਮ੍ਮਦੇਸਨਾ વਿਯ ਪਞ੍ਞਾਪ੍ਪਧਾਨਾ, ਤਸ੍ਮਾ ਕਰੁਣਾਪ੍ਪਧਾਨਮੇવ ਭਗવਤੋ ਥੋਮਨਂ ਆਰਦ੍ਧਂ। ਏਸਾ ਹਿ ਆਚਰਿਯਸ੍ਸ ਪਕਤਿ, ਯਦਿਦਂ ਆਰਮ੍ਭਾਨੁਰੂਪਥੋਮਨਾ। ਤੇਨੇવ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਦੇਸਨਾਯ ਸਂવਣ੍ਣਨਾਰਮ੍ਭੇ ‘‘ਕਰੁਣਾਸੀਤਲਹਦਯਂ, ਪਞ੍ਞਾਪਜ੍ਜੋਤવਿਹਤਮੋਹਤਮ’’ਨ੍ਤਿ ਕਰੁਣਾਪਞ੍ਞਾਪ੍ਪਧਾਨਂ, ਅਭਿਧਮ੍ਮਦੇਸਨਾਯ ਸਂવਣ੍ਣਨਾਰਮ੍ਭੇ ‘‘ਕਰੁਣਾ વਿਯ ਸਤ੍ਤੇਸੁ, ਪਞ੍ਞਾ ਯਸ੍ਸ ਮਹੇਸਿਨੋ’’ਤਿ ਪਞ੍ਞਾਪ੍ਪਧਾਨਞ੍ਚ ਥੋਮਨਂ ਆਰਦ੍ਧਂ। ਕਰੁਣਾਪਞ੍ਞਾਪ੍ਪਧਾਨਾ ਹਿ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਦੇਸਨਾ ਤੇਸਂ ਤੇਸਂ ਸਤ੍ਤਾਨਂ ਆਸਯਾਨੁਸਯਾਧਿਮੁਤ੍ਤਿਚਰਿਯਾਦਿਭੇਦਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਦਨਸਮਤ੍ਥਾਯ ਪਞ੍ਞਾਯ ਸਤ੍ਤੇਸੁ ਚ ਮਹਾਕਰੁਣਾਯ ਤਤ੍ਥ ਸਾਤਿਸਯਪ੍ਪવਤ੍ਤਿਤੋ। ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਦੇਸਨਾਯ ਹਿ ਮਹਾਕਰੁਣਾਸਮਾਪਤ੍ਤਿਬਹੁਲੋ વੇਨੇਯ੍ਯਸਨ੍ਤਾਨੇਸੁ ਤਦਜ੍ਝਾਸਯਾਨੁਲੋਮੇਨ ਗਮ੍ਭੀਰਮਤ੍ਥਪਦਂ ਪਤਿਟ੍ਠਾਪੇਸਿ। ਅਭਿਧਮ੍ਮਦੇਸਨਾ ਚ ਕੇવਲਂ ਪਞ੍ਞਾਪ੍ਪਧਾਨਾ ਪਰਮਤ੍ਥਧਮ੍ਮਾਨਂ ਯਥਾਸਭਾવਪਟਿવੇਧਸਮਤ੍ਥਾਯ ਪਞ੍ਞਾਯ ਤਤ੍ਥ ਸਾਤਿਸਯਪ੍ਪવਤ੍ਤਿਤੋ।
Evaṃ pana sappayojanaṃ ratanattayavandanaṃ kattukāmo paṭhamaṃ tāva bhagavato vandanaṃ kātuṃ tammūlakattā sesaratanānaṃ ‘‘yo kappa…pe… mahākāruṇikassa tassā’’ti āha. Ettha pana yassā desanāya saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, sā yasmā karuṇāppadhānā, na suttantadesanā viya karuṇāpaññāppadhānā, nāpi abhidhammadesanā viya paññāppadhānā, tasmā karuṇāppadhānameva bhagavato thomanaṃ āraddhaṃ. Esā hi ācariyassa pakati, yadidaṃ ārambhānurūpathomanā. Teneva suttantadesanāya saṃvaṇṇanārambhe ‘‘karuṇāsītalahadayaṃ, paññāpajjotavihatamohatama’’nti karuṇāpaññāppadhānaṃ, abhidhammadesanāya saṃvaṇṇanārambhe ‘‘karuṇā viya sattesu, paññā yassa mahesino’’ti paññāppadhānañca thomanaṃ āraddhaṃ. Karuṇāpaññāppadhānā hi suttantadesanā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayādhimutticariyādibhedaparicchindanasamatthāya paññāya sattesu ca mahākaruṇāya tattha sātisayappavattito. Suttantadesanāya hi mahākaruṇāsamāpattibahulo veneyyasantānesu tadajjhāsayānulomena gambhīramatthapadaṃ patiṭṭhāpesi. Abhidhammadesanā ca kevalaṃ paññāppadhānā paramatthadhammānaṃ yathāsabhāvapaṭivedhasamatthāya paññāya tattha sātisayappavattito.
વਿਨਯਦੇਸਨਾ ਪਨ ਆਸਯਾਦਿਨਿਰਪੇਕ੍ਖਂ ਕੇવਲਂ ਕਰੁਣਾਯ ਪਾਕਤਿਕਸਤ੍ਤੇਨਪਿ ਅਸੋਤਬ੍ਬਾਰਹਂ ਸੁਣਨ੍ਤੋ ਅਪੁਚ੍ਛਿਤਬ੍ਬਾਰਹਂ ਪੁਚ੍ਛਨ੍ਤੋ ਅવਤ੍ਤਬ੍ਬਾਰਹਞ੍ਚ વਦਨ੍ਤੋ ਭਗવਾ ਸਿਕ੍ਖਾਪਦਂ ਪਞ੍ਞਪੇਸੀਤਿ ਕਰੁਣਾਪ੍ਪਧਾਨਾ। ਤਥਾ ਹਿ ਉਕ੍ਕਂਸਪਰਿਯਨ੍ਤਗਤਹਿਰੋਤ੍ਤਪ੍ਪੋਪਿ ਭਗવਾ ਲੋਕਿਯਸਾਧੁਜਨੇਹਿਪਿ ਪਰਿਹਰਿਤਬ੍ਬਾਨਿ ‘‘ਸਿਖਰਣੀਸੀ’’ਤਿਆਦੀਨਿ વਚਨਾਨਿ ਯਥਾਪਰਾਧਞ੍ਚ ਗਰਹવਚਨਾਨਿ વਿਨਯਪਿਟਕਦੇਸਨਾਯ ਮਹਾਕਰੁਣਾਸਞ੍ਚੋਦਿਤਮਾਨਸੋ ਮਹਾਪਰਿਸਮਜ੍ਝੇ ਅਭਾਸਿ, ਤਂਤਂਸਿਕ੍ਖਾਪਦਪਞ੍ਞਤ੍ਤਿਕਾਰਣਾਪੇਕ੍ਖਾਯ વੇਰਞ੍ਜਾਦੀਸੁ ਸਾਰੀਰਿਕਞ੍ਚ ਖੇਦਮਨੁਭੋਸਿ। ਤਸ੍ਮਾ ਕਿਞ੍ਚਾਪਿ ਭੂਮਨ੍ਤਰਪਚ੍ਚਯਾਕਾਰਸਮਯਨ੍ਤਰਕਥਾਨਂ વਿਯ વਿਨਯਪਞ੍ਞਤ੍ਤਿਯਾਪਿ ਸਮੁਟ੍ਠਾਪਿਕਾ ਪਞ੍ਞਾ ਅਨਞ੍ਞਸਾਧਾਰਣਤਾਯ ਅਤਿਸਯਕਿਚ੍ਚવਤੀ, ਕਰੁਣਾਯ ਕਿਚ੍ਚਂ ਪਨ ਤਤੋਪਿ ਅਧਿਕਨ੍ਤਿ ਕਰੁਣਾਪ੍ਪਧਾਨਾ વਿਨਯਦੇਸਨਾ। ਕਰੁਣਾਬ੍ਯਾਪਾਰਾਧਿਕਤਾਯ ਹਿ ਦੇਸਨਾਯ ਕਰੁਣਾਪ੍ਪਧਾਨਤਾ। ਤਸ੍ਮਾ ਆਰਮ੍ਭਾਨੁਰੂਪਂ ਕਰੁਣਾਪ੍ਪਧਾਨਮੇવ ਏਤ੍ਥ ਥੋਮਨਂ ਕਤਨ੍ਤਿ વੇਦਿਤਬ੍ਬਂ।
Vinayadesanā pana āsayādinirapekkhaṃ kevalaṃ karuṇāya pākatikasattenapi asotabbārahaṃ suṇanto apucchitabbārahaṃ pucchanto avattabbārahañca vadanto bhagavā sikkhāpadaṃ paññapesīti karuṇāppadhānā. Tathā hi ukkaṃsapariyantagatahirottappopi bhagavā lokiyasādhujanehipi pariharitabbāni ‘‘sikharaṇīsī’’tiādīni vacanāni yathāparādhañca garahavacanāni vinayapiṭakadesanāya mahākaruṇāsañcoditamānaso mahāparisamajjhe abhāsi, taṃtaṃsikkhāpadapaññattikāraṇāpekkhāya verañjādīsu sārīrikañca khedamanubhosi. Tasmā kiñcāpi bhūmantarapaccayākārasamayantarakathānaṃ viya vinayapaññattiyāpi samuṭṭhāpikā paññā anaññasādhāraṇatāya atisayakiccavatī, karuṇāya kiccaṃ pana tatopi adhikanti karuṇāppadhānā vinayadesanā. Karuṇābyāpārādhikatāya hi desanāya karuṇāppadhānatā. Tasmā ārambhānurūpaṃ karuṇāppadhānameva ettha thomanaṃ katanti veditabbaṃ.
ਕਰੁਣਾਗ੍ਗਹਣੇਨ ਚ ਅਪਰਿਮੇਯ੍ਯਪ੍ਪਭਾવਾ ਸਬ੍ਬੇਪਿ ਬੁਦ੍ਧਗੁਣਾ ਸਙ੍ਗਹਿਤਾਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ ਤਂਮੂਲਕਤ੍ਤਾ ਸੇਸਬੁਦ੍ਧਗੁਣਾਨਂ। ਮਹਾਕਰੁਣਾਯ વਾ ਛਸੁ ਅਸਾਧਾਰਣਞਾਣੇਸੁ ਅਞ੍ਞਤਰਤ੍ਤਾ ਤਂਸਹਚਰਿਤਸੇਸਾਸਾਧਾਰਣਞਾਣਾਨਮ੍ਪਿ ਗਹਣਸਬ੍ਭਾવਤੋ ਸਬ੍ਬੇਪਿ ਬੁਦ੍ਧਗੁਣਾ ਨਯਤੋ ਦਸ੍ਸਿਤਾવ ਹੋਨ੍ਤਿ। ਏਸੋਯੇવ ਹਿ ਨਿਰવਸੇਸਤੋ ਬੁਦ੍ਧਗੁਣਾਨਂ ਦਸ੍ਸਨੁਪਾਯੋ ਯਦਿਦਂ ਨਯਗ੍ਗਾਹੋ। ਅਞ੍ਞਥਾ ਕੋ ਨਾਮ ਸਮਤ੍ਥੋ ਭਗવਤੋ ਗੁਣੇ ਅਨੁਪਦਂ ਨਿਰવਸੇਸਤੋ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ। ਤੇਨੇવਾਹ –
Karuṇāggahaṇena ca aparimeyyappabhāvā sabbepi buddhaguṇā saṅgahitāti daṭṭhabbā taṃmūlakattā sesabuddhaguṇānaṃ. Mahākaruṇāya vā chasu asādhāraṇañāṇesu aññatarattā taṃsahacaritasesāsādhāraṇañāṇānampi gahaṇasabbhāvato sabbepi buddhaguṇā nayato dassitāva honti. Esoyeva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo yadidaṃ nayaggāho. Aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ. Tenevāha –
‘‘ਬੁਦ੍ਧੋਪਿ ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਸ ਭਣੇਯ੍ਯ વਣ੍ਣਂ,
‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,
ਕਪ੍ਪਮ੍ਪਿ ਚੇ ਅਞ੍ਞਮਭਾਸਮਾਨੋ।
Kappampi ce aññamabhāsamāno;
ਖੀਯੇਥ ਕਪ੍ਪੋ ਚਿਰਦੀਘਮਨ੍ਤਰੇ,
Khīyetha kappo ciradīghamantare,
વਣ੍ਣੋ ਨ ਖੀਯੇਥ ਤਥਾਗਤਸ੍ਸਾ’’ਤਿ॥ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ਅਟ੍ਠ॰ ੧.੩੦੪; ੩.੧੪੧; ਮ॰ ਨਿ॰ ਅਟ੍ਠ॰ ੨.੪੨੫)।
Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 2.425);
ਤੇਨੇવ ਚ ਆਯਸ੍ਮਤਾ ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤਤ੍ਥੇਰੇਨਪਿ ਬੁਦ੍ਧਗੁਣਪਰਿਚ੍ਛੇਦਨਂ ਪਤਿਅਨੁਯੁਤ੍ਤੇਨ ‘‘ਨੋ ਹੇਤਂ, ਭਨ੍ਤੇ’’ਤਿ ਪਟਿਕ੍ਖਿਪਿਤ੍વਾ ‘‘ਅਪਿਚ ਮੇ, ਭਨ੍ਤੇ, ਧਮ੍ਮਨ੍વਯੋ વਿਦਿਤੋ’’ਤਿ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ੨.੧੪੬) વੁਤ੍ਤਂ। ਤਸ੍ਮਾ ‘‘ਯੋ ਕਪ੍ਪਕੋਟੀਹਿਪੀ’’ਤਿਆਦਿਨਾ ਕਰੁਣਾਮੁਖੇਨ ਸਙ੍ਖੇਪਤੋ ਸਕਲਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਗੁਣੇਹਿ ਭਗવਨ੍ਤਂ ਅਭਿਤ੍ਥવੀਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ। ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਸਮੁਦਾਯਤ੍ਥੋ।
Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenapi buddhaguṇaparicchedanaṃ patianuyuttena ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti paṭikkhipitvā ‘‘apica me, bhante, dhammanvayo vidito’’ti (dī. ni. 2.146) vuttaṃ. Tasmā ‘‘yo kappakoṭīhipī’’tiādinā karuṇāmukhena saṅkhepato sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavīti daṭṭhabbaṃ. Ayamettha samudāyattho.
ਅਯਂ ਪਨ ਅવਯવਤ੍ਥੋ – ਯੋਤਿ ਅਨਿਯਮવਚਨਂ। ਤਸ੍ਸ ‘‘ਨਾਥੋ’’ਤਿ ਇਮਿਨਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ। ‘‘ਕਪ੍ਪਕੋਟੀਹਿਪੀ’’ਤਿਆਦਿਨਾ ਪਨ ਯਾਯ ਕਰੁਣਾਯ ਸੋ ‘‘ਮਹਾਕਾਰੁਣਿਕੋ’’ਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ, ਤਸ੍ਸਾ વਸੇਨ ਕਪ੍ਪਕੋਟਿਗਣਨਾਯਪਿ ਅਪ੍ਪਮੇਯ੍ਯਂ ਕਾਲਂ ਲੋਕਹਿਤਤ੍ਥਾਯ ਅਤਿਦੁਕ੍ਕਰਂ ਕਰੋਨ੍ਤਸ੍ਸ ਭਗવਤੋ ਦੁਕ੍ਖਾਨੁਭવਨਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਕਰੁਣਾਯ ਬਲੇਨੇવ ਹਿ ਸੋ ਭਗવਾ ਹਤ੍ਥਗਤਮ੍ਪਿ ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ ਪਹਾਯ ਸਂਸਾਰਪਙ੍ਕੇ ਨਿਮੁਗ੍ਗਂ ਸਤ੍ਤਨਿਕਾਯਂ ਤਤੋ ਸਮੁਦ੍ਧਰਣਤ੍ਥਂ ਚਿਨ੍ਤੇਤੁਮ੍ਪਿ ਅਸਕ੍ਕੁਣੇਯ੍ਯਂ ਨਯਨਜੀવਿਤਪੁਤ੍ਤਭਰਿਯਦਾਨਾਦਿਕਂ ਅਤਿਦੁਕ੍ਕਰਮਕਾਸਿ। ਕਪ੍ਪਕੋਟੀਹਿਪਿ ਅਪ੍ਪਮੇਯ੍ਯਂ ਕਾਲਨ੍ਤਿ ਕਪ੍ਪਕੋਟਿਗਣਨਾਯਪਿ ‘‘ਏਤ੍ਤਕਾ ਕਪ੍ਪਕੋਟਿਯੋ’’ਤਿ ਪਮੇਤੁਂ ਅਸਕ੍ਕੁਣੇਯ੍ਯਂ ਕਾਲਂ, ਕਪ੍ਪਕੋਟਿਗਣਨવਸੇਨਪਿ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਦਿਤੁਮਸਕ੍ਕੁਣੇਯ੍ਯਤ੍ਤਾ ਅਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਨਿ ਕਪ੍ਪਸਤਸਹਸ੍ਸਾਧਿਕਾਨਿ ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਅਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯ੍ਯਾਨੀਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ। ਕਪ੍ਪਕੋਟਿવਸੇਨੇવ ਹਿ ਸੋ ਕਾਲੋ ਅਪ੍ਪਮੇਯ੍ਯੋ, ਅਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯ੍ਯવਸੇਨ ਪਨ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋਯੇવ। ‘‘ਕਪ੍ਪਕੋਟੀਹਿਪੀ’’ਤਿ ਅਪਿਸਦ੍ਦੋ ਕਪ੍ਪਕੋਟਿવਸੇਨਪਿ ਤਾવ ਪਮੇਤੁਂ ਨ ਸਕ੍ਕਾ, ਪਗੇવ વਸ੍ਸਗਣਨਾਯਾਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ‘‘ਅਪ੍ਪਮੇਯ੍ਯਂ ਕਾਲ’’ਨ੍ਤਿ ਅਚ੍ਚਨ੍ਤਸਂਯੋਗੇ ਉਪਯੋਗવਚਨਂ ‘‘ਮਾਸਮਧੀਤੇ, ਦਿવਸਂ ਚਰਤੀ’’ਤਿਆਦੀਸੁ વਿਯ। ਕਰੋਨ੍ਤੋ ਅਤਿਦੁਕ੍ਕਰਾਨੀਤਿ ਪਞ੍ਚਮਹਾਪਰਿਚ੍ਚਾਗਾਦੀਨਿ ਅਤਿਦੁਕ੍ਕਰਾਨਿ ਕਰੋਨ੍ਤੋ। ਏવਮਤਿਦੁਕ੍ਕਰਾਨਿ ਕਰੋਨ੍ਤੋ ਕਿਂ વਿਨ੍ਦੀਤਿ ਚੇ? ਖੇਦਂ ਗਤੋ, ਕਾਯਿਕਂ ਖੇਦਮੁਪਗਤੋ, ਪਰਿਸ੍ਸਮਂ ਪਤ੍ਤੋਤਿ ਅਤ੍ਥੋ, ਦੁਕ੍ਖਮਨੁਭવੀਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ। ਦੁਕ੍ਖਞ੍ਹਿ ਖਿਜ੍ਜਤਿ ਸਹਿਤੁਮਸਕ੍ਕੁਣੇਯ੍ਯਨ੍ਤਿ ‘‘ਖੇਦੋ’’ਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ। ਲੋਕਹਿਤਾਯਾਤਿ ‘‘ਅਨਮਤਗ੍ਗੇ ਸਂਸਾਰੇ વਟ੍ਟਦੁਕ੍ਖੇਨ ਅਚ੍ਚਨ੍ਤਪੀਲ਼ਿਤਂ ਸਤ੍ਤਲੋਕਂ ਤਮ੍ਹਾ ਦੁਕ੍ਖਤੋ ਮੋਚੇਤ੍વਾ ਨਿਬ੍ਬਾਨਸੁਖਭਾਗਿਯਂ ਕਰਿਸ੍ਸਾਮੀ’’ਤਿ ਏવਂ ਸਤ੍ਤਲੋਕਸ੍ਸ ਹਿਤਕਰਣਤ੍ਥਾਯਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਅਸ੍ਸ ਚ ‘‘ਅਤਿਦੁਕ੍ਕਰਾਨਿ ਕਰੋਨ੍ਤੋ’’ਤਿ ਇਮਿਨਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ। ਲੋਕਹਿਤਾਯ ਖੇਦਂ ਗਤੋਤਿ ਯੋਜਨਾਯਪਿ ਨਤ੍ਥਿ ਦੋਸੋ। ਮਹਾਗਣ੍ਠਿਪਦੇਪਿ ਹਿ ‘‘ਅਤਿਦੁਕ੍ਕਰਾਨਿ ਕਰੋਨ੍ਤੋ ਖੇਦਂ ਗਤੋ, ਕਿਮਤ੍ਥਨ੍ਤਿ ਚੇ? ਲੋਕਹਿਤਾਯਾ’’ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ।
Ayaṃ pana avayavattho – yoti aniyamavacanaṃ. Tassa ‘‘nātho’’ti iminā sambandho. ‘‘Kappakoṭīhipī’’tiādinā pana yāya karuṇāya so ‘‘mahākāruṇiko’’ti vuccati, tassā vasena kappakoṭigaṇanāyapi appameyyaṃ kālaṃ lokahitatthāya atidukkaraṃ karontassa bhagavato dukkhānubhavanaṃ dasseti. Karuṇāya baleneva hi so bhagavā hatthagatampi nibbānaṃ pahāya saṃsārapaṅke nimuggaṃ sattanikāyaṃ tato samuddharaṇatthaṃ cintetumpi asakkuṇeyyaṃ nayanajīvitaputtabhariyadānādikaṃ atidukkaramakāsi. Kappakoṭīhipi appameyyaṃ kālanti kappakoṭigaṇanāyapi ‘‘ettakā kappakoṭiyo’’ti pametuṃ asakkuṇeyyaṃ kālaṃ, kappakoṭigaṇanavasenapi paricchinditumasakkuṇeyyattā aparicchinnāni kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyānīti vuttaṃ hoti. Kappakoṭivaseneva hi so kālo appameyyo, asaṅkhyeyyavasena pana paricchinnoyeva. ‘‘Kappakoṭīhipī’’ti apisaddo kappakoṭivasenapi tāva pametuṃ na sakkā, pageva vassagaṇanāyāti dasseti. ‘‘Appameyyaṃ kāla’’nti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ ‘‘māsamadhīte, divasaṃ caratī’’tiādīsu viya. Karonto atidukkarānīti pañcamahāpariccāgādīni atidukkarāni karonto. Evamatidukkarāni karonto kiṃ vindīti ce? Khedaṃ gato, kāyikaṃ khedamupagato, parissamaṃ pattoti attho, dukkhamanubhavīti vuttaṃ hoti. Dukkhañhi khijjati sahitumasakkuṇeyyanti ‘‘khedo’’ti vuccati. Lokahitāyāti ‘‘anamatagge saṃsāre vaṭṭadukkhena accantapīḷitaṃ sattalokaṃ tamhā dukkhato mocetvā nibbānasukhabhāgiyaṃ karissāmī’’ti evaṃ sattalokassa hitakaraṇatthāyāti attho. Assa ca ‘‘atidukkarāni karonto’’ti iminā sambandho. Lokahitāya khedaṃ gatoti yojanāyapi natthi doso. Mahāgaṇṭhipadepi hi ‘‘atidukkarāni karonto khedaṃ gato, kimatthanti ce? Lokahitāyā’’ti vuttaṃ.
ਯਂ ਪਨ ਏવਂ ਯੋਜਨਂ ਅਸਮ੍ਭਾવੇਨ੍ਤੇਨ ਕੇਨਚਿ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਨ ਹਿ ਭਗવਾ ਲੋਕਹਿਤਾਯ ਸਂਸਾਰਦੁਕ੍ਖਮਨੁਭવਤਿ। ਨ ਹਿ ਕਸ੍ਸਚਿ ਦੁਕ੍ਖਾਨੁਭવਨਂ ਲੋਕਸ੍ਸ ਉਪਕਾਰਂ ਆવਹਤੀ’’ਤਿ, ਤਂ ਤਸ੍ਸ ਮਤਿਮਤ੍ਤਂ। ਏવਂ ਯੋਜਨਾਯਪਿ ਅਤਿਦੁਕ੍ਕਰਾਨਿ ਕਰੋਨ੍ਤਸ੍ਸ ਭਗવਤੋ ਦੁਕ੍ਖਾਨੁਭવਨਂ ਲੋਕਹਿਤਕਰਣਤ੍ਥਾਯਾਤਿ ਅਯਮਤ੍ਥੋ વਿਞ੍ਞਾਯਤਿ, ਨ ਤੁ ਦੁਕ੍ਖਾਨੁਭવਨੇਨੇવ ਲੋਕਹਿਤਸਿਦ੍ਧੀਤਿ। ਪਠਮਂ વੁਤ੍ਤਯੋਜਨਾਯਪਿ ਹਿ ਨ ਦੁਕ੍ਕਰਕਰਣਮਤ੍ਤੇਨ ਲੋਕਹਿਤਸਿਦ੍ਧਿ। ਨ ਹਿ ਦੁਕ੍ਕਰਂ ਕਰੋਨ੍ਤੋ ਕਞ੍ਚਿ ਸਤ੍ਤਂ ਮਗ੍ਗਫਲਾਦੀਸੁ ਪਤਿਟ੍ਠਾਪੇਤਿ, ਅਥ ਖੋ ਤਾਦਿਸਂ ਅਤਿਦੁਕ੍ਕਰਂ ਕਤ੍વਾ ਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਭਾવਂ ਸਚ੍ਛਿਕਤ੍વਾ ਨਿਯ੍ਯਾਨਿਕਧਮ੍ਮਦੇਸਨਾਯ ਮਗ੍ਗਫਲਾਦੀਸੁ ਸਤ੍ਤੇ ਪਤਿਟ੍ਠਾਪੇਨ੍ਤੋ ਲੋਕਸ੍ਸ ਹਿਤਂ ਸਾਧੇਤਿ।
Yaṃ pana evaṃ yojanaṃ asambhāventena kenaci vuttaṃ ‘‘na hi bhagavā lokahitāya saṃsāradukkhamanubhavati. Na hi kassaci dukkhānubhavanaṃ lokassa upakāraṃ āvahatī’’ti, taṃ tassa matimattaṃ. Evaṃ yojanāyapi atidukkarāni karontassa bhagavato dukkhānubhavanaṃ lokahitakaraṇatthāyāti ayamattho viññāyati, na tu dukkhānubhavaneneva lokahitasiddhīti. Paṭhamaṃ vuttayojanāyapi hi na dukkarakaraṇamattena lokahitasiddhi. Na hi dukkaraṃ karonto kañci sattaṃ maggaphalādīsu patiṭṭhāpeti, atha kho tādisaṃ atidukkaraṃ katvā sabbaññubhāvaṃ sacchikatvā niyyānikadhammadesanāya maggaphalādīsu satte patiṭṭhāpento lokassa hitaṃ sādheti.
