| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā |
គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា
Ganthārambhakathāvaṇṇanā
ឥទានិ អស្សារម្ភោ – តត្ថ យោតិ អនិយមនិទ្ទេសោ, តេន វិសុទ្ធជាតិកុលគោត្តាទីនំ កិលេសមលវិសុទ្ធិយា, បូជារហតាយ វា អការណតំ ទស្សេត្វា យោ កោចិ ឥមិស្សា សមន្តបាសាទិកាយ អាទិគាថាយ និទ្ទិដ្ឋលោកនាថត្តហេតុំ យថាវុត្តហេតុមូលេន ថិរតរំ អចលំ កត្វា យថាវុត្តហេតុកាលំ អច្ចន្តមេវ បូរេន្តោ អវសានេ យថាវុត្តហេតុផលំ សម្បាទេត្វា យថាវុត្តហេតុផលប្បយោជនំ សាធេតិ, សោវ បរមបូជារហោតិ និយមេតិ។
Idāni assārambho – tattha yoti aniyamaniddeso, tena visuddhajātikulagottādīnaṃ kilesamalavisuddhiyā, pūjārahatāya vā akāraṇataṃ dassetvā yo koci imissā samantapāsādikāya ādigāthāya niddiṭṭhalokanāthattahetuṃ yathāvuttahetumūlena thirataraṃ acalaṃ katvā yathāvuttahetukālaṃ accantameva pūrento avasāne yathāvuttahetuphalaṃ sampādetvā yathāvuttahetuphalappayojanaṃ sādheti, sova paramapūjārahoti niyameti.
ឯត្តាវតា –
Ettāvatā –
ភយសម្មោហទុទ្ទិដ្ឋិ-បណាមោ នេស សព្ពថា;
Bhayasammohaduddiṭṭhi-paṇāmo nesa sabbathā;
បញ្ញាបុព្ពង្គមោ ឯសោ, បណាមោតិ និទស្សិតោ។
Paññāpubbaṅgamo eso, paṇāmoti nidassito.
តត្រ ហេតូតិ អតិទុក្ករានិ តិំសបារមិតាសង្ខាតានិ បុញ្ញកម្មានិ។ តានិ ហិ អច្ចន្តទុក្ខេន កសិរេន វចនបថាតីតានុភាវេន មហតា ឧស្សាហេន ករីយន្តីតិ អតិទុក្ករានិ នាម។ អតិទុក្ករត្តា ឯវ ហិ តេសំ អតិទុល្លភំ លោកេ អនញ្ញសាធារណំ នាថត្តសង្ខាតំ ផលំ ផលន្តិ, តំ តត្ថ ហេតុផលំ; ហេតុមូលំ នាម យថាវុត្តស្ស ហេតុនោ និប្ផាទនសមត្ថា មហាករុណា, សា អាទិបណិធានតោ បដ្ឋាយ ‘‘មុត្តោ មោចេស្សាមី’’តិអាទិនា នយេន យាវ ហេតុផលប្បយោជនា, តាវ អព្ពោច្ឆិន្នំ បវត្តតិ។ យំ សន្ធាយ វុត្តំ –
Tatra hetūti atidukkarāni tiṃsapāramitāsaṅkhātāni puññakammāni. Tāni hi accantadukkhena kasirena vacanapathātītānubhāvena mahatā ussāhena karīyantīti atidukkarāni nāma. Atidukkarattā eva hi tesaṃ atidullabhaṃ loke anaññasādhāraṇaṃ nāthattasaṅkhātaṃ phalaṃ phalanti, taṃ tattha hetuphalaṃ; hetumūlaṃ nāma yathāvuttassa hetuno nipphādanasamatthā mahākaruṇā, sā ādipaṇidhānato paṭṭhāya ‘‘mutto mocessāmī’’tiādinā nayena yāva hetuphalappayojanā, tāva abbocchinnaṃ pavattati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘សកាននា សគ្រិវរា សសាគរា,
‘‘Sakānanā sagrivarā sasāgarā,
គតា វិនាសំ ពហុសោ វសុន្ធរា;
Gatā vināsaṃ bahuso vasundharā;
យុគន្តកាលេ សលិលានលានិលេ,
Yugantakāle salilānalānile,
ន ពោធិសត្តស្ស មហាតបា កុតោ’’តិ។
Na bodhisattassa mahātapā kuto’’ti.
យាយ សមន្នាគតត្តា ‘‘នមោ មហាការុណិកស្ស តស្សា’’តិ អាហ។ ហេតុកាលំ នាម ចតុអដ្ឋសោឡសអសង្ខ្យេយ្យាទិប្បភេទោ កាលោ, យំ សន្ធាយាហ ‘‘កប្បកោដីហិបិ អប្បមេយ្យំ កាល’’ន្តិ។ តត្ថ អច្ចន្តសំយោគត្ថេ ឧបយោគវចនំ វេទិតព្ពំ ‘‘មាសំ អធីតេ, ទិវសំ ចរតី’’តិអាទីសុ វិយ។ កាមញ្ច សោ កាលោ អសង្ខ្យេយ្យវសេន បមេយ្យោ វិញ្ញេយ្យោ, តថាបិ កប្បកោដិវសេន អវិញ្ញេយ្យតំ សន្ធាយ ‘‘កប្បកោដីហិបិ អប្បមេយ្យំ កាល’’ន្តិ អាហ។ តត្ថ កាលយតីតិ កាលោ, ខិបតិ វិទ្ធំសយតិ សត្តានំ ជីវិតមិតិ អត្ថោ។ កល វិក្ខេបេ។ តត្ថ កប្បីយតិ សំកប្បីយតិ សាសបបព្ពតាទីហិ ឧបមាហិ កេវលំ សំកប្បីយតិ, ន មនុស្សទិវសមាសសំវច្ឆរាទិគណនាយ គណីយតីតិ កប្បោ។ ឯកន្តិអាទិគណនបថស្ស កោដិភូតត្តា កោដិ, កប្បានំ កោដិយោ កប្បកោដិយោ ។ តាហិបិ ន បមីយតីតិ អប្បមេយ្យោ, តំ អប្បមេយ្យំ។ ករោន្តោតិ នានត្ថត្តា ធាតូនំ ទានំ ទេន្តោ, សីលំ រក្ខន្តោ, លោភក្ខន្ធតោ និក្ខមន្តោ, អត្តហិតបរហិតាទិភេទំ តំ តំ ធម្មំ បជានន្តោ, វិវិធេន វាយាមេន ឃដេន្តោ វាយមន្តោ, តំ តំ សត្តាបរាធំ ខមន្តោ, បដិញ្ញាសម្មុតិបរមត្ថសច្ចានិ សច្ចាយន្តោ, តំ តំ សត្តហិតំ អធិដ្ឋហន្តោ, សកលលោកំ មេត្តាយន្តោ, មិត្តាមិត្តាទិភេទំ បក្ខបាតំ បហាយ តំ តំ សត្តំ អជ្ឈុបេក្ខន្តោ ចាតិ អត្ថោ។ ខេទំ គតោតិ អនន្តប្បភេទំ មហន្តំ សំសារទុក្ខំ អនុភវនដ្ឋេន គតោ, សម្បត្តោត្យត្ថោ។ សំសារទុក្ខញ្ហិ សារីរិកំ មានសិកញ្ច សុខំ ខេទយតិ បាតយតីតិ ‘‘ខេទោ’’តិ វុច្ចតិ។ លោកហិតាយាតិ ឥទំ យថាវុត្តហេតុផលប្បយោជននិទស្សនំ, ‘‘សំសារទុក្ខានុភវនការណនិទស្សន’’ន្តិបិ ឯកេ –
Yāya samannāgatattā ‘‘namo mahākāruṇikassa tassā’’ti āha. Hetukālaṃ nāma catuaṭṭhasoḷasaasaṅkhyeyyādippabhedo kālo, yaṃ sandhāyāha ‘‘kappakoṭīhipi appameyyaṃ kāla’’nti. Tattha accantasaṃyogatthe upayogavacanaṃ veditabbaṃ ‘‘māsaṃ adhīte, divasaṃ caratī’’tiādīsu viya. Kāmañca so kālo asaṅkhyeyyavasena pameyyo viññeyyo, tathāpi kappakoṭivasena aviññeyyataṃ sandhāya ‘‘kappakoṭīhipi appameyyaṃ kāla’’nti āha. Tattha kālayatīti kālo, khipati viddhaṃsayati sattānaṃ jīvitamiti attho. Kala vikkhepe. Tattha kappīyati saṃkappīyati sāsapapabbatādīhi upamāhi kevalaṃ saṃkappīyati, na manussadivasamāsasaṃvaccharādigaṇanāya gaṇīyatīti kappo. Ekantiādigaṇanapathassa koṭibhūtattā koṭi, kappānaṃ koṭiyo kappakoṭiyo . Tāhipi na pamīyatīti appameyyo, taṃ appameyyaṃ. Karontoti nānatthattā dhātūnaṃ dānaṃ dento, sīlaṃ rakkhanto, lobhakkhandhato nikkhamanto, attahitaparahitādibhedaṃ taṃ taṃ dhammaṃ pajānanto, vividhena vāyāmena ghaṭento vāyamanto, taṃ taṃ sattāparādhaṃ khamanto, paṭiññāsammutiparamatthasaccāni saccāyanto, taṃ taṃ sattahitaṃ adhiṭṭhahanto, sakalalokaṃ mettāyanto, mittāmittādibhedaṃ pakkhapātaṃ pahāya taṃ taṃ sattaṃ ajjhupekkhanto cāti attho. Khedaṃ gatoti anantappabhedaṃ mahantaṃ saṃsāradukkhaṃ anubhavanaṭṭhena gato, sampattotyattho. Saṃsāradukkhañhi sārīrikaṃ mānasikañca sukhaṃ khedayati pātayatīti ‘‘khedo’’ti vuccati. Lokahitāyāti idaṃ yathāvuttahetuphalappayojananidassanaṃ, ‘‘saṃsāradukkhānubhavanakāraṇanidassana’’ntipi eke –
‘‘‘ជាតិសំសារទុក្ខានំ, គន្តុំ សក្កោបិ និព្ពុតិំ;
‘‘‘Jātisaṃsāradukkhānaṃ, gantuṃ sakkopi nibbutiṃ;
ចិរល្លិដ្ឋោបិ សំសារេ, ករុណាយេវ កេវល’ន្តិ។ –
Ciralliṭṭhopi saṃsāre, karuṇāyeva kevala’nti. –
ច វុត្ត’’ន្តិ, តមយុត្តំ។ ន ហិ ភគវា លោកហិតាយ សំសារទុក្ខមនុភវតិ។ ន ហិ កស្សចិ ទុក្ខានុភវនំ លោកស្ស ឧបការំ អាវហតិ។ ឯវំ បនេតំ ទស្សេតិ តិំសបារមិតាបភេទំ ហេតុំ, បារមិតាផលភូតំ នាថត្តសង្ខាតំ ផលញ្ច។ យថា ចាហ ‘‘មមញ្ហិ, អានន្ទ, កល្យាណមិត្តំ អាគម្ម ជាតិធម្មា សត្តា ជាតិយា បរិមុច្ចន្តី’’តិអាទិ (សំ. និ. ១.១២៩; ៥.២)។ តត្ថ ភគវា យថាវុត្តហេតូហិ សត្តានំ វិនេយ្យភាវនិប្ផាទនបញ្ញាពីជានិ វបិ, ហេតុផលេន បរិបក្កិន្ទ្រិយភាវេន បរិនិប្ផន្នវិនេយ្យភាវេ សត្តេ វិនយិ, សំសារទុក្ខតោ មោចយីតិ អត្ថោ។ ន ឯវំ សំសារទុក្ខេន លោកស្ស ឧបការំ កិញ្ចិ អកាសិ, តស្មា ករោន្តោ អតិទុក្ករានិ លោកហិតាយាតិ សម្ពន្ធោ។ ឥមិស្សា យោជនាយ សព្ពបឋមស្ស ពោធិសត្តស្ស ឧប្បត្តិកាលតោ បដ្ឋាយ ពោធិសត្តស្ស នាថត្តសង្ខាតបារមិតាហេតុផលាធិគមោ វេទិតព្ពោ។ យោ នាថោតិ ហិ សម្ពន្ធោ អធិប្បេតោ។ ឥមស្ស បនត្ថស្ស –
Ca vutta’’nti, tamayuttaṃ. Na hi bhagavā lokahitāya saṃsāradukkhamanubhavati. Na hi kassaci dukkhānubhavanaṃ lokassa upakāraṃ āvahati. Evaṃ panetaṃ dasseti tiṃsapāramitāpabhedaṃ hetuṃ, pāramitāphalabhūtaṃ nāthattasaṅkhātaṃ phalañca. Yathā cāha ‘‘mamañhi, ānanda, kalyāṇamittaṃ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccantī’’tiādi (saṃ. ni. 1.129; 5.2). Tattha bhagavā yathāvuttahetūhi sattānaṃ vineyyabhāvanipphādanapaññābījāni vapi, hetuphalena paripakkindriyabhāvena parinipphannavineyyabhāve satte vinayi, saṃsāradukkhato mocayīti attho. Na evaṃ saṃsāradukkhena lokassa upakāraṃ kiñci akāsi, tasmā karonto atidukkarāni lokahitāyāti sambandho. Imissā yojanāya sabbapaṭhamassa bodhisattassa uppattikālato paṭṭhāya bodhisattassa nāthattasaṅkhātapāramitāhetuphalādhigamo veditabbo. Yo nāthoti hi sambandho adhippeto. Imassa panatthassa –
‘‘យទេវ បឋមំ ចិត្ត-មុប្បន្នំ តវ ពោធយេ;
‘‘Yadeva paṭhamaṃ citta-muppannaṃ tava bodhaye;
ត្វំ តទេវស្ស លោកស្ស, បូជិកេ បរិវសិត្ថ’’។ –
Tvaṃ tadevassa lokassa, pūjike parivasittha’’. –
ឥតិ វចនំ សាធកំ។ បឋមចិត្តស្ស បារមិតាភាវោ រុក្ខស្ស អង្កុរតោ បដ្ឋាយ ឧប្បត្តិឧបមាយ សាធេតព្ពោ។ ឯត្ថាហ – ‘‘ខេទំ គតោតិ វចនំ និរត្ថកំ , យថាវុត្តនយេន គុណសាធនាសម្ភវតោ’’តិ? ន, អន្តរា អនិវត្តនកភាវទីបនតោ។ ទុក្ករានិ ករោន្តោ ខេទំ គតោ ឯវ, ន អន្តរា ខេទំ អសហន្តោ និវត្តតីតិ ទីបេតិ។ លោកទុក្ខាបនយនកាមស្ស វា ភគវតោ អត្តនោ ទុក្ខានុភវនសមត្ថតំ ទស្សេតិ។
Iti vacanaṃ sādhakaṃ. Paṭhamacittassa pāramitābhāvo rukkhassa aṅkurato paṭṭhāya uppattiupamāya sādhetabbo. Etthāha – ‘‘khedaṃ gatoti vacanaṃ niratthakaṃ , yathāvuttanayena guṇasādhanāsambhavato’’ti? Na, antarā anivattanakabhāvadīpanato. Dukkarāni karonto khedaṃ gato eva, na antarā khedaṃ asahanto nivattatīti dīpeti. Lokadukkhāpanayanakāmassa vā bhagavato attano dukkhānubhavanasamatthataṃ dasseti.
