Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / នេត្តិប្បករណ-ដីកា • Nettippakaraṇa-ṭīkā

។ នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ខុទ្ទកនិកាយេ

Khuddakanikāye

នេត្តិប្បករណ-ដីកា

Nettippakaraṇa-ṭīkā

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

សំវណ្ណនារម្ភេ (ទី. និ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; ម. និ. ដី. ១.១ គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; សំ. និ. ដី. ១.១.១ គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា) រតនត្តយវន្ទនា សំវណ្ណេតព្ពស្ស ធម្មស្ស បភវនិស្សយវិសុទ្ធិបដិវេទនត្ថំ, តំ បន ធម្មសំវណ្ណនាសុ វិញ្ញូនំ ពហុមានុប្បាទនត្ថំ, តំ សម្មទេវ តេសំ ឧគ្គហណធារណាទិក្កមលទ្ធព្ពាយ សម្មាបដិបត្តិយា សព្ពហិតសុខនិប្ផាទនត្ថំ។ អថ វា មង្គលភាវតោ, សព្ពកិរិយាសុ បុព្ពកិច្ចភាវតោ, បណ្ឌិតេហិ សម្មាចរិតភាវតោ, អាយតិំ បរេសំ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនតោ ច សំវណ្ណនាយំ រតនត្តយបណាមកិរិយា។ អថ វា រតនត្តយបណាមករណំ បូជនីយបូជាបុញ្ញវិសេសនិព្ពត្តនត្ថំ, តំ អត្តនោ យថាលទ្ធសម្បត្តិនិមិត្តស្ស កម្មស្ស ពលានុប្បទានត្ថំ, អន្តរា ច តស្ស អសង្កោចនត្ថំ, តទុភយំ អនន្តរាយេន អដ្ឋកថាយ បរិសមាបនត្ថំ។ ឥទមេវ ច បយោជនំ អាចរិយេន ឥធាធិប្បេតំ។ តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘វន្ទនាជនិតំ…បេ.… តស្ស តេជសា’’តិ។ វត្ថុត្តយបូជា ហិ និរតិសយបុញ្ញក្ខេត្តសម្ពុទ្ធិយា អបរិមេយ្យប្បភាវោ បុញ្ញាតិសយោតិ ពហុវិធន្តរាយេបិ លោកសន្និវាសេ អន្តរាយនិពន្ធនសកលសំកិលេសវិទ្ធំសនាយ បហោតិ, ភយាទិឧបទ្ទវញ្ច និវារេតិ។ យថាហ –

Saṃvaṇṇanārambhe (dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; ma. ni. ṭī. 1.1 ganthārambhakathāvaṇṇanā; saṃ. ni. ṭī. 1.1.1 ganthārambhakathāvaṇṇanā) ratanattayavandanā saṃvaṇṇetabbassa dhammassa pabhavanissayavisuddhipaṭivedanatthaṃ, taṃ pana dhammasaṃvaṇṇanāsu viññūnaṃ bahumānuppādanatthaṃ, taṃ sammadeva tesaṃ uggahaṇadhāraṇādikkamaladdhabbāya sammāpaṭipattiyā sabbahitasukhanipphādanatthaṃ. Atha vā maṅgalabhāvato, sabbakiriyāsu pubbakiccabhāvato, paṇḍitehi sammācaritabhāvato, āyatiṃ paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanato ca saṃvaṇṇanāyaṃ ratanattayapaṇāmakiriyā. Atha vā ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ pūjanīyapūjāpuññavisesanibbattanatthaṃ, taṃ attano yathāladdhasampattinimittassa kammassa balānuppadānatthaṃ, antarā ca tassa asaṅkocanatthaṃ, tadubhayaṃ anantarāyena aṭṭhakathāya parisamāpanatthaṃ. Idameva ca payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘vandanājanitaṃ…pe… tassa tejasā’’ti. Vatthuttayapūjā hi niratisayapuññakkhettasambuddhiyā aparimeyyappabhāvo puññātisayoti bahuvidhantarāyepi lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti, bhayādiupaddavañca nivāreti. Yathāha –

‘‘បូជារហេ បូជយតោ, ពុទ្ធេ យទិ វ សាវកេ’’តិ។ (ធ. ប. ១៩៥; អប. ថេរ ១.១០.១) ច,

‘‘Pūjārahe pūjayato, buddhe yadi va sāvake’’ti. (dha. pa. 195; apa. thera 1.10.1) ca,

តថា –

Tathā –

‘‘យេ, ភិក្ខវេ, ពុទ្ធេ បសន្នា, អគ្គេ តេ បសន្នា, អគ្គេ ខោ បន បសន្នានំ អគ្គោ វិបាកោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០) ច,

‘‘Ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā, agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hotī’’ti (a. ni. 4.34; itivu. 90) ca,

តថា –

Tathā –

‘‘‘ពុទ្ធោ’តិ កិត្តយន្តស្ស, កាយេ ភវតិ យា បីតិ;

‘‘‘Buddho’ti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

វរមេវ ហិ សា បីតិ, កសិណេនបិ ជម្ពុទីបស្ស;

Varameva hi sā pīti, kasiṇenapi jambudīpassa;

‘‘‘ធម្មោ’តិ…បេ.… ‘សង្ឃោ’តិ…បេ.… ទីបស្សា’’តិ។ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៦; ឥតិវុ. អដ្ឋ ៩០; ទី. និ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; ម. និ. ដី. ១.១; អ. និ. ដី. ២.៤.៣៤) ច,

‘‘‘Dhammo’ti…pe… ‘saṅgho’ti…pe… dīpassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.6; itivu. aṭṭha 90; dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; ma. ni. ṭī. 1.1; a. ni. ṭī. 2.4.34) ca,

តថា –

Tathā –

‘‘យស្មិំ, មហានាម, សមយេ អរិយសាវកោ តថាគតំ អនុស្សរតិ, នេវស្ស តស្មិំ សមយេ រាគបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ, ន ទោស…បេ.… ន មោហបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៦.១០; ១១.១១) ច,

‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotī’’ti (a. ni. 6.10; 11.11) ca,

តថា –

Tathā –

‘‘អរញ្ញេ រុក្ខមូលេ វា…បេ.…;

‘‘Araññe rukkhamūle vā…pe…;

ភយំ វា ឆម្ភិតត្តំ វា, លោមហំសោ ន ហេស្សតី’’តិ។ (សំ. និ. ១.២៤៩) ច;

Bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā, lomahaṃso na hessatī’’ti. (saṃ. ni. 1.249) ca;