ਕਾਮਞ੍ਚੇਤ੍ਥ ਸਤ੍ਤਸਙ੍ਖਾਰਭਾਜਨવਸੇਨ ਤਿવਿਧੋ ਲੋਕੋ, ਹਿਤਕਰਣਸ੍ਸ ਪਨ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤਤ੍ਤਾ ਤਂવਿਸਯਸ੍ਸੇવ ਸਤ੍ਤਲੋਕਸ੍ਸ વਸੇਨ ਅਤ੍ਥੋ ਗਹੇਤਬ੍ਬੋ। ਸੋ ਹਿ ਲੋਕੀਯਨ੍ਤਿ ਏਤ੍ਥ ਪੁਞ੍ਞਪਾਪਾਨਿ ਤਂવਿਪਾਕੋ ਚਾਤਿ ‘‘ਲੋਕੋ’’ਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ। ਕਤ੍ਥਚਿ ਪਨ ‘‘ਸਨਰਾਮਰਲੋਕਗਰੁ’’ਨ੍ਤਿਆਦੀਸੁ ਸਮੂਹਤ੍ਥੋਪਿ ਲੋਕਸਦ੍ਦੋ ਸਮੁਦਾਯવਸੇਨ ਲੋਕੀਯਤਿ ਪਞ੍ਞਾਪੀਯਤੀਤਿ। ਯਂ ਪਨੇਤ੍ਥ ਕੇਨਚਿ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਇਮਿਨਾ ਸਤ੍ਤਲੋਕਞ੍ਚ ਜਾਤਿਲੋਕਞ੍ਚ ਸਙ੍ਗਣ੍ਹਾਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਤਸ੍ਸ ਸਤ੍ਤਲੋਕਸ੍ਸ ਇਧਲੋਕਪਰਲੋਕਹਿਤਂ, ਅਤਿਕ੍ਕਨ੍ਤਪਰਲੋਕਾਨਂ વਾ ਉਚ੍ਛਿਨ੍ਨਲੋਕਸਮੁਦਯਾਨਂ ਇਧ ਜਾਤਿਲੋਕੇ ਓਕਾਸਲੋਕੇ વਾ ਦਿਟ੍ਠਧਮ੍ਮਸੁਖવਿਹਾਰਸਙ੍ਖਾਤਞ੍ਚ ਹਿਤਂ ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡੇਤ੍વਾ ਲੋਕਸ੍ਸ, ਲੋਕਾਨਂ, ਲੋਕੇ વਾ ਹਿਤਨ੍ਤਿ ਸਰੂਪੇਕਸੇਸਂ ਕਤ੍વਾ ਲੋਕਹਿਤਮਿਚ੍ਚੇવਾਹਾ’’ਤਿ, ਨ ਤਂ ਸਾਰਤੋ ਪਚ੍ਚੇਤਬ੍ਬਂ ਦਿਟ੍ਠਧਮ੍ਮਸੁਖવਿਹਾਰਸਙ੍ਖਆਤਹਿਤਸ੍ਸਪਿ ਸਤ੍ਤਲੋਕવਿਸਯਤ੍ਤਾ, ਸਤ੍ਤਲੋਕਗ੍ਗਹਣੇਨੇવ ਉਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮੂਲਾਨਂ ਖੀਣਾਸવਾਨਮ੍ਪਿ ਸਙ੍ਗਹਿਤਤ੍ਤਾ।
Kāmañcettha sattasaṅkhārabhājanavasena tividho loko, hitakaraṇassa pana adhippetattā taṃvisayasseva sattalokassa vasena attho gahetabbo. So hi lokīyanti ettha puññapāpāni taṃvipāko cāti ‘‘loko’’ti vuccati. Katthaci pana ‘‘sanarāmaralokagaru’’ntiādīsu samūhatthopi lokasaddo samudāyavasena lokīyati paññāpīyatīti. Yaṃ panettha kenaci vuttaṃ ‘‘iminā sattalokañca jātilokañca saṅgaṇhāti, tasmā tassa sattalokassa idhalokaparalokahitaṃ, atikkantaparalokānaṃ vā ucchinnalokasamudayānaṃ idha jātiloke okāsaloke vā diṭṭhadhammasukhavihārasaṅkhātañca hitaṃ sampiṇḍetvā lokassa, lokānaṃ, loke vā hitanti sarūpekasesaṃ katvā lokahitamiccevāhā’’ti, na taṃ sārato paccetabbaṃ diṭṭhadhammasukhavihārasaṅkhaātahitassapi sattalokavisayattā, sattalokaggahaṇeneva ucchinnamūlānaṃ khīṇāsavānampi saṅgahitattā.
ਸਬ੍ਬਤ੍ਥ ‘‘ਕੇਨਚੀ’’ਤਿ વੁਤ੍ਤੇ ‘‘વਜਿਰਬੁਦ੍ਧਿਟੀਕਾਕਾਰੇਨਾ’’ਤਿ ਗਹੇਤਬ੍ਬਂ। ‘‘ਮਹਾਗਣ੍ਠਿਪਦੇ’’ਤਿ વਾ ‘‘ਮਜ੍ਝਿਮਗਣ੍ਠਿਪਦੇ’’ਤਿ વਾ ‘‘ਚੂਲ਼ਗਣ੍ਠਿਪਦੇ’’ਤਿ વਾ વੁਤ੍ਤੇ ‘‘ਸੀਹਲ਼ਗਣ੍ਠਿਪਦੇਸੂ’’ਤਿ ਗਹੇਤਬ੍ਬਂ। ਕੇવਲਂ ‘‘ਗਣ੍ਠਿਪਦੇ’’ਤਿ વੁਤ੍ਤੇ ‘‘ਮਾਗਧਭਾਸਾਯ ਲਿਖਿਤੇ ਗਣ੍ਠਿਪਦੇ’’ਤਿ ਗਹੇਤਬ੍ਬਂ।
Sabbattha ‘‘kenacī’’ti vutte ‘‘vajirabuddhiṭīkākārenā’’ti gahetabbaṃ. ‘‘Mahāgaṇṭhipade’’ti vā ‘‘majjhimagaṇṭhipade’’ti vā ‘‘cūḷagaṇṭhipade’’ti vā vutte ‘‘sīhaḷagaṇṭhipadesū’’ti gahetabbaṃ. Kevalaṃ ‘‘gaṇṭhipade’’ti vutte ‘‘māgadhabhāsāya likhite gaṇṭhipade’’ti gahetabbaṃ.
ਨਾਥੋਤਿ ਲੋਕਪਟਿਸਰਣੋ, ਲੋਕਸਾਮੀ ਲੋਕਨਾਯਕੋਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ। ਤਥਾ ਹਿ ਸਬ੍ਬਾਨਤ੍ਥਪਅਹਾਰਪੁਬ੍ਬਙ੍ਗਮਾਯ ਨਿਰવਸੇਸਹਿਤਸੁਖવਿਧਾਨਤਪ੍ਪਰਾਯ ਨਿਰਤਿਸਯਾਯ ਪਯੋਗਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਸਦੇવਮਨੁਸ੍ਸਾਯ ਪਜਾਯ ਅਚ੍ਚਨ੍ਤੁਪਕਾਰਿਤਾਯ ਅਪਰਿਮਿਤਨਿਰੁਪਮਪ੍ਪਭਾવਗੁਣવਿਸੇਸਸਮਙ੍ਗਿਤਾਯ ਚ ਸਬ੍ਬਸਤ੍ਤੁਤ੍ਤਮੋ ਭਗવਾ ਅਪਰਿਮਾਣਾਸੁ ਲੋਕਧਾਤੂਸੁ ਅਪਰਿਮਾਣਾਨਂ ਸਤ੍ਤਾਨਂ ਏਕਪਟਿਸਰਣੋ ਪਤਿਟ੍ਠਾ। ਅਥ વਾ ਨਾਥਤੀਤਿ ਨਾਥੋ, વੇਨੇਯ੍ਯਾਨਂ ਹਿਤਸੁਖਂ ਮੇਤ੍ਤਾਯਨવਸੇਨ ਆਸੀਸਤਿ ਪਤ੍ਥੇਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਅਥ વਾ ਨਾਥਤਿ વੇਨੇਯ੍ਯਗਤੇ ਕਿਲੇਸੇ ਉਪਤਾਪੇਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ, ਨਾਥਤੀਤਿ વਾ ਯਾਚਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਭਗવਾ ਹਿ ‘‘ਸਾਧੁ, ਭਿਕ੍ਖવੇ, ਭਿਕ੍ਖੁ ਕਾਲੇਨ ਕਾਲਂ ਅਤ੍ਤਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਪਚ੍ਚવੇਕ੍ਖੇਯ੍ਯਾ’’ਤਿਆਦਿਨਾ (ਅ॰ ਨਿ॰ ੮.੭) ਸਤ੍ਤਾਨਂ ਤਂ ਤਂ ਹਿਤਪਟਿਪਤ੍ਤਿਂ ਯਾਚਿਤ੍વਾਪਿ ਕਰੁਣਾਯ ਸਮੁਸ੍ਸਾਹਿਤੋ ਤੇ ਤਤ੍ਥ ਨਿਯੋਜੇਤਿ। ਪਰਮੇਨ વਾ ਚਿਤ੍ਤਿਸ੍ਸਰਿਯੇਨ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਸਬ੍ਬਸਤ੍ਤੇ ਈਸਤਿ ਅਭਿਭવਤੀਤਿ ਪਰਮਿਸ੍ਸਰੋ ਭਗવਾ ‘‘ਨਾਥੋ’’ਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ। ਸਬ੍ਬੋਪਿ ਚਾਯਮਤ੍ਥੋ ਸਦ੍ਦਸਤ੍ਥਾਨੁਸਾਰਤੋ વੇਦਿਤਬ੍ਬੋ।
Nāthoti lokapaṭisaraṇo, lokasāmī lokanāyakoti vuttaṃ hoti. Tathā hi sabbānatthapaahārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya aparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ ekapaṭisaraṇo patiṭṭhā. Atha vā nāthatīti nātho, veneyyānaṃ hitasukhaṃ mettāyanavasena āsīsati patthetīti attho. Atha vā nāthati veneyyagate kilese upatāpetīti attho, nāthatīti vā yācatīti attho. Bhagavā hi ‘‘sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkheyyā’’tiādinā (a. ni. 8.7) sattānaṃ taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācitvāpi karuṇāya samussāhito te tattha niyojeti. Paramena vā cittissariyena samannāgato sabbasatte īsati abhibhavatīti paramissaro bhagavā ‘‘nātho’’ti vuccati. Sabbopi cāyamattho saddasatthānusārato veditabbo.
ਮਹਾਕਾਰੁਣਿਕਸ੍ਸਾਤਿ ਯੋ ਕਰੁਣਾਯ ਕਮ੍ਪਿਤਹਦਯਤ੍ਤਾ ਲੋਕਹਿਤਤ੍ਥਂ ਅਤਿਦੁਕ੍ਕਰਕਿਰਿਯਾਯ ਅਨੇਕਪ੍ਪਕਾਰਂ ਤਾਦਿਸਂ ਸਂਸਾਰਦੁਕ੍ਖਮਨੁਭવਿਤ੍વਾ ਆਗਤੋ, ਤਸ੍ਸ ਮਹਾਕਾਰੁਣਿਕਸ੍ਸਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਤਤ੍ਥ ਕਿਰਤੀਤਿ ਕਰੁਣਾ, ਪਰਦੁਕ੍ਖਂ વਿਕ੍ਖਿਪਤਿ ਅਪਨੇਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਦੁਕ੍ਖਿਤੇਸੁ વਾ ਕਿਰੀਯਤਿ ਪਸਾਰੀਯਤੀਤਿ ਕਰੁਣਾ। ਅਥ વਾ ਕਿਣਾਤੀਤਿ ਕਰੁਣਾ, ਪਰਦੁਕ੍ਖੇ ਸਤਿ ਕਾਰੁਣਿਕਂ ਹਿਂਸਤਿ વਿਬਾਧੇਤਿ, વਿਨਾਸੇਤਿ વਾ ਪਰਸ੍ਸ ਦੁਕ੍ਖਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਪਰਦੁਕ੍ਖੇ ਸਤਿ ਸਾਧੂਨਂ ਕਮ੍ਪਨਂ ਹਦਯਖੇਦਂ ਕਰੋਤੀਤਿ વਾ ਕਰੁਣਾ। ਅਥ વਾ ਕਮਿਤਿ ਸੁਖਂ, ਤਂ ਰੁਨ੍ਧਤੀਤਿ ਕਰੁਣਾ। ਏਸਾ ਹਿ ਪਰਦੁਕ੍ਖਾਪਨਯਨਕਾਮਤਾਲਕ੍ਖਣਾ ਅਤ੍ਤਸੁਖਨਿਰਪੇਕ੍ਖਤਾਯ ਕਾਰੁਣਿਕਾਨਂ ਸੁਖਂ ਰੁਨ੍ਧਤਿ વਿਬਾਧੇਤੀਤਿ। ਕਰੁਣਾਯ ਨਿਯੁਤ੍ਤੋਤਿ ਕਾਰੁਣਿਕੋ ਯਥਾ ‘‘ਦੋવਾਰਿਕੋ’’ਤਿ। ਯਥਾ ਹਿ ਦ੍વਾਰਟ੍ਠਾਨਤੋ ਅਞ੍ਞਤ੍ਥ વਤ੍ਤਮਾਨੋਪਿ ਦ੍વਾਰਪਟਿਬਦ੍ਧਜੀવਿਕੋ ਪੁਰਿਸੋ ਦ੍વਾਰਾਨਤਿવਤ੍ਤવੁਤ੍ਤਿਤਾਯ ਦ੍વਾਰੇ ਨਿਯੁਤ੍ਤੋਤਿ ‘‘ਦੋવਾਰਿਕੋ’’ਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ, ਏવਂ ਭਗવਾ ਮੇਤ੍ਤਾਦਿવਸੇਨ ਕਰੁਣਾવਿਹਾਰਤੋ ਅਞ੍ਞਤ੍ਥ વਤ੍ਤਮਾਨੋਪਿ ਕਰੁਣਾਨਤਿવਤ੍ਤવੁਤ੍ਤਿਤਾਯ ਕਰੁਣਾਯ ਨਿਯੁਤ੍ਤੋਤਿ ‘‘ਕਾਰੁਣਿਕੋ’’ਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ। ਮਹਾਭਿਨੀਹਾਰਤੋ ਪਟ੍ਠਾਯ ਹਿ ਯਾવ ਮਹਾਪਰਿਨਿਬ੍ਬਾਨਾ ਲੋਕਹਿਤਤ੍ਥਮੇવ ਲੋਕਨਾਥਾ ਤਿਟ੍ਠਨ੍ਤਿ। ਮਹਨ੍ਤੋ ਕਾਰੁਣਿਕੋਤਿ ਮਹਾਕਾਰੁਣਿਕੋ। ਸਤਿਪਿ ਭਗવਤੋ ਤਦਞ੍ਞਗੁਣਾਨਮ੍ਪਿ વਸੇਨ ਮਹਨ੍ਤਭਾવੇ ਕਾਰੁਣਿਕਸਦ੍ਦਸਨ੍ਨਿਧਾਨੇਨ વੁਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਕਰੁਣਾવਸੇਨੇਤ੍ਥ ਮਹਨ੍ਤਭਾવੋ વੇਦਿਤਬ੍ਬੋ ਯਥਾ ‘‘ਮਹਾવੇਯ੍ਯਾਕਰਣੋ’’ਤਿ। ਏવਞ੍ਚ ਕਤ੍વਾ ‘‘ਮਹਾਕਾਰੁਣਿਕਸ੍ਸਾ’’ਤਿ ਇਮਿਨਾ ਪਦੇਨ ਪੁਗ੍ਗਲਾਧਿਟ੍ਠਾਨੇਨ ਸਤ੍ਥੁ ਮਹਾਕਰੁਣਾ વੁਤ੍ਤਾ ਹੋਤਿ।
Mahākāruṇikassāti yo karuṇāya kampitahadayattā lokahitatthaṃ atidukkarakiriyāya anekappakāraṃ tādisaṃ saṃsāradukkhamanubhavitvā āgato, tassa mahākāruṇikassāti attho. Tattha kiratīti karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Dukkhitesu vā kirīyati pasārīyatīti karuṇā. Atha vā kiṇātīti karuṇā, paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati vibādheti, vināseti vā parassa dukkhanti attho. Paradukkhe sati sādhūnaṃ kampanaṃ hadayakhedaṃ karotīti vā karuṇā. Atha vā kamiti sukhaṃ, taṃ rundhatīti karuṇā. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibādhetīti. Karuṇāya niyuttoti kāruṇiko yathā ‘‘dovāriko’’ti. Yathā hi dvāraṭṭhānato aññattha vattamānopi dvārapaṭibaddhajīviko puriso dvārānativattavuttitāya dvāre niyuttoti ‘‘dovāriko’’ti vuccati, evaṃ bhagavā mettādivasena karuṇāvihārato aññattha vattamānopi karuṇānativattavuttitāya karuṇāya niyuttoti ‘‘kāruṇiko’’ti vuccati. Mahābhinīhārato paṭṭhāya hi yāva mahāparinibbānā lokahitatthameva lokanāthā tiṭṭhanti. Mahanto kāruṇikoti mahākāruṇiko. Satipi bhagavato tadaññaguṇānampi vasena mahantabhāve kāruṇikasaddasannidhānena vuttattā karuṇāvasenettha mahantabhāvo veditabbo yathā ‘‘mahāveyyākaraṇo’’ti. Evañca katvā ‘‘mahākāruṇikassā’’ti iminā padena puggalādhiṭṭhānena satthu mahākaruṇā vuttā hoti.
ਅਥ વਾ ਕਰੁਣਾ ਕਰੁਣਾਯਨਂ ਸੀਲਂ ਪਕਤਿ ਏਤਸ੍ਸਾਤਿ ਕਾਰੁਣਿਕੋ, ਪਥવੀਫਸ੍ਸਾਦਯੋ વਿਯ ਕਕ੍ਖਲ਼ਫੁਸਨਾਦਿਸਭਾવਾ ਕਰੁਣਾਯਨਸਭਾવੋ ਸਭਾવਭੂਤਕਰੁਣੋਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਸੇਸਂ ਪੁਰਿਮਸਦਿਸਮੇવ। ਅਥ વਾ ਮਹਾવਿਸਯਤਾਯ ਮਹਾਨੁਭਾવਤਾਯ ਮਹਾਬਲਤਾਯ ਚ ਮਹਤੀ ਕਰੁਣਾਤਿ ਮਹਾਕਰੁਣਾ। ਭਗવਤੋ ਹਿ ਕਰੁਣਾ ਨਿਰવਸੇਸੇਸੁ ਸਤ੍ਤੇਸੁ ਪવਤ੍ਤਤਿ, ਪવਤ੍ਤਮਾਨਾ ਚ ਅਨਞ੍ਞਸਾਧਾਰਣਾ ਪવਤ੍ਤਤਿ, ਦਿਟ੍ਠਧਮ੍ਮਿਕਾਦਿਭੇਦਞ੍ਚ ਮਹਨ੍ਤਮੇવ ਸਤ੍ਤਾਨਂ ਹਿਤਸੁਖਂ ਏਕਨ੍ਤਤੋ ਨਿਪ੍ਫਾਦੇਤਿ, ਮਹਾਕਰੁਣਾਯ ਨਿਯੁਤ੍ਤੋਤਿ ਮਹਾਕਾਰੁਣਿਕੋਤਿ ਸਬ੍ਬਂ વੁਤ੍ਤਨਯੇਨੇવ વੇਦਿਤਬ੍ਬਂ। ਅਥ વਾ ਮਹਤੀ ਪਸਤ੍ਥਾ ਕਰੁਣਾ ਅਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥੀਤਿ ਮਹਾਕਾਰੁਣਿਕੋ। ਪੂਜਾવਚਨੋ ਹੇਤ੍ਥ ਮਹਨ੍ਤਸਦ੍ਦੋ ‘‘ਮਹਾਪੁਰਿਸੋ’’ਤਿਆਦੀਸੁ વਿਯ। ਪਸਤ੍ਥਾ ਚ ਭਗવਤੋ ਕਰੁਣਾ ਮਹਾਕਰੁਣਾਸਮਾਪਤ੍ਤਿવਸੇਨਪਿ ਪવਤ੍ਤਿਤੋ ਅਨਞ੍ਞਸਾਧਾਰਣਤ੍ਤਾਤਿ।
Atha vā karuṇā karuṇāyanaṃ sīlaṃ pakati etassāti kāruṇiko, pathavīphassādayo viya kakkhaḷaphusanādisabhāvā karuṇāyanasabhāvo sabhāvabhūtakaruṇoti attho. Sesaṃ purimasadisameva. Atha vā mahāvisayatāya mahānubhāvatāya mahābalatāya ca mahatī karuṇāti mahākaruṇā. Bhagavato hi karuṇā niravasesesu sattesu pavattati, pavattamānā ca anaññasādhāraṇā pavattati, diṭṭhadhammikādibhedañca mahantameva sattānaṃ hitasukhaṃ ekantato nipphādeti, mahākaruṇāya niyuttoti mahākāruṇikoti sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Atha vā mahatī pasatthā karuṇā assa atthīti mahākāruṇiko. Pūjāvacano hettha mahantasaddo ‘‘mahāpuriso’’tiādīsu viya. Pasatthā ca bhagavato karuṇā mahākaruṇāsamāpattivasenapi pavattito anaññasādhāraṇattāti.