‘‘យស្ស កស្សចិ វរទោស្សំ, យាវាហំ សព្ពសត្តទុក្ខានិ;
‘‘Yassa kassaci varadossaṃ, yāvāhaṃ sabbasattadukkhāni;
សព្ពានិ សព្ពកាលំ យុគំ, បទ្មស្សេវ ពុជ្ឈន្តោម្ហី’’តិ។ –
Sabbāni sabbakālaṃ yugaṃ, padmasseva bujjhantomhī’’ti. –
ឯវំអធិប្បាយស្ស អត្តមត្តទុក្ខានុភវនសមត្ថតាយ កាយេវ កថាតិ អតិសយំ អត្ថំ ទស្សេតីតិ អត្ថោ។ អថ វា ខេទំ គតោតិ ព្យាបារំ បរិចយំ គតោតិបិ អត្ថោ សម្ភវតិ។ កម្មាទីសុ សព្យាបារំ បុរិសំ ទិស្វា សន្តិ ហិ លោកេ វត្តារោ ‘‘ខិន្នោយំ កម្មេ, ខិន្នោយំ សត្តេ’’តិអាទិ។ ឥមិស្សា យោជនាយ នាថោតិ ឥមិនា ពុទ្ធត្តាធិគមសិទ្ធំ កោដិប្បត្តំ នាថភាវំ បត្វា ឋិតកាលោ ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពោ។ កេចិ ‘‘មហាការុណិកស្សាតិ វទន្តោ ពុទ្ធភូតស្សាតិ ទស្សេតី’’តិ លិខន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ វិយ, ពោធិសត្តកាលេបិ តព្ពោហារសព្ភាវតោ។ តស្មា សោ ឯត្តកំ កាលំ ទុក្ករានិ ករោន្តោ អវសានេ ទុក្ករបារមិតាបារិបូរិយា តាសំ ផលភូតំ នាថភាវំ បត្វា លោកហិតាយ ព្យាបារំ គតោតិ អយមត្ថោ និទស្សិតោ ហោតិ។ ‘‘ពោធិំ គតោ’’តិ វុត្តេបិ សុព្យត្តំ ហេតុផលំ ទស្សិតំ ហោតិ។ ពុទ្ធភាវប្បត្តស្សេវ ច នាថស្ស នមោ កតោ ហោតិ វិសេសវចនសព្ភាវតោ, ន ពោធិសត្តស្ស។ ឯវំ សន្តេបិ វិនយាធិការោ ឥធាធិប្បេតោ។ សោ ច បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ យាវមរណកាលា ហោតិ។ តំ អតិវិយ បរិត្តំ កាលំ លជ្ជិនោ អតិសុករំ សីលមត្តំ ឯកកស្ស អត្តនោ ហិតាយ អត្តមត្តទុក្ខាបនយនាធិប្បាយេន បរិបូរេន្តោ កោ នាម ឥធលោកបរលោកាតិក្កមសុខំ ន គច្ឆេយ្យ, ននុ ភគវា សកលលោកទុក្ខាបនយនាធិប្បាយេន កប្បកោដីហិបិ អប្បមេយ្យំ កាលំ ករោន្តោ អតិទុក្ករនិរស្សាទំ ខេទំ គតោតិ អញ្ញាបទេសេន គុណំ វណ្ណេតិ អាចរិយោ។
Evaṃadhippāyassa attamattadukkhānubhavanasamatthatāya kāyeva kathāti atisayaṃ atthaṃ dassetīti attho. Atha vā khedaṃ gatoti byāpāraṃ paricayaṃ gatotipi attho sambhavati. Kammādīsu sabyāpāraṃ purisaṃ disvā santi hi loke vattāro ‘‘khinnoyaṃ kamme, khinnoyaṃ satte’’tiādi. Imissā yojanāya nāthoti iminā buddhattādhigamasiddhaṃ koṭippattaṃ nāthabhāvaṃ patvā ṭhitakālo dassitoti veditabbo. Keci ‘‘mahākāruṇikassāti vadanto buddhabhūtassāti dassetī’’ti likhanti, taṃ na sundaraṃ viya, bodhisattakālepi tabbohārasabbhāvato. Tasmā so ettakaṃ kālaṃ dukkarāni karonto avasāne dukkarapāramitāpāripūriyā tāsaṃ phalabhūtaṃ nāthabhāvaṃ patvā lokahitāya byāpāraṃ gatoti ayamattho nidassito hoti. ‘‘Bodhiṃ gato’’ti vuttepi subyattaṃ hetuphalaṃ dassitaṃ hoti. Buddhabhāvappattasseva ca nāthassa namo kato hoti visesavacanasabbhāvato, na bodhisattassa. Evaṃ santepi vinayādhikāro idhādhippeto. So ca pabbajitakālato paṭṭhāya yāvamaraṇakālā hoti. Taṃ ativiya parittaṃ kālaṃ lajjino atisukaraṃ sīlamattaṃ ekakassa attano hitāya attamattadukkhāpanayanādhippāyena paripūrento ko nāma idhalokaparalokātikkamasukhaṃ na gaccheyya, nanu bhagavā sakalalokadukkhāpanayanādhippāyena kappakoṭīhipi appameyyaṃ kālaṃ karonto atidukkaranirassādaṃ khedaṃ gatoti aññāpadesena guṇaṃ vaṇṇeti ācariyo.
លោកហិតាយាតិ ឯត្ថ លោកិយតិ ឯត្ថ ទុក្ខន្តិ លោកោ, លុយតេ វា ជាតិជរាមរណទុក្ខេហីតិ លោកោ, ឥមិនា សត្តលោកំ ជាតិលោកញ្ច សង្គណ្ហាតិ។ តស្មា តស្ស សត្តលោកស្ស ឥធលោកបរលោកហិតំ អតិក្កន្តបរលោកានំ វា ឧច្ឆិន្នលោកសមុទយានំ លោកានំ , ឥធ ជាតិលោកេ ឱកាសលោកេ វា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសង្ខាតញ្ច ហិតំ សម្បិណ្ឌេត្វា លោកស្ស, លោកានំ, លោកេ វា ហិតន្តិ សរូបេកទេសេកសេសំ កត្វា ‘‘លោកហិត’’មិច្ចេវាហ។ នាថោតិ សព្ពសត្តានំ អាសយានុសយចរិយាធិមុត្តិភេទានុរូបធម្មទេសនសមត្ថតាយ ‘‘ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ…បេ.… តំ សុណាថា’’តិ (ម. និ. ៣.៤២០) ឯវំ យាចនដ្ឋេនាបិ នាថតេតិ នាថោ។ ភិក្ខូនំ វីតិក្កមានុរូបំ សិក្ខាបទបញ្ញាបនេន ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកាយ ច ករុណាយ ឧបគន្ត្វា តបតិ, សុត្តន្តវសេន វា តេសំ សព្ពសត្តានំ អនុសយិតេ កិលេសេ ករុណាយ ច បញ្ញាយ ច ឧបគន្ត្វា តបតិ, អភិធម្មវសេន វា តេ តេ សង្ខារេ អនិច្ចាទិលក្ខណវសេន ឧបបរិក្ខិត្វា អត្តនោ កិលេសេ បញ្ញាយ ឧបេច្ច បរិច្ឆិន្ទិត្វា តបតីតិ តបនដ្ឋេនាបិ នាថតេតិ នាថោ។ សទេវកេ លោកេ អប្បដិបុគ្គលត្តា កេនចិ អប្បដិហតធម្មទេសនត្តា បរមចិត្តិស្សរិយប្បវត្តិតោ ច ឥស្សរិយដ្ឋេនាបិ នាថតេតិ នាថោ។ ‘‘ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសី’’តិ (មហាវ. ៩០) វចនតោ សម្បហំសនសង្ខាតេន អាសីសដ្ឋេន, បណិធានតោ បដ្ឋាយ ‘‘កថំ នាមាហំ មុត្តោ មោចយិស្សាមី’’តិអាទិនា នយេន អាសីសដ្ឋេន វា នាថតេតិ នាថោតិ វេទិតព្ពោ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ។ ចតូហិបិ នាថង្គេហិ ចតុវេសារជ្ជចតុបដិសម្ភិទាទយោ សព្ពេបិ ពុទ្ធគុណា យោជេតព្ពា, អតិវិត្ថារិកភយា បន ន យោជិតា។
Lokahitāyāti ettha lokiyati ettha dukkhanti loko, luyate vā jātijarāmaraṇadukkhehīti loko, iminā sattalokaṃ jātilokañca saṅgaṇhāti. Tasmā tassa sattalokassa idhalokaparalokahitaṃ atikkantaparalokānaṃ vā ucchinnalokasamudayānaṃ lokānaṃ , idha jātiloke okāsaloke vā diṭṭhadhammasukhavihārasaṅkhātañca hitaṃ sampiṇḍetvā lokassa, lokānaṃ, loke vā hitanti sarūpekadesekasesaṃ katvā ‘‘lokahita’’miccevāha. Nāthoti sabbasattānaṃ āsayānusayacariyādhimuttibhedānurūpadhammadesanasamatthatāya ‘‘dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmi…pe… taṃ suṇāthā’’ti (ma. ni. 3.420) evaṃ yācanaṭṭhenāpi nāthateti nātho. Bhikkhūnaṃ vītikkamānurūpaṃ sikkhāpadapaññāpanena diṭṭhadhammikasamparāyikāya ca karuṇāya upagantvā tapati, suttantavasena vā tesaṃ sabbasattānaṃ anusayite kilese karuṇāya ca paññāya ca upagantvā tapati, abhidhammavasena vā te te saṅkhāre aniccādilakkhaṇavasena upaparikkhitvā attano kilese paññāya upecca paricchinditvā tapatīti tapanaṭṭhenāpi nāthateti nātho. Sadevake loke appaṭipuggalattā kenaci appaṭihatadhammadesanattā paramacittissariyappavattito ca issariyaṭṭhenāpi nāthateti nātho. ‘‘Dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesī’’ti (mahāva. 90) vacanato sampahaṃsanasaṅkhātena āsīsaṭṭhena, paṇidhānato paṭṭhāya ‘‘kathaṃ nāmāhaṃ mutto mocayissāmī’’tiādinā nayena āsīsaṭṭhena vā nāthateti nāthoti veditabbo, sammāsambuddho. Catūhipi nāthaṅgehi catuvesārajjacatupaṭisambhidādayo sabbepi buddhaguṇā yojetabbā, ativitthārikabhayā pana na yojitā.