តត្ថ យស្ស រតនត្តយស្ស វន្ទនំ កត្តុកាមោ, តស្ស គុណាតិសយយោគសន្ទស្សនត្ថំ ‘‘មហាការុណិក’’ន្តិអាទិនា គាថាត្តយមាហ។ គុណាតិសយយោគេន ហិ វន្ទនារហភាវោ, វន្ទនារហេ ច កតា វន្ទនា យថាធិប្បេតប្បយោជនំ សាធេតីតិ។ តត្ថ យស្សា សំវណ្ណនំ កត្តុកាមោ, សា នេត្តិ វិសេសតោ យថានុលោមសាសនសន្និស្សយា, តស្ស ច វិចិត្តាការប្បវត្តិវិភាវិនី។ តថា ហិ សុត្តន្តទេសនា ន វិនយទេសនា វិយ ករុណាប្បធានា, នាបិ អភិធម្មទេសនា វិយ បញ្ញាប្បធានា, អថ ខោ ករុណាបញ្ញាប្បធានាតិ តទុភយប្បធានទេសនាវិសេសវិភាវនំ តាវ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ថោមនំ កាតុំ តម្មូលកត្តា សេសរតនានំ ‘‘មហាការុណិកំ នាថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។

Tattha yassa ratanattayassa vandanaṃ kattukāmo, tassa guṇātisayayogasandassanatthaṃ ‘‘mahākāruṇika’’ntiādinā gāthāttayamāha. Guṇātisayayogena hi vandanārahabhāvo, vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetappayojanaṃ sādhetīti. Tattha yassā saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, sā netti visesato yathānulomasāsanasannissayā, tassa ca vicittākārappavattivibhāvinī. Tathā hi suttantadesanā na vinayadesanā viya karuṇāppadhānā, nāpi abhidhammadesanā viya paññāppadhānā, atha kho karuṇāpaññāppadhānāti tadubhayappadhānadesanāvisesavibhāvanaṃ tāva sammāsambuddhassa thomanaṃ kātuṃ tammūlakattā sesaratanānaṃ ‘‘mahākāruṇikaṃ nātha’’ntiādi vuttaṃ.

តត្ថ កិរតីតិ (ទី. និ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; ម. និ. ដី. ១.១; សំ. និ. ដី. ១.១.១; អ. និ. ដី. ១.១.១) ករុណា, បរទុក្ខំ វិក្ខិបតិ អបនេតីតិ អត្ថោ។ អថ វា កិណាតីតិ ករុណា, បរទុក្ខេ សតិ ការុណិកំ ហិំសតិ វិពាធតីតិ អត្ថោ ។ កម្បនំ ករោតីតិ វា ករុណា, បរទុក្ខេ សតិ សាធូនំ ហទយខេទំ ករោតីតិ អត្ថោ។ កមិតិ វា សុខំ, តំ រុន្ធតីតិ ករុណា។ ឯសា ហិ បរទុក្ខាបនយនកាមតាលក្ខណា, អត្តសុខនិរបេក្ខតាយ ការុណិកានំ សុខំ រុន្ធតិ វិពន្ធតីតិ អត្ថោ។ កិរិយតិ ទុក្ខិតេសុ បសារិយតីតិ វា ករុណា, ករុណាយ និយុត្តោតិ ការុណិកោ យថា ‘‘ទោវារិកោ’’តិ (អ. និ. ៧.៦៧)។ យថា ហិ ទ្វារដ្ឋានតោ អញ្ញត្ថ វត្តមានោបិ ទ្វារបដិពទ្ធជីវិកោ បុរិសោ ទ្វារានតិវត្តវុត្តិតាយ ទ្វារេ និយុត្តោតិ ‘‘ទោវារិកោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ ភគវា មេត្តាទិវសេន ករុណាវិហារតោ អញ្ញត្ថ វត្តមានោបិ ករុណានតិវត្តវុត្តិតាយ ករុណាយ និយុត្តោតិ ‘‘ការុណិកោ’’តិ វុច្ចតិ។ មហាភិនីហារតោ បដ្ឋាយ ហិ យាវ មហាបរិនិព្ពានា លោកហិតត្ថមេវ លោកនាថា តិដ្ឋន្តីតិ។ មហន្តោ ការុណិកោតិ មហាការុណិកោ។ សតិបិ ភគវតោ តទញ្ញគុណានម្បិ វសេន មហន្តភាវេ ការុណិកសទ្ទសន្និធានេន វុត្តត្តា ករុណាវសេនេវេត្ថ មហន្តភាវោ វេទិតព្ពោ យថា ‘‘មហាវេយ្យាករណោ’’តិ។ ឯវញ្ច កត្វា ‘‘មហាការុណិកោ’’តិ ឥមិនា បទេន បុគ្គលាធិដ្ឋានេន សត្ថុ មហាករុណា វុត្តា ហោតិ។

Tattha kiratīti (dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; ma. ni. ṭī. 1.1; saṃ. ni. ṭī. 1.1.1; a. ni. ṭī. 1.1.1) karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Atha vā kiṇātīti karuṇā, paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati vibādhatīti attho . Kampanaṃ karotīti vā karuṇā, paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakhedaṃ karotīti attho. Kamiti vā sukhaṃ, taṃ rundhatīti karuṇā. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā, attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibandhatīti attho. Kiriyati dukkhitesu pasāriyatīti vā karuṇā, karuṇāya niyuttoti kāruṇiko yathā ‘‘dovāriko’’ti (a. ni. 7.67). Yathā hi dvāraṭṭhānato aññattha vattamānopi dvārapaṭibaddhajīviko puriso dvārānativattavuttitāya dvāre niyuttoti ‘‘dovāriko’’ti vuccati, evaṃ bhagavā mettādivasena karuṇāvihārato aññattha vattamānopi karuṇānativattavuttitāya karuṇāya niyuttoti ‘‘kāruṇiko’’ti vuccati. Mahābhinīhārato paṭṭhāya hi yāva mahāparinibbānā lokahitatthameva lokanāthā tiṭṭhantīti. Mahanto kāruṇikoti mahākāruṇiko. Satipi bhagavato tadaññaguṇānampi vasena mahantabhāve kāruṇikasaddasannidhānena vuttattā karuṇāvasenevettha mahantabhāvo veditabbo yathā ‘‘mahāveyyākaraṇo’’ti. Evañca katvā ‘‘mahākāruṇiko’’ti iminā padena puggalādhiṭṭhānena satthu mahākaruṇā vuttā hoti.