ਏવਂ ਕਰੁਣਾਮੁਖੇਨ ਸਙ੍ਖੇਪਤੋ ਸਕਲਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਗੁਣੇਹਿ ਭਗવਨ੍ਤਂ ਥੋਮੇਤ੍વਾ ਇਦਾਨਿ ਸਦ੍ਧਮ੍ਮਂ ਥੋਮੇਤੁਂ ‘‘ਅਸਮ੍ਬੁਧ’’ਨ੍ਤਿਆਦਿਮਾਹ। ਤਤ੍ਥ ਅਸਮ੍ਬੁਧਨ੍ਤਿ ਪੁਬ੍ਬਕਾਲਕਿਰਿਯਾਨਿਦ੍ਦੇਸੋ, ਤਸ੍ਸ ਅਸਮ੍ਬੁਜ੍ਝਨ੍ਤੋ ਅਪ੍ਪਟਿવਿਜ੍ਝਨ੍ਤੋਤਿ ਅਤ੍ਥੋ, ਯਥਾਸਭਾવਂ ਅਪ੍ਪਟਿવਿਜ੍ਝਨਤੋਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ। ਹੇਤੁਅਤ੍ਥੋ ਹੇਤ੍ਥ ਅਨ੍ਤਸਦ੍ਦੋ ‘‘ਪਠਨ੍ਤੋ ਨਿਸੀਦਤੀ’’ਤਿਆਦੀਸੁ વਿਯ। ਯਨ੍ਤਿ ਪੁਬ੍ਬਕਾਲਕਿਰਿਯਾਯ ਅਨਿਯਮਤੋ ਕਮ੍ਮਨਿਦ੍ਦੇਸੋ। ਬੁਦ੍ਧਨਿਸੇવਿਤਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਸ વਿਸੇਸਨਂ। ਤਤ੍ਥ ਬੁਦ੍ਧਸਦ੍ਦਸ੍ਸ ਤਾવ ‘‘ਬੁਜ੍ਝਿਤਾ ਸਚ੍ਚਾਨੀਤਿ ਬੁਦ੍ਧੋ, ਬੋਧੇਤਾ ਪਜਾਯਾਤਿ ਬੁਦ੍ਧੋ’’ਤਿਆਦਿਨਾ (ਮਹਾਨਿ॰ ੧੯੨) ਨਿਦ੍ਦੇਸਨਯੇਨ ਅਤ੍ਥੋ વੇਦਿਤਬ੍ਬੋ। ਅਥ વਾ ਸવਾਸਨਾਯ ਅਞ੍ਞਾਣਨਿਦ੍ਦਾਯ ਅਚ੍ਚਨ੍ਤવਿਗਮਤੋ, ਬੁਦ੍ਧਿਯਾ વਾ વਿਕਸਿਤਭਾવਤੋ ਬੁਦ੍ਧવਾਤਿ ਬੁਦ੍ਧੋ ਜਾਗਰਣવਿਕਸਨਤ੍ਥવਸੇਨ। ਅਥ વਾ ਕਸ੍ਸਚਿਪਿ ਞੇਯ੍ਯਧਮ੍ਮਸ੍ਸ ਅਨવਬੁਦ੍ਧਸ੍ਸ ਅਭਾવੇਨ ਞੇਯ੍ਯવਿਸੇਸਸ੍ਸ ਕਮ੍ਮਭਾવੇਨ ਅਗ੍ਗਹਣਤੋ ਕਮ੍ਮવਚਨਿਚ੍ਛਾਯ ਅਭਾવੇਨ ਅવਗਮਨਤ੍ਥવਸੇਨੇવ ਕਤ੍ਤੁਨਿਦ੍ਦੇਸੋ ਲਬ੍ਭਤੀਤਿ ਬੁਦ੍ਧવਾਤਿ ਬੁਦ੍ਧੋ। ਅਤ੍ਥਤੋ ਪਨ ਪਾਰਮਿਤਾਪਰਿਭਾવਿਤੋ ਸਯਮ੍ਭੂਞਾਣੇਨ ਸਹ વਾਸਨਾਯ વਿਹਤવਿਦ੍ਧਂਸਿਤਨਿਰવਸੇਸਕਿਲੇਸੋ ਮਹਾਕਰੁਣਾਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਤਞ੍ਞਾਣਾਦਿਅਪਰਿਮੇਯ੍ਯਗੁਣਗਣਾਧਾਰੋ ਖਨ੍ਧਸਨ੍ਤਾਨੋ ਬੁਦ੍ਧੋ। ਯਥਾਹ ‘‘ਬੁਦ੍ਧੋਤਿ ਯੋ ਸੋ ਭਗવਾ ਸਯਮ੍ਭੂ ਅਨਾਚਰਿਯਕੋ ਪੁਬ੍ਬੇ ਅਨਨੁਸ੍ਸੁਤੇਸੁ ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਸਾਮਂ ਸਚ੍ਚਾਨਿ ਅਭਿਸਮ੍ਬੁਜ੍ਝਿ, ਤਤ੍ਥ ਚ ਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਤਂ ਪਤ੍ਤੋ ਬਲੇਸੁ ਚ વਸੀਭਾવ’’ਨ੍ਤਿ (ਮਹਾਨਿ॰ ੧੯੨; ਚੂਲ਼ਨਿ॰ ਪਾਰਾਯਨਤ੍ਥੁਤਿਗਾਥਾਨਿਦ੍ਦੇਸ ੯੭; ਪਟਿ॰ ਮ॰ ੧.੧੬੧)। ਤੇਨ ਏવਂ ਨਿਰੁਪਮਪ੍ਪਭਾવੇਨ ਬੁਦ੍ਧੇਨ ਨਿਸੇવਿਤਂ ਗੋਚਰਾਸੇવਨਾਭਾવਨਾਸੇવਨਾਹਿ ਯਥਾਰਹਂ ਨਿਸੇવਿਤਂ ਅਨੁਭੂਤਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ।
Evaṃ karuṇāmukhena saṅkhepato sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ thometvā idāni saddhammaṃ thometuṃ ‘‘asambudha’’ntiādimāha. Tattha asambudhanti pubbakālakiriyāniddeso, tassa asambujjhanto appaṭivijjhantoti attho, yathāsabhāvaṃ appaṭivijjhanatoti vuttaṃ hoti. Hetuattho hettha antasaddo ‘‘paṭhanto nisīdatī’’tiādīsu viya. Yanti pubbakālakiriyāya aniyamato kammaniddeso. Buddhanisevitanti tassa visesanaṃ. Tattha buddhasaddassa tāva ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā (mahāni. 192) niddesanayena attho veditabbo. Atha vā savāsanāya aññāṇaniddāya accantavigamato, buddhiyā vā vikasitabhāvato buddhavāti buddho jāgaraṇavikasanatthavasena. Atha vā kassacipi ñeyyadhammassa anavabuddhassa abhāvena ñeyyavisesassa kammabhāvena aggahaṇato kammavacanicchāya abhāvena avagamanatthavaseneva kattuniddeso labbhatīti buddhavāti buddho. Atthato pana pāramitāparibhāvito sayambhūñāṇena saha vāsanāya vihataviddhaṃsitaniravasesakileso mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimeyyaguṇagaṇādhāro khandhasantāno buddho. Yathāha ‘‘buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.161). Tena evaṃ nirupamappabhāvena buddhena nisevitaṃ gocarāsevanābhāvanāsevanāhi yathārahaṃ nisevitaṃ anubhūtanti attho.
ਤਤ੍ਥ ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ ਗੋਚਰਾਸੇવਨਾવਸੇਨੇવ ਨਿਸੇવਿਤਂ, ਮਗ੍ਗੋ ਪਨ ਅਤ੍ਤਨਾ ਭਾવਿਤੋ ਚ ਭਾવਨਾਸੇવਨਾવਸੇਨ ਸੇવਿਤੋ, ਪਰੇਹਿ ਉਪ੍ਪਾਦਿਤਾਨਿ ਪਨ ਮਗ੍ਗਫਲਾਨਿ ਚੇਤੋਪਰਿਯਞਾਣਾਦਿਨਾ ਯਦਾ ਪਰਿਜਾਨਾਤਿ, ਅਤ੍ਤਨਾ ਉਪ੍ਪਾਦਿਤਾਨਿ વਾ ਪਚ੍ਚવੇਕ੍ਖਣਞਾਣੇਨ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਦਤਿ, ਤਦਾ ਗੋਚਰਾਸੇવਨਾવਸੇਨਪਿ ਸੇવਿਤਾਨਿ ਹੋਨ੍ਤਿਯੇવ। ਏਤ੍ਥ ਚ ਪਰਿਯਤ੍ਤਿਧਮ੍ਮਸ੍ਸਪਿ ਪਰਿਯਾਯਤੋ ਧਮ੍ਮਗ੍ਗਹਣੇਨ ਗਹਣੇ ਸਤਿ ਸੋਪਿ ਦੇਸਨਾਸਮ੍ਮਸਨਞਾਣਗੋਚਰਤਾਯ ਗੋਚਰਾਸੇવਨਾਯ ਸੇવਿਤੋਤਿ ਸਕ੍ਕਾ ਗਹੇਤੁਂ। ‘‘ਅਭਿਧਮ੍ਮਨਯਸਮੁਦ੍ਦਂ ਅਧਿਗਚ੍ਛਤਿ, ਤੀਣਿ ਪਿਟਕਾਨਿ ਸਮ੍ਮਸੀ’’ਤਿ ਚ ਅਟ੍ਠਕਥਾਯਂ વੁਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਪਰਿਯਤ੍ਤਿਧਮ੍ਮਸ੍ਸਪਿ ਸਚ੍ਛਿਕਿਰਿਯਾਯ ਸਮ੍ਮਸਨਪਰਿਯਾਯੋ ਲਬ੍ਭਤੀਤਿ ਯਂ ਅਸਮ੍ਬੁਧਂ ਅਸਮ੍ਬੁਜ੍ਝਨ੍ਤੋ ਅਸਚ੍ਛਿਕਰੋਨ੍ਤੋਤਿ ਅਤ੍ਥਸਮ੍ਭવਤੋ ਸੋਪਿ ਇਧ વੁਤ੍ਤੋ ਏવਾਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ। ਤਮ੍ਪਿ ਚ ਅਪ੍ਪਟਿવਿਜ੍ਝਨ੍ਤੋ ਭવਾਭવਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਪਰਿਞ੍ਞਾਤਧਮ੍ਮવਿਨਯੋ ਪਨ ਤਦਤ੍ਥਪਟਿਪਤ੍ਤਿਯਾ ਸਮ੍ਮਾਪਟਿਪਨ੍ਨੋ ਨ ਚਿਰਸ੍ਸੇવ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਂ ਕਰਿਸ੍ਸਤਿ। વੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ –
Tattha nibbānaṃ gocarāsevanāvaseneva nisevitaṃ, maggo pana attanā bhāvito ca bhāvanāsevanāvasena sevito, parehi uppāditāni pana maggaphalāni cetopariyañāṇādinā yadā parijānāti, attanā uppāditāni vā paccavekkhaṇañāṇena paricchindati, tadā gocarāsevanāvasenapi sevitāni hontiyeva. Ettha ca pariyattidhammassapi pariyāyato dhammaggahaṇena gahaṇe sati sopi desanāsammasanañāṇagocaratāya gocarāsevanāya sevitoti sakkā gahetuṃ. ‘‘Abhidhammanayasamuddaṃ adhigacchati, tīṇi piṭakāni sammasī’’ti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā pariyattidhammassapi sacchikiriyāya sammasanapariyāyo labbhatīti yaṃ asambudhaṃ asambujjhanto asacchikarontoti atthasambhavato sopi idha vutto evāti daṭṭhabbaṃ. Tampi ca appaṭivijjhanto bhavābhavaṃ gacchati, pariññātadhammavinayo pana tadatthapaṭipattiyā sammāpaṭipanno na cirasseva dukkhassantaṃ karissati. Vuttañhetaṃ –
‘‘ਯੋ ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਧਮ੍ਮવਿਨਯੇ, ਅਪ੍ਪਮਤ੍ਤੋ વਿਹਸ੍ਸਤਿ।
‘‘Yo imasmiṃ dhammavinaye, appamatto vihassati;
ਪਹਾਯ ਜਾਤਿਸਂਸਾਰਂ, ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਂ ਕਰਿਸ੍ਸਤੀ’’ਤਿ॥ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ੨.੧੮੫; ਸਂ॰ ਨਿ॰ ੧.੧੮੫)।
Pahāya jātisaṃsāraṃ, dukkhassantaṃ karissatī’’ti. (dī. ni. 2.185; saṃ. ni. 1.185);
ਏਤ੍ਥ ਚ ਕਿਞ੍ਚਾਪਿ ਮਗ੍ਗਫਲਨਿਬ੍ਬਾਨਾਨਿ ਪਚ੍ਚੇਕਬੁਦ੍ਧਬੁਦ੍ਧਸਾવਕੇਹਿਪਿ ਗੋਚਰਾਸੇવਨਾਦਿਨਾ ਸੇવਿਤਾਨਿ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਉਕ੍ਕਟ੍ਠਪਰਿਚ੍ਛੇਦવਸੇਨ ‘‘ਬੁਦ੍ਧਨਿਸੇવਿਤ’’ਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਕੇਨਚਿ ਪਨ ਬੁਦ੍ਧਸਦ੍ਦਸ੍ਸ ਸਾਮਞ੍ਞਤੋ ਬੁਦ੍ਧਾਨੁਬੁਦ੍ਧਪਚ੍ਚੇਕਬੁਦ੍ਧਾਨਮ੍ਪਿ ਏਤ੍ਥੇવ ਸਙ੍ਗਹੋ વੁਤ੍ਤੋ।
Ettha ca kiñcāpi maggaphalanibbānāni paccekabuddhabuddhasāvakehipi gocarāsevanādinā sevitāni honti, tathāpi ukkaṭṭhaparicchedavasena ‘‘buddhanisevita’’nti vuttaṃ. Kenaci pana buddhasaddassa sāmaññato buddhānubuddhapaccekabuddhānampi ettheva saṅgaho vutto.
ਭવਾਭવਨ੍ਤਿ ਅਪਰਕਾਲਕਿਰਿਯਾਯ ਕਮ੍ਮਨਿਦ੍ਦੇਸੋ, ਭવਤੋ ਭવਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਅਥ વਾ ਭવਾਭવਨ੍ਤਿ ਸੁਗਤਿਦੁਗ੍ਗਤਿવਸੇਨ ਹੀਨਪਣੀਤવਸੇਨ ਚ ਖੁਦ੍ਦਕਂ ਮਹਨ੍ਤਞ੍ਚ ਭવਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। વੁਦ੍ਧਤ੍ਥੋਪਿ ਹਿ ਅ-ਕਾਰੋ ਦਿਸ੍ਸਤਿ ‘‘ਅਸੇਕ੍ਖਾ ਧਮ੍ਮਾ’’ਤਿਆਦੀਸੁ વਿਯ। ਤਸ੍ਮਾ ਅਭવੋਤਿ ਮਹਾਭવੋ વੁਚ੍ਚਤਿ। ਅਥ વਾ ਭવੋਤਿ વੁਦ੍ਧਿ, ਅਭવੋਤਿ ਹਾਨਿ। ਭવੋਤਿ વਾ ਸਸ੍ਸਤਦਿਟ੍ਠਿ, ਅਭવੋਤਿ ਉਚ੍ਛੇਦਦਿਟ੍ਠਿ। વੁਤ੍ਤਪ੍ਪਕਾਰੋ ਭવੋ ਚ ਅਭવੋ ਚ ਭવਾਭવੋ। ਤਂ ਭવਾਭવਂ। ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਅਪਰਕਾਲਕਿਰਿਯਾਨਿਦ੍ਦੇਸੋ। ਜੀવਲੋਕੋਤਿ ਸਤ੍ਤਲੋਕੋ। ਜੀવਗ੍ਗਹਣੇਨ ਹਿ ਸਙ੍ਖਾਰਭਾਜਨਲੋਕਂ ਨਿવਤ੍ਤੇਤਿ ਤਸ੍ਸ ਭવਾਭવਗਮਨਾਸਮ੍ਭવਤੋ। ਨਮੋ ਅਤ੍ਥੂਤਿ ਪਾਠਸੇਸੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ।
Bhavābhavanti aparakālakiriyāya kammaniddeso, bhavato bhavanti attho. Atha vā bhavābhavanti sugatiduggativasena hīnapaṇītavasena ca khuddakaṃ mahantañca bhavanti attho. Vuddhatthopi hi a-kāro dissati ‘‘asekkhā dhammā’’tiādīsu viya. Tasmā abhavoti mahābhavo vuccati. Atha vā bhavoti vuddhi, abhavoti hāni. Bhavoti vā sassatadiṭṭhi, abhavoti ucchedadiṭṭhi. Vuttappakāro bhavo ca abhavo ca bhavābhavo. Taṃ bhavābhavaṃ. Gacchatīti aparakālakiriyāniddeso. Jīvalokoti sattaloko. Jīvaggahaṇena hi saṅkhārabhājanalokaṃ nivatteti tassa bhavābhavagamanāsambhavato. Namo atthūti pāṭhaseso daṭṭhabbo.
ਅવਿਜ੍ਜਾਦਿਕਿਲੇਸਜਾਲવਿਦ੍ਧਂਸਿਨੋਤਿ ਧਮ੍ਮવਿਸੇਸਨਂ। ਤਤ੍ਥ ਅવਿਨ੍ਦਿਯਂ વਿਨ੍ਦਤੀਤਿ ਅવਿਜ੍ਜਾ। ਪੂਰੇਤੁਂ ਅਯੁਤ੍ਤਟ੍ਠੇਨ ਕਾਯਦੁਚ੍ਚਰਿਤਾਦਿ ਅવਿਨ੍ਦਿਯਂ ਨਾਮ, ਅਲਦ੍ਧਬ੍ਬਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਤਬ੍ਬਿਪਰੀਤਤੋ ਕਾਯਸੁਚਰਿਤਾਦਿ વਿਨ੍ਦਿਯਂ ਨਾਮ, ਤਂ વਿਨ੍ਦਿਯਂ ਨ વਿਨ੍ਦਤੀਤਿ વਾ ਅવਿਜ੍ਜਾ, ਖਨ੍ਧਾਨਂ ਰਾਸਟ੍ਠਂ, ਆਯਤਨਾਨਂ ਆਯਤਨਟ੍ਠਂ, ਧਾਤੂਨਂ ਸੁਞ੍ਞਤਟ੍ਠਂ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਂ ਅਧਿਪਤਿਯਟ੍ਠਂ, ਸਚ੍ਚਾਨਂ ਤਥਟ੍ਠਂ ਅવਿਦਿਤਂ ਕਰੋਤੀਤਿ વਾ ਅવਿਜ੍ਜਾ, ਦੁਕ੍ਖਾਦੀਨਂ ਪੀਲ਼ਨਾਦਿવਸੇਨ વੁਤ੍ਤਂ ਚਤੁਬ੍ਬਿਧਂ ਅਤ੍ਥਂ ਅવਿਦਿਤਂ ਕਰੋਤੀਤਿਪਿ ਅવਿਜ੍ਜਾ, ਅਨ੍ਤવਿਰਹਿਤੇ ਸਂਸਾਰੇ ਸਬ੍ਬਯੋਨਿਗਤਿਭવવਿਞ੍ਞਾਣਟ੍ਠਿਤਿਸਤ੍ਤਾવਾਸੇਸੁ ਸਤ੍ਤੇ ਜવਾਪੇਤੀਤਿ વਾ ਅવਿਜ੍ਜਾ, ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਅવਿਜ੍ਜਮਾਨੇਸੁਪਿ ਇਤ੍ਥਿਪੁਰਿਸਾਦੀਸੁ ਜવਤਿ, વਿਜ੍ਜਮਾਨੇਸੁਪਿ ਖਨ੍ਧਾਦੀਸੁ ਨ ਜવਤੀਤਿ વਾ ਅવਿਜ੍ਜਾ। ਸਾ ਆਦਿ ਯੇਸਂ ਤਣ੍ਹਾਦੀਨਂ ਤੇ ਅવਿਜ੍ਜਾਦਯੋ, ਤੇਯੇવ ਕਿਲਿਸ੍ਸਨ੍ਤਿ ਏਤੇਹਿ ਸਤ੍ਤਾਤਿ ਕਿਲੇਸਾ, ਤੇਯੇવ ਚ ਸਤ੍ਤਾਨਂ ਬਨ੍ਧਨਟ੍ਠੇਨ ਜਾਲਸਦਿਸਾਤਿ ਜਾਲਂ, ਤਂ વਿਦ੍ਧਂਸੇਤਿ ਸਬ੍ਬਸੋ વਿਨਾਸੇਤਿ ਸੀਲੇਨਾਤਿ ਅવਿਜ੍ਜਾਦਿਕਿਲੇਸਜਾਲવਿਦ੍ਧਂਸੀ। ਨਨੁ ਚੇਤ੍ਥ ਸਪਰਿਯਤ੍ਤਿਕੋ ਨવਲੋਕੁਤ੍ਤਰਧਮ੍ਮੋ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤੋ, ਤਤ੍ਥ ਚ ਮਗ੍ਗੋਯੇવ ਕਿਲੇਸੇ વਿਦ੍ਧਂਸੇਤਿ, ਨੇਤਰੇਤਿ ਚੇ? વੁਚ੍ਚਤੇ। ਮਗ੍ਗਸ੍ਸਪਿ ਨਿਬ੍ਬਾਨਮਾਗਮ੍ਮ ਕਿਲੇਸવਿਦ੍ਧਂਸਨਤੋ ਨਿਬ੍ਬਾਨਮ੍ਪਿ ਕਿਲੇਸੇ વਿਦ੍ਧਂਸੇਤਿ ਨਾਮ, ਮਗ੍ਗਸ੍ਸ ਕਿਲੇਸવਿਦ੍ਧਂਸਨਕਿਚ੍ਚਂ ਫਲੇਨ ਨਿਪ੍ਫਨ੍ਨਨ੍ਤਿ ਫਲਮ੍ਪਿ ‘‘ਕਿਲੇਸવਿਦ੍ਧਂਸੀ’’ਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ। ਪਰਿਯਤ੍ਤਿਧਮ੍ਮੋਪਿ ਕਿਲੇਸવਿਦ੍ਧਂਸਨਸ੍ਸ ਪਚ੍ਚਯਤ੍ਤਾ ‘‘ਕਿਲੇਸવਿਦ੍ਧਂਸੀ’’ਤਿ વਤ੍ਤੁਮਰਹਤੀਤਿ ਨ ਕੋਚਿ ਦੋਸੋ।
Avijjādikilesajālaviddhaṃsinoti dhammavisesanaṃ. Tattha avindiyaṃ vindatīti avijjā. Pūretuṃ ayuttaṭṭhena kāyaduccaritādi avindiyaṃ nāma, aladdhabbanti attho. Tabbiparītato kāyasucaritādi vindiyaṃ nāma, taṃ vindiyaṃ na vindatīti vā avijjā, khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññataṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ aviditaṃ karotīti vā avijjā, dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotītipi avijjā, antavirahite saṃsāre sabbayonigatibhavaviññāṇaṭṭhitisattāvāsesu satte javāpetīti vā avijjā, paramatthato avijjamānesupi itthipurisādīsu javati, vijjamānesupi khandhādīsu na javatīti vā avijjā. Sā ādi yesaṃ taṇhādīnaṃ te avijjādayo, teyeva kilissanti etehi sattāti kilesā, teyeva ca sattānaṃ bandhanaṭṭhena jālasadisāti jālaṃ, taṃ viddhaṃseti sabbaso vināseti sīlenāti avijjādikilesajālaviddhaṃsī. Nanu cettha sapariyattiko navalokuttaradhammo adhippeto, tattha ca maggoyeva kilese viddhaṃseti, netareti ce? Vuccate. Maggassapi nibbānamāgamma kilesaviddhaṃsanato nibbānampi kilese viddhaṃseti nāma, maggassa kilesaviddhaṃsanakiccaṃ phalena nipphannanti phalampi ‘‘kilesaviddhaṃsī’’ti vuccati. Pariyattidhammopi kilesaviddhaṃsanassa paccayattā ‘‘kilesaviddhaṃsī’’ti vattumarahatīti na koci doso.
ਧਮ੍ਮવਰਸ੍ਸ ਤਸ੍ਸਾਤਿ ਪੁਬ੍ਬੇ ਅਨਿਯਮਿਤਸ੍ਸ ਨਿਯਮવਚਨਂ। ਤਤ੍ਥ ਯਥਾਨੁਸਿਟ੍ਠਂ ਪਟਿਪਜ੍ਜਮਾਨੇ ਚਤੂਸੁ ਅਪਾਯੇਸੁ ਅਪਤਮਾਨੇ ਧਾਰੇਤੀਤਿ ਧਮ੍ਮੋ।
Dhammavarassa tassāti pubbe aniyamitassa niyamavacanaṃ. Tattha yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne catūsu apāyesu apatamāne dhāretīti dhammo.
‘‘ਯੇ ਕੇਚਿ ਧਮ੍ਮਂ ਸਰਣਂ ਗਤਾਸੇ, ਨ ਤੇ ਗਮਿਸ੍ਸਨ੍ਤਿ ਅਪਾਯਭੂਮਿਂ।
‘‘Ye keci dhammaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;
ਪਹਾਯ ਮਾਨੁਸਂ ਦੇਹਂ, ਦੇવਕਾਯਂ ਪਰਿਪੂਰੇਸ੍ਸਨ੍ਤੀ’’ਤਿ॥ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ੨.੩੩੨; ਸਂ॰ ਨਿ॰ ੧.੩੭) –
Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantī’’ti. (dī. ni. 2.332; saṃ. ni. 1.37) –
ਹਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਸਂਸਾਰਦੁਕ੍ਖੇ વਾ ਅਪਤਮਾਨੇ ਕਤ੍વਾ ਧਾਰੇਤੀਤਿ ਧਮ੍ਮੋ ਮਗ੍ਗਫਲੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਸਤ੍ਤਕ੍ਖਤ੍ਤੁਪਰਮਤਾਦਿવਸੇਨ ਸਂਸਾਰਸ੍ਸ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਤ੍ਤਾ। ਅਪਾਯਾਦਿਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਕਕਿਲੇਸવਿਦ੍ਧਂਸਨਞ੍ਚੇਤ੍ਥ ਧਾਰਣਂ। ਏવਞ੍ਚ ਕਤ੍વਾ ਅਰਿਯਮਗ੍ਗੋ ਤਸ੍ਸ ਤਦਤ੍ਥਸਿਦ੍ਧਿਹੇਤੁਤਾਯ ਨਿਬ੍ਬਾਨਞ੍ਚਾਤਿ ਉਭਯਮੇવ ਨਿਪ੍ਪਰਿਯਾਯਤੋ ਧਾਰੇਤਿ, ਅਰਿਯਫਲਂ ਪਨ ਤਂਸਮੁਚ੍ਛਿਨ੍ਨਕਿਲੇਸਪਟਿਪ੍ਪਸ੍ਸਮ੍ਭਨੇਨ ਤਦਨੁਗੁਣਤਾਯ, ਪਰਿਯਤ੍ਤਿਧਮ੍ਮੋ ਤਦਧਿਗਮਹੇਤੁਤਾਯਾਤਿ ਉਭਯਂ ਪਰਿਯਾਯਤੋ ਧਾਰੇਤੀਤਿ વੇਦਿਤਬ੍ਬਂ। વੁਤ੍ਤਪ੍ਪਕਾਰੋ ਧਮ੍ਮੋਯੇવ ਅਤ੍ਤਨੋ ਉਤ੍ਤਰਿਤਰਾਭਾવੇਨ વਰੋ ਪવਰੋ ਅਨੁਤ੍ਤਰੋਤਿ ਧਮ੍ਮવਰੋ, ਤਸ੍ਸ ਧਮ੍ਮવਰਸ੍ਸ ਨਮੋ ਅਤ੍ਥੂਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ। ਏਤ੍ਤਾવਤਾ ਚੇਤ੍ਥ ਅਮ੍ਹੇਹਿ ਸਾਰਤ੍ਥੋ ਪਕਾਸਿਤੋ। ਯਂ ਪਨੇਤ੍ਥ ਕੇਨਚਿ ਪਪਞ੍ਚਿਤਂ, ਅਮ੍ਹੇਹਿ ਚ ਇਧ ਨ ਦਸ੍ਸਿਤਂ, ਨ ਤਂ ਸਾਰਤੋ ਪਚ੍ਚੇਤਬ੍ਬਂ। ਇਤੋ ਪਰੇਸੁਪਿ ਏવਮੇવ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ। ਤਸ੍ਮਾ ਇਤੋ ਪਟ੍ਠਾਯ ਏਤ੍ਤਕਮ੍ਪਿ ਅવਤ੍વਾ ਸਾਰਤ੍ਥਮੇવ ਦਸ੍ਸਯਿਸ੍ਸਾਮ। ਯਤ੍ਥ ਪਨ ਕੇਨਚਿ ਅਚ੍ਚਨ੍ਤવਿਰੁਦ੍ਧਂ ਲਿਖਿਤਂ, ਤਮ੍ਪਿ ਕਤ੍ਥਚਿ ਦਸ੍ਸਯਿਸ੍ਸਾਮ। ਏਤ੍ਥ ਚ ‘‘ਅવਿਜ੍ਜਾਦਿਕਿਲੇਸਜਾਲવਿਦ੍ਧਂਸਿਨੋ’’ਤਿ ਏਤੇਨ ਸ੍વਾਕ੍ਖਾਤਤਾਦੀਹਿ ਧਮ੍ਮਂ ਥੋਮੇਤਿ, ‘‘ਧਮ੍ਮવਰਸ੍ਸਾ’’ਤਿ ਏਤੇਨ ਅਞ੍ਞਸ੍ਸ વਿਸਿਟ੍ਠਸ੍ਸ ਅਭਾવਦੀਪਨਤੋ ਪਰਿਪੁਣ੍ਣਤਾਯ। ਪਠਮੇਨ વਾ ਪਹਾਨਸਮ੍ਪਦਂ ਧਮ੍ਮਸ੍ਸ ਦਸ੍ਸੇਤਿ, ਦੁਤਿਯੇਨ ਪਭਾવਸਮ੍ਪਦਂ।
Hi vuttaṃ. Saṃsāradukkhe vā apatamāne katvā dhāretīti dhammo maggaphaluppattiyā sattakkhattuparamatādivasena saṃsārassa paricchinnattā. Apāyādinibbattakakilesaviddhaṃsanañcettha dhāraṇaṃ. Evañca katvā ariyamaggo tassa tadatthasiddhihetutāya nibbānañcāti ubhayameva nippariyāyato dhāreti, ariyaphalaṃ pana taṃsamucchinnakilesapaṭippassambhanena tadanuguṇatāya, pariyattidhammo tadadhigamahetutāyāti ubhayaṃ pariyāyato dhāretīti veditabbaṃ. Vuttappakāro dhammoyeva attano uttaritarābhāvena varo pavaro anuttaroti dhammavaro, tassa dhammavarassa namo atthūti sambandho. Ettāvatā cettha amhehi sārattho pakāsito. Yaṃ panettha kenaci papañcitaṃ, amhehi ca idha na dassitaṃ, na taṃ sārato paccetabbaṃ. Ito paresupi evameva daṭṭhabbaṃ. Tasmā ito paṭṭhāya ettakampi avatvā sāratthameva dassayissāma. Yattha pana kenaci accantaviruddhaṃ likhitaṃ, tampi katthaci dassayissāma. Ettha ca ‘‘avijjādikilesajālaviddhaṃsino’’ti etena svākkhātatādīhi dhammaṃ thometi, ‘‘dhammavarassā’’ti etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanato paripuṇṇatāya. Paṭhamena vā pahānasampadaṃ dhammassa dasseti, dutiyena pabhāvasampadaṃ.