នមោតិ បរមត្ថតោ ពុទ្ធគុណពហុមានបព្ភារា ចិត្តនតិ, ចិត្តនតិប្បភវា ច វចីកាយនតិ។ អត្ថុ មេតិ បាឋសេសេន សម្ពន្ធោ។ មហាការុណិកស្សាតិ ឯត្ថ សព្ពសត្តវិសយត្តា មហុស្សាហប្បភវត្តា ច មហតី ករុណា មហាករុណា។ តត្ថ បណិធានតោ បដ្ឋាយ យាវអនុបាទិសេសនិព្ពានបុរប្បវេសា និយុត្តោតិ មហាការុណិកោ, ភគវា។ ឯត្ថ ច មហាការុណិកស្សាតិ ឥមិនា យថាវុត្តហេតុមូលំ ទស្សេតិ។ និក្ករុណោ ហិ បរទុក្ខេសុ ឧទាសិនោ ពុទ្ធត្ថាយ បណិធានមត្តម្បិ អតិភារិយន្តិ មញ្ញន្តោ អប្បមេយ្យំ កាលំ អតិទុក្ករំ ហេតុំ បូរេត្វា នាថត្តសង្ខាតំ ហេតុផលប្បយោជនភូតំ លោកហិតំ កថំ ករិស្សតិ។ តស្មា សព្ពគុណមូលភូតត្តា មហាករុណាគុណមេវ វណ្ណេន្តោ ‘‘នមោ មហាការុណិកស្សា’’តិ អាហ។ ឯត្តាវតា ហេតុអនុរូបំ ផលំ, ផលានុរូបោ ហេតុ, ទ្វិន្នម្បិ អនុរូបំ មូលំ, តិណ្ណម្បិ អនុរូបំ បយោជនន្តិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ។
Namoti paramatthato buddhaguṇabahumānapabbhārā cittanati, cittanatippabhavā ca vacīkāyanati. Atthu meti pāṭhasesena sambandho. Mahākāruṇikassāti ettha sabbasattavisayattā mahussāhappabhavattā ca mahatī karuṇā mahākaruṇā. Tattha paṇidhānato paṭṭhāya yāvaanupādisesanibbānapurappavesā niyuttoti mahākāruṇiko, bhagavā. Ettha ca mahākāruṇikassāti iminā yathāvuttahetumūlaṃ dasseti. Nikkaruṇo hi paradukkhesu udāsino buddhatthāya paṇidhānamattampi atibhāriyanti maññanto appameyyaṃ kālaṃ atidukkaraṃ hetuṃ pūretvā nāthattasaṅkhātaṃ hetuphalappayojanabhūtaṃ lokahitaṃ kathaṃ karissati. Tasmā sabbaguṇamūlabhūtattā mahākaruṇāguṇameva vaṇṇento ‘‘namo mahākāruṇikassā’’ti āha. Ettāvatā hetuanurūpaṃ phalaṃ, phalānurūpo hetu, dvinnampi anurūpaṃ mūlaṃ, tiṇṇampi anurūpaṃ payojananti ayamattho dassito hoti.
ឯវំ អច្ឆរិយបុរិសោ, នាថោ នាថគុណេ ឋិតោ;
Evaṃ acchariyapuriso, nātho nāthaguṇe ṭhito;
នមោរហោ អនាថស្ស, នាថមានស្ស សម្បទំ។
Namoraho anāthassa, nāthamānassa sampadaṃ.
ឯត្ថ សិយា ‘‘អនេកេសុ ភគវតោ គុណេសុ វិជ្ជមានេសុ កស្មា ‘មហាការុណិកស្សា’តិ ឯកមេវ គហិត’’ន្តិ? ឧច្ចតេ –
Ettha siyā ‘‘anekesu bhagavato guṇesu vijjamānesu kasmā ‘mahākāruṇikassā’ti ekameva gahita’’nti? Uccate –
ទោសហីនស្ស សត្ថស្ស, ចោទនា តុ ន វិជ្ជតេ;
Dosahīnassa satthassa, codanā tu na vijjate;
ទោសយុត្តមសត្ថញ្ច, តស្មា ចោទនា អបត្តកាតិ។
Dosayuttamasatthañca, tasmā codanā apattakāti.
ន មយា ចោទនា កតា, កិន្តុ បុច្ឆា ឯវ កតា។ អបិច –
Na mayā codanā katā, kintu pucchā eva katā. Apica –
‘‘ផលំ សតិបិ រុក្ខេឌ្ឍេ, ន បតត្យវិកម្បិតេ;
‘‘Phalaṃ satipi rukkheḍḍhe, na patatyavikampite;
ចោទនា យា’ត្ថុ សត្ថានំ, បុច្ឆនាត្យត្ថផលំ មហតា។
Codanā yā’tthu satthānaṃ, pucchanātyatthaphalaṃ mahatā.
‘‘នភោត្តុំ កុរុតេ សម្មា, គហិតុំ នាឌ្ឍតេ ឃដំ;
‘‘Nabhottuṃ kurute sammā, gahituṃ nāḍḍhate ghaṭaṃ;
អក្ខេបេ ហិ កតេ តទិ-ច្ឆិស្សាណាពុទ្ធិពន្ធនំ។
Akkhepe hi kate tadi-cchissāṇābuddhibandhanaṃ.
‘‘យថា ហិមបទោ បទ្ធោ, បពុទ្ធោ គន្ធលិម្បិយា;
‘‘Yathā himapado paddho, pabuddho gandhalimpiyā;
ភិន្នត្ថវិរមស្សេវំ, សត្ថកតាត្ថលិម្បិយា’’តិ។ –
Bhinnatthaviramassevaṃ, satthakatātthalimpiyā’’ti. –
ឯវំ ចេកំ –
Evaṃ cekaṃ –
សម្មាបិ ចោទនា តំ ខលុ, គុរវោ វិវាក្យា វិវទ្ធ;
Sammāpi codanā taṃ khalu, guravo vivākyā vivaddha;
យតិសិស្សា អាឃដ្ដិតាតិ-វាក្យេនាភ្យធិកំ គោបយ។
Yatisissā āghaṭṭitāti-vākyenābhyadhikaṃ gopaya.
សរវតី អាចេរំ កិលិដ្ឋា, តទិច្ឆិស្សជិតាត្តានំ;
Saravatī āceraṃ kiliṭṭhā, tadicchissajitāttānaṃ;
ជយត្យត្តានមាចេរោ, សទស្សស្សេវ សារថីតិ។ –
Jayatyattānamācero, sadassasseva sārathīti. –
អត្រោច្ចតេ –
Atroccate –
យស្ស ហិ វាក្យសហស្សំ, វាក្យេ វាក្យេ សតញ្ច ជិវ្ហា;
Yassa hi vākyasahassaṃ, vākye vākye satañca jivhā;
នាមំ ទសពលគុណបទេសំ, វត្តុំ កប្បេនបិ ន សក្កា។
Nāmaṃ dasabalaguṇapadesaṃ, vattuṃ kappenapi na sakkā.
យថា –
Yathā –
ពុទ្ធោបិ ពុទ្ធស្ស ភណេយ្យ វណ្ណំ,
Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,
កប្បម្បិ ចេ អញ្ញមភាសមានោ;
Kappampi ce aññamabhāsamāno;
ខីយេថ កប្បោ ចិរទីឃមន្តរេ,
Khīyetha kappo ciradīghamantare,
វណ្ណោ ន ខីយេថ តថាគតស្សាតិ។ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣០៤; ៣.១៤១; ម. និ. អដ្ឋ. ២.៤២៥; ឧទា. អដ្ឋ. ៥៣; ចរិយា. អដ្ឋ. និទានកថា) –
Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassāti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 2.425; udā. aṭṭha. 53; cariyā. aṭṭha. nidānakathā) –
ចោត្តត្តា ន សក្កា ភគវតំ គុណានមវសេសាភិធាតុំ។
Cottattā na sakkā bhagavataṃ guṇānamavasesābhidhātuṃ.
អបិច –
Apica –
យថា ត្វំ សត្តានំ, ទសពល តថា ញាណករុណា;
Yathā tvaṃ sattānaṃ, dasabala tathā ñāṇakaruṇā;
គុណទ្វន្ទំ សេដ្ឋំ, តវ គុណគណា នាម តិគុណាតិ។ –
Guṇadvandaṃ seṭṭhaṃ, tava guṇagaṇā nāma tiguṇāti. –
សព្ពគុណសេដ្ឋត្តា មូលត្តា ច ឯកមេវ វុត្តំ។ អថ វា ‘‘ឆសុ អសាធារណញាណេសុ អញ្ញតរត្តា តគ្គហណេន សេសាបិ គហិតាវ សហចរណលក្ខណេនា’’តិ ច វទន្តិ។ វិសេសតោ បនេត្ថ អភិធម្មស្ស កេវលំ បញ្ញាវិសយត្តា អភិធម្មដ្ឋកថារម្ភេ អាចរិយេន ‘‘ករុណា វិយ សត្តេសុ, បញ្ញា យស្ស មហេសិនោ’’តិ បញ្ញាគុណោ វណ្ណិតោ តេសំ តេសំ សត្តានំ អាសយានុសយចអយាធិមុត្តិភេទានុរូបបរិច្ឆិន្ទនបញ្ញាយ, សត្តេសុ មហាករុណាយ ច អធិការត្តា។ សុត្តន្តដ្ឋកថារម្ភេ ‘‘ករុណាសីតលហទយំ, បញ្ញាបជ្ជោតវិហតមោហតម’’ន្តិ ភគវតោ ឧភោបិ បញ្ញាករុណាគុណា វណ្ណិតា។ ឥធ បន វិនយេ អាសយាទិនិរបេក្ខំ កេវលំ ករុណាយ បាកតិកសត្តេនាបិ អសោតព្ពារហំ សុណន្តោ, អបុច្ឆិតព្ពារហំ បុច្ឆន្តោ, អវត្តព្ពារហញ្ច វទន្តោ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសីតិ ករុណាគុណោយេវេកោ វណ្ណិតោតិ វេទិតព្ពោ។
Sabbaguṇaseṭṭhattā mūlattā ca ekameva vuttaṃ. Atha vā ‘‘chasu asādhāraṇañāṇesu aññatarattā taggahaṇena sesāpi gahitāva sahacaraṇalakkhaṇenā’’ti ca vadanti. Visesato panettha abhidhammassa kevalaṃ paññāvisayattā abhidhammaṭṭhakathārambhe ācariyena ‘‘karuṇā viya sattesu, paññā yassa mahesino’’ti paññāguṇo vaṇṇito tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayacaayādhimuttibhedānurūpaparicchindanapaññāya, sattesu mahākaruṇāya ca adhikārattā. Suttantaṭṭhakathārambhe ‘‘karuṇāsītalahadayaṃ, paññāpajjotavihatamohatama’’nti bhagavato ubhopi paññākaruṇāguṇā vaṇṇitā. Idha pana vinaye āsayādinirapekkhaṃ kevalaṃ karuṇāya pākatikasattenāpi asotabbārahaṃ suṇanto, apucchitabbārahaṃ pucchanto, avattabbārahañca vadanto sikkhāpadaṃ paññapesīti karuṇāguṇoyeveko vaṇṇitoti veditabbo.
បញ្ញាទយា អត្តបរត្ថហេតូ,
Paññādayā attaparatthahetū,
តទន្វយា សព្ពគុណា ជិនស្ស;
Tadanvayā sabbaguṇā jinassa;
ឧភោ គុណា តេ គុណសាគរស្ស,
Ubho guṇā te guṇasāgarassa,
វុត្តា ឥធាចរិយវរេន តស្មា។
Vuttā idhācariyavarena tasmā.
ឯត្តាវតា អដ្ឋកថាទិគាថា,
Ettāvatā aṭṭhakathādigāthā,
សមាសតោ វុត្តបទត្ថសោភា;
Samāsato vuttapadatthasobhā;
អយម្បិ វិត្ថារនយោតិ ចាហំ,
Ayampi vitthāranayoti cāhaṃ,
ឧទ្ធំ ឥតោ តេ បដិសំខិបាមិ។
Uddhaṃ ito te paṭisaṃkhipāmi.