អបរោ នយោ – អត្ថសាធនតោ ករុណំ ករុណាយនំ ករុណាសម្បវត្តនំ អរហតីតិ ការុណិកោ ។ ភគវតោ ហិ សព្ពញ្ញុតាយ អនវសេសតោ សត្តានំ ហិតំ, ហិតុបាយញ្ច ជានតោ, តត្ថ ច អកិលាសុនោ ហិតេសិតា សត្ថិកា, ន តថា អញ្ញេសន្តិ។ អថ វា ករុណា ករុណាយនំ សីលំ បកតិ សភាវោ ឯតស្សាតិ ការុណិកោ។ ភគវា ហិ បថវីផស្សាទយោ វិយ កក្ខឡផុសនាទិសភាវា ករុណាសភាវោ សភាវភូតករុណោតិ អត្ថោ។ សេសំ បុរិមសទិសមេវ។ អថ វា មហាវិសយតាយ, មហានុភាវតាយ, មហប្ផលតាយ ច មហតី ករុណាតិ មហាករុណា។ ភគវតោ ហិ ករុណា និរវសេសេសុ សត្តេសុ បវត្តតិ, បវត្តមានា ច អនញ្ញសាធារណា បវត្តតិ, ទិដ្ឋធម្មិកាទិភេទញ្ច មហន្តមេវ សត្តានំ ហិតសុខំ ឯកន្តតោ និប្ផាទេតិ, មហាករុណាយ និយុត្តោតិ មហាការុណិកោ, តំ មហាការុណិកំ។ សេសំ សព្ពំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ។ សុមាគធាទិបទានំ វិយ ចេត្ថ សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា។

Aparo nayo – atthasādhanato karuṇaṃ karuṇāyanaṃ karuṇāsampavattanaṃ arahatīti kāruṇiko. Bhagavato hi sabbaññutāya anavasesato sattānaṃ hitaṃ, hitupāyañca jānato, tattha ca akilāsuno hitesitā satthikā, na tathā aññesanti. Atha vā karuṇā karuṇāyanaṃ sīlaṃ pakati sabhāvo etassāti kāruṇiko. Bhagavā hi pathavīphassādayo viya kakkhaḷaphusanādisabhāvā karuṇāsabhāvo sabhāvabhūtakaruṇoti attho. Sesaṃ purimasadisameva. Atha vā mahāvisayatāya, mahānubhāvatāya, mahapphalatāya ca mahatī karuṇāti mahākaruṇā. Bhagavato hi karuṇā niravasesesu sattesu pavattati, pavattamānā ca anaññasādhāraṇā pavattati, diṭṭhadhammikādibhedañca mahantameva sattānaṃ hitasukhaṃ ekantato nipphādeti, mahākaruṇāya niyuttoti mahākāruṇiko, taṃ mahākāruṇikaṃ. Sesaṃ sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Sumāgadhādipadānaṃ viya cettha saddasiddhi veditabbā.

នាថតីតិ នាថោ, វេនេយ្យានំ ហិតសុខំ អាសីសតិ បត្ថេតីតិ អត្ថោ, មេត្តាយនវសេន ចេត្ថ ហិតសុខាសីសនំ វេទិតព្ពំ, ន ករុណាយនវសេន បឋមបទេន វុត្តត្តា។ អថ វា នាថតិ វេនេយ្យគតំ កិលេសព្យសនំ ឧបតាបេតីតិ នាថោ, នាថតីតិ វា នាថោ, យាចតីតិ អត្ថោ។ ភគវា ហិ ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ អត្តសម្បត្តិំ បច្ចវេក្ខិតា’’តិអាទិនា (អ. និ. ៨.៧, ៨) សត្តានំ តំ តំ ហិតប្បដិបត្តិំ យាចិត្វាបិ មហាករុណាយ សមុស្សាហិតោ តេ តត្ថ និយោជេតិ។ បរមេន វា ចិត្តិស្សរិយេន សមន្នាគតោ, សព្ពសត្តេ វា សីលាទិគុណេហិ ឦសតិ អភិភវតីតិ បរមិស្សរោ ភគវា ‘‘នាថោ’’តិ វុច្ចតិ, តំ នាថំ។

Nāthatīti nātho, veneyyānaṃ hitasukhaṃ āsīsati patthetīti attho, mettāyanavasena cettha hitasukhāsīsanaṃ veditabbaṃ, na karuṇāyanavasena paṭhamapadena vuttattā. Atha vā nāthati veneyyagataṃ kilesabyasanaṃ upatāpetīti nātho, nāthatīti vā nātho, yācatīti attho. Bhagavā hi ‘‘sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkhitā’’tiādinā (a. ni. 8.7, 8) sattānaṃ taṃ taṃ hitappaṭipattiṃ yācitvāpi mahākaruṇāya samussāhito te tattha niyojeti. Paramena vā cittissariyena samannāgato, sabbasatte vā sīlādiguṇehi īsati abhibhavatīti paramissaro bhagavā ‘‘nātho’’ti vuccati, taṃ nāthaṃ.

ញាតព្ពន្តិ ញេយ្យំ, អតីតាទិភេទភិន្នំ សព្ពំ សង្ខតំ, អសង្ខតញ្ច។ សង្គរណដ្ឋេន សាគរោ, បតិតបតិតានំ អត្តនោ បុថុលគម្ភីរភាវេហិ សំសីទនំ និម្មុជ្ជនំ ករោតីតិ អត្ថោ។ សំ-សទ្ទស្ស ចេត្ថ ‘‘សាភាវោ, សារាគោ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៣៨៩, ៣៩១) វិយ និរុត្តិនយេន ទដ្ឋព្ពោ។ សង្គរណដ្ឋេនាតិ វា សង្គរករណដ្ឋេន, ឋិតធម្មតាយ ‘‘អយំ មេ មរិយាទា, ឥមំ វេលំ នាតិក្កមាមី’’តិ លោកេន សង្គរំ សង្កេតំ ករោន្តោ វិយ ហោតីតិ អត្ថោ។ សង្គរណំ វា សមន្តតោ គលនំ សន្ទនំ ឧទកេន ករោតីតិ សាគរោ។ កប្បវុដ្ឋានកាលេ ហិ មហាសមុទ្ទោ ឥតោ ចិតោ ច បគ្ឃរិត្វា សកលំ លោកធាតុំ ឯកោឃំ ករោតីតិ។ លោកិយា បន វទន្តិ ‘‘សាគរស្ស រញ្ញោ បុត្តេហិ សាគរេហិ និព្ពត្តិតោ ខតោតិ សាគរោ, បុរត្ថិមោ សមុទ្ទប្បទេសោ, តំសម្ពន្ធតាយ រុឡ្ហិវសេន សព្ពោបិ សមុទ្ទោ តថា វោហរីយតី’’តិ។ សាគរសទិសត្តា សាគរោ, ញេយ្យមេវ សាគរោតិ ញេយ្យសាគរោ។ សទិសតា ចេត្ថ បុថុលទុត្តរគម្ភីរានាទិកាលិកតាហិ វេទិតព្ពា, និហីនំ ចេតមោបម្មំ។ តថា ហិ ញេយ្យស្សេវ សាតិសយា បុថុលតា អបរិមាណលោកធាតុព្យាបនតោ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សេវ តរណីយតាយ ទុត្តរតា, គម្ភីរតា, អាទិកោដិរហិតា ច បវត្តិ, ន ឥតរស្ស បរិច្ឆិន្នទេសត្តា ពាហិរកវីតរាគេហិបិ ឥត្តរេន ខណេន អតិក្កមិតព្ពត្តា, បរិមិតគម្ភីរត្តា, បរិមិតកាលត្តា ច។ ញេយ្យសាគរស្ស បារំ បរិយន្តំ គតោតិ ញេយ្យសាគរបារគូ, តំ ញេយ្យសាគរបារគុំ។