ਏવਂ ਸਙ੍ਖੇਪੇਨੇવ ਸਬ੍ਬਧਮ੍ਮਗੁਣੇਹਿ ਸਦ੍ਧਮ੍ਮਂ ਥੋਮੇਤ੍વਾ ਇਦਾਨਿ ਅਰਿਯਸਙ੍ਘਂ ਥੋਮੇਤੁਂ ‘‘ਗੁਣੇਹੀ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹ। ‘‘ਗੁਣੇਹੀ’’ਤਿ ਪਦਸ੍ਸ ‘‘ਯੁਤ੍ਤੋ’’ਤਿ ਇਮਿਨਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ। ਇਦਾਨਿ ਯੇਹਿ ਗੁਣੇਹਿ ਯੁਤ੍ਤੋ, ਤੇ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ‘‘ਸੀਲਸਮਾਧੀ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹ। ਤਤ੍ਥ ਚਤੁਪਾਰਿਸੁਦ੍ਧਿਸੀਲਾਦਿ ‘‘ਸੀਲ’’ਨ੍ਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ। ਸਮਾਧੀਤਿ ਪਠਮਜ੍ਝਾਨਾਦਿ। ਸਮਾਧਿਸੀਸੇਨ ਹਿ ਪਠਮਜ੍ਝਾਨਾਦਯੋ વੁਤ੍ਤਾ। ਪਞ੍ਞਾਤਿ ਮਗ੍ਗਪਞ੍ਞਾ। વਿਮੁਤ੍ਤਿ ਚ વਿਮੁਤ੍ਤਿਞਾਣਞ੍ਚ વਿਮੁਤ੍ਤਿવਿਮੁਤ੍ਤਿਞਾਣਨ੍ਤਿ વਤ੍ਤਬ੍ਬੇ ਏਕਦੇਸਸਰੂਪੇਕਸੇਸਨਯੇਨ ‘‘વਿਮੁਤ੍ਤਿਞਾਣ’’ਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਆਦਿਸਦ੍ਦਪਰਿਯਾਯੇਨ ਪਭੁਤਿਸਦ੍ਦੇਨ વਾ વਿਮੁਤ੍ਤਿਗ੍ਗਹਣਂ વੇਦਿਤਬ੍ਬਂ। ਤਤ੍ਥ વਿਮੁਤ੍ਤੀਤਿ ਫਲਂ। વਿਮੁਤ੍ਤਿਞਾਣਨ੍ਤਿ ਪਚ੍ਚવੇਕ੍ਖਣਞਾਣਂ। ਪਭੁਤਿ-ਸਦ੍ਦੇਨ ਛਲ਼ਭਿਞ੍ਞਾਚਤੁਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਸਙ੍ਗਹਿਤਾਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ। ਏਤ੍ਥ ਚ ਸੀਲਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਲੋਕਿਯਾ ਲੋਕੁਤ੍ਤਰਾ ਚ ਯਥਾਸਮ੍ਭવਂ ਨਿਦ੍ਦਿਟ੍ਠਾਤਿ વੇਦਿਤਬ੍ਬਾ। ਯਂ ਪਨੇਤ੍ਥ ਕੇਨਚਿ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਸੀਲਾਦਯੋ ਕਿਞ੍ਚਾਪਿ ਲੋਕਿਯਲੋਕੁਤ੍ਤਰਾ ਯਥਾਸਮ੍ਭવਂ ਲਬ੍ਭਨ੍ਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਅਨ੍ਤੇ ‘ਅਰਿਯਸਙ੍ਘ’ਨ੍ਤਿ વਚਨਤੋ ਸੀਲਾਦਯੋ ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਧਮ੍ਮਕ੍ਖਨ੍ਧਾ ਲੋਕੁਤ੍ਤਰਾવਾ’’ਤਿ, ਤਂ ਤਸ੍ਸ ਮਤਿਮਤ੍ਤਂ। ਨ ਹਿ ਅਰਿਯਸਙ੍ਘਸ੍ਸ ਲੋਕਿਯਗੁਣੇਹਿਪਿ ਥੋਮਨਾਯ ਕੋਚਿ ਦੋਸੋ ਦਿਸ੍ਸਤਿ, ਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਬੁਦ੍ਧਸ੍ਸਪਿ ਤਾવ ਲੋਕਿਯਲੋਕੁਤ੍ਤਰਗੁਣੇਹਿ ਥੋਮਨਾ ਹੋਤਿ, ਕਿਮਙ੍ਗਂ ਪਨ ਅਰਿਯਸਙ੍ਘਸ੍ਸਾਤਿ।
Evaṃ saṅkhepeneva sabbadhammaguṇehi saddhammaṃ thometvā idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ ‘‘guṇehī’’tiādimāha. ‘‘Guṇehī’’ti padassa ‘‘yutto’’ti iminā sambandho. Idāni yehi guṇehi yutto, te dassento ‘‘sīlasamādhī’’tiādimāha. Tattha catupārisuddhisīlādi ‘‘sīla’’nti vuccati. Samādhīti paṭhamajjhānādi. Samādhisīsena hi paṭhamajjhānādayo vuttā. Paññāti maggapaññā. Vimutti ca vimuttiñāṇañca vimuttivimuttiñāṇanti vattabbe ekadesasarūpekasesanayena ‘‘vimuttiñāṇa’’nti vuttaṃ. Ādisaddapariyāyena pabhutisaddena vā vimuttiggahaṇaṃ veditabbaṃ. Tattha vimuttīti phalaṃ. Vimuttiñāṇanti paccavekkhaṇañāṇaṃ. Pabhuti-saddena chaḷabhiññācatupaṭisambhidādayo guṇā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca sīlādayo guṇā lokiyā lokuttarā ca yathāsambhavaṃ niddiṭṭhāti veditabbā. Yaṃ panettha kenaci vuttaṃ ‘‘sīlādayo kiñcāpi lokiyalokuttarā yathāsambhavaṃ labbhanti, tathāpi ante ‘ariyasaṅgha’nti vacanato sīlādayo cattāro dhammakkhandhā lokuttarāvā’’ti, taṃ tassa matimattaṃ. Na hi ariyasaṅghassa lokiyaguṇehipi thomanāya koci doso dissati, sabbaññubuddhassapi tāva lokiyalokuttaraguṇehi thomanā hoti, kimaṅgaṃ pana ariyasaṅghassāti.
ਕੁਸਲਤ੍ਥਿਕਾਨਂ ਜਨਾਨਂ ਪੁਞ੍ਞਸ੍ਸ વੁਦ੍ਧਿਯਾ ਖੇਤ੍ਤਸਦਿਸਤ੍ਤਾ ਖੇਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਆਹ ‘‘ਖੇਤ੍ਤਂ ਜਨਾਨਂ ਕੁਸਲਤ੍ਥਿਕਾਨ’’ਨ੍ਤਿ। ਖਿਤ੍ਤਂ ਬੀਜਂ ਮਹਪ੍ਫਲਭਾવਕਰਣੇਨ ਤਾਯਤੀਤਿ ਹਿ ਖੇਤ੍ਤਂ, ਪੁਬ੍ਬਣ੍ਣਾਪਰਣ੍ਣવਿਰੁਹਨਭੂਮਿ, ਤਂਸਦਿਸਤ੍ਤਾ ਅਰਿਯਸਙ੍ਘੋਪਿ ‘‘ਖੇਤ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ। ਇਮਿਨਾ ਅਰਿਯਸਙ੍ਘਸ੍ਸ ਅਨੁਤ੍ਤਰਪੁਞ੍ਞਕ੍ਖੇਤ੍ਤਭਾવਂ ਦੀਪੇਤਿ। ‘‘ਅਨੁਤ੍ਤਰਂ ਪੁਞ੍ਞਕ੍ਖੇਤ੍ਤਂ ਲੋਕਸ੍ਸਾ’’ਤਿ ਹਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਤਨ੍ਤਿ ਪੁਬ੍ਬੇ ‘‘ਯੋ’’ਤਿ ਅਨਿਯਮੇਨ વੁਤ੍ਤਸ੍ਸ ਨਿਯਮવਚਨਂ। ਅਰਿਯਸਙ੍ਘਨ੍ਤਿ ਏਤ੍ਥ ਆਰਕਤ੍ਤਾ ਕਿਲੇਸੇਹਿ, ਅਨਯੇ ਨ ਇਰਿਯਨਤੋ, ਅਯੇ ਚ ਇਰਿਯਨਤੋ ਅਰਿਯਾ ਨਿਰੁਤ੍ਤਿਨਯੇਨ। ਅਥ વਾ ਸਦੇવਕੇਨ ਲੋਕੇਨ ਸਰਣਨ੍ਤਿ ਅਰਣੀਯਤੋ ਉਪਗਨ੍ਤਬ੍ਬਤੋ ਉਪਗਤਾਨਞ੍ਚ ਤਦਤ੍ਥਸਿਦ੍ਧਿਤੋ ਅਰਿਯਾ। ਅਰਿਯਾਨਂ ਸਙ੍ਘੋ ਸਮੂਹੋਤਿ ਅਰਿਯਸਙ੍ਘੋ। ਅਥ વਾ ਅਰਿਯੋ ਚ ਸੋ ਯਥਾવੁਤ੍ਤਨਯੇਨ ਸਙ੍ਘੋ ਚ ਦਿਟ੍ਠਿਸੀਲਸਾਮਞ੍ਞੇਨ ਸਂਹਤਭਾવਤੋਤਿ ਅਰਿਯਸਙ੍ਘੋ, ਅਟ੍ਠ ਅਰਿਯਪੁਗ੍ਗਲਾ। ਤਂ ਅਰਿਯਸਙ੍ਘਂ। ਭਗવਤੋ ਅਪਰਭਾਗੇ ਬੁਦ੍ਧਧਮ੍ਮਰਤਨਾਨਮ੍ਪਿ ਸਮਧਿਗਮੋ ਸਙ੍ਘਰਤਨਾਧੀਨੋਤਿ ਅਰਿਯਸਙ੍ਘਸ੍ਸ ਬਹੂਪਕਾਰਤਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ਇਧੇવ ‘‘ਸਿਰਸਾ ਨਮਾਮੀ’’ਤਿ વੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ।
Kusalatthikānaṃ janānaṃ puññassa vuddhiyā khettasadisattā khettanti āha ‘‘khettaṃ janānaṃ kusalatthikāna’’nti. Khittaṃ bījaṃ mahapphalabhāvakaraṇena tāyatīti hi khettaṃ, pubbaṇṇāparaṇṇaviruhanabhūmi, taṃsadisattā ariyasaṅghopi ‘‘khetta’’nti vuccati. Iminā ariyasaṅghassa anuttarapuññakkhettabhāvaṃ dīpeti. ‘‘Anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti hi vuttaṃ. Tanti pubbe ‘‘yo’’ti aniyamena vuttassa niyamavacanaṃ. Ariyasaṅghanti ettha ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato ariyā niruttinayena. Atha vā sadevakena lokena saraṇanti araṇīyato upagantabbato upagatānañca tadatthasiddhito ariyā. Ariyānaṃ saṅgho samūhoti ariyasaṅgho. Atha vā ariyo ca so yathāvuttanayena saṅgho ca diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvatoti ariyasaṅgho, aṭṭha ariyapuggalā. Taṃ ariyasaṅghaṃ. Bhagavato aparabhāge buddhadhammaratanānampi samadhigamo saṅgharatanādhīnoti ariyasaṅghassa bahūpakārataṃ dassetuṃ idheva ‘‘sirasā namāmī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.
ਏવਂ ਗਾਥਾਤ੍ਤਯੇਨ ਸਙ੍ਖੇਪਤੋ ਸਕਲਗੁਣਸਂਕਿਤ੍ਤਨਮੁਖੇਨ ਰਤਨਤ੍ਤਯਸ੍ਸ ਪਣਾਮਂ ਕਤ੍વਾ ਇਦਾਨਿ ਤਂ ਨਿਪਚ੍ਚਕਾਰਂ ਯਥਾਧਿਪ੍ਪੇਤੇ ਪਯੋਜਨੇ ਪਰਿਣਾਮੇਨ੍ਤੋ ਆਹ ‘‘ਇਚ੍ਚੇવ’’ਮਿਚ੍ਚਾਦਿ। ਇਚ੍ਚੇવਂ ਯਥਾવੁਤ੍ਤਨਯੇਨ ਅਚ੍ਚਨ੍ਤਂ ਏਕਨ੍ਤੇਨ ਨਮਸ੍ਸਨੇਯ੍ਯਂ ਨਮਸ੍ਸਿਤਬ੍ਬਂ ਰਤਨਤ੍ਤਯਂ ਨਮਸ੍ਸਮਾਨੋ ਕਾਯવਾਚਾਚਿਤ੍ਤੇਹਿ વਨ੍ਦਮਾਨੋ ਅਹਂ વਿਪੁਲਂ ਯਂ ਪੁਞ੍ਞਾਭਿਸਨ੍ਦਂ ਅਲਤ੍ਥਨ੍ਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ। ਤਤ੍ਥ ਬੁਦ੍ਧਾਦਯੋ ਰਤਿਜਨਨਟ੍ਠੇਨ ਰਤਨਂ। ਤੇਸਞ੍ਹਿ ‘‘ਇਤਿਪਿ ਸੋ ਭਗવਾ’’ਤਿਆਦਿਨਾ ਯਥਾਭੂਤਗੁਣੇ ਆવਜ੍ਜੇਨ੍ਤਸ੍ਸ ਅਮਤਾਧਿਗਮਹੇਤੁਭੂਤਂ ਅਨਪ੍ਪਕਂ ਪੀਤਿਪਾਮੋਜ੍ਜਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ। ਯਥਾਹ –
Evaṃ gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṃkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā idāni taṃ nipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmento āha ‘‘icceva’’miccādi. Iccevaṃ yathāvuttanayena accantaṃ ekantena namassaneyyaṃ namassitabbaṃ ratanattayaṃ namassamāno kāyavācācittehi vandamāno ahaṃ vipulaṃ yaṃ puññābhisandaṃ alatthanti sambandho. Tattha buddhādayo ratijananaṭṭhena ratanaṃ. Tesañhi ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā yathābhūtaguṇe āvajjentassa amatādhigamahetubhūtaṃ anappakaṃ pītipāmojjaṃ uppajjati. Yathāha –
‘‘ਯਸ੍ਮਿਂ, ਮਹਾਨਾਮ, ਸਮਯੇ ਅਰਿਯਸਾવਕੋ ਤਥਾਗਤਂ ਅਨੁਸ੍ਸਰਤਿ, ਨੇવਸ੍ਸ ਤਸ੍ਮਿਂ ਸਮਯੇ ਰਾਗਪਰਿਯੁਟ੍ਠਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ, ਨ ਦੋਸਪਰਿਯੁਟ੍ਠਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ, ਨ ਮੋਹਪਰਿਯੁਟ੍ਠਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ, ਉਜੁਗਤਮੇવਸ੍ਸ ਤਸ੍ਮਿਂ ਸਮਯੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ, ਉਜੁਗਤਚਿਤ੍ਤੋ ਖੋ ਪਨ, ਮਹਾਨਾਮ, ਅਰਿਯਸਾવਕੋ ਲਭਤਿ ਅਤ੍ਥવੇਦਂ, ਲਭਤਿ ਧਮ੍ਮવੇਦਂ, ਲਭਤਿ ਧਮ੍ਮੂਪਸਂਹਿਤਂ ਪਾਮੋਜ੍ਜਂ, ਪਮੁਦਿਤਸ੍ਸ ਪੀਤਿ ਜਾਯਤੀ’’ਤਿਆਦਿ (ਅ॰ ਨਿ॰ ੧੧.੧੧)।
‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti, ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyatī’’tiādi (a. ni. 11.11).
ਚਿਤ੍ਤੀਕਤਾਦਿਭਾવੋ વਾ ਰਤਨਟ੍ਠੋ। વੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ –
Cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho. Vuttañhetaṃ –
‘‘ਚਿਤ੍ਤੀਕਤਂ ਮਹਗ੍ਘਞ੍ਚ, ਅਤੁਲਂ ਦੁਲ੍ਲਭਦਸ੍ਸਨਂ।
‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;
ਅਨੋਮਸਤ੍ਤਪਰਿਭੋਗਂ, ਰਤਨਂ ਤੇਨ વੁਚ੍ਚਤੀ’’ਤਿ॥ (ਦੀ॰ ਨਿ॰ ਅਟ੍ਠ॰ ੨.੩੩)।
Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.33);
ਚਿਤ੍ਤੀਕਤਭਾવਾਦਯੋ ਚ ਅਨਞ੍ਞਸਾਧਾਰਣਾ ਬੁਦ੍ਧਾਦੀਸੁਯੇવ ਲਬ੍ਭਨ੍ਤੀਤਿ।
Cittīkatabhāvādayo ca anaññasādhāraṇā buddhādīsuyeva labbhantīti.
‘‘ਪੁਞ੍ਞਾਭਿਸਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਪੁਞ੍ਞਰਾਸਿਂ ਪੁਞ੍ਞਪ੍ਪવਤ੍ਤਂ વਾ’’ਤਿ ਮਹਾਗਣ੍ਠਿਪਦੇ વੁਤ੍ਤਂ। ਮਜ੍ਝਿਮਗਣ੍ਠਿਪਦੇ ਪਨ ਚੂਲ਼ਗਣ੍ਠਿਪਦੇ ਚ ‘‘ਪੁਞ੍ਞਾਭਿਸਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਪੁਞ੍ਞਾਭਿਨਿਸਂਸ’’ਨ੍ਤਿਪਿ ਅਤ੍ਥੋ વੁਤ੍ਤੋ। ਪੁਞ੍ਞਾਭਿਸਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਪੁਞ੍ਞਨਦਿਂ, ਪੁਞ੍ਞਪ੍ਪવਾਹਨ੍ਤਿ ਏવਂ ਪਨੇਤ੍ਥ ਅਤ੍ਥੋ વੇਦਿਤਬ੍ਬੋ। ਅવਿਚ੍ਛੇਦੇਨ ਪવਤ੍ਤਿਯਮਾਨਞ੍ਹਿ ਪੁਞ੍ਞਂ ਅਭਿਸਨ੍ਦਨਟ੍ਠੇਨ ‘‘ਪੁਞ੍ਞਾਭਿਸਨ੍ਦੋ’’ਤਿ વੁਚ੍ਚਤਿ। ਤੇਨੇવ ਸਾਰਤ੍ਥਪਕਾਸਿਨਿਯਾ ਸਂਯੁਤ੍ਤਨਿਕਾਯਟ੍ਠਕਥਾਯ (ਸਂ॰ ਨਿ॰ ਅਟ੍ਠ॰ ੩.੫.੧੦੨੭) –
‘‘Puññābhisandanti puññarāsiṃ puññappavattaṃ vā’’ti mahāgaṇṭhipade vuttaṃ. Majjhimagaṇṭhipade pana cūḷagaṇṭhipade ca ‘‘puññābhisandanti puññābhinisaṃsa’’ntipi attho vutto. Puññābhisandanti puññanadiṃ, puññappavāhanti evaṃ panettha attho veditabbo. Avicchedena pavattiyamānañhi puññaṃ abhisandanaṭṭhena ‘‘puññābhisando’’ti vuccati. Teneva sāratthapakāsiniyā saṃyuttanikāyaṭṭhakathāya (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.1027) –
‘‘ਚਤ੍ਤਾਰੋਮੇ, ਭਿਕ੍ਖવੇ, ਪੁਞ੍ਞਾਭਿਸਨ੍ਦਾ ਕੁਸਲਾਭਿਸਨ੍ਦਾ ਸੁਖਸ੍ਸਾਹਾਰਾ। ਕਤਮੇ ਚਤ੍ਤਾਰੋ? ਇਧ, ਭਿਕ੍ਖવੇ, ਅਰਿਯਸਾવਕੋ ਬੁਦ੍ਧੇ ਅવੇਚ੍ਚਪ੍ਪਸਾਦੇਨ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਹੋਤਿ ‘ਇਤਿਪਿ ਸੋ ਭਗવਾ…ਪੇ॰… ਬੁਦ੍ਧੋ ਭਗવਾ’ਤਿ, ਅਯਂ ਪਠਮੋ ਪੁਞ੍ਞਾਭਿਸਨ੍ਦੋ ਕੁਸਲਾਭਿਸਨ੍ਦੋ ਸੁਖਸ੍ਸਾਹਾਰੋ’’ਤਿ (ਸਂ॰ ਨਿ॰ ੫.੧੦੨੭) –
‘‘Cattārome, bhikkhave, puññābhisandā kusalābhisandā sukhassāhārā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hoti ‘itipi so bhagavā…pe… buddho bhagavā’ti, ayaṃ paṭhamo puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro’’ti (saṃ. ni. 5.1027) –
ਏવਮਾਦਿਕਾਯ ਪਾਲ਼ਿਯਾ ਅਤ੍ਥਂ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ‘‘ਪੁਞ੍ਞਾਭਿਸਨ੍ਦਾ ਕੁਸਲਾਭਿਸਨ੍ਦਾਤਿ ਪੁਞ੍ਞਨਦਿਯੋ ਕੁਸਲਨਦਿਯੋ’’ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਯਂ ਪਨ ਗਣ੍ਠਿਪਦੇ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਪੁਞ੍ਞਾਭਿਸਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਪੁਞ੍ਞਫਲ’’ਨ੍ਤਿ, ਤਂ ਨ ਸੁਨ੍ਦਰਂ । ਨ ਹਿ ਰਤਨਤ੍ਤਯਂ ਨਮਸ੍ਸਮਾਨੋ ਤਸ੍ਮਿਂ ਖਣੇ ਪੁਞ੍ਞਫਲਂ ਅਲਤ੍ਥ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਅਨਪ੍ਪਕਂ ਪੁਞ੍ਞਰਾਸਿਂ ਤਦਾ ਅਲਭਿ, ਤਸ੍ਸ ਚ ਫਲਂ ਪਰਲੋਕਭਾਗੀ, ਦਿਟ੍ਠਧਮ੍ਮੇ ਤੁ ਅਨ੍ਤਰਾਯવਿਘਾਤੋ ਤਸ੍ਸ ਚ ਪੁਞ੍ਞਸ੍ਸ ਆਨਿਸਂਸਮਤ੍ਤਕਂ, ‘‘ਤਸ੍ਸਾਨੁਭਾવੇਨ ਹਤਨ੍ਤਰਾਯੋ’’ਤਿ ਚ વੁਤ੍ਤਂ, ਨ ਚ ਪੁਞ੍ਞਫਲੇ ਅਨੁਪ੍ਪਨ੍ਨੇ ਤਸ੍ਸਾਨੁਭਾવੇਨ ਹਤਨ੍ਤਰਾਯਭਾવੋ ਨ ਸਿਜ੍ਝਤਿ, ਨ ਚੇਤਂ ਤਸ੍ਮਿਂਯੇવ ਖਣੇ ਦਿਟ੍ਠਧਮ੍ਮવੇਦਨੀਯਂ ਅਹੋਸਿ। ਤਸ੍ਮਾ ਤਸ੍ਸ ਮਹਤੋ ਪੁਞ੍ਞਪ੍ਪવਾਹਸ੍ਸ ਆਨੁਭਾવੇਨ ਹਤਨ੍ਤਰਾਯੋਤਿ ਅਯਮੇવ ਅਤ੍ਥੋ ਯੁਜ੍ਜਤਿ। ਅਥਾਪਿ ਪਣਾਮਕਿਰਿਯਾਯ ਜਨਿਤਤ੍ਤਾ ਪੁਞ੍ਞਮੇવ ਪੁਞ੍ਞਫਲਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਸਾਧਿਪ੍ਪਾਯੋ ਸਿਯਾ, ਏવਂ ਸਤਿ ਯੁਜ੍ਜੇਯ੍ਯ। ਸੋ ਚ ਪੁਞ੍ਞਪ੍ਪવਾਹੋ ਨ ਅਪ੍ਪਮਤ੍ਤਕੋ, ਅਥ ਖੋ ਮਹਨ੍ਤੋਯੇવਾਤਿ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ਆਹ ‘‘વਿਪੁਲ’’ਨ੍ਤਿ, ਮਹਨ੍ਤਂ ਅਨਪ੍ਪਕਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ। ਅਲਤ੍ਥਨ੍ਤਿ ਅਲਭਿਂ, ਪਾਪੁਣਿਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ।
Evamādikāya pāḷiyā atthaṃ dassento ‘‘puññābhisandā kusalābhisandāti puññanadiyo kusalanadiyo’’ti vuttaṃ. Yaṃ pana gaṇṭhipade vuttaṃ ‘‘puññābhisandanti puññaphala’’nti, taṃ na sundaraṃ . Na hi ratanattayaṃ namassamāno tasmiṃ khaṇe puññaphalaṃ alattha, kintu anappakaṃ puññarāsiṃ tadā alabhi, tassa ca phalaṃ paralokabhāgī, diṭṭhadhamme tu antarāyavighāto tassa ca puññassa ānisaṃsamattakaṃ, ‘‘tassānubhāvena hatantarāyo’’ti ca vuttaṃ, na ca puññaphale anuppanne tassānubhāvena hatantarāyabhāvo na sijjhati, na cetaṃ tasmiṃyeva khaṇe diṭṭhadhammavedanīyaṃ ahosi. Tasmā tassa mahato puññappavāhassa ānubhāvena hatantarāyoti ayameva attho yujjati. Athāpi paṇāmakiriyāya janitattā puññameva puññaphalanti tassādhippāyo siyā, evaṃ sati yujjeyya. So ca puññappavāho na appamattako, atha kho mahantoyevāti dassento āha ‘‘vipula’’nti, mahantaṃ anappakanti vuttaṃ hoti. Alatthanti alabhiṃ, pāpuṇinti attho.