ទុតិយគាថាយ អសម្ពុធន្តិ ធម្មានំ យថាសភាវំ អពុជ្ឈន្តោ។ ពុទ្ធនិសេវិតន្តិ ពុទ្ធានុពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធេហិ គោចរភាវនាសេវនាហិ យថារហំ និសេវិតំ។ ភវា ភវន្តិ វត្តមានភវតោ អញ្ញំ ភវំ គច្ឆតិ ឧបគច្ឆតិ, បដិបជ្ជតីតិ អត្ថោ។ អថ វា ភវោតិ សស្សតទិដ្ឋិ។ តស្ស បដិបក្ខត្តា អភវោតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ ភវោតិ វា វុទ្ធិ។ អភវោតិ ហានិ។ ភវោតិ វា ទុគ្គតិ។ អភវោតិ សុគតិ។ ‘‘អប្បមាណា ធម្មា, អសេក្ខា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១៣, ១១) វិយ ហិ វុទ្ធិអត្ថត្តា អការស្ស។ ភាវយតីតិ ភវោ, ជាតិ។ ភវតីតិ វា ភវោ។ សវិការា ពហុវិធខន្ធុប្បត្តិ ទីបិតា។ អភវោតិ វិនាសោ, ជាតិភាវំ មរណភាវញ្ច គច្ឆតីតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឯត្ថ អរហន្តានំ មរណម្បិ ខណិកវសេន គហេតព្ពំ។ ភវេសុ អភវោ ភវាភវោ, តំ ភវាភវំ, ភវេសុ អភាវបញ្ញត្តិំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ។ ជីវលោកោតិ សត្តលោកោ, សង្ខារលោកឱកាសលោកានំ ភវាភវគមនាសម្ភវតោ សត្តលោកំ ជីវលោកោតិ វិសេសេតិ។ អវិជ្ជាទិកិលេសជាលវិទ្ធំសិនោតិ ឯត្ថ នវបិ លោកុត្តរធម្មា សង្គហំ គច្ឆន្តិ។ អបចយគាមិតា ហិ ចតុមគ្គធម្មស្ស ឱធិសោ អវិជ្ជាទិកិលេសជាលវិទ្ធំសោ, សោ អស្ស អត្ថិ, តទារម្មណំ ហុត្វា តត្ថ សហាយភាវូបគមនេន និព្ពានស្សាបិ។ យថាហ ‘‘យោ ខោ, អាវុសោ, រាគក្ខយោ…បេ.… ឥទំ វុច្ចតិ និព្ពាន’’ន្តិ។ អរហត្តស្សាបិ តថា រាគាទិក្ខយវចនសព្ភាវតោ។ ផលសាមញ្ញេន តិណ្ណម្បិ ផលានំ អត្ថីតិ នវវិធោបេស ‘‘អវិជ្ជាទិកិលេសជាលវិទ្ធំសី’’តិ វុច្ចតិ។ អថ វា សហចរណលក្ខណកអារណតាយ បដិបក្ខគោចរគ្គហណតា។ អនភិហិតោបិ ហិ ធម្មស្ស តត្រាភិហិតោវ ពុជ្ឈិតព្ពោ ឥតិ វចនតោ ការណគោចរគ្គហណេន ចត្តារិបិ ផលានិ គហិតានិ។ នរកាទីសុ អបតមានំ ធារេតិ សុគតិយំ ឧប្បាទនេនាតិ ធម្មោ។ បុន សុគតិម្ហិ អជននការី អកុសលធម្មេ និវារេត្វា បោសេតិ បវត្តេតិ វឌ្ឍេតីតិ ធម្មោ។ សោ បន កាមរូបារូបភេទតោ តិវិធោ អច្ចន្តសុខាវហនតោ, តតោបិ ឧត្តមត្តា ធម្មវរោ។
Dutiyagāthāya asambudhanti dhammānaṃ yathāsabhāvaṃ abujjhanto. Buddhanisevitanti buddhānubuddhapaccekabuddhehi gocarabhāvanāsevanāhi yathārahaṃ nisevitaṃ. Bhavā bhavanti vattamānabhavato aññaṃ bhavaṃ gacchati upagacchati, paṭipajjatīti attho. Atha vā bhavoti sassatadiṭṭhi. Tassa paṭipakkhattā abhavoti ucchedadiṭṭhi. Bhavoti vā vuddhi. Abhavoti hāni. Bhavoti vā duggati. Abhavoti sugati. ‘‘Appamāṇā dhammā, asekkhā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 13, 11) viya hi vuddhiatthattā akārassa. Bhāvayatīti bhavo, jāti. Bhavatīti vā bhavo. Savikārā bahuvidhakhandhuppatti dīpitā. Abhavoti vināso, jātibhāvaṃ maraṇabhāvañca gacchatīti vuttaṃ hoti. Ettha arahantānaṃ maraṇampi khaṇikavasena gahetabbaṃ. Bhavesu abhavo bhavābhavo, taṃ bhavābhavaṃ, bhavesu abhāvapaññattiṃ gacchatīti attho. Jīvalokoti sattaloko, saṅkhāralokaokāsalokānaṃ bhavābhavagamanāsambhavato sattalokaṃ jīvalokoti viseseti. Avijjādikilesajālaviddhaṃsinoti ettha navapi lokuttaradhammā saṅgahaṃ gacchanti. Apacayagāmitā hi catumaggadhammassa odhiso avijjādikilesajālaviddhaṃso, so assa atthi, tadārammaṇaṃ hutvā tattha sahāyabhāvūpagamanena nibbānassāpi. Yathāha ‘‘yo kho, āvuso, rāgakkhayo…pe… idaṃ vuccati nibbāna’’nti. Arahattassāpi tathā rāgādikkhayavacanasabbhāvato. Phalasāmaññena tiṇṇampi phalānaṃ atthīti navavidhopesa ‘‘avijjādikilesajālaviddhaṃsī’’ti vuccati. Atha vā sahacaraṇalakkhaṇakaāraṇatāya paṭipakkhagocaraggahaṇatā. Anabhihitopi hi dhammassa tatrābhihitova bujjhitabbo iti vacanato kāraṇagocaraggahaṇena cattāripi phalāni gahitāni. Narakādīsu apatamānaṃ dhāreti sugatiyaṃ uppādanenāti dhammo. Puna sugatimhi ajananakārī akusaladhamme nivāretvā poseti pavatteti vaḍḍhetīti dhammo. So pana kāmarūpārūpabhedato tividho accantasukhāvahanato, tatopi uttamattā dhammavaro.
ឯត្ថាហ – ‘‘ចតុន្នំ, ភិក្ខវេ, អរិយសច្ចានំ អននុពោធា អប្បដិវេធា ឯវមិទំ ទីឃមទ្ធានំ សន្ធាវិតំ សំសរិត’ន្តិ (ទី. និ. ២.១៥៥; មហាវ. ២៨៧) វចនតោ ចតុសច្ចធម្មំ អសម្ពុធំ ភវា ភវំ គច្ឆតិ ជីវលោកោតិ សិទ្ធំ។ តស្មា យំ អសម្ពុធំ គច្ឆតិ, តស្សេវ ‘‘តស្សា’’តិ អន្តេ តំនិទ្ទេសេន និយមនតោ ចតុសច្ចធម្មោបិ អវិជ្ជាទិកិលេសជាលវិទ្ធំសី ធម្មវរោតិ ចាបជ្ជតិ។ អញ្ញថា ‘‘នមោ អវិជ្ជាទិកិលេសជាលវិទ្ធំសិនោ ធម្មវរស្ស តស្សា’’តិ តំនិទ្ទេសេន សមានវិភត្តិករណំ ន យុជ្ជតិ អតិប្បសង្គនិយមនតោ, ‘‘អវិជ្ជាទិកិលេសជាលវិទ្ធំសិនោ ធម្មវរស្សា’’តិ វចនំ វិសេសនវចនំ។ តស្មា ទុក្ខសមុទយសច្ចានំ តព្ភាវប្បសង្គោ នត្ថីតិ ចេ? ន, តំនិទ្ទេសេន សមានវិភត្តិដ្ឋានេ អវិសេសិតត្តា។ អបិ ច មគ្គសច្ចនិរោធសច្ចេសុ ផលានំ អបរិយាបន្នត្តា នវ លោកុត្តរធម្មា សង្គហិតាតិ វចនវិរោធោ, ផលានំ អសង្គហេ វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនាយំ ន កេវលំ អរិយមគ្គោ ចេវ និព្ពានញ្ច, អបិ ច អរិយផលធម្មេហិ សទ្ធិំ បរិយត្តិធម្មោបិ។ វុត្តញ្ហេតំ ‘‘រាគវិរាគមនេជមសោកំ…បេ.… ធម្មមិមំ សរណត្ថមុបេហី’’តិ (វិ. វ. ៨៨៧) វចនវិរោធោ ចាតិ បុព្ពាបរវិរុទ្ធា ឯសា គាថា សាសនវិរុទ្ធា ចា’’តិ? វុច្ចតេ – សព្ពមេតមយុត្តំ វុត្តគាថត្ថាជាននតោ។ ឯត្ថ ហិ អាចរិយេន បវត្តិបវត្តិហេតុវិសយវិភាគោ ច ទស្សិតោ។ កថំ? តត្ថ អសម្ពុធន្តិ អសម្ពោធោ, សោ អត្ថតោ អវិជ្ជា, តាយ ច តណ្ហុបាទានានិ គហិតានិ, តយោបិ តេ ធម្មា សមុទយសច្ចំ, ភវាភវន្តិ ឯត្ថ ទុក្ខសច្ចំ វុត្តំ។ សុគតិទុគ្គតិប្បភេទោ ហិ ភវោ អត្ថតោ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ហោន្តិ។ ‘‘ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ (មហាវ. ១) វចនតោ ទុក្ខប្បវត្តិ បវត្តិ នាម, ទុក្ខសមុទយោ បវត្តិហេតុ នាម, អវិជ្ជាសង្ខាតស្ស ច បវត្តិហេតុស្ស អគ្គហិតគ្គហណេន និរោធមគ្គសច្ចទ្វយំ វិសយោ នាម។ វុត្តញ្ហេតំ ‘‘តត្ថ កតមា អវិជ្ជា? ទុក្ខេ អញ្ញាណំ…បេ.… ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ អញ្ញាណ’’ន្តិ (វិភ. ២២៦)។
Etthāha – ‘‘catunnaṃ, bhikkhave, ariyasaccānaṃ ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsarita’nti (dī. ni. 2.155; mahāva. 287) vacanato catusaccadhammaṃ asambudhaṃ bhavā bhavaṃ gacchati jīvalokoti siddhaṃ. Tasmā yaṃ asambudhaṃ gacchati, tasseva ‘‘tassā’’ti ante taṃniddesena niyamanato catusaccadhammopi avijjādikilesajālaviddhaṃsī dhammavaroti cāpajjati. Aññathā ‘‘namo avijjādikilesajālaviddhaṃsino dhammavarassa tassā’’ti taṃniddesena samānavibhattikaraṇaṃ na yujjati atippasaṅganiyamanato, ‘‘avijjādikilesajālaviddhaṃsino dhammavarassā’’ti vacanaṃ visesanavacanaṃ. Tasmā dukkhasamudayasaccānaṃ tabbhāvappasaṅgo natthīti ce? Na, taṃniddesena samānavibhattiṭṭhāne avisesitattā. Api ca maggasaccanirodhasaccesu phalānaṃ apariyāpannattā nava lokuttaradhammā saṅgahitāti vacanavirodho, phalānaṃ asaṅgahe verañjakaṇḍavaṇṇanāyaṃ na kevalaṃ ariyamaggo ceva nibbānañca, api ca ariyaphaladhammehi saddhiṃ pariyattidhammopi. Vuttañhetaṃ ‘‘rāgavirāgamanejamasokaṃ…pe… dhammamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti (vi. va. 887) vacanavirodho cāti pubbāparaviruddhā esā gāthā sāsanaviruddhā cā’’ti? Vuccate – sabbametamayuttaṃ vuttagāthatthājānanato. Ettha hi ācariyena pavattipavattihetuvisayavibhāgo ca dassito. Kathaṃ? Tattha asambudhanti asambodho, so atthato avijjā, tāya ca taṇhupādānāni gahitāni, tayopi te dhammā samudayasaccaṃ, bhavābhavanti ettha dukkhasaccaṃ vuttaṃ. Sugatiduggatippabhedo hi bhavo atthato pañcupādānakkhandhā honti. ‘‘Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti (mahāva. 1) vacanato dukkhappavatti pavatti nāma, dukkhasamudayo pavattihetu nāma, avijjāsaṅkhātassa ca pavattihetussa aggahitaggahaṇena nirodhamaggasaccadvayaṃ visayo nāma. Vuttañhetaṃ ‘‘tattha katamā avijjā? Dukkhe aññāṇaṃ…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇa’’nti (vibha. 226).
ឯត្ថ ច និរោធសច្ចំ ពុទ្ធេន គោចរាសេវនាយ អាសេវិតំ, មគ្គសច្ចំ ភាវនាសេវនាយ។ ឯត្តាវតា អសម្ពុធំ ពុទ្ធនិសេវិតំ យន្តិ ឧបយោគប្បត្តោ យោ វិសយោ និរោធោ ច មគ្គោ ច, តស្ស យថាវុត្តាវិជ្ជាទិកិលេសជាលត្តយវិទ្ធំសិនោ នមោ ធម្មវរស្សាតិ អយំ គាថាយ អត្ថោ។ បរិយត្តិធម្មោបិ កិលេសវិទ្ធំសនស្ស សុត្តន្តនយេន ឧបនិស្សយបច្ចយត្តា កិលេសវិទ្ធំសនសីលតាយ ‘‘អវិជ្ជាទិកិលេសជាលវិទ្ធំសី’’តិ វត្តុំ សម្ភវតិ។ ឯវញ្ហិ សតិ រាគវិរាគាតិ គាថត្ថោ, សោ ធម្មំ ទេសេតិ…បេ.… ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតីតិ សុត្តត្ថោ ច អសេសតោ គហិតោ ហោតិ។ អថ វា ឥមាយ គាថាយ កេវលំ បរិយត្តិធម្មោវ គហិតោ ហោតិ, យំ សន្ធាយាហ ‘‘សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ…បេ.… ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតី’’តិ (ទី. និ. ១.១៩០; បារា. ១), តម្បិ អសម្ពុធំ ពុទ្ធេហេវ និសេវិតំ គោចរាសេវនាយ អនញ្ញនិសេវិតំ។ យថាហ ‘‘ភគវំមូលកា នោ, ភន្តេ, ធម្មា ភគវំនេត្តិកា ភគវំបដិសរណា…បេ.… ភគវតោ សុត្វា ភិក្ខូ ធារេស្សន្តី’’តិ (សំ. និ. ២.១៤៦)។
Ettha ca nirodhasaccaṃ buddhena gocarāsevanāya āsevitaṃ, maggasaccaṃ bhāvanāsevanāya. Ettāvatā asambudhaṃ buddhanisevitaṃ yanti upayogappatto yo visayo nirodho ca maggo ca, tassa yathāvuttāvijjādikilesajālattayaviddhaṃsino namo dhammavarassāti ayaṃ gāthāya attho. Pariyattidhammopi kilesaviddhaṃsanassa suttantanayena upanissayapaccayattā kilesaviddhaṃsanasīlatāya ‘‘avijjādikilesajālaviddhaṃsī’’ti vattuṃ sambhavati. Evañhi sati rāgavirāgāti gāthattho, so dhammaṃ deseti…pe… brahmacariyaṃ pakāsetīti suttattho ca asesato gahito hoti. Atha vā imāya gāthāya kevalaṃ pariyattidhammova gahito hoti, yaṃ sandhāyāha ‘‘so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… brahmacariyaṃ pakāsetī’’ti (dī. ni. 1.190; pārā. 1), tampi asambudhaṃ buddheheva nisevitaṃ gocarāsevanāya anaññanisevitaṃ. Yathāha ‘‘bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā bhagavaṃnettikā bhagavaṃpaṭisaraṇā…pe… bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti (saṃ. ni. 2.146).