Ñātabbanti ñeyyaṃ, atītādibhedabhinnaṃ sabbaṃ saṅkhataṃ, asaṅkhatañca. Saṅgaraṇaṭṭhena sāgaro, patitapatitānaṃ attano puthulagambhīrabhāvehi saṃsīdanaṃ nimmujjanaṃ karotīti attho. Saṃ-saddassa cettha ‘‘sābhāvo, sārāgo’’tiādīsu (dha. sa. 389, 391) viya niruttinayena daṭṭhabbo. Saṅgaraṇaṭṭhenāti vā saṅgarakaraṇaṭṭhena, ṭhitadhammatāya ‘‘ayaṃ me mariyādā, imaṃ velaṃ nātikkamāmī’’ti lokena saṅgaraṃ saṅketaṃ karonto viya hotīti attho. Saṅgaraṇaṃ vā samantato galanaṃ sandanaṃ udakena karotīti sāgaro. Kappavuṭṭhānakāle hi mahāsamuddo ito cito ca paggharitvā sakalaṃ lokadhātuṃ ekoghaṃ karotīti. Lokiyā pana vadanti ‘‘sāgarassa rañño puttehi sāgarehi nibbattito khatoti sāgaro, puratthimo samuddappadeso, taṃsambandhatāya ruḷhivasena sabbopi samuddo tathā voharīyatī’’ti. Sāgarasadisattā sāgaro, ñeyyameva sāgaroti ñeyyasāgaro. Sadisatā cettha puthuladuttaragambhīrānādikālikatāhi veditabbā, nihīnaṃ cetamopammaṃ. Tathā hi ñeyyasseva sātisayā puthulatā aparimāṇalokadhātubyāpanato, sabbaññutaññāṇasseva taraṇīyatāya duttaratā, gambhīratā, ādikoṭirahitā ca pavatti, na itarassa paricchinnadesattā bāhirakavītarāgehipi ittarena khaṇena atikkamitabbattā, parimitagambhīrattā, parimitakālattā ca. Ñeyyasāgarassa pāraṃ pariyantaṃ gatoti ñeyyasāgarapāragū, taṃ ñeyyasāgarapāraguṃ.

គមនញ្ចេត្ថ ញាណគមនមេវ, ន ឥតរំ ញេយ្យគ្គហណតោ, តំ បន ញាណំ ទុវិធំ សម្មសនបដិវេធភេទតោ, តថា ហេតុផលភេទតោ។ តត្ថ ‘‘កិច្ឆំ វតាយំ លោកោ អាបន្នោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៥៧; សំ. និ. ២.៤, ១០; បេដកោ. ២៣) ករុណាយនវសេនេវ អភិនិវិសិត្វា អនេកាការវោការេ សង្ខារេ សម្មសន្តំ ភគវតោ សម្មសនញាណំ ឆត្តិំសកោដិសតសហស្សមុខេន ញេយ្យសាគរំ អជ្ឈោគាហេត្វា តស្ស បារំ បរិយន្តំ អគមាសិ, យំ ‘‘មហាវជិរញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ។ បដិវេធញាណំ បន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានំ អាសវក្ខយញាណំ, អាសវក្ខយញាណបទដ្ឋានញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, យំ ‘‘មហាពោធី’’តិ វុច្ចតិ។ បារគមនញ្ច តស្ស កិច្ចសិទ្ធិយា, សមត្ថតាយ ច វេទិតព្ពំ។ តថា យថាវុត្តំ សម្មសនញាណំ ហេតុ, ឥតរំ ផលំ។ សហ សម្មសនញាណេន វា អាសវក្ខយញាណំ ហេតុ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ផលំ តទានិសំសភាវតោតិ វេទិតព្ពំ។

Gamanañcettha ñāṇagamanameva, na itaraṃ ñeyyaggahaṇato, taṃ pana ñāṇaṃ duvidhaṃ sammasanapaṭivedhabhedato, tathā hetuphalabhedato. Tattha ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno’’tiādinā (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4, 10; peṭako. 23) karuṇāyanavaseneva abhinivisitvā anekākāravokāre saṅkhāre sammasantaṃ bhagavato sammasanañāṇaṃ chattiṃsakoṭisatasahassamukhena ñeyyasāgaraṃ ajjhogāhetvā tassa pāraṃ pariyantaṃ agamāsi, yaṃ ‘‘mahāvajirañāṇa’’nti vuccati. Paṭivedhañāṇaṃ pana sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ āsavakkhayañāṇaṃ, āsavakkhayañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ, yaṃ ‘‘mahābodhī’’ti vuccati. Pāragamanañca tassa kiccasiddhiyā, samatthatāya ca veditabbaṃ. Tathā yathāvuttaṃ sammasanañāṇaṃ hetu, itaraṃ phalaṃ. Saha sammasanañāṇena vā āsavakkhayañāṇaṃ hetu, sabbaññutaññāṇaṃ phalaṃ tadānisaṃsabhāvatoti veditabbaṃ.