ਤਸ੍ਸਾਨੁਭਾવੇਨਾਤਿ ਤਸ੍ਸ ਯਥਾવੁਤ੍ਤਸ੍ਸ ਪੁਞ੍ਞਪ੍ਪવਾਹਸ੍ਸ ਆਨੁਭਾવੇਨ ਬਲੇਨ। ਹਤਨ੍ਤਰਾਯੋਤਿ ਤਂਤਂਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ વਿਬਨ੍ਧਨવਸੇਨ ਸਤ੍ਤਸਨ੍ਤਾਨਸ੍ਸ ਅਨ੍ਤਰੇ વੇਮਜ੍ਝੇ ਏਤਿ ਆਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਅਨ੍ਤਰਾਯੋ, ਦਿਟ੍ਠਧਮ੍ਮਿਕਾਦਿਅਨਤ੍ਥੋ। ਪਣਾਮਪਯੋਜਨੇ વੁਤ੍ਤવਿਧਿਨਾ ਹਤੋ વਿਦ੍ਧਸ੍ਤੋ ਅਨ੍ਤਰਾਯੋ ਉਪਦ੍ਦવੋ ਅਸ੍ਸਾਤਿ ਹਤਨ੍ਤਰਾਯੋ। ਅਸ੍ਸ ‘‘વਣ੍ਣਯਿਸ੍ਸਂ વਿਨਯ’’ਨ੍ਤਿ ਇਮਿਨਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ, ਹਤਨ੍ਤਰਾਯੋ ਹੁਤ੍વਾ વਿਨਯਂ વਣ੍ਣਯਿਸ੍ਸਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ। ਏਤੇਨ ਤਸ੍ਸ ਪੁਞ੍ਞਪ੍ਪવਾਹਸ੍ਸ ਅਤ੍ਤਨੋ ਪਸਾਦਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਰਤਨਤ੍ਤਯਸ੍ਸ ਚ ਖੇਤ੍ਤਭਾવਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਅਤ੍ਥਸਂવਣ੍ਣਨਾਯ ਉਪਘਾਤਕਉਪਦ੍ਦવਾਨਂ ਹਨਨੇ ਸਮਤ੍ਥਤਂ ਦੀਪੇਤਿ।
Tassānubhāvenāti tassa yathāvuttassa puññappavāhassa ānubhāvena balena. Hatantarāyoti taṃtaṃsampattiyā vibandhanavasena sattasantānassa antare vemajjhe eti āgacchatīti antarāyo, diṭṭhadhammikādianattho. Paṇāmapayojane vuttavidhinā hato viddhasto antarāyo upaddavo assāti hatantarāyo. Assa ‘‘vaṇṇayissaṃ vinaya’’nti iminā sambandho, hatantarāyo hutvā vinayaṃ vaṇṇayissanti vuttaṃ hoti. Etena tassa puññappavāhassa attano pasādasampattiyā ratanattayassa ca khettabhāvasampattiyā atthasaṃvaṇṇanāya upaghātakaupaddavānaṃ hanane samatthataṃ dīpeti.
ਏવਂ ਰਤਨਤ੍ਤਯਸ੍ਸ ਨਿਪਚ੍ਚਕਾਰਕਰਣੇ ਪਯੋਜਨਂ ਦਸ੍ਸੇਤ੍વਾ ਇਦਾਨਿ ਯਸ੍ਸ વਿਨਯਪਿਟਕਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥਂ ਸਂવਣ੍ਣੇਤੁਕਾਮੋ, ਤਸ੍ਸ ਤਾવ ਭਗવਤੋ ਸਾਸਨਸ੍ਸ ਮੂਲਪਤਿਟ੍ਠਾਨਭਾવਂ ਦਸ੍ਸੇਤ੍વਾ ਤਮ੍ਪਿ ਥੋਮੇਨ੍ਤੋ ਆਹ ‘‘ਯਸ੍ਮਿਂ ਠਿਤੇ’’ਤਿਆਦਿ। ਅਟ੍ਠਿਤਸ੍ਸ ਸੁਸਣ੍ਠਿਤਸ੍ਸ ਭਗવਤੋ ਸਾਸਨਂ ਯਸ੍ਮਿਂ ਠਿਤੇ ਪਤਿਟ੍ਠਿਤਂ ਹੋਤੀਤਿ ਯੋਜੇਤਬ੍ਬਂ। ਤਤ੍ਥ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਮਿਂ વਿਨਯਪਿਟਕੇ। ਠਿਤੇਤਿ ਪਾਲ਼ਿਤੋ ਚ ਅਤ੍ਥਤੋ ਚ ਅਨੂਨਂ ਹੁਤ੍વਾ ਲਜ੍ਜੀਪੁਗ੍ਗਲੇਸੁ ਪવਤ੍ਤਨਟ੍ਠੇਨ ਠਿਤੇਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਸਾਸਨਨ੍ਤਿ ਅਧਿਸੀਲਅਧਿਚਿਤ੍ਤਅਧਿਪਞ੍ਞਾਸਙ੍ਖਾਤਸਿਕ੍ਖਤ੍ਤਯਸਙ੍ਗਹਿਤਂ ਸਾਸਨਂ। ਅਟ੍ਠਿਤਸ੍ਸਾਤਿ ਕਾਮਸੁਖਲ੍ਲਿਕਤ੍ਤਕਿਲਮਥਾਨੁਯੋਗਸਙ੍ਖਾਤੇ ਅਨ੍ਤਦ੍વਯੇ ਅਟ੍ਠਿਤਸ੍ਸਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ‘‘ਅਪ੍ਪਤਿਟ੍ਠਂ ਖ੍વਾਹਂ, ਆવੁਸੋ, ਅਨਾਯੂਹਂ ਓਘਮਤਰਿ’’ਨ੍ਤਿ (ਸਂ॰ ਨਿ॰ ੧.੧) ਹਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਅਯਞ੍ਚਤ੍ਥੋ ਤੀਸੁਪਿ ਸੀਹਲ਼ਗਣ੍ਠਿਪਦੇਸੁ વੁਤ੍ਤੋਯੇવ। ਗਣ੍ਠਿਪਦੇ ਪਨ ‘‘ਅਟ੍ਠਿਤਸ੍ਸਾਤਿ ਪਰਿਨਿਬ੍ਬੁਤਸ੍ਸਪਿ ਭਗવਤੋ’’ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ।
Evaṃ ratanattayassa nipaccakārakaraṇe payojanaṃ dassetvā idāni yassa vinayapiṭakassa atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo, tassa tāva bhagavato sāsanassa mūlapatiṭṭhānabhāvaṃ dassetvā tampi thomento āha ‘‘yasmiṃ ṭhite’’tiādi. Aṭṭhitassa susaṇṭhitassa bhagavato sāsanaṃ yasmiṃ ṭhite patiṭṭhitaṃ hotīti yojetabbaṃ. Tattha yasminti yasmiṃ vinayapiṭake. Ṭhiteti pāḷito ca atthato ca anūnaṃ hutvā lajjīpuggalesu pavattanaṭṭhena ṭhiteti attho. Sāsananti adhisīlaadhicittaadhipaññāsaṅkhātasikkhattayasaṅgahitaṃ sāsanaṃ. Aṭṭhitassāti kāmasukhallikattakilamathānuyogasaṅkhāte antadvaye aṭṭhitassāti attho. ‘‘Appatiṭṭhaṃ khvāhaṃ, āvuso, anāyūhaṃ oghamatari’’nti (saṃ. ni. 1.1) hi vuttaṃ. Ayañcattho tīsupi sīhaḷagaṇṭhipadesu vuttoyeva. Gaṇṭhipade pana ‘‘aṭṭhitassāti parinibbutassapi bhagavato’’ti vuttaṃ.
ਪਤਿਟ੍ਠਿਤਂ ਹੋਤੀਤਿ ਤੇਸੁਯੇવ ਲਜ੍ਜੀਪੁਗ੍ਗਲੇਸੁ ਪવਤ੍ਤਨਟ੍ਠੇਨ ਪਤਿਟ੍ਠਿਤਂ ਹੋਤਿ। ਸੁਸਣ੍ਠਿਤਸ੍ਸਾਤਿ ਏਤ੍ਥ ਤਾવ ਤੀਸੁਪਿ ਗਣ੍ਠਿਪਦੇਸੁ ਇਦਂ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਦ੍વਤ੍ਤਿਂਸਮਹਾਪੁਰਿਸਲਕ੍ਖਣਅਸੀਤਿਅਨੁਬ੍ਯਞ੍ਜਨੇਹਿ ਸਮਨ੍ਨਾਗਮਨવਸੇਨ ਸੁਸਣ੍ਠਾਨਸ੍ਸਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਅਨੇਨ ਅਸ੍ਸ ਰੂਪਕਾਯਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਨਿਦਸ੍ਸੇਤੀ’’ਤਿ। ਗਣ੍ਠਿਪਦੇ ਪਨ ‘‘ਯਥਾਠਾਨੇ ਪਤਿਟ੍ਠਿਤੇਹਿ ਲਕ੍ਖਣੇਹਿ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤਤ੍ਤਾ ਰੂਪਕਾਯੇਨ ਸੁਸਣ੍ਠਿਤੋ, ਕਾਯવਙ੍ਕਾਦਿਰਹਿਤਤ੍ਤਾ ਤਾਦਿਲਕ੍ਖਣਸਮਨ੍ਨਾਗਤਤ੍ਤਾ ਚ ਨਾਮਕਾਯੇਨਪੀ’’ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਕੇਨਚਿ ਪਨ ‘‘ਚਤੁਬ੍ਰਹ੍ਮવਿਹਾਰવਸੇਨ ਸਤ੍ਤੇਸੁ ਸੁਟ੍ਠੁ ਸਮ੍ਮਾ ਚ ਠਿਤਸ੍ਸਾਤਿ ਅਤ੍ਥવਸੇਨ વਾ ਸੁਸਣ੍ਠਿਤਸ੍ਸ। ਸੁਸਣ੍ਠਿਤਤ੍ਤਾ ਹੇਸ ਕੇવਲਂ ਸਤ੍ਤਾਨਂ ਦੁਕ੍ਖਂ ਅਪਨੇਤੁਕਾਮੋ ਹਿਤਂ ਉਪਸਂਹਰਿਤੁਕਾਮੋ ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਚ ਪਮੁਦਿਤੋ ਅਪਕ੍ਖਪਤਿਤੋ ਚ ਹੁਤ੍વਾ વਿਨਯਂ ਦੇਸੇਤਿ। ਤਸ੍ਮਾ ਇਮਸ੍ਮਿਂ વਿਨਯਸਂવਣ੍ਣਨਾਧਿਕਾਰੇ ਸਾਰੁਪ੍ਪਾਯ ਥੁਤਿਯਾ ਥੋਮੇਨ੍ਤੋ ਆਹ ‘ਸੁਸਣ੍ਠਿਤਸ੍ਸਾ’’’ਤਿ વਤ੍વਾ ‘‘ਗਣ੍ਠਿਪਦੇਸੁ વੁਤ੍ਤਤ੍ਥੋ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤਾਧਿਕਾਰਾਨੁਰੂਪੋ ਨ ਹੋਤੀ’’ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਅਯਂ ਪਨੇਤ੍ਥ ਅਮ੍ਹਾਕਂ ਖਨ੍ਤਿ – ਯਥਾવੁਤ੍ਤਕਾਮਸੁਖਲ੍ਲਿਕਾਦਿਅਨ੍ਤਦ੍વਯੇ ਅਟ੍ਠਿਤਤ੍ਤਾਯੇવ ਮਜ੍ਝਿਮਾਯ ਪਟਿਪਦਾਯ ਸਮ੍ਮਾ ਠਿਤਤ੍ਤਾ ਸੁਸਣ੍ਠਿਤਸ੍ਸਾਤਿ ਏવਮਤ੍ਥੋ ਗਹੇਤਬ੍ਬੋਤਿ। ਏવਞ੍ਹਿ ਸਤਿ ਆਰਮ੍ਭਾਨੁਰੂਪਥੋਮਨਾ ਕਤਾ ਹੋਤਿ ਯਥਾવੁਤ੍ਤਅਨ੍ਤਦ੍વਯਂ વਿવਜ੍ਜੇਤ੍વਾ ਮਜ੍ਝਿਮਾਯ ਪਟਿਪਦਾਯ વਿਨਯਪਞ੍ਞਤ੍ਤਿਯਾਯੇવ ਯੇਭੁਯ੍ਯੇਨ ਪਕਾਸਨਤੋ।
Patiṭṭhitaṃ hotīti tesuyeva lajjīpuggalesu pavattanaṭṭhena patiṭṭhitaṃ hoti. Susaṇṭhitassāti ettha tāva tīsupi gaṇṭhipadesu idaṃ vuttaṃ ‘‘dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanehi samannāgamanavasena susaṇṭhānassāti attho. Anena assa rūpakāyasampattiṃ nidassetī’’ti. Gaṇṭhipade pana ‘‘yathāṭhāne patiṭṭhitehi lakkhaṇehi samannāgatattā rūpakāyena susaṇṭhito, kāyavaṅkādirahitattā tādilakkhaṇasamannāgatattā ca nāmakāyenapī’’ti vuttaṃ. Kenaci pana ‘‘catubrahmavihāravasena sattesu suṭṭhu sammā ca ṭhitassāti atthavasena vā susaṇṭhitassa. Susaṇṭhitattā hesa kevalaṃ sattānaṃ dukkhaṃ apanetukāmo hitaṃ upasaṃharitukāmo sampattiyā ca pamudito apakkhapatito ca hutvā vinayaṃ deseti. Tasmā imasmiṃ vinayasaṃvaṇṇanādhikāre sāruppāya thutiyā thomento āha ‘susaṇṭhitassā’’’ti vatvā ‘‘gaṇṭhipadesu vuttattho adhippetādhikārānurūpo na hotī’’ti vuttaṃ. Ayaṃ panettha amhākaṃ khanti – yathāvuttakāmasukhallikādiantadvaye aṭṭhitattāyeva majjhimāya paṭipadāya sammā ṭhitattā susaṇṭhitassāti evamattho gahetabboti. Evañhi sati ārambhānurūpathomanā katā hoti yathāvuttaantadvayaṃ vivajjetvā majjhimāya paṭipadāya vinayapaññattiyāyeva yebhuyyena pakāsanato.
ਤਨ੍ਤਿ ਪੁਬ੍ਬੇ ‘‘ਯਸ੍ਮਿ’’ਨ੍ਤਿ ਅਨਿਯਮੇਤ੍વਾ વੁਤ੍ਤਸ੍ਸ ਨਿਯਮવਚਨਂ, ਤਸ੍ਸ ‘‘વਿਨਯ’’ਨ੍ਤਿ ਇਮਿਨਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ। ਅਸਮ੍ਮਿਸ੍ਸਨ੍ਤਿ ਭਾવਨਪੁਂਸਕਨਿਦ੍ਦੇਸੋ, ਨਿਕਾਯਨ੍ਤਰਲਦ੍ਧੀਹਿ ਅਸਮ੍ਮਿਸ੍ਸਂ ਕਤ੍વਾ ਅਨਾਕੁਲਂ ਕਤ੍વਾ વਣ੍ਣਯਿਸ੍ਸਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ। ਸਿਕ੍ਖਾਪਦਪਞ੍ਞਤ੍ਤਿਯਾ ਅਨੁਰੂਪਸ੍ਸ ਕਾਲਮਤ੍ਤਸ੍ਸਪਿ ਧਮ੍ਮਸੇਨਾਪਤਿਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤਤ੍ਥੇਰਸਦਿਸੇਨਪਿ ਦੁવਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਭਾવਤੋ ਕੇવਲਂ ਬੁਦ੍ਧવਿਸਯਂ વਿਨਯਪਿਟਕਂ ਅਤ੍ਤਨੋ ਬਲੇਨ વਣ੍ਣਯਿਸ੍ਸਾਮੀਤਿ વਚਨਮਤ੍ਤਮ੍ਪਿ ਅਞ੍ਞੇਹਿ વਤ੍ਤੁਮਸਕ੍ਕੁਣੇਯ੍ਯਤ੍ਤਾ ‘‘ਨਿਸ੍ਸਾਯ ਪੁਬ੍ਬਾਚਰਿਯਾਨੁਭਾવ’’ਨ੍ਤਿ ਆਹ। ਪੁਬ੍ਬਾਚਰਿਯਾਨੁਭਾવੋ ਨਾਮ ਅਤ੍ਥਤੋ ਪੁਬ੍ਬਾਚਰਿਯੇਹਿ ਸਂવਣ੍ਣਿਤਾ ਅਟ੍ਠਕਥਾ, ਤਤੋਯੇવ ਚ ‘‘ਪੁਬ੍ਬਾਚਰਿਯਾਨੁਭਾવੋ ਅਟ੍ਠਕਥਾ’’ਤਿ ਸਬ੍ਬਤ੍ਥ ਗਣ੍ਠਿਪਦੇਸੁ વੁਤ੍ਤਂ। ਤਸ੍ਮਾ ਪੁਬ੍ਬਾਚਰਿਯੇਹਿ ਸਂવਣ੍ਣਿਤਂ ਅਟ੍ਠਕਥਂ ਨਿਸ੍ਸਾਯ વਣ੍ਣਯਿਸ੍ਸਂ, ਨ ਅਤ੍ਤਨੋਯੇવ ਬਲਂ ਨਿਸ੍ਸਾਯਾਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ।
Tanti pubbe ‘‘yasmi’’nti aniyametvā vuttassa niyamavacanaṃ, tassa ‘‘vinaya’’nti iminā sambandho. Asammissanti bhāvanapuṃsakaniddeso, nikāyantaraladdhīhi asammissaṃ katvā anākulaṃ katvā vaṇṇayissanti vuttaṃ hoti. Sikkhāpadapaññattiyā anurūpassa kālamattassapi dhammasenāpatisāriputtattherasadisenapi duviññeyyabhāvato kevalaṃ buddhavisayaṃ vinayapiṭakaṃ attano balena vaṇṇayissāmīti vacanamattampi aññehi vattumasakkuṇeyyattā ‘‘nissāya pubbācariyānubhāva’’nti āha. Pubbācariyānubhāvo nāma atthato pubbācariyehi saṃvaṇṇitā aṭṭhakathā, tatoyeva ca ‘‘pubbācariyānubhāvo aṭṭhakathā’’ti sabbattha gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Tasmā pubbācariyehi saṃvaṇṇitaṃ aṭṭhakathaṃ nissāya vaṇṇayissaṃ, na attanoyeva balaṃ nissāyāti vuttaṃ hoti.
ਅਥ ‘‘ਪੋਰਾਣਟ੍ਠਕਥਾਸੁ વਿਜ੍ਜਮਾਨਾਸੁ ਪੁਨ વਿਨਯਸਂવਣ੍ਣਨਾਯ ਕਿਂ ਪਯੋਜਨ’’ਨ੍ਤਿ ਯੋ વਦੇਯ੍ਯ, ਤਸ੍ਸ ਪੋਰਾਣਟ੍ਠਕਥਾਯ ਅਨੂਨਭਾવਂ ਅਤ੍ਤਨੋ ਚ ਸਂવਣ੍ਣਨਾਯ ਪਯੋਜਨਂ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ‘‘ਕਾਮਞ੍ਚਾ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹ। ਕਾਮਨ੍ਤਿ ਏਕਨ੍ਤੇਨ, ਯਥਿਚ੍ਛਕਂ વਾ, ਸਬ੍ਬਸੋਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ, ਤਸ੍ਸ ‘‘ਸਂવਣ੍ਣਿਤੋ’’ਤਿ ਇਮਿਨਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ। ਕਾਮਂ ਸਂવਣ੍ਣਿਤੋਯੇવ, ਨੋ ਨ ਸਂવਣ੍ਣਿਤੋਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਕੇਹਿ ਪਨ ਸੋ વਿਨਯੋ ਸਂવਣ੍ਣਿਤੋਤਿ ਆਹ ‘‘ਪੁਬ੍ਬਾਚਰਿਯਾਸਭੇਹੀ’’ਤਿ। ਮਹਾਕਸ੍ਸਪਤ੍ਥੇਰਾਦਯੋ ਪੁਬ੍ਬਾਚਰਿਯਾ ਏવ ਅਕਮ੍ਪਿਯਟ੍ਠੇਨ ਉਤ੍ਤਮਟ੍ਠੇਨ ਚ ਆਸਭਾ, ਤੇਹਿ ਪੁਬ੍ਬਾਚਰਿਯਾਸਭੇਹੀਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ। ਕੀਦਿਸਾ ਪਨੇਤੇ ਪੁਬ੍ਬਾਚਰਿਯਾਤਿ ਆਹ ‘‘ਞਾਣਮ੍ਬੂ’’ਤਿਆਦਿ। ਅਗ੍ਗਮਗ੍ਗਞਾਣਸਙ੍ਖਾਤੇਨ ਅਮ੍ਬੁਨਾ ਸਲਿਲੇਨ ਨਿਦ੍ਧੋਤਾਨਿ ਨਿਸ੍ਸੇਸਤੋ ਆਯਤਿਂ ਅਨੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਧਮ੍ਮਤਾਪਾਦਨੇਨ ਧੋਤਾਨਿ વਿਕ੍ਖਾਲਿਤਾਨਿ વਿਸੋਧਿਤਾਨਿ ਰਾਗਾਦੀਨਿ ਤੀਣਿ ਮਲਾਨਿ ਕਾਮਾਸવਾਦਯੋ ਚ ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਆਸવਾ ਯੇਹਿ ਤੇ ਞਾਣਮ੍ਬੁਨਿਦ੍ਧਾਤਮਲਾਸવਾ, ਤੇਹੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਇਮਿਨਾ ਚ ਨ ਕੇવਲਂ ਏਤੇਸੁ ਆਚਰਿਯਭਾવੋਯੇવ, ਅਥ ਖੋ ਰਾਗਾਦਿਮਲਰਹਿਤਾ ਖੀਣਾਸવਾ વਿਸੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤਾ ਏਤੇਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ।
Atha ‘‘porāṇaṭṭhakathāsu vijjamānāsu puna vinayasaṃvaṇṇanāya kiṃ payojana’’nti yo vadeyya, tassa porāṇaṭṭhakathāya anūnabhāvaṃ attano ca saṃvaṇṇanāya payojanaṃ dassento ‘‘kāmañcā’’tiādimāha. Kāmanti ekantena, yathicchakaṃ vā, sabbasoti vuttaṃ hoti, tassa ‘‘saṃvaṇṇito’’ti iminā sambandho. Kāmaṃ saṃvaṇṇitoyeva, no na saṃvaṇṇitoti attho. Kehi pana so vinayo saṃvaṇṇitoti āha ‘‘pubbācariyāsabhehī’’ti. Mahākassapattherādayo pubbācariyā eva akampiyaṭṭhena uttamaṭṭhena ca āsabhā, tehi pubbācariyāsabhehīti vuttaṃ hoti. Kīdisā panete pubbācariyāti āha ‘‘ñāṇambū’’tiādi. Aggamaggañāṇasaṅkhātena ambunā salilena niddhotāni nissesato āyatiṃ anuppattidhammatāpādanena dhotāni vikkhālitāni visodhitāni rāgādīni tīṇi malāni kāmāsavādayo ca cattāro āsavā yehi te ñāṇambuniddhātamalāsavā, tehīti attho. Iminā ca na kevalaṃ etesu ācariyabhāvoyeva, atha kho rāgādimalarahitā khīṇāsavā visuddhasattā eteti dasseti.