តតិយគាថាយ សីលាទយោ កិញ្ចាបិ លោកិយលោកុត្តរា យថាសម្ភវំ លព្ភន្តិ, តថាបិ អន្តេ ‘‘អរិយសង្ឃ’’ន្តិ វចនតោ សីលាទយោ ចត្តារោ ធម្មក្ខន្ធា លោកុត្តរាវ។ ឯត្ថ ច ‘‘សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណប្បភុតីហី’’តិ វត្តព្ពេ សរូបេកសេសំ កត្វា ‘‘វិមុត្តិញាណប្បភុតីហី’’តិ វុត្តំ។ ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ វិមុត្តីតិ ផលធម្មាវ សុត្តេ អធិប្បេតា, តថាបិ ‘‘មគ្គា វុដ្ឋហិត្វា មគ្គំ បច្ចវេក្ខតិ។ បហីនេ កិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ។ ផលំ បច្ចវេក្ខតិ។ និព្ពានំ បច្ចវេក្ខតី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១០) វចនតោ មគ្គាទិបច្ចវេក្ខណញាណំ វិមុត្តិញាណន្តិ វេទិតព្ពំ។ វិមុត្តិ វិមោក្ខោ ខយោតិ ហិ អត្ថតោ ឯកំ។ ‘‘ខយេ ញាណំ អនុប្បាទេ ញាណន្តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១៤២; ទី. និ. ៣.៣០៤) ឯត្ថ ខយោ នាម មគ្គោ, រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោតិ ផលនិព្ពានានំ អធិវចន’’ន្តិ សុត្តេ អាគតមេវ។ បហីនកិលេសានំ ខយោ បាកតិកោ ខយោ ឯវ។ បភុតិ-សទ្ទេន តិស្សោ វិជ្ជា ឆ អភិញ្ញា ចតស្សោ បដិសម្ភិទាតិ ឯវមាទយោ គុណា សង្គហិតា។ សមន្នាគមដ្ឋេន អបរិហីនដ្ឋេន ច យុត្តោ។ ខេត្តំ ជនានំ កុសលត្ថិកានន្តិ ‘‘អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សា’’តិ សុត្តតោ កុសលស្ស វិរុហនដ្ឋានត្តា, សុត្តន្តនយេន ឧបនិស្សយបច្ចយត្តា ច កាមំ កុសលស្ស ខេត្តំ ហោតិ សង្ឃោ, ន កុសលត្ថិកានំ ជនានំ។ តស្មា ន យុជ្ជតីតិ ចេ? ន, សុត្តត្ថសម្ភវតោ។ សុត្តេ ‘‘អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សា’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៤១) ហិ វុត្តំ។ កស្ស លោកស្ស? បុញ្ញត្ថិកស្ស ខេត្តំ សង្ឃោ, បុញ្ញុបនិស្សយត្តា បុញ្ញក្ខេត្តំ ហោតិ សង្ឃោ, កុសលត្ថិកានន្តិ ច វុច្ចន្តិ។ លោកេបិ ហិ ទេវទត្តស្ស ខេត្តំ យញ្ញទត្តស្ស ខេត្តំ សាលិយវុបនិស្សយត្តា សាលិខេត្តំ យវខេត្តន្តិ ច វុច្ចតិ។ អរិយសង្ឃន្តិ វិគតកិលេសត្តា អរិយំ បរិសុទ្ធំ អរិយានំ, អរិយភាវំ វា បត្តំ សីលទិដ្ឋិសាមញ្ញេន សង្ឃតត្តា សង្ឃំ។ ‘‘អរិយ-សទ្ទេន សម្មុតិសង្ឃំ និវារេតី’’តិ កេចិ លិខន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ វិមុត្តិញាណគុណគ្គហណេន វិសេសិតត្តា។ សិរសាតិ ឥមិនា កាមំ កាយនតិំ ទស្សេតិ, តថាបិ ឧត្តមសង្ឃេ គុណគារវេន ឧត្តមង្គមេវ និទ្ទិសន្តោ ‘‘សិរសា នមាមី’’ត្យាហ។ សិរស្ស បន ឧត្តមតា ឧត្តមានំ ចក្ខុសោតិន្ទ្រិយានំ និស្សយត្តា, តេសំ ឧត្តមតា ច ទស្សនានុត្តរិយសវនានុត្តរិយហេតុតាយ វេទិតព្ពា។ ឯត្ថាហ – អនុសន្ធិកុសលោ
Tatiyagāthāya sīlādayo kiñcāpi lokiyalokuttarā yathāsambhavaṃ labbhanti, tathāpi ante ‘‘ariyasaṅgha’’nti vacanato sīlādayo cattāro dhammakkhandhā lokuttarāva. Ettha ca ‘‘sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇappabhutīhī’’ti vattabbe sarūpekasesaṃ katvā ‘‘vimuttiñāṇappabhutīhī’’ti vuttaṃ. Ettha ca kiñcāpi vimuttīti phaladhammāva sutte adhippetā, tathāpi ‘‘maggā vuṭṭhahitvā maggaṃ paccavekkhati. Pahīne kilese paccavekkhati. Phalaṃ paccavekkhati. Nibbānaṃ paccavekkhatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.410) vacanato maggādipaccavekkhaṇañāṇaṃ vimuttiñāṇanti veditabbaṃ. Vimutti vimokkho khayoti hi atthato ekaṃ. ‘‘Khaye ñāṇaṃ anuppāde ñāṇanti (dha. sa. dukamātikā 142; dī. ni. 3.304) ettha khayo nāma maggo, rāgakkhayo dosakkhayoti phalanibbānānaṃ adhivacana’’nti sutte āgatameva. Pahīnakilesānaṃ khayo pākatiko khayo eva. Pabhuti-saddena tisso vijjā cha abhiññā catasso paṭisambhidāti evamādayo guṇā saṅgahitā. Samannāgamaṭṭhena aparihīnaṭṭhena ca yutto. Khettaṃ janānaṃ kusalatthikānanti ‘‘anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti suttato kusalassa viruhanaṭṭhānattā, suttantanayena upanissayapaccayattā ca kāmaṃ kusalassa khettaṃ hoti saṅgho, na kusalatthikānaṃ janānaṃ. Tasmā na yujjatīti ce? Na, suttatthasambhavato. Sutte ‘‘anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti (saṃ. ni. 4.341) hi vuttaṃ. Kassa lokassa? Puññatthikassa khettaṃ saṅgho, puññupanissayattā puññakkhettaṃ hoti saṅgho, kusalatthikānanti ca vuccanti. Lokepi hi devadattassa khettaṃ yaññadattassa khettaṃ sāliyavupanissayattā sālikhettaṃ yavakhettanti ca vuccati. Ariyasaṅghanti vigatakilesattā ariyaṃ parisuddhaṃ ariyānaṃ, ariyabhāvaṃ vā pattaṃ sīladiṭṭhisāmaññena saṅghatattā saṅghaṃ. ‘‘Ariya-saddena sammutisaṅghaṃ nivāretī’’ti keci likhanti, taṃ na sundaraṃ vimuttiñāṇaguṇaggahaṇena visesitattā. Sirasāti iminā kāmaṃ kāyanatiṃ dasseti, tathāpi uttamasaṅghe guṇagāravena uttamaṅgameva niddisanto ‘‘sirasā namāmī’’tyāha. Sirassa pana uttamatā uttamānaṃ cakkhusotindriyānaṃ nissayattā, tesaṃ uttamatā ca dassanānuttariyasavanānuttariyahetutāya veditabbā. Etthāha – anusandhikusalo
‘‘ឧបោគ្ឃាតោ បទញ្ចេវ, បទត្ថោ បទវិគ្គហោ;
‘‘Upogghāto padañceva, padattho padaviggaho;
ចោទនាប្រត្យវជ្ជានំ, ព្យាខ្យា តន្តស្ស ឆព្ពិធា’’តិ។ –
Codanāpratyavajjānaṃ, byākhyā tantassa chabbidhā’’ti. –
ឯវមវត្វា កស្មា រតនត្តយបណាមំ បឋមំ វុត្តន្តិ? វុច្ចតេ – សតាចារត្តា។ អាចារោ កិរេស សប្បុរិសានំ, យទិទំ សំវណ្ណនារម្ភេ រតនត្តយបូជាវិធានំ។ តស្មា ‘‘សតាចារតោ ភដ្ឋា មា មយំ ហោមា’’តិ ករីយតិ, ចតុគម្ភីរភាវយុត្តញ្ច វិនយបិដកំ សំវណ្ណេតុកាមស្ស មហាសមុទ្ទំ ឱគាហន្តស្ស វិយ បញ្ញាវេយ្យត្តិយសមន្នាគតស្សាបិ មហន្តំ ភយំ ហោតិ, ភយក្ខយាវហញ្ចេតំ រតនត្តយគុណានុស្សរណជនិតំ បណាមបូជាវិធានំ។ យថាហ ‘‘ឯវំ ពុទ្ធំ សរន្តាន’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ១.២៤៩)។ អបិចាចរិយោ សត្ថុបូជាវិធានេន អសត្ថរិ សត្ថាភិនិវេសស្ស លោកស្ស យថាភូតំ សត្ថរិ ឯវ សម្មាសម្ពុទ្ធេ សត្ថុសម្ភាវនំ ឧប្បាទេតិ, អសត្ថរិ សត្ថុសម្ភាវនំ បរិច្ចជាបេតិ, ‘‘តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ អត្តនោ ទហតី’’តិ វុត្តទោសំ បរិហរតិ។ អន្តរាយពហុលត្តា ខន្ធសន្តតិយា វិប្បកតាយ វិនយសំវណ្ណនាយ អត្តនោ អាយុវណ្ណសុខពលានំ បរិក្ខយសម្ភវាសង្កាយ ‘‘អភិវាទនសីលិស្ស…បេ.… អាយុ វណ្ណោ សុខំ ពល’’ន្តិ (ធ. ប. ១០៩) វុត្តានិសំសេ យាវ សំវណ្ណនាបរិយោសានា បត្ថេតិ។ អបិ ចេត្ថ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បណាមបូជាវិធានំ សម្មាសម្ពុទ្ធភាវាធិគមត្ថំ ពុទ្ធយានំ បដិបជ្ជន្តានំ ឧស្សាហំ ជនេតិ។ លោកិយលោកុត្តរភេទស្ស, លោកុត្តរស្សេវ វា សទ្ធម្មស្ស បូជាវិធានំ បច្ចេកពុទ្ធភាវាធិគមត្ថំ បច្ចេកពុទ្ធយានំ បដិបជ្ជន្តានំ ឧស្សាហំ ជនេតិ។ សទ្ធម្មបដិវេធមត្តាភិលាសិនោ ហិ តេ។ បរមត្ថសង្ឃបូជាវិធានំ បរមត្ថសង្ឃភាវាធិគមត្ថំ សាវកយានំ បដិបជ្ជន្តានំ ឧស្សាហំ ជនេតិ, មង្គលាទីនិ វា សាត្ថានិ អនន្តរាយានិ ចិរដ្ឋិតិកានិ ពហុមតានិ ច ភវន្តីតិ ឯវំលទ្ធិកានំ ចិត្តបរិតោសនត្ថំ ‘‘បូជា ច បូជនេយ្យាន’’ន្តិ ភគវតា បសត្ថមង្គលំ ករោតិ។ វុច្ចតេ ច –
Evamavatvā kasmā ratanattayapaṇāmaṃ paṭhamaṃ vuttanti? Vuccate – satācārattā. Ācāro kiresa sappurisānaṃ, yadidaṃ saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapūjāvidhānaṃ. Tasmā ‘‘satācārato bhaṭṭhā mā mayaṃ homā’’ti karīyati, catugambhīrabhāvayuttañca vinayapiṭakaṃ saṃvaṇṇetukāmassa mahāsamuddaṃ ogāhantassa viya paññāveyyattiyasamannāgatassāpi mahantaṃ bhayaṃ hoti, bhayakkhayāvahañcetaṃ ratanattayaguṇānussaraṇajanitaṃ paṇāmapūjāvidhānaṃ. Yathāha ‘‘evaṃ buddhaṃ sarantāna’’ntiādi (saṃ. ni. 1.249). Apicācariyo satthupūjāvidhānena asatthari satthābhinivesassa lokassa yathābhūtaṃ satthari eva sammāsambuddhe satthusambhāvanaṃ uppādeti, asatthari satthusambhāvanaṃ pariccajāpeti, ‘‘tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ attano dahatī’’ti vuttadosaṃ pariharati. Antarāyabahulattā khandhasantatiyā vippakatāya vinayasaṃvaṇṇanāya attano āyuvaṇṇasukhabalānaṃ parikkhayasambhavāsaṅkāya ‘‘abhivādanasīlissa…pe… āyu vaṇṇo sukhaṃ bala’’nti (dha. pa. 109) vuttānisaṃse yāva saṃvaṇṇanāpariyosānā pattheti. Api cettha buddhassa bhagavato paṇāmapūjāvidhānaṃ sammāsambuddhabhāvādhigamatthaṃ buddhayānaṃ paṭipajjantānaṃ ussāhaṃ janeti. Lokiyalokuttarabhedassa, lokuttarasseva vā saddhammassa pūjāvidhānaṃ paccekabuddhabhāvādhigamatthaṃ paccekabuddhayānaṃ paṭipajjantānaṃ ussāhaṃ janeti. Saddhammapaṭivedhamattābhilāsino hi te. Paramatthasaṅghapūjāvidhānaṃ paramatthasaṅghabhāvādhigamatthaṃ sāvakayānaṃ paṭipajjantānaṃ ussāhaṃ janeti, maṅgalādīni vā sātthāni anantarāyāni ciraṭṭhitikāni bahumatāni ca bhavantīti evaṃladdhikānaṃ cittaparitosanatthaṃ ‘‘pūjā ca pūjaneyyāna’’nti bhagavatā pasatthamaṅgalaṃ karoti. Vuccate ca –
‘‘មង្គលំ ភគវា ពុទ្ធោ, ធម្មោ សង្ឃោ ច មង្គលំ;
‘‘Maṅgalaṃ bhagavā buddho, dhammo saṅgho ca maṅgalaṃ;
មង្គលាទីនិ សាត្ថានិ, សីឃំ សិជ្ឈន្តិ សព្ពសោ។
Maṅgalādīni sātthāni, sīghaṃ sijjhanti sabbaso.