វន្ទេតិ នមាមិ, អភិត្ថវាមិ វា។ សណ្ហដ្ឋេន និបុណា, អនុបចិតញាណសម្ភារានំ អគាធដ្ឋេន គម្ភីរា, ឯកត្តាទិភេទតោ នន្ទិយាវដ្ដាទិវិភាគតោ ច វិចិត្រា វិសិដ្ឋា នានាវិធា នយា ឯតិស្សាតិ និបុណគម្ភីរវិចិត្រនយា, និបុណគម្ភីរវិចិត្រនយា ទេសនា អស្សាតិ និបុណគម្ភីរវិចិត្រនយទេសនោ, តំ និបុណ…បេ.… ទេសនំ។ នយតីតិ វា នយោ, បាឡិគតិ, សា ច វុត្តនយេន អត្ថតោ និបុណា, អត្ថតោ ព្យញ្ជនតោ ច គម្ភីរា, សង្ខេបវិត្ថារានុលោមាទិប្បវត្តិយា នានាវិធតាយ វិចិត្រា។ តថា ហិ បញ្ញត្តិអនុបញ្ញត្តិអាទិវសេន, សំកិលេសភាគិយាទិលោកិយាទិតទុភយវោមិស្សតាទិវសេន, កុសលាទិខន្ធាទិសង្គហាទិសមយវិមុត្តាទិឋបនាទិកុសលមូលាទិតិកបដ្ឋានាទិវសេន ច អនេកវិធា បាឡិគតីតិ។

Vandeti namāmi, abhitthavāmi vā. Saṇhaṭṭhena nipuṇā, anupacitañāṇasambhārānaṃ agādhaṭṭhena gambhīrā, ekattādibhedato nandiyāvaṭṭādivibhāgato ca vicitrā visiṭṭhā nānāvidhā nayā etissāti nipuṇagambhīravicitranayā, nipuṇagambhīravicitranayā desanā assāti nipuṇagambhīravicitranayadesano, taṃ nipuṇa…pe… desanaṃ. Nayatīti vā nayo, pāḷigati, sā ca vuttanayena atthato nipuṇā, atthato byañjanato ca gambhīrā, saṅkhepavitthārānulomādippavattiyā nānāvidhatāya vicitrā. Tathā hi paññattianupaññattiādivasena, saṃkilesabhāgiyādilokiyāditadubhayavomissatādivasena, kusalādikhandhādisaṅgahādisamayavimuttādiṭhapanādikusalamūlāditikapaṭṭhānādivasena ca anekavidhā pāḷigatīti.

តត្ថ (ទី. និ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា) ទ្វីហាការេហិ ភគវតោ ថោមនា វេទិតព្ពា អត្តហិតសម្បត្តិតោ, បរហិតប្បដិបត្តិតោ ច។ តេសុ អត្តហិតសម្បត្តិ អនាវរណញាណាធិគមតោ, សវាសនានំ សព្ពេសំ កិលេសានំ អច្ចន្តប្បហានតោ ច វេទិតព្ពា, បរហិតប្បដិបត្តិ លាភសក្ការាទិនិរបេក្ខចិត្តស្ស សព្ពទុក្ខនិយ្យានិកធម្មទេសនតោ, បដិវិរុទ្ធេសុបិ និច្ចំ ហិតជ្ឈាសយញាណបរិបាកកាលាគមនតោ ច វេទិតព្ពា។ សា បនេត្ថ បយោគតោ, អាសយតោ ច ទុវិធា, បរហិតប្បដិបត្តិ, យថាវុត្តភេទា ទុវិធា ច អត្តហិតសម្បត្តិ បកាសិតា ហោតិ។ កថំ? ‘‘មហាការុណិក’’ន្តិ ឥមិនា អាសយតោ , ‘‘និបុណ…បេ.… ទេសន’’ន្តិ ឥមិនា បយោគតោ, ‘‘នាថ’’ន្តិ ឥមិនា បន ឧភយថាបិ ភគវតោ បរហិតប្បដិបត្តិ បកាសិតា ករុណាកិច្ចទីបនតោ, ‘‘ញេយ្យសាគរបារគុ’’ន្តិ ឥមិនា សាតិសយំ អត្តហិតសម្បត្តិ បរមុក្កំសគតញាណកិច្ចទីបនតោ។

Tattha (dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā) dvīhākārehi bhagavato thomanā veditabbā attahitasampattito, parahitappaṭipattito ca. Tesu attahitasampatti anāvaraṇañāṇādhigamato, savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ accantappahānato ca veditabbā, parahitappaṭipatti lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammadesanato, paṭiviruddhesupi niccaṃ hitajjhāsayañāṇaparipākakālāgamanato ca veditabbā. Sā panettha payogato, āsayato ca duvidhā, parahitappaṭipatti, yathāvuttabhedā duvidhā ca attahitasampatti pakāsitā hoti. Kathaṃ? ‘‘Mahākāruṇika’’nti iminā āsayato , ‘‘nipuṇa…pe… desana’’nti iminā payogato, ‘‘nātha’’nti iminā pana ubhayathāpi bhagavato parahitappaṭipatti pakāsitā karuṇākiccadīpanato, ‘‘ñeyyasāgarapāragu’’nti iminā sātisayaṃ attahitasampatti paramukkaṃsagatañāṇakiccadīpanato.

អថ វា តីហាការេហិ ភគវតោ ថោមនា វេទិតព្ពា ហេតុតោ, ផលតោ, ឧបការតោ ច។ តត្ថ ហេតុ មហាករុណា, សា បន បឋមបទេន សរូបេនេវ ទស្សិតា។ ផលំ ចតុព្ពិធំ ញាណសម្បទា បហានសម្បទា អានុភាវសម្បទា រូបកាយសម្បទា ចាតិ។ តាសុ បធានភូតា ញាណបហានសម្បទា ‘‘ញេយ្យសាគរបារគុ’’ន្តិ ឥមិនា បទេន បកាសិតា។ បធានេ ហិ ទស្សិតេ អវិនាភាវតោ ឥតរម្បិ ទ្វយំ ទស្សិតមេវ ហោតិ។ ន ហិ ពុទ្ធានំ អានុភាវរូបកាយសម្បត្តីហិ វិនា កទាចិបិ ធម្មកាយសិរី វត្តតីតិ។ ឧបការោ អនន្តរំ អពាហិរំ កត្វា តិវិធយានមុខេន វិមុត្តិធម្មទេសនា, សា ‘‘នាថំ, និបុណ…បេ.… ទេសន’’ន្តិ បទទ្វយេន បកាសិតាតិ វេទិតព្ពំ។

Atha vā tīhākārehi bhagavato thomanā veditabbā hetuto, phalato, upakārato ca. Tattha hetu mahākaruṇā, sā pana paṭhamapadena sarūpeneva dassitā. Phalaṃ catubbidhaṃ ñāṇasampadā pahānasampadā ānubhāvasampadā rūpakāyasampadā cāti. Tāsu padhānabhūtā ñāṇapahānasampadā ‘‘ñeyyasāgarapāragu’’nti iminā padena pakāsitā. Padhāne hi dassite avinābhāvato itarampi dvayaṃ dassitameva hoti. Na hi buddhānaṃ ānubhāvarūpakāyasampattīhi vinā kadācipi dhammakāyasirī vattatīti. Upakāro anantaraṃ abāhiraṃ katvā tividhayānamukhena vimuttidhammadesanā, sā ‘‘nāthaṃ, nipuṇa…pe… desana’’nti padadvayena pakāsitāti veditabbaṃ.