ਖੀਣਾਸવਭਾવੇਪਿ ਨ ਏਤੇ ਸੁਕ੍ਖવਿਪਸ੍ਸਕਾ, ਅਥ ਖੋ ਏવਰੂਪੇਹਿਪਿ ਆਨੁਭਾવੇਹਿ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤਾਤਿ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ਆਹ ‘‘વਿਸੁਦ੍ਧવਿਜ੍ਜਾਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦੇਹੀ’’ਤਿ। વਿਸੁਦ੍ਧਾ ਅਚ੍ਚਨ੍ਤਪਰਿਸੁਦ੍ਧਾ વਿਜ੍ਜਾ ਚਤਸ੍ਸੋ ਚ ਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਾ ਯੇਸਂ ਤੇ વਿਸੁਦ੍ਧવਿਜ੍ਜਾਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਾ, ਤੇਹਿ। ਏਕਦੇਸੇਨ ਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਂ ਅਪ੍ਪਤ੍ਤਾਨਂ ਅਰਿਯਾਨਮੇવ ਅਭਾવਤੋ ਏਤੇਹਿ ਅਧਿਗਤਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਾ ਪਟੁਤਰਲਦ੍ਧਪ੍ਪਭੇਦਾਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ વਿਸੁਦ੍ਧਗ੍ਗਹਣਂ ਕਤਂ। વਿਜ੍ਜਾਤਿ ਤਿਸ੍ਸੋ વਿਜ੍ਜਾ, ਅਟ੍ਠ વਿਜ੍ਜਾ વਾ। ਤਤ੍ਥ ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁਞਾਣਂ ਪੁਬ੍ਬੇਨਿવਾਸਞਾਣਂ ਆਸવਕ੍ਖਯਞਾਣਞ੍ਚਾਤਿ ਇਮਾ ਤਿਸ੍ਸੋ વਿਜ੍ਜਾ। ਅਟ੍ਠ વਿਜ੍ਜਾ ਪਨ –
Khīṇāsavabhāvepi na ete sukkhavipassakā, atha kho evarūpehipi ānubhāvehi samannāgatāti dassento āha ‘‘visuddhavijjāpaṭisambhidehī’’ti. Visuddhā accantaparisuddhā vijjā catasso ca paṭisambhidā yesaṃ te visuddhavijjāpaṭisambhidā, tehi. Ekadesena paṭisambhidaṃ appattānaṃ ariyānameva abhāvato etehi adhigatapaṭisambhidā paṭutaraladdhappabhedāti dassetuṃ visuddhaggahaṇaṃ kataṃ. Vijjāti tisso vijjā, aṭṭha vijjā vā. Tattha dibbacakkhuñāṇaṃ pubbenivāsañāṇaṃ āsavakkhayañāṇañcāti imā tisso vijjā. Aṭṭha vijjā pana –
‘‘વਿਪਸ੍ਸਨਾਞਾਣਮਨੋਮਯਿਦ੍ਧਿ ,
‘‘Vipassanāñāṇamanomayiddhi ,
ਇਦ੍ਧਿਪ੍ਪਭੇਦੋਪਿ ਚ ਦਿਬ੍ਬਸੋਤਂ।
Iddhippabhedopi ca dibbasotaṃ;
ਪਰਸ੍ਸ ਚੇਤੋਪਰਿਯਾਯਞਾਣਂ,
Parassa cetopariyāyañāṇaṃ,
ਪੁਬ੍ਬੇਨਿવਾਸਾਨੁਗਤਞ੍ਚ ਞਾਣਂ।
Pubbenivāsānugatañca ñāṇaṃ;
ਦਿਬ੍ਬਞ੍ਚ ਚਕ੍ਖਾਸવਸਙ੍ਖਯੋ ਚ,
Dibbañca cakkhāsavasaṅkhayo ca,
ਏਤਾਨਿ ਞਾਣਾਨਿ ਇਧਟ੍ਠ વਿਜ੍ਜਾ’’ਤਿ॥ –
Etāni ñāṇāni idhaṭṭha vijjā’’ti. –
ਏવਂ વਿਪਸ੍ਸਨਾਞਾਣਮਨੋਮਯਿਦ੍ਧੀਹਿ ਸਦ੍ਧਿਂ ਪਰਿਗ੍ਗਹਿਤਾ ਛ ਅਭਿਞ੍ਞਾਯੇવ। ਅਤ੍ਥਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਾ ਧਮ੍ਮਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਾ ਨਿਰੁਤ੍ਤਿਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਾ ਪਟਿਭਾਨਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਾਤਿ ਚਤਸ੍ਸੋ ਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਾ। ਤਤ੍ਥ ਸਙ੍ਖੇਪਤੋ ਹੇਤੁਫਲੇ ਞਾਣਂ ਅਤ੍ਥਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਾ, ਹੇਤੁਮ੍ਹਿ ਞਾਣਂ ਧਮ੍ਮਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਾ, ਹੇਤੁਹੇਤੁਫਲਾਨੁਰੂਪਂ વੋਹਾਰੇਸੁ ਞਾਣਂ ਨਿਰੁਤ੍ਤਿਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਾ, ਇਦਂ ਞਾਣਂ ਇਮਮਤ੍ਥਂ ਜੋਤਯਤੀਤਿ ਇਮਿਨਾ ਆਕਾਰੇਨ ਹੇਟ੍ਠਾ વੁਤ੍ਤੇਸੁ ਤੀਸੁ ਞਾਣੇਸੁ ਪવਤ੍ਤਞਾਣਂ ਪਟਿਭਾਨਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਾ। ਏਤਾਸਂ ਪਨ વਿਤ੍ਥਾਰਕਥਾ ਅਤਿਪਪਞ੍ਚਭਾવਤੋ ਇਧ ਨ વੁਚ੍ਚਤਿ। ਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਾਪ੍ਪਤ੍ਤਾਨਂ ਸਦ੍ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਛੇਕਭਾવਤੋ ਆਹ ‘‘ਸਦ੍ਧਮ੍ਮਸਂવਣ੍ਣਨਕੋવਿਦੇਹੀ’’ਤਿ। ‘‘ਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਾਪ੍ਪਤ੍ਤਾਨਮ੍ਪਿ ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਅਭਿਯੋਗવਸੇਨ વਿਸੇਸੋ ਹੋਤੀਤਿ ਲਦ੍ਧਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਾਸੁ ਸਾਤਿਸਯਤਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ਆਹਾ’’ਤਿਪਿ વਦਨ੍ਤਿ। ਸਦ੍ਧਮ੍ਮਸਂવਣ੍ਣਨਕੋવਿਦੇਹੀਤਿ ਪਿਟਕਤ੍ਤਯਸਙ੍ਖਾਤਸ੍ਸ ਸਦ੍ਧਮ੍ਮਸ੍ਸ ਸਂવਣ੍ਣਨੇ ਸਬ੍ਬਸੋ ਅਤ੍ਥਪ੍ਪਕਾਸਨੇ ਕੋવਿਦੇਹਿ ਛੇਕੇਹਿ, ਕੁਸਲੇਹੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ।
Evaṃ vipassanāñāṇamanomayiddhīhi saddhiṃ pariggahitā cha abhiññāyeva. Atthapaṭisambhidā dhammapaṭisambhidā niruttipaṭisambhidā paṭibhānapaṭisambhidāti catasso paṭisambhidā. Tattha saṅkhepato hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, hetuhetuphalānurūpaṃ vohāresu ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā, idaṃ ñāṇaṃ imamatthaṃ jotayatīti iminā ākārena heṭṭhā vuttesu tīsu ñāṇesu pavattañāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā. Etāsaṃ pana vitthārakathā atipapañcabhāvato idha na vuccati. Paṭisambhidāppattānaṃ saddhammesu chekabhāvato āha ‘‘saddhammasaṃvaṇṇanakovidehī’’ti. ‘‘Paṭisambhidāppattānampi dhammesu abhiyogavasena viseso hotīti laddhapaṭisambhidāsu sātisayataṃ dassetuṃ āhā’’tipi vadanti. Saddhammasaṃvaṇṇanakovidehīti piṭakattayasaṅkhātassa saddhammassa saṃvaṇṇane sabbaso atthappakāsane kovidehi chekehi, kusalehīti attho.
ਕਿਲੇਸਜਾਲਂ ਪਰਿਕ੍ਖਾਰਬਾਹੁਲ੍ਲਂ વਾ ਸਂਲਿਖਤਿ ਤਨੁਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਸਲ੍ਲੇਖੋ। ਇਧ ਪਨ ਖੀਣਾਸવਾਧਿਕਾਰਤ੍ਤਾ ਪਰਿਕ੍ਖਾਰਬਾਹੁਲ੍ਲਸ੍ਸ ਸਲ੍ਲਿਖਨવਸੇਨੇવ ਅਤ੍ਥੋ ਗਹੇਤਬ੍ਬੋ, ਤਤੋਯੇવ ਚ ਗਣ੍ਠਿਪਦੇ ‘‘ਸਲ੍ਲੇਖਿਯੇ ਪਰਿਮਿਤਪਰਿਕ੍ਖਾਰવੁਤ੍ਤਿਯਾ’’ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ વੁਤ੍ਤੋ। ਸਲ੍ਲੇਖਸ੍ਸ ਭਾવੋ ਸਲ੍ਲੇਖਿਯਂ, ਤਸ੍ਮਿਂ ਸਲ੍ਲੇਖਿਯੇ, ਸਲ੍ਲੇਖਪਟਿਪਤ੍ਤਿਯਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ। ਨੋਸੁਲਭੂਪਮੇਹੀਤਿ ਅਸੁਲਭੂਪਮੇਹਿ ਸਲ੍ਲੇਖਪਟਿਪਤ੍ਤਿਯਾ ਅਸੁਕਸਦਿਸਾਤਿ ਤੇਸਂ ਉਪਮਾਯ ਅਨੁਚ੍ਛવਿਕਪੁਗ੍ਗਲਾਨਂ ਦੁਲ੍ਲਭਤ੍ਤਾ ਨਤ੍ਥਿ ਸੁਲਭਾ ਉਪਮਾ ਏਤੇਸਨ੍ਤਿ ਨੋਸੁਲਭੂਪਮਾ। ਮਹਾવਿਹਾਰਸ੍ਸਾਤਿ ਚਿਤ੍ਤਲਪਬ੍ਬਤਅਭਯਗਿਰਿਸੇਸਨਿਕਾਯਦ੍વਯਂ ਪਟਿਕ੍ਖਿਪਤਿ। ਧਜੂਪਮੇਹੀਤਿ ਰਥਸ੍ਸ ਸਞ੍ਜਾਨਨਹੇਤੁਕਂ ਰਥੇ ਬਦ੍ਧਧਜਂ વਿਯ ਅਜਾਨਨ੍ਤਾਨਂ ‘‘ਅਸੁਕੇਹਿ ਚ ਅਸੁਕੇਹਿ ਚ ਥੇਰੇਹਿ ਨਿવਾਸਿਤੋ ਮਹਾવਿਹਾਰੋ ਨਾਮਾ’’ਤਿ ਏવਂ ਮਹਾવਿਹਾਰਸ੍ਸ ਸਞ੍ਜਾਨਨਹੇਤੁਤ੍ਤਾ ਮਹਾવਿਹਾਰਸ੍ਸ ਧਜੂਪਮੇਹਿ। ਸਂવਣ੍ਣਿਤੋਤਿ ਸਮ੍ਮਾ ਅਨੂਨਂ ਕਤ੍વਾ વਣ੍ਣਿਤੋ। ਸਂવਣ੍ਣਿਤੋ ਅਯਂ વਿਨਯੋਤਿ ਪਦਚ੍ਛੇਦੋ ਕਾਤਬ੍ਬੋ। ਚਿਤ੍ਤੇਹਿ ਨਯੇਹੀਤਿ ਅਨੇਕਪ੍ਪਭੇਦਨਯਤ੍ਤਾ વਿਚਿਤ੍ਤੇਹਿ ਨਯੇਹਿ। ਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧવਰਨ੍વਯੇਹੀਤਿ ਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਬੁਦ੍ਧવਰਂ ਅਨੁਗਤੇਹਿ, ਭਗવਤੋ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯਾਨੁਗਤੇਹਿ ਨਯੇਹੀਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ। ਅਥ વਾ ਬੁਦ੍ਧવਰਂ ਅਨੁਗਤੇਹਿ ਪੁਬ੍ਬਾਚਰਿਯਾਸਭੇਹੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਕਾਤਬ੍ਬੋ।
Kilesajālaṃ parikkhārabāhullaṃ vā saṃlikhati tanuṃ karotīti sallekho. Idha pana khīṇāsavādhikārattā parikkhārabāhullassa sallikhanavaseneva attho gahetabbo, tatoyeva ca gaṇṭhipade ‘‘sallekhiye parimitaparikkhāravuttiyā’’ti attho vutto. Sallekhassa bhāvo sallekhiyaṃ, tasmiṃ sallekhiye, sallekhapaṭipattiyanti vuttaṃ hoti. Nosulabhūpamehīti asulabhūpamehi sallekhapaṭipattiyā asukasadisāti tesaṃ upamāya anucchavikapuggalānaṃ dullabhattā natthi sulabhā upamā etesanti nosulabhūpamā. Mahāvihārassāti cittalapabbataabhayagirisesanikāyadvayaṃ paṭikkhipati. Dhajūpamehīti rathassa sañjānanahetukaṃ rathe baddhadhajaṃ viya ajānantānaṃ ‘‘asukehi ca asukehi ca therehi nivāsito mahāvihāro nāmā’’ti evaṃ mahāvihārassa sañjānanahetuttā mahāvihārassa dhajūpamehi. Saṃvaṇṇitoti sammā anūnaṃ katvā vaṇṇito. Saṃvaṇṇito ayaṃ vinayoti padacchedo kātabbo. Cittehi nayehīti anekappabhedanayattā vicittehi nayehi. Sambuddhavaranvayehīti sabbaññubuddhavaraṃ anugatehi, bhagavato adhippāyānugatehi nayehīti vuttaṃ hoti. Atha vā buddhavaraṃ anugatehi pubbācariyāsabhehīti sambandho kātabbo.
ਏવਂ ਪੋਰਾਣਟ੍ਠਕਥਾਯ ਅਨੂਨਭਾવਂ ਦਸ੍ਸੇਤ੍વਾ ਇਦਾਨਿ ਅਤ੍ਤਨੋ ਸਂવਣ੍ਣਨਾਯ ਪਯੋਜਨવਿਸੇਸਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਸਂવਣ੍ਣਨਾ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹ। ਇਦਂ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ – ਕਿਞ੍ਚਾਪਿ ਪੁਬ੍ਬਾਚਰਿਯਾਸਭੇਹਿ ਯਥਾવੁਤ੍ਤਗੁਣવਿਸਿਟ੍ਠੇਹਿ ਅਯਂ વਿਨਯੋ ਸਬ੍ਬਸੋ વਣ੍ਣਿਤੋ, ਤਥਾਪਿ ਤੇਸਂ ਏਸਾ ਸਂવਣ੍ਣਨਾ ਸੀਹਲ਼ਦੀਪવਾਸੀਨਂ ਭਾਸਾਯ ਸਙ੍ਖਤਤ੍ਤਾ ਰਚਿਤਤ੍ਤਾ ਦੀਪਨ੍ਤਰੇ ਭਿਕ੍ਖੁਜਨਸ੍ਸ ਸੀਹਲ਼ਦੀਪਤੋ ਅਞ੍ਞਦੀਪવਾਸਿਨੋ ਭਿਕ੍ਖੁਗਣਸ੍ਸ ਕਿਞ੍ਚਿ ਅਤ੍ਥਂ ਪਯੋਜਨਂ ਯਸ੍ਮਾ ਨਾਭਿਸਮ੍ਭੁਣਾਤਿ ਨ ਸਮ੍ਪਾਦੇਤਿ ਨ ਸਾਧੇਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਇਮਂ ਸਂવਣ੍ਣਨਂ ਪਾਲ਼ਿਨਯਾਨੁਰੂਪਂ ਕਤ੍વਾ ਬੁਦ੍ਧਸਿਰਿਤ੍ਥੇਰੇਨ ਅਜ੍ਝਿਟ੍ਠੋ ਇਦਾਨਿ ਸਮਾਰਭਿਸ੍ਸਨ੍ਤਿ। ਤਤ੍ਥ ਸਂવਣ੍ਣਿਯਤਿ ਅਤ੍ਥੋ ਏਤਾਯਾਤਿ ਸਂવਣ੍ਣਨਾ, ਅਟ੍ਠਕਥਾ। ਸਾ ਪਨ ਧਮ੍ਮਸਙ੍ਗਾਹਕਤ੍ਥੇਰੇਹਿ ਪਠਮਂ ਤੀਣਿ ਪਿਟਕਾਨਿ ਸਙ੍ਗਾਯਿਤ੍વਾ ਤਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥવਣ੍ਣਨਾਨੁਰੂਪੇਨੇવ વਾਚਨਾਮਗ੍ਗਂ ਆਰੋਪਿਤਤ੍ਤਾ ਤਿਸ੍ਸੋ ਸਙ੍ਗੀਤਿਯੋ ਆਰੁਲ਼੍ਹੋਯੇવ ਬੁਦ੍ਧવਚਨਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥਸਂવਣ੍ਣਨਾਭੂਤੋ ਕਥਾਮਗ੍ਗੋ। ਸੋਯੇવ ਚ ਮਹਾਮਹਿਨ੍ਦਤ੍ਥੇਰੇਨ ਤਮ੍ਬਪਣ੍ਣਿਦੀਪਂ ਆਭਤੋ, ਪਚ੍ਛਾ ਤਮ੍ਬਪਣ੍ਣਿਯੇਹਿ ਮਹਾਥੇਰੇਹਿ ਨਿਕਾਯਨ੍ਤਰਲਦ੍ਧੀਹਿ ਸਙ੍ਕਰਪਰਿਹਰਣਤ੍ਥਂ ਸੀਹਲ਼ਭਾਸਾਯ ਠਪਿਤੋ। ਤੇਨਾਹ ‘‘ਸੀਹਲ਼ਦੀਪਕੇਨਾ’’ਤਿਆਦਿ। ਸੀਹਸ੍ਸ ਲਾਨਤੋ ਗਹਣਤੋ ਸੀਹਲ਼ੋ, ਸੀਹਕੁਮਾਰੋ। ਤਂવਂਸਜਾਤਤਾਯ ਤਮ੍ਬਪਣ੍ਣਿਦੀਪੇ ਖਤ੍ਤਿਯਾਨਂ ਤੇਸਂ ਨਿવਾਸਤਾਯ ਤਮ੍ਬਪਣ੍ਣਿਦੀਪਸ੍ਸਪਿ ਸੀਹਲ਼ਭਾવੋ વੇਦਿਤਬ੍ਬੋ, ਤਸ੍ਮਿਂ ਸੀਹਲ਼ਦੀਪੇ ਭੂਤਤ੍ਤਾ ਸੀਹਲ਼ਦੀਪਕੇਨ વਾਕ੍ਯੇਨ વਚਨੇਨ, ਸੀਹਲ਼ਭਾਸਾਯਾਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ।
Evaṃ porāṇaṭṭhakathāya anūnabhāvaṃ dassetvā idāni attano saṃvaṇṇanāya payojanavisesaṃ dassetuṃ ‘‘saṃvaṇṇanā’’tiādimāha. Idaṃ vuttaṃ hoti – kiñcāpi pubbācariyāsabhehi yathāvuttaguṇavisiṭṭhehi ayaṃ vinayo sabbaso vaṇṇito, tathāpi tesaṃ esā saṃvaṇṇanā sīhaḷadīpavāsīnaṃ bhāsāya saṅkhatattā racitattā dīpantare bhikkhujanassa sīhaḷadīpato aññadīpavāsino bhikkhugaṇassa kiñci atthaṃ payojanaṃ yasmā nābhisambhuṇāti na sampādeti na sādheti, tasmā imaṃ saṃvaṇṇanaṃ pāḷinayānurūpaṃ katvā buddhasirittherena ajjhiṭṭho idāni samārabhissanti. Tattha saṃvaṇṇiyati attho etāyāti saṃvaṇṇanā, aṭṭhakathā. Sā pana dhammasaṅgāhakattherehi paṭhamaṃ tīṇi piṭakāni saṅgāyitvā tassa atthavaṇṇanānurūpeneva vācanāmaggaṃ āropitattā tisso saṅgītiyo āruḷhoyeva buddhavacanassa atthasaṃvaṇṇanābhūto kathāmaggo. Soyeva ca mahāmahindattherena tambapaṇṇidīpaṃ ābhato, pacchā tambapaṇṇiyehi mahātherehi nikāyantaraladdhīhi saṅkarapariharaṇatthaṃ sīhaḷabhāsāya ṭhapito. Tenāha ‘‘sīhaḷadīpakenā’’tiādi. Sīhassa lānato gahaṇato sīhaḷo, sīhakumāro. Taṃvaṃsajātatāya tambapaṇṇidīpe khattiyānaṃ tesaṃ nivāsatāya tambapaṇṇidīpassapi sīhaḷabhāvo veditabbo, tasmiṃ sīhaḷadīpe bhūtattā sīhaḷadīpakena vākyena vacanena, sīhaḷabhāsāyāti vuttaṃ hoti.
ਪਾਲ਼ਿਨਯਾਨੁਰੂਪਨ੍ਤਿ ਪਾਲ਼ਿਨਯਸ੍ਸ ਅਨੁਰੂਪਂ ਕਤ੍વਾ, ਮਾਗਧਭਾਸਾਯ ਪਰਿવਤ੍ਤਿਤ੍વਾਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ । ਅਜ੍ਝੇਸਨਨ੍ਤਿ ਗਰੁਟ੍ਠਾਨਿਯਂ ਪਯਿਰੁਪਾਸਿਤ੍વਾ ਗਰੁਤਰਂ ਪਯੋਜਨਂ ਉਦ੍ਦਿਸ੍ਸ ਅਭਿਪਤ੍ਥਨਾ ਅਜ੍ਝੇਸਨਾ, ਤਂ ਅਜ੍ਝੇਸਨਂ, ਆਯਾਚਨਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਤਸ੍ਸ ‘‘ਸਮਨੁਸ੍ਸਰਨ੍ਤੋ’’ਤਿ ਇਮਿਨਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ। ਕਸ੍ਸ ਅਜ੍ਝੇਸਨਨ੍ਤਿ ਆਹ ‘‘ਬੁਦ੍ਧਸਿਰਿવ੍ਹਯਸ੍ਸ ਥੇਰਸ੍ਸਾ’’ਤਿ। ਬੁਦ੍ਧਸਿਰੀਤਿ ਅવ੍ਹਯੋ ਨਾਮਂ ਯਸ੍ਸ ਸੋਯਂ ਬੁਦ੍ਧਸਿਰਿવ੍ਹਯੋ, ਤਸ੍ਸ, ਇਤ੍ਥਨ੍ਨਾਮਸ੍ਸ ਥੇਰਸ੍ਸ ਅਜ੍ਝੇਸਨਂ ਸਮ੍ਮਾ ਆਦਰੇਨ ਸਮਨੁਸ੍ਸਰਨ੍ਤੋ ਹਦਯੇ ਠਪੇਨ੍ਤੋਤਿ ਅਤ੍ਥੋ।
Pāḷinayānurūpanti pāḷinayassa anurūpaṃ katvā, māgadhabhāsāya parivattitvāti vuttaṃ hoti . Ajjhesananti garuṭṭhāniyaṃ payirupāsitvā garutaraṃ payojanaṃ uddissa abhipatthanā ajjhesanā, taṃ ajjhesanaṃ, āyācananti attho. Tassa ‘‘samanussaranto’’ti iminā sambandho. Kassa ajjhesananti āha ‘‘buddhasirivhayassa therassā’’ti. Buddhasirīti avhayo nāmaṃ yassa soyaṃ buddhasirivhayo, tassa, itthannāmassa therassa ajjhesanaṃ sammā ādarena samanussaranto hadaye ṭhapentoti attho.