‘‘សត្ថុ បូជាវិធានេន, ឯវមាទី ពហូ គុណេ;
‘‘Satthu pūjāvidhānena, evamādī bahū guṇe;
លភតីតិ វិជានន្តោ, សត្ថុបូជាបរោ សិយា’’តិ។
Labhatīti vijānanto, satthupūjāparo siyā’’ti.
ឯត្ថ ច សត្ថុបធានត្តា ធម្មសង្ឃានំ បូជាវិធានំ សត្ថុបូជាវិធានមិច្ចេវ ទដ្ឋព្ពំ សាសនតោ លោកតោ ច។ តេនេតំ វុច្ចតិ –
Ettha ca satthupadhānattā dhammasaṅghānaṃ pūjāvidhānaṃ satthupūjāvidhānamicceva daṭṭhabbaṃ sāsanato lokato ca. Tenetaṃ vuccati –
‘‘សត្ថា’’តិ ធម្មោ សុគតេន វុត្តោ;
‘‘Satthā’’ti dhammo sugatena vutto;
និព្ពានកាលេ យមតោ ស សត្ថា;
Nibbānakāle yamato sa satthā;
សុវត្ថិគាថាសុ ‘‘តថាគតោ’’តិ;
Suvatthigāthāsu ‘‘tathāgato’’ti;
សង្ឃោ ច វុត្តោ យមតោ ស សត្ថា។
Saṅgho ca vutto yamato sa satthā.
កិញ្ច ភិយ្យោ –
Kiñca bhiyyo –
ធម្មកាយោ យតោ សត្ថា, ធម្មោ សត្ថា តតោ មតោ;
Dhammakāyo yato satthā, dhammo satthā tato mato;
ធម្មដ្ឋិតោ សោ សង្ឃោ ច, សត្ថុសង្ខ្យំ និគច្ឆតិ។
Dhammaṭṭhito so saṅgho ca, satthusaṅkhyaṃ nigacchati.
សន្តិ ហិ លោកេ វត្តារោ កោសគតំ អសិំ គហេត្វា ឋិតំ បុរិសំ វិសុំ អបរាមសិត្វា ‘‘អសិំ គហេត្វា ឋិតោ ឯសោ’’តិ។ តេនេវាហ ចារិយមាត្រច្ចេវា –
Santi hi loke vattāro kosagataṃ asiṃ gahetvā ṭhitaṃ purisaṃ visuṃ aparāmasitvā ‘‘asiṃ gahetvā ṭhito eso’’ti. Tenevāha cāriyamātraccevā –
‘‘នមត្ថុ ពុទ្ធរត្នាយ, ធម្មរត្នាយ តេ នមោ;
‘‘Namatthu buddharatnāya, dhammaratnāya te namo;
នមត្ថុ សង្ឃរត្នាយ, តិរត្នសមវានយី’’តិ។
Namatthu saṅgharatnāya, tiratnasamavānayī’’ti.
អបិច សព្ពធម្មេសុ អប្បដិហតញាណនិមិត្តានុត្តរវិមោក្ខបាតុភាវាភិសង្ខាតំ ខន្ធសន្តានមុបាទាយ ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ យទិ បញ្ញាបិយតិ, ធម្មោ បណាមារហោតិ កា ឯវ កថា, សង្ឃោ ច ‘‘សង្ឃេ គោតមិ ទេហិ, សង្ឃេ តេ ទិន្នេ អហញ្ចេវ បូជិតោ ភវិស្សាមិ សង្ឃោ ចា’’តិ វុត្តត្តា ភាជនន្តិ ទីបេតិ។ អថ វា ‘‘ពុទ្ធសុពោធិតោ ធម្មោ អាចរិយបរម្បរាយ សុវណ្ណភាជនេ បក្ខិត្តតេលមិវ អបរិហាបេត្វា យាវជ្ជតនា អាភតត្តា ឯវ មាទិសានម្បិ សោតទ្វារមនុប្បត្តោ’’តិ សង្ឃស្ស អាចរិយោ អតីវ អាទរេន បណាមំ ករោតិ ‘‘សិរសា នមាមី’’តិ។
Apica sabbadhammesu appaṭihatañāṇanimittānuttaravimokkhapātubhāvābhisaṅkhātaṃ khandhasantānamupādāya ‘‘buddho’’ti yadi paññāpiyati, dhammo paṇāmārahoti kā eva kathā, saṅgho ca ‘‘saṅghe gotami dehi, saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi saṅgho cā’’ti vuttattā bhājananti dīpeti. Atha vā ‘‘buddhasubodhito dhammo ācariyaparamparāya suvaṇṇabhājane pakkhittatelamiva aparihāpetvā yāvajjatanā ābhatattā eva mādisānampi sotadvāramanuppatto’’ti saṅghassa ācariyo atīva ādarena paṇāmaṃ karoti ‘‘sirasā namāmī’’ti.
ឯវំ អនេកវិធំ បណាមប្បយោជនំ វទន្តិ, អាចរិយេន បន អធិប្បេតប្បយោជនំ អត្តនា ឯវ វុត្តំ ‘‘ឥច្ចេវមច្ចន្តនមស្សនេយ្យ’’ន្តិអាទិនា ចតុត្ថគាថាយ។ ឥច្ចេវន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ រតនត្តយបូជាវិធានបរិសមត្តត្ថោ។ យទិ ឯវំ យថាវិហិតមត្តមេវ បូជាវិធានំ អរហតិ រតនត្តយំ, ន តតោ ឧទ្ធន្តិ អាបជ្ជតីតិ អនិដ្ឋប្បសង្គនិវារណត្ថំ ‘‘ឯវមច្ចន្តនមស្សនេយ្យ’’ន្តិ អាហ។ តត្ថ ឯវន្តិ ឥមិនា យថាវុត្តវិធិំ ទស្សេតិ។ យថាវុត្តេន វិធិនា, អញ្ញេន វា តាទិសេន អច្ចន្តមេវ មុហុត្តមបិ អដ្ឋត្វា អភិក្ខណំ និរន្តរំ និយមេន នមស្សនារហំ នមស្សមានស្ស ហិតមហប្ផលករណតោតិ អត្ថោ។ ឯវំវិធំ ទុល្លភដ្ឋេន មហប្ផលដ្ឋេន ច សិទ្ធំ រតនភាវំ រតនត្តយំ នមស្សមានោ យំ បុញ្ញាភិសន្ទំ អលត្ថំ អលភិំ។ អកុសលមលំ តទង្គាទិប្បហានេន បុនាតីតិ បុញ្ញំ។ កិលេសទរថប្បដិប្បស្សទ្ធិយា សីតលត្តា ចិត្តំ អភិសន្ទេតីតិ អភិសន្ទោ។ បុញ្ញញ្ច តំ អភិសន្ទោ ចាតិ បុញ្ញាភិសន្ទោ, តំ បុញ្ញាភិសន្ទំ។ គណ្ឋិបទេ បន ‘‘បុញ្ញមហត្តំ’’ន្តិ ភណន្តិ, ‘‘វិបុល’’ន្តិ វចនតោ សោ អត្ថោ ន យុជ្ជតីតិ អាចរិយោ។ អថ វា បុញ្ញានំ អភិសន្ទោ បុញ្ញាភិសន្ទោ , តំ បុញ្ញាភិសន្ទំ។ សន្ទ សវនេតិ ធាតុ។ តស្មា បុញ្ញសោតំ បុញ្ញុស្សយន្តិ អត្ថោ យុជ្ជតិ, តំ បន វិបុលំ, ន បរិត្តន្តិ ទស្សិតំ វិបុល-សទ្ទេន។
Evaṃ anekavidhaṃ paṇāmappayojanaṃ vadanti, ācariyena pana adhippetappayojanaṃ attanā eva vuttaṃ ‘‘iccevamaccantanamassaneyya’’ntiādinā catutthagāthāya. Iccevanti ettha iti-saddo ratanattayapūjāvidhānaparisamattattho. Yadi evaṃ yathāvihitamattameva pūjāvidhānaṃ arahati ratanattayaṃ, na tato uddhanti āpajjatīti aniṭṭhappasaṅganivāraṇatthaṃ ‘‘evamaccantanamassaneyya’’nti āha. Tattha evanti iminā yathāvuttavidhiṃ dasseti. Yathāvuttena vidhinā, aññena vā tādisena accantameva muhuttamapi aṭṭhatvā abhikkhaṇaṃ nirantaraṃ niyamena namassanārahaṃ namassamānassa hitamahapphalakaraṇatoti attho. Evaṃvidhaṃ dullabhaṭṭhena mahapphalaṭṭhena ca siddhaṃ ratanabhāvaṃ ratanattayaṃ namassamāno yaṃ puññābhisandaṃ alatthaṃ alabhiṃ. Akusalamalaṃ tadaṅgādippahānena punātīti puññaṃ. Kilesadarathappaṭippassaddhiyā sītalattā cittaṃ abhisandetīti abhisando. Puññañca taṃ abhisando cāti puññābhisando, taṃ puññābhisandaṃ. Gaṇṭhipade pana ‘‘puññamahattaṃ’’nti bhaṇanti, ‘‘vipula’’nti vacanato so attho na yujjatīti ācariyo. Atha vā puññānaṃ abhisando puññābhisando , taṃ puññābhisandaṃ. Sanda savaneti dhātu. Tasmā puññasotaṃ puññussayanti attho yujjati, taṃ pana vipulaṃ, na parittanti dassitaṃ vipula-saddena.