តត្ថ (ទី. និ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា) ‘‘មហាការុណិក’’ន្តិ ឯតេន សម្មាសម្ពោធិយា មូលំ ទស្សេតិ។ មហាករុណាសញ្ចោទិតមានសោ ហិ ភគវា សំសារបង្កតោ សត្តានំ សមុទ្ធរណត្ថំ កតាភិនីហារោ អនុបុព្ពេន បារមិយោ បូរេត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អធិគតោតិ ករុណា សម្មាសម្ពោធិយា មូលំ។ ‘‘ញេយ្យសាគរបារគុ’’ន្តិ ឯតេន បុព្ពភាគប្បដិបត្តិយា សទ្ធិំ សម្មាសម្ពោធិំ ទស្សេតិ។ អនាវរណញាណបទដ្ឋានញ្ហិ មគ្គញាណំ, មគ្គញាណបទដ្ឋានញ្ច អនាវរណញាណំ ‘‘សម្មាសម្ពោធី’’តិ វុច្ចតិ។ វុត្តប្បភេទំ បន សម្មសនញាណំ សហ បញ្ញាបារមិយា តស្សា បុព្ពភាគបដិបទា។ តស្សា ហិ អានុភាវេន លីនុទ្ធច្ចបតិដ្ឋានាយូហនកាមសុខល្លិកត្តកិលមថានុយោគសស្សតុច្ឆេទាទិអន្តទ្វយវិរហិតា ឧក្កំសបារមិប្បត្តា មជ្ឈិមា បដិបទា ភាវនាបារិបូរិំ គតា។ ‘‘នាថ’’ន្តិ ឥមិនា សម្មាសម្ពោធិយា ផលំ ទស្សេតិ លោកត្តយនាយកភាវទីបនតោ។ តថា ហិ សព្ពានត្ថបរិហារបុព្ពង្គមាយ និរវសេសហិតសុខវិធានតប្បរាយ និរតិសយាយ បយោគសម្បត្តិយា, សទេវមនុស្សាយ បជាយ អច្ចន្តុបការិតាយ អបរិមិតនិរុបមភាវគុណវិសេសសមង្គិតាយ ច សព្ពសត្តុត្តមោ ភគវា អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ អបរិមាណានំ សត្តានំ អនុត្តរគារវដ្ឋានភូតតាយ ច ‘‘នាថោ’’តិ វុច្ចតីតិ។ ‘‘និបុណ…បេ.… ទេសន’’ន្តិ ឥមិនា សម្មាសម្ពោធិយា បយោជនំ ទស្សេតិ។ សំសារមហោឃតោ សត្តសន្តារណត្ថញ្ហិ ភគវតា សម្មាសម្ពោធិ អភិបត្ថិតា, តញ្ច សត្តសន្តារណំ យថាវុត្តទេសនាសម្បត្តិយា សមិជ្ឈតិ តទវិនាភាវតោ។ ឥមិនា ភគវតោ សាតិសយា បរហិតប្បដិបត្តិ ទស្សិតា, ឥតរេហិ អត្តហិតសម្បត្តីតិ តទុភយេន អត្តហិតាយ បដិបន្នាទីសុ ចតូសុ បុគ្គលេសុ ភគវតោ ចតុត្ថបុគ្គលភាវំ ទីបេតិ, តេន ច អនុត្តរទក្ខិណេយ្យភាវំ, ឧត្តមវន្ទនីយភាវំ, អត្តនោ ច វន្ទនកិរិយាយ ខេត្តង្គតភាវំ ទីបេតិ។

Tattha (dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā) ‘‘mahākāruṇika’’nti etena sammāsambodhiyā mūlaṃ dasseti. Mahākaruṇāsañcoditamānaso hi bhagavā saṃsārapaṅkato sattānaṃ samuddharaṇatthaṃ katābhinīhāro anupubbena pāramiyo pūretvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigatoti karuṇā sammāsambodhiyā mūlaṃ. ‘‘Ñeyyasāgarapāragu’’nti etena pubbabhāgappaṭipattiyā saddhiṃ sammāsambodhiṃ dasseti. Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccati. Vuttappabhedaṃ pana sammasanañāṇaṃ saha paññāpāramiyā tassā pubbabhāgapaṭipadā. Tassā hi ānubhāvena līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhallikattakilamathānuyogasassatucchedādiantadvayavirahitā ukkaṃsapāramippattā majjhimā paṭipadā bhāvanāpāripūriṃ gatā. ‘‘Nātha’’nti iminā sammāsambodhiyā phalaṃ dasseti lokattayanāyakabhāvadīpanato. Tathā hi sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā, sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya aparimitanirupamabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ anuttaragāravaṭṭhānabhūtatāya ca ‘‘nātho’’ti vuccatīti. ‘‘Nipuṇa…pe… desana’’nti iminā sammāsambodhiyā payojanaṃ dasseti. Saṃsāramahoghato sattasantāraṇatthañhi bhagavatā sammāsambodhi abhipatthitā, tañca sattasantāraṇaṃ yathāvuttadesanāsampattiyā samijjhati tadavinābhāvato. Iminā bhagavato sātisayā parahitappaṭipatti dassitā, itarehi attahitasampattīti tadubhayena attahitāya paṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃ dīpeti, tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ, uttamavandanīyabhāvaṃ, attano ca vandanakiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dīpeti.