ਇਦਾਨਿ ਅਤ੍ਤਨੋ ਸਂવਣ੍ਣਨਾਯ ਕਰਣਪ੍ਪਕਾਰਂ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ‘‘ਸਂવਣ੍ਣਨਂ ਤਞ੍ਚਾ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹ। ਤਤ੍ਥ ਤਞ੍ਚ ਇਦਾਨਿ વੁਚ੍ਚਮਾਨਂ ਸਂવਣ੍ਣਨਂ ਸਮਾਰਭਨ੍ਤੋ ਸਕਲਾਯਪਿ ਮਹਾਅਟ੍ਠਕਥਾਯ ਇਧ ਗਹੇਤਬ੍ਬਤੋ ਮਹਾਅਟ੍ਠਕਥਂ ਤਸ੍ਸਾ ਇਦਾਨਿ વੁਚ੍ਚਮਾਨਾਯ ਸਂવਣ੍ਣਨਾਯ ਸਰੀਰਂ ਕਤ੍વਾ ਮਹਾਪਚ੍ਚਰਿਯਂ ਯੋ વਿਨਿਚ੍ਛਯੋ વੁਤ੍ਤੋ, ਤਥੇવ ਕੁਰੁਨ੍ਦੀਨਾਮਾਦੀਸੁ વਿਸ੍ਸੁਤਾਸੁ ਅਟ੍ਠਕਥਾਸੁ ਯੋ વਿਨਿਚ੍ਛਯੋ વੁਤ੍ਤੋ, ਤਤੋਪਿ વਿਨਿਚ੍ਛਯਤੋ ਯੁਤ੍ਤਮਤ੍ਥਂ ਅਪਰਿਚ੍ਚਜਨ੍ਤੋ ਅਨ੍ਤੋਗਧਤ੍ਥੇਰવਾਦਂ ਕਤ੍વਾ ਸਂવਣ੍ਣਨਂ ਸਮਾਰਭਿਸ੍ਸਨ੍ਤਿ ਪਦਤ੍ਥਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ વੇਦਿਤਬ੍ਬੋ। ਏਤ੍ਥ ਚ ਅਤ੍ਥੋ ਕਥਿਯਤਿ ਏਤਾਯਾਤਿ ਅਤ੍ਥਕਥਾ, ਸਾਯੇવ ਅਟ੍ਠਕਥਾ ਤ੍ਥਕਾਰਸ੍ਸ ਟ੍ਠਕਾਰਂ ਕਤ੍વਾ ‘‘ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸ ਪੀਲ਼ਨਟ੍ਠੋ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਪਟਿ॰ ਮ॰ ੧.੧੭; ੨.੮) વਿਯ। ਮਹਾਪਚ੍ਚਰਿਯਨ੍ਤਿ ਏਤ੍ਥ ਪਚ੍ਚਰੀਤਿ ਉਲ਼ੁਮ੍ਪਂ વੁਚ੍ਚਤਿ, ਤਸ੍ਮਿਂ ਨਿਸੀਦਿਤ੍વਾ ਕਤਤ੍ਤਾ ਤਮੇવ ਨਾਮਂ ਜਾਤਂ। ਕੁਰੁਨ੍ਦਿવਲ੍ਲਿવਿਹਾਰੋ ਨਾਮ ਅਤ੍ਥਿ, ਤਤ੍ਥ ਕਤਤ੍ਤਾ ਕੁਰੁਨ੍ਦੀਤਿ ਨਾਮਂ ਜਾਤਨ੍ਤਿ વਦਨ੍ਤਿ। ਆਦਿਸਦ੍ਦੇਨ ਅਨ੍ਧਕਟ੍ਠਕਥਂ ਸਙ੍ਖੇਪਟ੍ਠਕਥਞ੍ਚ ਸਙ੍ਗਣ੍ਹਾਤਿ। વਿਸ੍ਸੁਤਾਸੂਤਿ ਸਬ੍ਬਤ੍ਥ ਪਤ੍ਥਟਾਸੁ, ਪਾਕਟਾਸੂਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ।
Idāni attano saṃvaṇṇanāya karaṇappakāraṃ dassento ‘‘saṃvaṇṇanaṃ tañcā’’tiādimāha. Tattha tañca idāni vuccamānaṃ saṃvaṇṇanaṃ samārabhanto sakalāyapi mahāaṭṭhakathāya idha gahetabbato mahāaṭṭhakathaṃ tassā idāni vuccamānāya saṃvaṇṇanāya sarīraṃ katvā mahāpaccariyaṃ yo vinicchayo vutto, tatheva kurundīnāmādīsu vissutāsu aṭṭhakathāsu yo vinicchayo vutto, tatopi vinicchayato yuttamatthaṃ apariccajanto antogadhattheravādaṃ katvā saṃvaṇṇanaṃ samārabhissanti padatthasambandho veditabbo. Ettha ca attho kathiyati etāyāti atthakathā, sāyeva aṭṭhakathā tthakārassa ṭṭhakāraṃ katvā ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.17; 2.8) viya. Mahāpaccariyanti ettha paccarīti uḷumpaṃ vuccati, tasmiṃ nisīditvā katattā tameva nāmaṃ jātaṃ. Kurundivallivihāro nāma atthi, tattha katattā kurundīti nāmaṃ jātanti vadanti. Ādisaddena andhakaṭṭhakathaṃ saṅkhepaṭṭhakathañca saṅgaṇhāti. Vissutāsūti sabbattha patthaṭāsu, pākaṭāsūti vuttaṃ hoti.
ਯੁਤ੍ਤਮਤ੍ਥਨ੍ਤਿ ਏਤ੍ਥ ਤਾવ ਮਜ੍ਝਿਮਗਣ੍ਠਿਪਦੇ ਚੂਲ਼ਗਣ੍ਠਿਪਦੇ ਚ ਇਦਂ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਯੁਤ੍ਤਮਤ੍ਥਨ੍ਤਿ ਸਂવਣ੍ਣੇਤਬ੍ਬਟ੍ਠਾਨਸ੍ਸ ਯੁਤ੍ਤਮਤ੍ਥਂ, ਨ ਪਨ ਤਤ੍ਥ ਅਯੁਤ੍ਤਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੀਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤੀ’’ਤਿ। ਮਹਾਗਣ੍ਠਿਪਦੇ ਪਨੇਤ੍ਥ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਕੇਨਚਿ ਪਨ ‘‘ਮਹਾਅਟ੍ਠਕਥਾਨਯੇਨ વਿਨਯਯੁਤ੍ਤਿਯਾ વਾ ਯੁਤ੍ਤਮਤ੍ਥ’’ਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ, ਤਂ ਯੁਤ੍ਤਂ વਿਯ ਦਿਸ੍ਸਤਿ ਮਹਾਪਚ੍ਚਰਿਆਦੀਸੁਪਿ ਕਤ੍ਥਚਿ ਅਯੁਤ੍ਤਸ੍ਸਾਪਿ ਅਤ੍ਥਸ੍ਸ ਉਪਰਿ વਿਭਾવਨਤੋ। ‘‘ਅਟ੍ਠਕਥਂਯੇવ ਗਹੇਤ੍વਾ ਸਂવਣ੍ਣਨਂ ਕਰਿਸ੍ਸਾਮੀ’’ਤਿ વੁਤ੍ਤੇ ਅਟ੍ਠਕਥਾਸੁ વੁਤ੍ਤਤ੍ਥੇਰવਾਦਾਨਂ ਬਾਹਿਰਭਾવੋ ਸਿਯਾਤਿ ਤੇਪਿ ਅਨ੍ਤੋਕਤ੍ਤੁਕਾਮੋ ‘‘ਅਨ੍ਤੋਗਧਥੇਰવਾਦ’’ਨ੍ਤਿ ਆਹ, ਥੇਰવਾਦੇਪਿ ਅਨ੍ਤੋਕਤ੍વਾਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ। ਸਂવਣ੍ਣਨਨ੍ਤਿ ਅਪਰਕਾਲਕਿਰਿਯਾਯ ਕਮ੍ਮਨਿਦ੍ਦੇਸੋ। ਪੁਬ੍ਬੇ વੁਤ੍ਤਂ ਤੁ ‘‘ਸਂવਣ੍ਣਨ’’ਨ੍ਤਿ વਚਨਂ ਤਤ੍ਥੇવ ‘‘ਸਮਾਰਭਨ੍ਤੋ’’ਤਿ ਪੁਬ੍ਬਕਾਲਕਿਰਿਯਾਯ ਕਮ੍ਮਭਾવੇਨ ਯੋਜੇਤਬ੍ਬਂ। ਸਮ੍ਮਾਤਿ વਤ੍ਤਬ੍ਬੇ ਗਾਥਾਬਨ੍ਧવਸੇਨ ਰਸ੍ਸਭਾવੋ ਕਤੋਤਿ વੇਦਿਤਬ੍ਬੋ।
Yuttamatthanti ettha tāva majjhimagaṇṭhipade cūḷagaṇṭhipade ca idaṃ vuttaṃ ‘‘yuttamatthanti saṃvaṇṇetabbaṭṭhānassa yuttamatthaṃ, na pana tattha ayuttampi atthīti vuttaṃ hotī’’ti. Mahāgaṇṭhipade panettha na kiñci vuttaṃ. Kenaci pana ‘‘mahāaṭṭhakathānayena vinayayuttiyā vā yuttamattha’’nti vuttaṃ, taṃ yuttaṃ viya dissati mahāpaccariādīsupi katthaci ayuttassāpi atthassa upari vibhāvanato. ‘‘Aṭṭhakathaṃyeva gahetvā saṃvaṇṇanaṃ karissāmī’’ti vutte aṭṭhakathāsu vuttattheravādānaṃ bāhirabhāvo siyāti tepi antokattukāmo ‘‘antogadhatheravāda’’nti āha, theravādepi antokatvāti vuttaṃ hoti. Saṃvaṇṇananti aparakālakiriyāya kammaniddeso. Pubbe vuttaṃ tu ‘‘saṃvaṇṇana’’nti vacanaṃ tattheva ‘‘samārabhanto’’ti pubbakālakiriyāya kammabhāvena yojetabbaṃ. Sammāti vattabbe gāthābandhavasena rassabhāvo katoti veditabbo.
ਏવਂ ਕਰਣਪ੍ਪਕਾਰਂ ਦਸ੍ਸੇਤ੍વਾ ਇਦਾਨਿ ਸੋਤੂਹਿ ਪਟਿਪਜ੍ਜਿਤਬ੍ਬવਿਧਿਂ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ‘‘ਤਂ ਮੇ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹ। ਇਦਂ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ – ਇਦਾਨਿ વੁਚ੍ਚਮਾਨਂ ਤਂ ਮਮ ਸਂવਣ੍ਣਨਂ ਧਮ੍ਮਪਦੀਪਸ੍ਸ ਤਥਾਗਤਸ੍ਸ ਧਮ੍ਮਂ ਸਾਸਨਧਮ੍ਮਂ ਪਾਲ਼ਿਧਮ੍ਮਂ વਾ ਸਕ੍ਕਚ੍ਚਂ ਪਟਿਮਾਨਯਨ੍ਤਾ ਪੂਜੇਨ੍ਤਾ ਥਿਰੇਹਿ ਸੀਲਕ੍ਖਨ੍ਧਾਦੀਹਿ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤਤ੍ਤਾ ਥੇਰਾ, ਅਚਿਰਪਬ੍ਬਜਿਤਤ੍ਤਾ ਨવਾ, ਤੇਸਂ ਮਜ੍ਝੇ ਭવਤ੍ਤਾ ਮਜ੍ਝਿਮਾ ਚ ਭਿਕ੍ਖੂ ਪਸਨ੍ਨਚਿਤ੍ਤਾ ਯਥਾવੁਤ੍ਤਨਯੇਨ ਸਪ੍ਪਯੋਜਨਤ੍ਤਾ ਉਪਰਿ વਕ੍ਖਮਾਨવਿਧਿਨਾ ਪਮਾਣਤ੍ਤਾ ਚ ਸਦ੍ਦਹਿਤ੍વਾ ਪੀਤਿਸੋਮਨਸ੍ਸਯੁਤ੍ਤਚਿਤ੍ਤਾ ਇਸ੍ਸਾਪਕਤਾ ਅਹੁਤ੍વਾ ਨਿਸਾਮੇਨ੍ਤੁ ਸੁਣਨ੍ਤੂਤਿ। ਤਤ੍ਥ ਧਮ੍ਮਪ੍ਪਦੀਪਸ੍ਸਾਤਿ ਧਮ੍ਮੋਯੇવ ਸਤ੍ਤਸਨ੍ਤਾਨੇਸੁ ਮੋਹਨ੍ਧਕਾਰવਿਧਮਨਤੋ ਪਦੀਪਸਦਿਸਤ੍ਤਾ ਪਦੀਪੋ ਅਸ੍ਸਾਤਿ ਧਮ੍ਮਪਦੀਪੋ, ਭਗવਾ। ਤਸ੍ਸ ਧਮ੍ਮਪਦੀਪਸ੍ਸ।
Evaṃ karaṇappakāraṃ dassetvā idāni sotūhi paṭipajjitabbavidhiṃ dassento ‘‘taṃ me’’tiādimāha. Idaṃ vuttaṃ hoti – idāni vuccamānaṃ taṃ mama saṃvaṇṇanaṃ dhammapadīpassa tathāgatassa dhammaṃ sāsanadhammaṃ pāḷidhammaṃ vā sakkaccaṃ paṭimānayantā pūjentā thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā therā, acirapabbajitattā navā, tesaṃ majjhe bhavattā majjhimā ca bhikkhū pasannacittā yathāvuttanayena sappayojanattā upari vakkhamānavidhinā pamāṇattā ca saddahitvā pītisomanassayuttacittā issāpakatā ahutvā nisāmentu suṇantūti. Tattha dhammappadīpassāti dhammoyeva sattasantānesu mohandhakāravidhamanato padīpasadisattā padīpo assāti dhammapadīpo, bhagavā. Tassa dhammapadīpassa.
ਇਦਾਨਿ ਅਤ੍ਤਨੋ ਸਂવਣ੍ਣਨਾਯ ਆਗਮવਿਸੁਦ੍ਧਿਂ ਦਸ੍ਸੇਤ੍વਾ ਪਮਾਣਭਾવਂ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ‘‘ਬੁਦ੍ਧੇਨਾ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹ। ਯਥੇવ ਬੁਦ੍ਧੇਨ ਯੋ ਧਮ੍ਮੋ ਚ વਿਨਯੋ ਚ વੁਤ੍ਤੋ, ਸੋ ਤਸ੍ਸ ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਸ ਯੇਹਿ ਪੁਤ੍ਤੇਹਿ ਧਮ੍ਮਸੇਨਾਪਤਿਆਦੀਹਿ ਤਥੇવ ਞਾਤੋ, ਤੇਸਂ ਬੁਦ੍ਧਪੁਤ੍ਤਾਨਂ ਮਤਿਮਚ੍ਚਜਨ੍ਤਾ ਸੀਹਲ਼ਟ੍ਠਕਥਾਚਰਿਯਾ ਯਸ੍ਮਾ ਪੁਰੇ ਅਟ੍ਠਕਥਾ ਅਕਂਸੂਤਿ ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ। ਤਤ੍ਥ ਧਮ੍ਮੋਤਿ ਸੁਤ੍ਤਾਭਿਧਮ੍ਮੇ ਸਙ੍ਗਣ੍ਹਾਤਿ, વਿਨਯੋਤਿ ਸਕਲਂ વਿਨਯਪਿਟਕਂ। ਏਤ੍ਤਾવਤਾ ਚ ਸਬ੍ਬਮ੍ਪਿ ਬੁਦ੍ਧવਚਨਂ ਨਿਦ੍ਦਿਟ੍ਠਂ ਹੋਤਿ। ਸਕਲਞ੍ਹਿ ਬੁਦ੍ਧવਚਨਂ ਧਮ੍ਮવਿਨਯવਸੇਨ ਦੁવਿਧਂ ਹੋਤਿ। વੁਤ੍ਤੋਤਿ ਪਾਲ਼ਿਤੋ ਚ ਅਤ੍ਥਤੋ ਚ ਬੁਦ੍ਧੇਨ ਭਗવਤਾ વੁਤ੍ਤੋ। ਨ ਹਿ ਭਗવਤਾ ਅਬ੍ਯਾਕਤਂ ਨਾਮ ਤਨ੍ਤਿਪਦਂ ਅਤ੍ਥਿ, ਸਬ੍ਬੇਸਂਯੇવ ਅਤ੍ਥੋ ਕਥਿਤੋ, ਤਸ੍ਮਾ ਸਮ੍ਮਾਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧੇਨੇવ ਤਿਣ੍ਣਂ ਪਿਟਕਾਨਂ ਅਤ੍ਥવਣ੍ਣਨਾਕ੍ਕਮੋਪਿ ਭਾਸਿਤੋਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ। ਤਤ੍ਥ ਤਤ੍ਥ ਭਗવਤਾ ਪવਤ੍ਤਿਤਾ ਪਕਿਣ੍ਣਕਦੇਸਨਾਯੇવ ਹਿ ਅਟ੍ਠਕਥਾ। ਤਥੇવ ਞਾਤੋਤਿ ਯਥੇવ ਬੁਦ੍ਧੇਨ વੁਤ੍ਤੋ, ਤਥੇવ ਏਕਪਦਮ੍ਪਿ ਏਕਕ੍ਖਰਮ੍ਪਿ ਅવਿਨਾਸੇਤ੍વਾ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯਞ੍ਚ ਅવਿਕੋਪੇਤ੍વਾ ਞਾਤੋ વਿਦਿਤੋਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਤੇਸਂ ਮਤਿਮਚ੍ਚਜਨ੍ਤਾਤਿ ਤੇਸਂ ਬੁਦ੍ਧਪੁਤ੍ਤਾਨਂ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯਂ ਅਪਰਿਚ੍ਚਜਨ੍ਤਾ। ਅਟ੍ਠਕਥਾ ਅਕਂਸੂਤਿ ਅਟ੍ਠਕਥਾਯੋ ਅਕਂਸੁ। ਕਤ੍ਥਚਿ ‘‘ਅਟ੍ਠਕਥਾਮਕਂਸੂ’’ਤਿ ਪਾਠੋ ਦਿਸ੍ਸਤਿ, ਤਤ੍ਥਾਪਿ ਸੋਯੇવਤ੍ਥੋ, ਮ-ਕਾਰੋ ਪਨ ਪਦਸਨ੍ਧਿવਸੇਨ ਆਗਤੋਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ। ‘‘ਅਟ੍ਠਕਥਾ’’ਤਿ ਬਹੁવਚਨਨਿਦ੍ਦੇਸੇਨ ਮਹਾਪਚ੍ਚਰਿਯਾਦਿਕਂ ਸਙ੍ਗਣ੍ਹਾਤਿ।
Idāni attano saṃvaṇṇanāya āgamavisuddhiṃ dassetvā pamāṇabhāvaṃ dassento ‘‘buddhenā’’tiādimāha. Yatheva buddhena yo dhammo ca vinayo ca vutto, so tassa buddhassa yehi puttehi dhammasenāpatiādīhi tatheva ñāto, tesaṃ buddhaputtānaṃ matimaccajantā sīhaḷaṭṭhakathācariyā yasmā pure aṭṭhakathā akaṃsūti ayamettha sambandho. Tattha dhammoti suttābhidhamme saṅgaṇhāti, vinayoti sakalaṃ vinayapiṭakaṃ. Ettāvatā ca sabbampi buddhavacanaṃ niddiṭṭhaṃ hoti. Sakalañhi buddhavacanaṃ dhammavinayavasena duvidhaṃ hoti. Vuttoti pāḷito ca atthato ca buddhena bhagavatā vutto. Na hi bhagavatā abyākataṃ nāma tantipadaṃ atthi, sabbesaṃyeva attho kathito, tasmā sammāsambuddheneva tiṇṇaṃ piṭakānaṃ atthavaṇṇanākkamopi bhāsitoti daṭṭhabbaṃ. Tattha tattha bhagavatā pavattitā pakiṇṇakadesanāyeva hi aṭṭhakathā. Tatheva ñātoti yatheva buddhena vutto, tatheva ekapadampi ekakkharampi avināsetvā adhippāyañca avikopetvā ñāto viditoti attho. Tesaṃ matimaccajantāti tesaṃ buddhaputtānaṃ adhippāyaṃ apariccajantā. Aṭṭhakathā akaṃsūti aṭṭhakathāyo akaṃsu. Katthaci ‘‘aṭṭhakathāmakaṃsū’’ti pāṭho dissati, tatthāpi soyevattho, ma-kāro pana padasandhivasena āgatoti daṭṭhabbo. ‘‘Aṭṭhakathā’’ti bahuvacananiddesena mahāpaccariyādikaṃ saṅgaṇhāti.
ਤਸ੍ਮਾਤਿ ਯਸ੍ਮਾ ਤੇਸਂ ਬੁਦ੍ਧਪੁਤ੍ਤਾਨਂ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯਂ ਅવਿਕੋਪੇਤ੍વਾ ਪੁਰੇ ਅਟ੍ਠਕਥਾ ਅਕਂਸੁ, ਤਸ੍ਮਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਹੀਤਿ ਨਿਪਾਤਮਤ੍ਤਂ ਹੇਤੁਅਤ੍ਥਸ੍ਸ ‘‘ਤਸ੍ਮਾ’’ਤਿ ਇਮਿਨਾਯੇવ ਪਕਾਸਿਤਤ੍ਤਾ। ਯਦਿ ਅਟ੍ਠਕਥਾਸੁ વੁਤ੍ਤਂ ਸਬ੍ਬਮ੍ਪਿ ਪਮਾਣਂ, ਏવਂ ਸਤਿ ਤਤ੍ਥ ਪਮਾਦਲੇਖਾਪਿ ਪਮਾਣਂ ਸਿਯਾਤਿ ਆਹ ‘‘વਜ੍ਜਯਿਤ੍વਾਨ ਪਮਾਦਲੇਖ’’ਨ੍ਤਿ। ਤਤ੍ਥ ਪਮਾਦਲੇਖਨ੍ਤਿ ਅਪਰਭਾਗੇ ਪੋਤ੍ਥਕਾਰੁਲ਼੍ਹਕਾਲੇ ਪਮਜ੍ਜਿਤ੍વਾ ਲਿਖਨવਸੇਨ ਪવਤ੍ਤਂ ਪਮਾਦਪਾਠਂ। ਇਦਂ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ – ਪਮਾਦੇਨ ਸਤਿਂ ਅਪਚ੍ਚੁਪਟ੍ਠਪੇਤ੍વਾ ਅਦਿਨ੍ਨਾਦਾਨਸ੍ਸ ਪੁਬ੍ਬਪਯੋਗੇ ‘‘ਸਚ੍ਚੇਪਿ ਅਲਿਕੇਪਿ ਦੁਕ੍ਕਟ’’ਨ੍ਤਿ વੁਤ੍ਤવਚਨਸਦਿਸਂ ਯਂ ਲਿਖਿਤਂ, ਤਂ વਜ੍ਜਯਿਤ੍વਾ ਅਪਨੇਤ੍વਾ ਸਬ੍ਬਂ ਪਮਾਣਨ੍ਤਿ। વਕ੍ਖਤਿ ਹਿ ਤਤ੍ਥ –
Tasmāti yasmā tesaṃ buddhaputtānaṃ adhippāyaṃ avikopetvā pure aṭṭhakathā akaṃsu, tasmāti attho. Hīti nipātamattaṃ hetuatthassa ‘‘tasmā’’ti imināyeva pakāsitattā. Yadi aṭṭhakathāsu vuttaṃ sabbampi pamāṇaṃ, evaṃ sati tattha pamādalekhāpi pamāṇaṃ siyāti āha ‘‘vajjayitvāna pamādalekha’’nti. Tattha pamādalekhanti aparabhāge potthakāruḷhakāle pamajjitvā likhanavasena pavattaṃ pamādapāṭhaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – pamādena satiṃ apaccupaṭṭhapetvā adinnādānassa pubbapayoge ‘‘saccepi alikepi dukkaṭa’’nti vuttavacanasadisaṃ yaṃ likhitaṃ, taṃ vajjayitvā apanetvā sabbaṃ pamāṇanti. Vakkhati hi tattha –
‘‘ਮਹਾਅਟ੍ਠਕਥਾਯਂ ਪਨ ਸਚ੍ਚੇਪਿ ਅਲਿਕੇਪਿ ਦੁਕ੍ਕਟਮੇવ વੁਤ੍ਤਂ, ਤਂ ਪਮਾਦਲਿਖਿਤਨ੍ਤਿ વੇਦਿਤਬ੍ਬਂ। ਨ ਹਿ ਅਦਿਨ੍ਨਾਦਾਨਸ੍ਸ ਪੁਬ੍ਬਪਯੋਗੇ ਪਾਚਿਤ੍ਤਿਯਟ੍ਠਾਨੇ ਦੁਕ੍ਕਟਂ ਨਾਮ ਅਤ੍ਥੀ’’ਤਿ (ਪਾਰਾ॰ ਅਟ੍ਠ॰ ੧.੯੪)।
‘‘Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana saccepi alikepi dukkaṭameva vuttaṃ, taṃ pamādalikhitanti veditabbaṃ. Na hi adinnādānassa pubbapayoge pācittiyaṭṭhāne dukkaṭaṃ nāma atthī’’ti (pārā. aṭṭha. 1.94).
ਕੇਸਂ ਪਮਾਣਨ੍ਤਿ ਆਹ ‘‘ਸਿਕ੍ਖਾਸੁ ਸਗਾਰવਾਨਂ ਇਧ ਪਣ੍ਡਿਤਾਨ’’ਨ੍ਤਿ। ਇਧਾਤਿ ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਸਾਸਨੇ। ਪੁਨ ‘‘ਯਸ੍ਮਾ’’ਤਿ વਚਨਸ੍ਸ ਕੋ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋਤਿ ਚੇ? ਏਤ੍ਥ ਤਾવ ਮਹਾਗਣ੍ਠਿਪਦੇ ਗਣ੍ਠਿਪਦੇ ਚ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿ વੁਤ੍ਤਂ, ਮਜ੍ਝਿਮਗਣ੍ਠਿਪਦੇ ਪਨ ਚੂਲ਼ਗਣ੍ਠਿਪਦੇ ਚ ਇਦਂ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਯਸ੍ਮਾ ਪਮਾਣਂ, ਤਸ੍ਮਾ ਨਿਸਾਮੇਨ੍ਤੁ ਪਸਨ੍ਨਚਿਤ੍ਤਾ’’ਤਿ। ਏવਮਸ੍ਸ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ। ਯਸ੍ਮਾ ਅਟ੍ਠਕਥਾਸੁ વੁਤ੍ਤਂ ਪਮਾਣਂ, ਤਸ੍ਮਾ ਇਧ વੁਤ੍ਤਮ੍ਪਿ ਪਮਾਣਮੇવਾਤਿ ਪਾਠਸੇਸਂ ਕਤ੍વਾ વਜਿਰਬੁਦ੍ਧਿਤ੍ਥੇਰੋ વਦਤਿ। ਤਤ੍ਥ ਇਧਾਤਿ ਇਮਿਸ੍ਸਾ ਸਮਨ੍ਤਪਾਸਾਦਿਕਾਯਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ ਗਹੇਤਬ੍ਬੋ।
Kesaṃ pamāṇanti āha ‘‘sikkhāsu sagāravānaṃ idha paṇḍitāna’’nti. Idhāti imasmiṃ sāsane. Puna ‘‘yasmā’’ti vacanassa ko sambandhoti ce? Ettha tāva mahāgaṇṭhipade gaṇṭhipade ca na kiñci vuttaṃ, majjhimagaṇṭhipade pana cūḷagaṇṭhipade ca idaṃ vuttaṃ ‘‘yasmā pamāṇaṃ, tasmā nisāmentu pasannacittā’’ti. Evamassa sambandho daṭṭhabbo. Yasmā aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ, tasmā idha vuttampi pamāṇamevāti pāṭhasesaṃ katvā vajirabuddhitthero vadati. Tattha idhāti imissā samantapāsādikāyāti attho gahetabbo.