បញ្ចមគាថា យស្មិំ វិនយបិដកេ បាឡិតោ ច អត្ថតោ ច អនូនំ លជ្ជីបុគ្គលេសុ បវត្តនដ្ឋេន ឋិតេ សកលំ តិវិធម្បិ សាសនំ តេស្វេវ បុគ្គលេសុ បតិដ្ឋិតំ ហោតិ។ កស្ស សាសនន្តិ ចេ? អដ្ឋិតស្ស ភគវតោ។ ភគវា ហិ ឋិតិហេតុភូតាយ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា អភាវេន អដ្ឋិតោតិ វុច្ចតិ។ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិកោ ហិ បរលោកេ និរបេក្ខោ កេវលំ កាមសុខល្លិកានុយោគមនុយុញ្ជន្តោ តិដ្ឋតិ, ន បរលោកហិតានិ បុញ្ញានិ កត្តុំ ព្យាវដោ ហោតិ, សស្សតទិដ្ឋិកោ តានិ កត្តុំ អាយូហតិ។ ភគវា បន តថា អតិដ្ឋន្តោ អនាយូហន្តោ មជ្ឈិមំ បដិបទំ បដិបជ្ជន្តោ សយញ្ច ឱឃំ តរិ, បរេ ច តារេសិ។ យថាហ ‘‘អប្បតិដ្ឋំ ខ្វាហំ, អាវុសោ, អនាយូហំ ឱឃមតរិ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.១)។ ចតុព្រហ្មវិហារវសេន សត្តេសុ សុដ្ឋុ សម្មា ច ឋិតស្សាតិ អត្ថវសេន វា សុសណ្ឋិតស្ស។ សុសណ្ឋិតត្តា ហេស កេវលំ សត្តានំ ទុក្ខំ អបនេតុកាមោ ហិតំ ឧបសំហរិតុកាមោ សម្បត្តិយា ច បមោទិតោ អបក្ខបតិតោ ច ហុត្វា វិនយំ ទេសេតិ, តស្មា ឥមស្មិំ វិនយសំវណ្ណនាធិការេ សារុប្បាយ ថុតិយា ថោមេន្តោ អាហ ‘‘សុសណ្ឋិតស្សា’’តិ។ គណ្ឋិបទេ បន ‘‘មនាបិយេ ច ខោ, ភិក្ខវេ, កម្មវិបាកេ បច្ចុបដ្ឋិតេ’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៥; ម. និ. អដ្ឋ. ២.៣៨៦) សុត្តស្ស, ‘‘សុសណ្ឋានា សុរូបតា’’តិ (ខុ. បា. ៨.១១) សុត្តស្ស ច វសេន សុសណ្ឋិតស្សាតិ អត្ថោ វុត្តោ, សោ អធិប្បេតាធិការានុរូបោ ន ហោតិ។ អមិស្សន្តិ កិំ វិនយំ អមិស្សំ, ឧទាហុ បុព្ពាចរិយានុភាវន្តិ? នោភយម្បិ។ អមិស្សា ឯវ ហិ វិនយដ្ឋកថា។ តស្មា ភាវនបុំសកវសេន អមិស្សំ តំ វណ្ណយិស្សន្តិ សម្ពន្ធោ។ បុព្ពាចរិយានុភាវន្តិ អដ្ឋកថា ‘‘យស្មា បុរេ អដ្ឋកថា អកំសូ’’តិ វចនតោ តេសំ អានុភាវោ នាម ហោតិ។ កិញ្ចិ អបុព្ពំ ទិស្វា សន្តិ ហិ លោកេ វត្តារោ ‘‘កស្សេស អានុភាវោ’’តិ។ អថ វា ភគវតោ អធិប្បាយំ អនុគន្ត្វា តំតំបាឋេ អត្ថំ ភាវយតិ វិភាវយតិ, តស្ស តស្ស វា អត្ថស្ស ភាវនា វិភាវនាតិ អានុភាវោ វុច្ចតិ អដ្ឋកថា។
Pañcamagāthā yasmiṃ vinayapiṭake pāḷito ca atthato ca anūnaṃ lajjīpuggalesu pavattanaṭṭhena ṭhite sakalaṃ tividhampi sāsanaṃ tesveva puggalesu patiṭṭhitaṃ hoti. Kassa sāsananti ce? Aṭṭhitassa bhagavato. Bhagavā hi ṭhitihetubhūtāya ucchedadiṭṭhiyā abhāvena aṭṭhitoti vuccati. Ucchedadiṭṭhiko hi paraloke nirapekkho kevalaṃ kāmasukhallikānuyogamanuyuñjanto tiṭṭhati, na paralokahitāni puññāni kattuṃ byāvaṭo hoti, sassatadiṭṭhiko tāni kattuṃ āyūhati. Bhagavā pana tathā atiṭṭhanto anāyūhanto majjhimaṃ paṭipadaṃ paṭipajjanto sayañca oghaṃ tari, pare ca tāresi. Yathāha ‘‘appatiṭṭhaṃ khvāhaṃ, āvuso, anāyūhaṃ oghamatari’’nti (saṃ. ni. 1.1). Catubrahmavihāravasena sattesu suṭṭhu sammā ca ṭhitassāti atthavasena vā susaṇṭhitassa. Susaṇṭhitattā hesa kevalaṃ sattānaṃ dukkhaṃ apanetukāmo hitaṃ upasaṃharitukāmo sampattiyā ca pamodito apakkhapatito ca hutvā vinayaṃ deseti, tasmā imasmiṃ vinayasaṃvaṇṇanādhikāre sāruppāya thutiyā thomento āha ‘‘susaṇṭhitassā’’ti. Gaṇṭhipade pana ‘‘manāpiye ca kho, bhikkhave, kammavipāke paccupaṭṭhite’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.35; ma. ni. aṭṭha. 2.386) suttassa, ‘‘susaṇṭhānā surūpatā’’ti (khu. pā. 8.11) suttassa ca vasena susaṇṭhitassāti attho vutto, so adhippetādhikārānurūpo na hoti. Amissanti kiṃ vinayaṃ amissaṃ, udāhu pubbācariyānubhāvanti? Nobhayampi. Amissā eva hi vinayaṭṭhakathā. Tasmā bhāvanapuṃsakavasena amissaṃ taṃ vaṇṇayissanti sambandho. Pubbācariyānubhāvanti aṭṭhakathā ‘‘yasmā pure aṭṭhakathā akaṃsū’’ti vacanato tesaṃ ānubhāvo nāma hoti. Kiñci apubbaṃ disvā santi hi loke vattāro ‘‘kassesa ānubhāvo’’ti. Atha vā bhagavato adhippāyaṃ anugantvā taṃtaṃpāṭhe atthaṃ bhāvayati vibhāvayati, tassa tassa vā atthassa bhāvanā vibhāvanāti ānubhāvo vuccati aṭṭhakathā.
បុព្ពាចរិយានុភាវេ សតិ កិំ បុន តំ វណ្ណយិស្សន្តិ ឥមិនា អារម្ភេនាតិ តតោ វុច្ចន្តិ ឆដ្ឋសត្តមដ្ឋមនវមគាថាយោ។ តត្ថ អរិយមគ្គញាណម្ពុនា និទ្ធោតមលត្តា វិសុទ្ធវិជ្ជេហិ, តេនេវ និទ្ធោតាសវត្តា វិសុទ្ធបដិសម្ភិទេហិ, វិសុទ្ធបដិសម្ភិទត្តា ច សទ្ធម្មសំវណ្ណនកោវិទេហីតិ យោជនា វេទិតព្ពា។ កេចិ ‘‘បុព្ពាចរិយាតិ វុត្តេ លោកាចរិយាបិ, សាសនេ រាហុលាចរិយាទយោបិ សង្គយ្ហន្តិ, តេ អបនេតុំ កាមញ្ចាតិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ។ ‘‘តំ វណ្ណយិស្ស’’ន្តិ វុត្តត្តា បុព្ពដ្ឋកថាយ ឩនភាវោ ទស្សិតោតិ ចេ? ន, ចិត្តេហិ នយេហិ សំវណ្ណិតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘កាមញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ។ សទ្ធម្មំ សំវណ្ណេតុំ កោវិទេហិ, តាយ សំវណ្ណនាយ វា កោវិទេហិ សទ្ធម្មសំវណ្ណនកោវិទេហិ។
Pubbācariyānubhāve sati kiṃ puna taṃ vaṇṇayissanti iminā ārambhenāti tato vuccanti chaṭṭhasattamaṭṭhamanavamagāthāyo. Tattha ariyamaggañāṇambunā niddhotamalattā visuddhavijjehi, teneva niddhotāsavattā visuddhapaṭisambhidehi, visuddhapaṭisambhidattā ca saddhammasaṃvaṇṇanakovidehīti yojanā veditabbā. Keci ‘‘pubbācariyāti vutte lokācariyāpi, sāsane rāhulācariyādayopi saṅgayhanti, te apanetuṃ kāmañcātiādi vutta’’nti vadanti. ‘‘Taṃ vaṇṇayissa’’nti vuttattā pubbaṭṭhakathāya ūnabhāvo dassitoti ce? Na, cittehi nayehi saṃvaṇṇitoti dassetuṃ ‘‘kāmañcā’’tiādi vuttaṃ. Saddhammaṃ saṃvaṇṇetuṃ kovidehi, tāya saṃvaṇṇanāya vā kovidehi saddhammasaṃvaṇṇanakovidehi.
សល្លេខិយេតិ កិលេសជាតំ ពាហុល្លំ វា សល្លិខតិ តនុំ ករោតីតិ សល្លេខោ, សល្លេខស្ស ភាវោ សល្លេខិយំ, តស្មិំ សល្លេខិយេ។ នោសុលភូបមេហីតិ អសុលភូបមេហិ។ មហាវិហារស្សាតិ មហាវិហារវំសស្ស។ បញ្ញាយ អច្ចុគ្គតដ្ឋេន ធជោ ឧបមា ឯតេសន្តិ ធជូបមា, តេហិ ធជូបមេហិ។ សម្ពុទ្ធវរំ អនុអយេហិ អនុគតេហិ សម្ពុទ្ធវរន្វយេហិ, ពុទ្ធាធិប្បាយានុគេហីតិ អធិប្បាយោ។ ឥធ វរ-សទ្ទោ ‘‘សាមំ សច្ចានិ ពុទ្ធត្តា សម្ពុទ្ធោ’’តិ វចនតោ បច្ចេកពុទ្ធាបិ សង្គយ្ហន្តិ។ តស្មា តេ អបនេតុំ វុត្តោ។
Sallekhiyeti kilesajātaṃ bāhullaṃ vā sallikhati tanuṃ karotīti sallekho, sallekhassa bhāvo sallekhiyaṃ, tasmiṃ sallekhiye. Nosulabhūpamehīti asulabhūpamehi. Mahāvihārassāti mahāvihāravaṃsassa. Paññāya accuggataṭṭhena dhajo upamā etesanti dhajūpamā, tehi dhajūpamehi. Sambuddhavaraṃ anuayehi anugatehi sambuddhavaranvayehi, buddhādhippāyānugehīti adhippāyo. Idha vara-saddo ‘‘sāmaṃ saccāni buddhattā sambuddho’’ti vacanato paccekabuddhāpi saṅgayhanti. Tasmā te apanetuṃ vutto.
អដ្ឋកថាយ ឩនភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្តនោ ករណវិសេសំ តស្ស បយោជនញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘សំវណ្ណនា’’តិអាទិមាហ។ ន កិញ្ចិ អត្ថំ អភិសម្ភុណាតីតិ កិញ្ចិ បយោជនំ ផលំ ហិតំ ន សាធេតីតិ អត្ថោ ‘‘ន តំ តស្ស ភិក្ខុនោ កិញ្ចិ អត្ថំ អនុភោតី’’តិអាទីសុ (បារា. ៥៣៨) វិយ។ អជ្ឈេសនំ ពុទ្ធសិរិវ្ហយស្សាតិ ឥមិនា យស្មា សហម្បតិព្រហ្មុនា អជ្ឈិដ្ឋេន ធម្មោ ទេសិតោ ភគវតា, សារិបុត្តស្ស អជ្ឈេសនំ និស្សាយ វិនយោ បញ្ញត្តោ, តស្មា អយម្បិ អាចរិយោ តំ អាចរិយវត្តំ បូជេន្តោ ឥមំ សំវណ្ណនំ ពុទ្ធសិរិត្ថេរស្ស យាចនំ និស្សាយ អកាសីតិ ទស្សេតិ។ សមនុស្សរន្តោតិ តស្សាភាវំ ទីបេតិ អាទរញ្ច។
Aṭṭhakathāya ūnabhāvaṃ dassetvā idāni attano karaṇavisesaṃ tassa payojanañca dassetuṃ ‘‘saṃvaṇṇanā’’tiādimāha. Na kiñci atthaṃ abhisambhuṇātīti kiñci payojanaṃ phalaṃ hitaṃ na sādhetīti attho ‘‘na taṃ tassa bhikkhuno kiñci atthaṃ anubhotī’’tiādīsu (pārā. 538) viya. Ajjhesanaṃ buddhasirivhayassāti iminā yasmā sahampatibrahmunā ajjhiṭṭhena dhammo desito bhagavatā, sāriputtassa ajjhesanaṃ nissāya vinayo paññatto, tasmā ayampi ācariyo taṃ ācariyavattaṃ pūjento imaṃ saṃvaṇṇanaṃ buddhasirittherassa yācanaṃ nissāya akāsīti dasseti. Samanussarantoti tassābhāvaṃ dīpeti ādarañca.