ឯត្ថ ច យថា ‘‘មហាការុណិក’’ន្តិ ឥមិនា បទេន ភគវតោ មហាករុណា ទស្សិតា, ឯវំ ‘‘ញេយ្យសាគរបារគុ’’ន្តិ ឯតេន មហាបញ្ញា ទស្សិតា។ តេសុ ករុណាគ្គហណេន លោកិយេសុ មហគ្គតភាវប្បត្តាសាធារណគុណទីបនតោ ភគវតោ សព្ពលោកិយគុណសម្បត្តិ ទស្សិតា ហោតិ, បញ្ញាគ្គហណេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានមគ្គញាណទីបនតោ សព្ពលោកុត្តរគុណសម្បត្តិ។ តទុភយគ្គហណសិទ្ធោ ឯវ ចត្ថោ នាថសទ្ទេន បកាសីយតិ។ ករុណាវចនេន ឧបគមនំ និរុបក្កិលេសំ ទស្សេតិ, បញ្ញាវចនេន អបគមនំ។ តថា ករុណាគ្គហណេន លោកសមញ្ញានុរូបំ ភគវតោ បវត្តិំ ទស្សេតិ លោកវោហារវិសយត្តា ករុណាយ, បញ្ញាគ្គហណេន សមញ្ញាយ អនតិធាវនំ។ សភាវានវពោធេន ហិ ធម្មានំ សមញ្ញំ អតិធាវិត្វា សត្តាទិសម្មសនំ ហោតីតិ។ តថា ករុណាគ្គហណេន មហាករុណាសមាបត្តិវិហារំ ទស្សេតិ, បញ្ញាគ្គហណេន តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណំ, ចតុសច្ចញាណំ, ចតុបដិសម្ភិទាញាណំ, ចតុវេសារជ្ជញាណំ។ ករុណាគ្គហណេន មហាករុណាសមាបត្តិញាណស្ស គហិតត្តា សេសាសាធារណញាណានិ, ឆ អភិញ្ញា, អដ្ឋសុ បរិសាសុ (ម. និ. ១.១៥១, ១៧៨) អកម្បនញាណានិ, ទស ពលានិ, ចុទ្ទស ពុទ្ធញាណានិ, សោឡស ញាណចរិយា, អដ្ឋារស ពុទ្ធធម្មា (មហានិ. ៦៩, ១៥៦; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥; ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៣០៥; វិភ. មូលដី. សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា; ទី. និ. ដី. ៣.១៤១), ចតុចត្តាលីស ញាណវត្ថូនិ សត្តសត្តតិ ញាណវត្ថូនីតិ (សំ. និ. ២.៣៤) ឯវមាទីនំ អនេកេសំ បញ្ញាប្បភេទានំ វសេន ញាណចារំ ទស្សេតិ។

Ettha ca yathā ‘‘mahākāruṇika’’nti iminā padena bhagavato mahākaruṇā dassitā, evaṃ ‘‘ñeyyasāgarapāragu’’nti etena mahāpaññā dassitā. Tesu karuṇāggahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato bhagavato sabbalokiyaguṇasampatti dassitā hoti, paññāggahaṇena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti. Tadubhayaggahaṇasiddho eva cattho nāthasaddena pakāsīyati. Karuṇāvacanena upagamanaṃ nirupakkilesaṃ dasseti, paññāvacanena apagamanaṃ. Tathā karuṇāggahaṇena lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti lokavohāravisayattā karuṇāya, paññāggahaṇena samaññāya anatidhāvanaṃ. Sabhāvānavabodhena hi dhammānaṃ samaññaṃ atidhāvitvā sattādisammasanaṃ hotīti. Tathā karuṇāggahaṇena mahākaruṇāsamāpattivihāraṃ dasseti, paññāggahaṇena tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ, catusaccañāṇaṃ, catupaṭisambhidāñāṇaṃ, catuvesārajjañāṇaṃ. Karuṇāggahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā sesāsādhāraṇañāṇāni, cha abhiññā, aṭṭhasu parisāsu (ma. ni. 1.151, 178) akampanañāṇāni, dasa balāni, cuddasa buddhañāṇāni, soḷasa ñāṇacariyā, aṭṭhārasa buddhadhammā (mahāni. 69, 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5; dī. ni. aṭṭha. 3.305; vibha. mūlaṭī. suttantabhājanīyavaṇṇanā; dī. ni. ṭī. 3.141), catucattālīsa ñāṇavatthūni sattasattati ñāṇavatthūnīti (saṃ. ni. 2.34) evamādīnaṃ anekesaṃ paññāppabhedānaṃ vasena ñāṇacāraṃ dasseti.

តថា ករុណាគ្គហណេន ចរណសម្បត្តិ, បញ្ញាគ្គហណេន វិជ្ជាសម្បត្តិ។ ករុណាគ្គហណេន សត្តាធិបតិតា, បញ្ញាគ្គហណេន ធម្មាធិបតិតា។ ករុណាគ្គហណេន លោកនាថភាវោ, បញ្ញាគ្គហណេន អត្តនាថភាវោ។ តថា ករុណាគ្គហណេន បុព្ពការិភាវោ, បញ្ញាគ្គហណេន កតញ្ញុតា។ ករុណាគ្គហណេន អបរន្តបតា, បញ្ញាគ្គហណេន អនត្តន្តបតា។ ករុណាគ្គហណេន វា ពុទ្ធករធម្មសិទ្ធិ, បញ្ញាគ្គហណេន ពុទ្ធភាវសិទ្ធិ។ តថា ករុណាគ្គហណេន បរេសំ តារណំ, បញ្ញាគ្គហណេន សយំ តារណំ។ តថា ករុណាគ្គហណេន សព្ពសត្តេសុ អនុគ្គហចិត្តតា, បញ្ញាគ្គហណេន សព្ពធម្មេសុ វិរត្តចិត្តតា ទស្សិតា ហោតិ។ សព្ពេសញ្ច ពុទ្ធគុណានំ ករុណា អាទិ តំនិទានភាវតោ, បញ្ញា បរិយោសានំ តតោ ឧត្តរិ ករណីយាភាវតោ, ឥតិ អាទិបរិយោសានទស្សនេន សព្ពេ ពុទ្ធគុណា ទស្សិតា ហោន្តិ។ តថា ករុណាវចនេន សីលក្ខន្ធបុព្ពង្គមោ សមាធិក្ខន្ធោ ទស្សិតោ ហោតិ។ ករុណានិទានញ្ហិ សីលំ តតោ បាណាតិបាតាទិវិរតិប្បវត្តិតោ, សា ច ឈានត្តយសម្បយោគិនីតិ។ បញ្ញាវចនេន បញ្ញាក្ខន្ធោ។ សីលញ្ច សព្ពពុទ្ធគុណានំ អាទិ, សមាធិ មជ្ឈេ, បញ្ញា បរិយោសានន្តិ ឯវម្បិ អាទិមជ្ឈបរិយោសានកល្យាណា សព្ពេ ពុទ្ធគុណា ទស្សិតា ហោន្តិ នយតោ ទស្សិតត្តា។ ឯសោ ឯវ ហិ និរវសេសតោ ពុទ្ធគុណានំ ទស្សនុបាយោ, យទិទំ នយគ្គាហណំ, អញ្ញថា កោ នាម សមត្ថោ ភគវតោ គុណេ អនុបទំ និរវសេសតោ ទស្សេតុំ។ តេនេវាហ –