ਤਤ੍ਥ ‘‘ਯਸ੍ਮਾ’’ਤਿ વਚਨਸ੍ਸ ਪਠਮਂ વੁਤ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧવਸੇਨ ਅਟ੍ਠਕਥਾਸੁ વੁਤ੍ਤਂ ਸਬ੍ਬਮ੍ਪਿ ਪਮਾਣਨ੍ਤਿ ਸਾਧਿਤਤ੍ਤਾ ਇਦਾਨਿ વੁਚ੍ਚਮਾਨਾਪਿ ਸਂવਣ੍ਣਨਾ ਕੇવਲਂ વਚਨਮਤ੍ਤੇਨੇવ ਭਿਨ੍ਨਾ, ਅਤ੍ਥਤੋ ਪਨ ਅਟ੍ਠਕਥਾਯੇવਾਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਤਤੋ ਚ ਭਾਸਨ੍ਤਰਮੇવਾ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹ। ਪਚ੍ਛਾ વੁਤ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧવਸੇਨ ਪਨ ਇਧ વੁਤ੍ਤਮ੍ਪਿ ਕਸ੍ਮਾ ਪਮਾਣਨ੍ਤਿ ਚੇ? ਯਸ੍ਮਾ વਚਨਮਤ੍ਤਂ ਠਪੇਤ੍વਾ ਏਸਾਪਿ ਅਟ੍ਠਕਥਾਯੇવ, ਤਸ੍ਮਾ ਪਮਾਣਨ੍ਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਤਤੋ ਚ ਭਾਸਨ੍ਤਰਮੇવਾ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹ। ਏવਮਾਕੁਲਂ ਦੁਬ੍ਬਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਸਭਾવਞ੍ਚ ਕਤ੍વਾ ਗਣ੍ਠਿਪਦੇਸੁ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਦਸ੍ਸਿਤੋ, ਅਨਾਕੁਲવਚਨੋ ਚ ਭਦਨ੍ਤਬੁਦ੍ਧਘੋਸਾਚਰਿਯੋ। ਨ ਹਿ ਸੋ ਏવਮਾਕੁਲਂ ਕਤ੍વਾ વਤ੍ਤੁਮਰਹਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਯਥਾਧਿਪ੍ਪੇਤਮਤ੍ਥਮਨਾਕੁਲਂ ਸੁવਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਞ੍ਚ ਕਤ੍વਾ ਯਥਾਠਿਤਸ੍ਸ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧવਸੇਨੇવ ਦਸ੍ਸਯਿਸ੍ਸਾਮ। ਕਥਂ? ਯਸ੍ਮਾ ਅਟ੍ਠਕਥਾਸੁ વੁਤ੍ਤਂ ਪਮਾਣਂ, ਤਸ੍ਮਾ ਸਕ੍ਕਚ੍ਚਂ ਅਨੁਸਿਕ੍ਖਿਤਬ੍ਬਾਤਿ ਏવਮੇਤ੍ਥ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ। ਯਦਿ ਨਾਮ ਅਟ੍ਠਕਥਾਸੁ વੁਤ੍ਤਂ ਪਮਾਣਂ, ਅਯਂ ਪਨ ਇਦਾਨਿ વੁਚ੍ਚਮਾਨਾ ਕਸ੍ਮਾ ਸਕ੍ਕਚ੍ਚਂ ਅਨੁਸਿਕ੍ਖਿਤਬ੍ਬਾਤਿ ਆਹ ‘‘ਤਤੋ ਚ ਭਾਸਨ੍ਤਰਮੇવ ਹਿਤ੍વਾ’’ਤਿਆਦਿ। ਇਦਂ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ – ਯਸ੍ਮਾ ਅਟ੍ਠਕਥਾਸੁ વੁਤ੍ਤਂ ਪਮਾਣਂ, ਯਸ੍ਮਾ ਚ ਅਯਂ ਸਂવਣ੍ਣਨਾਪਿ ਭਾਸਨ੍ਤਰਪਰਿਚ੍ਚਾਗਾਦਿਮਤ੍ਤવਿਸਿਟ੍ਠਾ, ਅਤ੍ਥਤੋ ਪਨ ਅਭਿਨ੍ਨਾવ, ਤਤੋਯੇવ ਚ ਪਮਾਣਭੂਤਾ ਹੇਸ੍ਸਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਸਕ੍ਕਚ੍ਚਂ ਆਦਰਂ ਕਤ੍વਾ ਅਨੁਸਿਕ੍ਖਿਤਬ੍ਬਾਤਿ। ਤਥਾ ਹਿ ਪੋਰਾਣਟ੍ਠਕਥਾਨਂ ਪਮਾਣਭਾવੋ, ਇਮਿਸ੍ਸਾ ਚ ਸਂવਣ੍ਣਨਾਯ ਭਾਸਨ੍ਤਰਪਰਿਚ੍ਚਾਗਾਦਿਮਤ੍ਤવਿਸਿਟ੍ਠਾਯ ਅਤ੍ਥਤੋ ਤਤੋ ਅਭਿਨ੍ਨਭਾવੋਤਿ ਉਭਯਮ੍ਪੇਤਂ ਸਕ੍ਕਚ੍ਚਂ ਅਨੁਸਿਕ੍ਖਿਤਬ੍ਬਭਾવਹੇਤੂਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ। ਨ ਹਿ ਕੇવਲਂ ਪੋਰਾਣਟ੍ਠਕਥਾਨਂ ਸਤਿਪਿ ਪਮਾਣਭਾવੇ ਅਯਂ ਸਂવਣ੍ਣਨਾ ਤਤੋ ਭਿਨ੍ਨਾ ਅਤ੍ਥਤੋ ਅਞ੍ਞਾਯੇવ ਚ ਸਕ੍ਕਚ੍ਚਂ ਅਨੁਸਿਕ੍ਖਿਤਬ੍ਬਾਤਿ વਤ੍ਤੁਮਰਹਤਿ, ਨਾਪਿ ਇਮਿਸ੍ਸਾ ਸਂવਣ੍ਣਨਾਯ ਤਤੋਅਭਿਨ੍ਨਭਾવੇਪਿ ਪੋਰਾਣਟ੍ਠਕਥਾਨਂ ਅਸਤਿ ਪਮਾਣਭਾવੇ ਅਯਂ ਸਂવਣ੍ਣਨਾ ਸਕ੍ਕਚ੍ਚਂ ਅਨੁਸਿਕ੍ਖਿਤਬ੍ਬਾਤਿ વਤ੍ਤੁਂ ਯੁਤ੍ਤਰੂਪਾ ਹੋਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਯਥਾવੁਤ੍ਤਨਯੇਨ ਉਭਯਮ੍ਪੇਤਂ ਸਕ੍ਕਚ੍ਚਂ ਅਨੁਸਿਕ੍ਖਿਤਬ੍ਬਭਾવਹੇਤੂਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ।
Tattha ‘‘yasmā’’ti vacanassa paṭhamaṃ vuttasambandhavasena aṭṭhakathāsu vuttaṃ sabbampi pamāṇanti sādhitattā idāni vuccamānāpi saṃvaṇṇanā kevalaṃ vacanamatteneva bhinnā, atthato pana aṭṭhakathāyevāti dassetuṃ ‘‘tato ca bhāsantaramevā’’tiādimāha. Pacchā vuttasambandhavasena pana idha vuttampi kasmā pamāṇanti ce? Yasmā vacanamattaṃ ṭhapetvā esāpi aṭṭhakathāyeva, tasmā pamāṇanti dassetuṃ ‘‘tato ca bhāsantaramevā’’tiādimāha. Evamākulaṃ dubbiññeyyasabhāvañca katvā gaṇṭhipadesu sambandho dassito, anākulavacano ca bhadantabuddhaghosācariyo. Na hi so evamākulaṃ katvā vattumarahati, tasmā yathādhippetamatthamanākulaṃ suviññeyyañca katvā yathāṭhitassa sambandhavaseneva dassayissāma. Kathaṃ? Yasmā aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ, tasmā sakkaccaṃ anusikkhitabbāti evamettha sambandho daṭṭhabbo. Yadi nāma aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ, ayaṃ pana idāni vuccamānā kasmā sakkaccaṃ anusikkhitabbāti āha ‘‘tato ca bhāsantarameva hitvā’’tiādi. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ, yasmā ca ayaṃ saṃvaṇṇanāpi bhāsantarapariccāgādimattavisiṭṭhā, atthato pana abhinnāva, tatoyeva ca pamāṇabhūtā hessati, tasmā sakkaccaṃ ādaraṃ katvā anusikkhitabbāti. Tathā hi porāṇaṭṭhakathānaṃ pamāṇabhāvo, imissā ca saṃvaṇṇanāya bhāsantarapariccāgādimattavisiṭṭhāya atthato tato abhinnabhāvoti ubhayampetaṃ sakkaccaṃ anusikkhitabbabhāvahetūti daṭṭhabbaṃ. Na hi kevalaṃ porāṇaṭṭhakathānaṃ satipi pamāṇabhāve ayaṃ saṃvaṇṇanā tato bhinnā atthato aññāyeva ca sakkaccaṃ anusikkhitabbāti vattumarahati, nāpi imissā saṃvaṇṇanāya tatoabhinnabhāvepi porāṇaṭṭhakathānaṃ asati pamāṇabhāve ayaṃ saṃvaṇṇanā sakkaccaṃ anusikkhitabbāti vattuṃ yuttarūpā hoti, tasmā yathāvuttanayena ubhayampetaṃ sakkaccaṃ anusikkhitabbabhāvahetūti daṭṭhabbaṃ.
ਤਤੋਤਿ ਅਟ੍ਠਕਥਾਤੋ। ਭਾਸਨ੍ਤਰਮੇવ ਹਿਤ੍વਾਤਿ ਕਞ੍ਚੁਕਸਦਿਸਂ ਸੀਹਲ਼ਭਾਸਂ ਅਪਨੇਤ੍વਾ। વਿਤ੍ਥਾਰਮਗ੍ਗਞ੍ਚ ਸਮਾਸਯਿਤ੍વਾਤਿ ਪੋਰਾਣਟ੍ਠਕਥਾਸੁ ਉਪਰਿ વੁਚ੍ਚਮਾਨਮ੍ਪਿ ਆਨੇਤ੍વਾ ਤਤ੍ਥ ਤਤ੍ਥ ਪਪਞ੍ਚਿਤਂ ‘‘ਞਤ੍ਤਿਚਤੁਤ੍ਥੇਨ ਕਮ੍ਮੇਨ ਅਕੁਪ੍ਪੇਨ ਠਾਨਾਰਹੇਨ ਉਪਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋਤਿ ਭਿਕ੍ਖੂ’’ਤਿ (ਪਾਰਾ॰ ੪੫) ਏਤ੍ਥ ਅਪਲੋਕਨਾਦੀਨਂ ਚਤੁਨ੍ਨਮ੍ਪਿ ਕਮ੍ਮਾਨਂ વਿਤ੍ਥਾਰਕਥਾ વਿਯ ਤਾਦਿਸਂ વਿਤ੍ਥਾਰਮਗ੍ਗਂ ਸਙ੍ਖਿਪਿਤ੍વਾ વਣ੍ਣਯਿਸ੍ਸਾਮਾਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ। ਤਥਾ ਹਿ વਕ੍ਖਤਿ –
Tatoti aṭṭhakathāto. Bhāsantarameva hitvāti kañcukasadisaṃ sīhaḷabhāsaṃ apanetvā. Vitthāramaggañca samāsayitvāti porāṇaṭṭhakathāsu upari vuccamānampi ānetvā tattha tattha papañcitaṃ ‘‘ñatticatutthena kammena akuppena ṭhānārahena upasampannoti bhikkhū’’ti (pārā. 45) ettha apalokanādīnaṃ catunnampi kammānaṃ vitthārakathā viya tādisaṃ vitthāramaggaṃ saṅkhipitvā vaṇṇayissāmāti adhippāyo. Tathā hi vakkhati –
‘‘ਏਤ੍ਥ ਚ ਞਤ੍ਤਿਚਤੁਤ੍ਥਕਮ੍ਮਂ ਏਕਮੇવ ਆਗਤਂ, ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਪਨ ਠਾਨੇ ਠਤ੍વਾ ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਸਙ੍ਘਕਮ੍ਮਾਨਿ ਨੀਹਰਿਤ੍વਾ વਿਤ੍ਥਾਰਤੋ ਕਥੇਤਬ੍ਬਾਨੀਤਿ ਸਬ੍ਬਅਟ੍ਠਕਥਾਸੁ વੁਤ੍ਤਂ, ਤਾਨਿ ਚ ‘ਅਪਲੋਕਨਕਮ੍ਮਂ ਞਤ੍ਤਿਕਮ੍ਮਂ ਞਤ੍ਤਿਦੁਤਿਯਕਮ੍ਮਂ ਞਤ੍ਤਿਚਤੁਤ੍ਥਕਮ੍ਮ’ਨ੍ਤਿ ਪਟਿਪਾਟਿਯਾ ਠਪੇਤ੍વਾ વਿਤ੍ਥਾਰੇਨ ਖਨ੍ਧਕਤੋ ਪਰਿવਾਰਾવਸਾਨੇ ਕਮ੍ਮવਿਭਙ੍ਗਤੋ ਚ ਪਾਲ਼ਿਂ ਆਹਰਿਤ੍વਾ ਕਥਿਤਾਨਿ। ਤਾਨਿ ਮਯਂ ਪਰਿવਾਰਾવਸਾਨੇ ਕਮ੍ਮવਿਭਙ੍ਗੇਯੇવ વਣ੍ਣਯਿਸ੍ਸਾਮ। ਏવਞ੍ਹਿ ਸਤਿ ਪਠਮਪਾਰਾਜਿਕવਣ੍ਣਨਾ ਚ ਨ ਭਾਰਿਯਾ ਭવਿਸ੍ਸਤਿ, ਯਥਾਠਿਤਾਯ ਚ ਪਾਲ਼ਿਯਾ વਣ੍ਣਨਾ ਸੁવਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਾ ਭવਿਸ੍ਸਤਿ, ਤਾਨਿ ਚ ਠਾਨਾਨਿ ਅਸੁਞ੍ਞਾਨਿ ਭવਿਸ੍ਸਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਅਨੁਪਦવਣ੍ਣਨਮੇવ ਕਰੋਮਾ’’ਤਿ (ਪਾਰਾ॰ ਅਟ੍ਠ॰ ੧.੪੫ ਭਿਕ੍ਖੁਪਦਭਾਜਨੀਯવਣ੍ਣਨਾ)।
‘‘Ettha ca ñatticatutthakammaṃ ekameva āgataṃ, imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā cattāri saṅghakammāni nīharitvā vitthārato kathetabbānīti sabbaaṭṭhakathāsu vuttaṃ, tāni ca ‘apalokanakammaṃ ñattikammaṃ ñattidutiyakammaṃ ñatticatutthakamma’nti paṭipāṭiyā ṭhapetvā vitthārena khandhakato parivārāvasāne kammavibhaṅgato ca pāḷiṃ āharitvā kathitāni. Tāni mayaṃ parivārāvasāne kammavibhaṅgeyeva vaṇṇayissāma. Evañhi sati paṭhamapārājikavaṇṇanā ca na bhāriyā bhavissati, yathāṭhitāya ca pāḷiyā vaṇṇanā suviññeyyā bhavissati, tāni ca ṭhānāni asuññāni bhavissanti, tasmā anupadavaṇṇanameva karomā’’ti (pārā. aṭṭha. 1.45 bhikkhupadabhājanīyavaṇṇanā).
વਿਨਿਚ੍ਛਯਂ ਸਬ੍ਬਮਸੇਸਯਿਤ੍વਾਤਿ ਤਂਤਂਅਟ੍ਠਕਥਾਸੁ વੁਤ੍ਤਂ ਸਬ੍ਬਮ੍ਪਿ વਿਨਿਚ੍ਛਯਂ ਅਸੇਸਯਿਤ੍વਾ ਸੇਸਂ ਅਕਤ੍વਾ, ਕਿਞ੍ਚਿਮਤ੍ਤਮ੍ਪਿ ਅਪਰਿਚ੍ਚਜਿਤ੍વਾਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ। વਣ੍ਣਿਤੁਂ ਯੁਤ੍ਤਰੂਪਂ ਹੁਤ੍વਾ ਅਨੁਕ੍ਕਮੇਨ ਆਗਤਂ ਪਾਲ਼ਿਂ ਅਪਰਿਚ੍ਚਜਿਤ੍વਾ ਸਂવਣ੍ਣਨਤੋ ਸੀਹਲ਼ਟ੍ਠਕਥਾਸੁ ਅਯੁਤ੍ਤਟ੍ਠਾਨੇ વਣ੍ਣਿਤਂ ਯਥਾਠਾਨੇਯੇવ ਸਂવਣ੍ਣਨਤੋ ਚ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਤਨ੍ਤਿਕ੍ਕਮਂ ਕਿਞ੍ਚਿ ਅવੋਕ੍ਕਮਿਤ੍વਾ’’ਤਿ, ਕਿਞ੍ਚਿ ਪਾਲ਼ਿਕ੍ਕਮਂ ਅਨਤਿਕ੍ਕਮਿਤ੍વਾ ਅਨੁਕ੍ਕਮੇਨੇવ વਣ੍ਣਯਿਸ੍ਸਾਮਾਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ।
Vinicchayaṃsabbamasesayitvāti taṃtaṃaṭṭhakathāsu vuttaṃ sabbampi vinicchayaṃ asesayitvā sesaṃ akatvā, kiñcimattampi apariccajitvāti vuttaṃ hoti. Vaṇṇituṃ yuttarūpaṃ hutvā anukkamena āgataṃ pāḷiṃ apariccajitvā saṃvaṇṇanato sīhaḷaṭṭhakathāsu ayuttaṭṭhāne vaṇṇitaṃ yathāṭhāneyeva saṃvaṇṇanato ca vuttaṃ ‘‘tantikkamaṃ kiñci avokkamitvā’’ti, kiñci pāḷikkamaṃ anatikkamitvā anukkameneva vaṇṇayissāmāti adhippāyo.
ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿਕਾਨਂ વਚਨਾਨਮਤ੍ਥਨ੍ਤਿ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਪਾਲ਼ਿਯਂ ਆਗਤਾਨਮ੍ਪਿ વਚਨਾਨਮਤ੍ਥਂ। ਸੀਹਲ਼ਟ੍ਠਕਥਾਸੁ ‘‘ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿਕਾਨਂ ਭਾਰੋ’’ਤਿ વਤ੍વਾ ਅવੁਤ੍ਤਾਨਮ੍ਪਿ વੇਰਞ੍ਜਕਣ੍ਡਾਦੀਸੁ ਝਾਨਕਥਾਆਨਾਪਾਨਸ੍ਸਤਿਸਮਆਧਿਆਦੀਨਂ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤવਚਨਾਨਮਤ੍ਥਂ ਤਂਤਂਸੁਤ੍ਤਾਨੁਰੂਪਂ ਸਬ੍ਬਸੋ ਪਰਿਦੀਪਯਿਸ੍ਸਾਮੀਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ। ਹੇਸ੍ਸਤੀਤਿ ਭવਿਸ੍ਸਤਿ, ਕਰਿਯਿਸ੍ਸਤੀਤਿ વਾ ਅਤ੍ਥੋ। ਏਤ੍ਥ ਚ ਪਠਮਸ੍ਮਿਂ ਅਤ੍ਥવਿਕਪ੍ਪੇ ਭਾਸਨ੍ਤਰਪਰਿਚ੍ਚਾਗਾਦਿਕਂ ਚਤੁਬ੍ਬਿਧਂ ਕਿਚ੍ਚਂ ਨਿਪ੍ਫਾਦੇਤ੍વਾ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿਕਾਨਂ વਚਨਾਨਮਤ੍ਥਂ ਪਰਿਦੀਪਯਨ੍ਤੀ ਅਯਂ વਣ੍ਣਨਾ ਭવਿਸ੍ਸਤੀਤਿ વਣ੍ਣਨਾਯ વਸੇਨ ਸਮਾਨਕਤ੍ਤੁਕਤਾ વੇਦਿਤਬ੍ਬਾ। ਪਚ੍ਛਿਮਸ੍ਮਿਂ ਅਤ੍ਥવਿਕਪ੍ਪੇ ਪਨ ਹੇਟ੍ਠਾવੁਤ੍ਤਭਾਸਨ੍ਤਰਪਰਿਚ੍ਚਾਗਾਦਿਂ ਕਤ੍વਾ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿਕਾਨਂ વਚਨਾਨਮਤ੍ਥਂ ਪਰਿਦੀਪਯਨ੍ਤੀ ਅਯਂ વਣ੍ਣਨਾ ਅਮ੍ਹੇਹਿ ਕਰਿਯਿਸ੍ਸਤੀਤਿ ਏવਂ ਆਚਰਿਯવਸੇਨ ਸਮਾਨਕਤ੍ਤੁਕਤਾ વੇਦਿਤਬ੍ਬਾ। વਣ੍ਣਨਾਪੀਤਿ ਏਤ੍ਥ ਅਪਿਸਦ੍ਦਂ ਗਹੇਤ੍વਾ ‘‘ਤਸ੍ਮਾਪਿ ਸਕ੍ਕਚ੍ਚਂ ਅਨੁਸਿਕ੍ਖਿਤਬ੍ਬਾਤਿ ਯੋਜੇਤਬ੍ਬ’’ਨ੍ਤਿ ਚੂਲ਼ਗਣ੍ਠਿਪਦੇ વੁਤ੍ਤਂ। ਤਤ੍ਥ ਪੁਬ੍ਬੇ વੁਤ੍ਤਪ੍ਪਯੋਜਨવਿਸੇਸਂ ਪਮਾਣਭਾવਞ੍ਚ ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡੇਤੀਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ। ਮਜ੍ਝਿਮਗਣ੍ਠਿਪਦੇ ਪਨ ‘‘ਤਸ੍ਮਾ ਸਕ੍ਕਚ੍ਚਂ ਅਨੁਸਿਕ੍ਖਿਤਬ੍ਬਾਪੀ’’ਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ વੁਤ੍ਤੋ। ਏਤ੍ਥ ਪਨ ਨ ਕੇવਲਂ ਅਯਂ વਣ੍ਣਨਾ ਹੇਸ੍ਸਤਿ, ਅਥ ਖੋ ਅਨੁਸਿਕ੍ਖਿਤਬ੍ਬਾਪੀਤਿ ਇਮਮਤ੍ਥਂ ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡੇਤੀਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ। ਏਤ੍ਥਾਪਿ ਯਥਾਠਿਤવਸੇਨੇવ ਅਪਿਸਦ੍ਦਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥੋ ਗਹੇਤਬ੍ਬੋਤਿ ਅਮ੍ਹਾਕਂ ਖਨ੍ਤਿ। ਇਦਂ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ – ਯਸ੍ਮਾ ਅਟ੍ਠਕਥਾਸੁ વੁਤ੍ਤਂ ਪਮਾਣਂ, ਯਸ੍ਮਾ ਚ ਅਯਂ વਣ੍ਣਨਾਪਿ ਤਤੋ ਅਭਿਨ੍ਨਤ੍ਤਾ ਪਮਾਣਭੂਤਾਯੇવ ਹੇਸ੍ਸਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਸਕ੍ਕਚ੍ਚਂ ਅਨੁਸਿਕ੍ਖਿਤਬ੍ਬਾਤਿ।
Suttantikānaṃ vacanānamatthanti suttantapāḷiyaṃ āgatānampi vacanānamatthaṃ. Sīhaḷaṭṭhakathāsu ‘‘suttantikānaṃ bhāro’’ti vatvā avuttānampi verañjakaṇḍādīsu jhānakathāānāpānassatisamaādhiādīnaṃ suttantavacanānamatthaṃ taṃtaṃsuttānurūpaṃ sabbaso paridīpayissāmīti adhippāyo. Hessatīti bhavissati, kariyissatīti vā attho. Ettha ca paṭhamasmiṃ atthavikappe bhāsantarapariccāgādikaṃ catubbidhaṃ kiccaṃ nipphādetvā suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ paridīpayantī ayaṃ vaṇṇanā bhavissatīti vaṇṇanāya vasena samānakattukatā veditabbā. Pacchimasmiṃ atthavikappe pana heṭṭhāvuttabhāsantarapariccāgādiṃ katvā suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ paridīpayantī ayaṃ vaṇṇanā amhehi kariyissatīti evaṃ ācariyavasena samānakattukatā veditabbā. Vaṇṇanāpīti ettha apisaddaṃ gahetvā ‘‘tasmāpi sakkaccaṃ anusikkhitabbāti yojetabba’’nti cūḷagaṇṭhipade vuttaṃ. Tattha pubbe vuttappayojanavisesaṃ pamāṇabhāvañca sampiṇḍetīti adhippāyo. Majjhimagaṇṭhipade pana ‘‘tasmā sakkaccaṃ anusikkhitabbāpī’’ti sambandho vutto. Ettha pana na kevalaṃ ayaṃ vaṇṇanā hessati, atha kho anusikkhitabbāpīti imamatthaṃ sampiṇḍetīti adhippāyo. Etthāpi yathāṭhitavaseneva apisaddassa attho gahetabboti amhākaṃ khanti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ, yasmā ca ayaṃ vaṇṇanāpi tato abhinnattā pamāṇabhūtāyeva hessati, tasmā sakkaccaṃ anusikkhitabbāti.
ਗਨ੍ਥਾਰਮ੍ਭਕਥਾવਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ।
Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