តតោ បរំ ទ្វេ គាថាយោ កត្តព្ពវិធិទស្សនត្ថំ វុត្តា។ តេន តាសុ អដ្ឋកថាសុ វុត្តវិនិច្ឆយបច្ចយវិមតិំ វិនោទេតិ, ឯកដ្ឋកថាយ កុសលស្ស វា ‘‘អយំ នយោ អដ្ឋកថាយំ នត្ថី’’តិ បដិក្ខេបំ និវារេតិ, អយុត្តត្ថបរិច្ចាគេន តត្ថ អភិនិវិដ្ឋានំ អភិនិវេសំ បរិច្ចជាបេតិ, ថេរវាទទស្សនេន វិនយវិនិច្ឆយំ បតិ វិនយធរានំ ការណោបបត្តិតោ ឧហាបោហក្កមំ ទស្សេតិ, អយុត្តត្ថេរវាទបដិក្ខេបេន បុគ្គលប្បមាណតំ បដិក្ខិបតីតិ ឥមេ ចានិសំសា កត្តព្ពវិធិទស្សនេន ទស្សិតា ហោន្តិ។ សំវណ្ណនំ តញ្ច សមារភន្តោ តស្សា សំវណ្ណនាយ មហាអដ្ឋកថំ សរីរំ កត្វា សមារភិស្សំ, មហាបច្ចរិយម្បិ យោ វុត្តោ វិនិច្ឆយោ, តថេវ កុរុន្ទីនាមាទីសុ លោកេ វិស្សុតាសុ អដ្ឋកថាសុ ច យោ វុត្តោ វិនិច្ឆយោ, តតោបិ វិនិច្ឆយតោ មហាអដ្ឋកថានយេន, វិនយយុត្តិយា វា យុត្តមត្ថំ តស្ស សរីរស្ស អលង្ការំ វិយ គណ្ហន្តោ សមារភិស្សំ។ កិំ សំវណ្ណនមេវ, ន អញ្ញន្តិ ទស្សនត្ថំ បុន សំវណ្ណនាគ្គហណំ។ អថ វា អន្តោគធត្ថេរវាទំ សំវណ្ណនំ កត្វា សមារភិស្សន្តិ យោជនា វេទិតព្ពា។ ថេរវាទា ហិ ពហិអដ្ឋកថាយ វិចរន្តិ។ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ចូឡបច្ចរិអន្ធកអរិយដ្ឋកថាបន្នវារាទយោបិ សង្គហិតា ។ តត្ថ បច្ចរី នាម សីហឡភាសាយ ឧឡុម្បំ កិរ, តស្មិំ និសីទិត្វា កតត្តា តមេវ នាមំ ជាតំ។ កុរុន្ទីវល្លិវិហារោ នាម អត្ថិ, តត្ថ កតត្តា កុរុន្ទី នាម ជាតា។
Tato paraṃ dve gāthāyo kattabbavidhidassanatthaṃ vuttā. Tena tāsu aṭṭhakathāsu vuttavinicchayapaccayavimatiṃ vinodeti, ekaṭṭhakathāya kusalassa vā ‘‘ayaṃ nayo aṭṭhakathāyaṃ natthī’’ti paṭikkhepaṃ nivāreti, ayuttatthapariccāgena tattha abhiniviṭṭhānaṃ abhinivesaṃ pariccajāpeti, theravādadassanena vinayavinicchayaṃ pati vinayadharānaṃ kāraṇopapattito uhāpohakkamaṃ dasseti, ayuttattheravādapaṭikkhepena puggalappamāṇataṃ paṭikkhipatīti ime cānisaṃsā kattabbavidhidassanena dassitā honti. Saṃvaṇṇanaṃ tañca samārabhanto tassā saṃvaṇṇanāya mahāaṭṭhakathaṃ sarīraṃ katvā samārabhissaṃ, mahāpaccariyampi yo vutto vinicchayo, tatheva kurundīnāmādīsu loke vissutāsu aṭṭhakathāsu ca yo vutto vinicchayo, tatopi vinicchayato mahāaṭṭhakathānayena, vinayayuttiyā vā yuttamatthaṃ tassa sarīrassa alaṅkāraṃ viya gaṇhanto samārabhissaṃ. Kiṃ saṃvaṇṇanameva, na aññanti dassanatthaṃ puna saṃvaṇṇanāggahaṇaṃ. Atha vā antogadhattheravādaṃ saṃvaṇṇanaṃ katvā samārabhissanti yojanā veditabbā. Theravādā hi bahiaṭṭhakathāya vicaranti. Ettha ādi-saddena cūḷapaccariandhakaariyaṭṭhakathāpannavārādayopi saṅgahitā . Tattha paccarī nāma sīhaḷabhāsāya uḷumpaṃ kira, tasmiṃ nisīditvā katattā tameva nāmaṃ jātaṃ. Kurundīvallivihāro nāma atthi, tattha katattā kurundī nāma jātā.
សម្ម សមារភិស្សន្តិ កត្តព្ពវិធានំ សជ្ជេត្វា អហំ ឋិតោ, តស្មា តំ មេ និសាមេន្តូតិ គាថាយ តំ សំវណ្ណនំ មេ មម, មយា វា វុច្ចមានន្តិ បាឋសេសោ ។ និសាមេន្តុ បស្សន្តុ បញ្ញាចក្ខុនា សុណន្តុ វា សទ្ធាវីរិយបីតិបាមោជ្ជាភិសង្ខារេន សង្ខរិត្វា បូជយន្តា សក្កច្ចំ ធម្មំ។ កស្ស ធម្មំ? ធម្មប្បទីបស្ស តថាគតស្ស។ កិំ ទស្សេតិ? បទីបដ្ឋានិយោ ហិ ធម្មោ ហិតាហិតប្បកាសនតោ, បទីបធរដ្ឋានិយោ ធម្មធរោ តថាគតោ, តស្មា បរិនិព្ពុតេបិ តស្មិំ តថាគតេ តត្ថ សោកំ អកត្វា សក្កច្ច ធម្មំ បដិមានយន្តា និសាមេន្តូតិ ទស្សេតិ។ អថ វា ‘‘ធម្មកាយា តថាគតា’’តិ (ទី. និ. ៣.១១៨) វចនតោ ធម្មោ ច សោ បទីបោ ចាតិ ធម្មប្បទីបោ, ភគវា។
Samma samārabhissanti kattabbavidhānaṃ sajjetvā ahaṃ ṭhito, tasmā taṃ me nisāmentūti gāthāya taṃ saṃvaṇṇanaṃ me mama, mayā vā vuccamānanti pāṭhaseso . Nisāmentu passantu paññācakkhunā suṇantu vā saddhāvīriyapītipāmojjābhisaṅkhārena saṅkharitvā pūjayantā sakkaccaṃ dhammaṃ. Kassa dhammaṃ? Dhammappadīpassa tathāgatassa. Kiṃ dasseti? Padīpaṭṭhāniyo hi dhammo hitāhitappakāsanato, padīpadharaṭṭhāniyo dhammadharo tathāgato, tasmā parinibbutepi tasmiṃ tathāgate tattha sokaṃ akatvā sakkacca dhammaṃ paṭimānayantā nisāmentūti dasseti. Atha vā ‘‘dhammakāyā tathāgatā’’ti (dī. ni. 3.118) vacanato dhammo ca so padīpo cāti dhammappadīpo, bhagavā.
យោ ធម្មវិនយោ យថា ពុទ្ធេន វុត្តោ, សោ តថេវ ពុទ្ធបុត្តេហិ សាវកេហិ ញាតោ អវពុទ្ធោ, យេហិ តេសំ ពុទ្ធបុត្តានំ មតិំ អធិប្បាយំ អច្ចជន្តា និរវសេសំ គណ្ហន្តា។ បុរេតិ បុរា, បោរាណត្ថេរា វា។ អដ្ឋកថាតិ អដ្ឋកថាយោ, ឧបយោគពហុវចនំ។
Yo dhammavinayo yathā buddhena vutto, so tatheva buddhaputtehi sāvakehi ñāto avabuddho, yehi tesaṃ buddhaputtānaṃ matiṃ adhippāyaṃ accajantā niravasesaṃ gaṇhantā. Pureti purā, porāṇattherā vā. Aṭṭhakathāti aṭṭhakathāyo, upayogabahuvacanaṃ.
យំ អត្ថជាតំ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ, តំ សព្ពម្បិ បមាទលេខកានំ បមាទលេខមត្តំ វជ្ជយិត្វា។ កិំ សព្ពេសម្បិ បមាណំ? ន, កិន្តុ សិក្ខាសុ សគារវានំ ឥធ វិនយម្ហិ បណ្ឌិតានំ, មហាអដ្ឋកថាយំ បន សច្ចេបិ អលិកេបិ ទុក្កដមេវ វុត្តំ, តំ បមាទលេខន្តិ វេទិតព្ពំ។ បមាទលេខំ វជ្ជយិត្វា បមាណំ ហេស្សតីតិ សម្ពន្ធោ។
Yaṃ atthajātaṃ aṭṭhakathāsu vuttaṃ, taṃ sabbampi pamādalekhakānaṃ pamādalekhamattaṃ vajjayitvā. Kiṃ sabbesampi pamāṇaṃ? Na, kintu sikkhāsu sagāravānaṃ idha vinayamhi paṇḍitānaṃ, mahāaṭṭhakathāyaṃ pana saccepi alikepi dukkaṭameva vuttaṃ, taṃ pamādalekhanti veditabbaṃ. Pamādalekhaṃ vajjayitvā pamāṇaṃ hessatīti sambandho.
តតោ ចាតិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តអត្ថជាតតោ តន្តិក្កមំ បាឡិក្កមំ។ សុត្តន្តា សុត្តាវយវា។ អន្តោតិ ហិទំ អព្ភន្តរាវយវសម្ភាវនាទីសុ ទិស្សតិ។ សុត្តន្តេសុ ភវា សុត្តន្តិកា, តេសំ សុត្តន្តិកានំ, សុត្តន្តគន្ថេសុ អាគតវចនានន្តិ អត្ថោ។ អថ វា អមីយតីតិ អន្តោ, សាធីយតីតិ អធិប្បាយោ។ កេន សាធីយតិ? សុត្តេន, សុត្តស្ស អន្តោ សុត្តន្តោ, កោ សោ? សោ សោ អត្ថវិកប្បោ, តស្មិំ សុត្តន្តេ និយុត្តានិ វចនានិ សុត្តន្តិកានិ។ តេសំ សុត្តន្តិកានំ វចនានមត្ថំ។ តស្ស តស្ស អាគមសុត្តស្ស អភិធម្មវិនយសុត្តស្ស ចានុរូបំ បរិទីបយន្តី, អយំ តាវេត្ថ សមាសតោ អត្ថវិភាវនា – ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទីនំ (សំ. និ. ២.៤១; ៥.៤៧៩; អ. និ. ៦.១០; បារា. ១) សុត្តន្តិកានំ វចនានមត្ថំ អាគមសុត្តន្តានុរូបំ។ ‘‘វិវាទាធិករណំ សិយា កុសលំ សិយា អកុសលំ សិយា អព្យាកត’’ន្តិ (ចូឡវ. ២២០) ឯវមាទីនំ អភិធម្មសុត្តន្តិកានំ វចនានមត្ថំ អភិធម្មសុត្តន្តានុរូបន្តិ ឯវមាទិ។ ហេស្សតីតិ ភវិស្សតិ, ករីយិស្សតីតិ អធិប្បាយោ។ វណ្ណនាបីតិ ឯត្ថ អបិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, សោ តស្មាតិ បទេន យោជេតព្ពោ។ កថំ? បណ្ឌិតានំ បមាណត្តាបិ វិត្ថារមគ្គស្ស សមាសិតត្តាបិ វិនិច្ឆយស្ស អសេសិតត្តាបិ តន្តិក្កមស្ស អវោក្កមិតត្តាបិ សុត្តន្តិកវចនានំ សុត្តន្តដ្ឋកថានុរូបំ ទីបនតោបិ តស្មាបិ សក្កច្ចំ អនុសិក្ខិតព្ពាតិ។ ឯត្ថ ‘‘តន្តិក្កមំ អវោក្កមិត្វា’’តិ វចនេន សិទ្ធេបិ ‘‘អដ្ឋកថាចរិយា វេរញ្ជកណ្ឌាទីសុ ‘សុត្តន្តិកានំ ភារោ’តិ គតា, មយំ បន វត្វាវ គមិស្សាមា’’តិ ទស្សេតុំ ‘‘សុត្តន្តិកាន’’ន្តិ វុត្តំ កិរ។
Tato cāti aṭṭhakathāsu vuttaatthajātato tantikkamaṃ pāḷikkamaṃ. Suttantā suttāvayavā. Antoti hidaṃ abbhantarāvayavasambhāvanādīsu dissati. Suttantesu bhavā suttantikā, tesaṃ suttantikānaṃ, suttantaganthesu āgatavacanānanti attho. Atha vā amīyatīti anto, sādhīyatīti adhippāyo. Kena sādhīyati? Suttena, suttassa anto suttanto, ko so? So so atthavikappo, tasmiṃ suttante niyuttāni vacanāni suttantikāni. Tesaṃ suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ. Tassa tassa āgamasuttassa abhidhammavinayasuttassa cānurūpaṃ paridīpayantī, ayaṃ tāvettha samāsato atthavibhāvanā – ‘‘itipi so bhagavā’’tiādīnaṃ (saṃ. ni. 2.41; 5.479; a. ni. 6.10; pārā. 1) suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ āgamasuttantānurūpaṃ. ‘‘Vivādādhikaraṇaṃ siyā kusalaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākata’’nti (cūḷava. 220) evamādīnaṃ abhidhammasuttantikānaṃ vacanānamatthaṃ abhidhammasuttantānurūpanti evamādi. Hessatīti bhavissati, karīyissatīti adhippāyo. Vaṇṇanāpīti ettha api-saddo sampiṇḍanattho, so tasmāti padena yojetabbo. Kathaṃ? Paṇḍitānaṃ pamāṇattāpi vitthāramaggassa samāsitattāpi vinicchayassa asesitattāpi tantikkamassa avokkamitattāpi suttantikavacanānaṃ suttantaṭṭhakathānurūpaṃ dīpanatopi tasmāpi sakkaccaṃ anusikkhitabbāti. Ettha ‘‘tantikkamaṃ avokkamitvā’’ti vacanena siddhepi ‘‘aṭṭhakathācariyā verañjakaṇḍādīsu ‘suttantikānaṃ bhāro’ti gatā, mayaṃ pana vatvāva gamissāmā’’ti dassetuṃ ‘‘suttantikāna’’nti vuttaṃ kira.
គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