Tathā karuṇāggahaṇena caraṇasampatti, paññāggahaṇena vijjāsampatti. Karuṇāggahaṇena sattādhipatitā, paññāggahaṇena dhammādhipatitā. Karuṇāggahaṇena lokanāthabhāvo, paññāggahaṇena attanāthabhāvo. Tathā karuṇāggahaṇena pubbakāribhāvo, paññāggahaṇena kataññutā. Karuṇāggahaṇena aparantapatā, paññāggahaṇena anattantapatā. Karuṇāggahaṇena vā buddhakaradhammasiddhi, paññāggahaṇena buddhabhāvasiddhi. Tathā karuṇāggahaṇena paresaṃ tāraṇaṃ, paññāggahaṇena sayaṃ tāraṇaṃ. Tathā karuṇāggahaṇena sabbasattesu anuggahacittatā, paññāggahaṇena sabbadhammesu virattacittatā dassitā hoti. Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi taṃnidānabhāvato, paññā pariyosānaṃ tato uttari karaṇīyābhāvato, iti ādipariyosānadassanena sabbe buddhaguṇā dassitā honti. Tathā karuṇāvacanena sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti. Karuṇānidānañhi sīlaṃ tato pāṇātipātādiviratippavattito, sā ca jhānattayasampayoginīti. Paññāvacanena paññākkhandho. Sīlañca sabbabuddhaguṇānaṃ ādi, samādhi majjhe, paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe buddhaguṇā dassitā honti nayato dassitattā. Eso eva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo, yadidaṃ nayaggāhaṇaṃ, aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ. Tenevāha –

‘‘ពុទ្ធោបិ ពុទ្ធស្ស ភណេយ្យ វណ្ណំ, កប្បម្បិ ចេ អញ្ញមភាសមានោ;

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ, kappampi ce aññamabhāsamāno;

ខីយេថ កប្បោ ចិរទីឃមន្តរេ, វណ្ណោ ន ខីយេថ តថាគតស្សា’’តិ។ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣០៤; ៣.១៤១; ម. និ. អដ្ឋ. ៣.៤២៥; ឧទា. អដ្ឋ. ៥៣; អប. អដ្ឋ. ២.៧.២០; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ៤.៤; ចរិយា. អដ្ឋ. និទានកថា, បកិណ្ណកកថា; ទី. និ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; ម. និ. ដី. ១.១; សំ. និ. ដី. ១.១.១; អ. និ. ដី. ១.១.១; វជិរ. ដី. គន្ថារម្ភកថា; សារត្ថ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា);

Khīyetha kappo ciradīghamantare, vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 3.425; udā. aṭṭha. 53; apa. aṭṭha. 2.7.20; bu. vaṃ. aṭṭha. 4.4; cariyā. aṭṭha. nidānakathā, pakiṇṇakakathā; dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; ma. ni. ṭī. 1.1; saṃ. ni. ṭī. 1.1.1; a. ni. ṭī. 1.1.1; vajira. ṭī. ganthārambhakathā; sārattha. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā);

តេនេវ ច អាយស្មតា សារិបុត្តត្ថេរេនាបិ ពុទ្ធគុណបរិច្ឆេទនំ បតិ អនុយុត្តេន ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’តិ (ទី. និ. ២.១៤៥) បដិក្ខិបិត្វា ‘‘អបិច មេ, ភន្តេ, ធម្មន្វយោ វិទិតោ’’តិ (ទី. និ. ២.១៤៦) វុត្តំ។

Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenāpi buddhaguṇaparicchedanaṃ pati anuyuttena ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti (dī. ni. 2.145) paṭikkhipitvā ‘‘apica me, bhante, dhammanvayo vidito’’ti (dī. ni. 2.146) vuttaṃ.

ឯវំ សង្ខេបេន សកលសព្ពញ្ញុគុណេហិ ភគវន្តំ អភិត្ថវិត្វា ឥទានិ សទ្ធម្មំ ថោមេតុំ ‘‘វិជ្ជាចរណសម្បន្នា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ វិជ្ជាចរណសម្បន្នា ហុត្វាតិ វចនសេសោ។ វិន្ទិយំ ធម្មានំ សលក្ខណំ, សាមញ្ញលក្ខណញ្ច វិន្ទតីតិ វិជ្ជា, លោភក្ខន្ធាទីនិ វា វិជ្ឈនដ្ឋេន វិជ្ជា, ចតុន្នំ វា អរិយសច្ចានំ វិទិតករណដ្ឋេន វិជ្ជាតិ ឯវំ តាវេត្ថ វចនត្ថតោ វិជ្ជា វេទិតព្ពា។ បភេទតោ បន តិស្សោបិ វិជ្ជា វិជ្ជា ភយភេរវសុត្តេ អាគតនិយាមេនេវ, អដ្ឋបិ វិជ្ជា វិជ្ជា អម្ពដ្ឋសុត្តាទីសុ (ទី. និ. ១.២៧៨ អាទយោ) អាគតនិយាមេនេវ។ ចរន្តិ តេហីតិ ចរណានិ, សីលសំវរាទយោ បញ្ចទស ធម្មា, ឥតិ ឥមាហិ វិជ្ជាហិ, ឥមេហិ ច ចរណេហិ សម្បន្នា សម្បន្នាគតាតិ វិជ្ជាចរណសម្បន្នា

Evaṃ saṅkhepena sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavitvā idāni saddhammaṃ thometuṃ ‘‘vijjācaraṇasampannā’’tiādimāha. Tattha vijjācaraṇasampannā hutvāti vacanaseso. Vindiyaṃ dhammānaṃ salakkhaṇaṃ, sāmaññalakkhaṇañca vindatīti vijjā, lobhakkhandhādīni vā vijjhanaṭṭhena vijjā, catunnaṃ vā ariyasaccānaṃ viditakaraṇaṭṭhena vijjāti evaṃ tāvettha vacanatthato vijjā veditabbā. Pabhedato pana tissopi vijjā vijjā bhayabheravasutte āgataniyāmeneva, aṭṭhapi vijjā vijjā ambaṭṭhasuttādīsu (dī. ni. 1.278 ādayo) āgataniyāmeneva. Caranti tehīti caraṇāni, sīlasaṃvarādayo pañcadasa dhammā, iti imāhi vijjāhi, imehi ca caraṇehi sampannā sampannāgatāti vijjācaraṇasampannā.

យេនាតិ យេន ធម្មេន ករណភូតេន, ហេតុភូតេន ច។ តត្ថ មគ្គធម្មស្ស ករណត្ថោ វេទិតព្ពោ និយ្យានកិរិយាសាធកតមភាវតោ, និព្ពានធម្មស្ស ហេតុអត្ថោ អារម្មណបច្ចយភាវតោ។ បច្ចយត្ថោ ហិ អយំ ហេត្វត្ថោ។ បរិយត្តិធម្មស្សបិ ហេតុអត្ថោ យុជ្ជតេវ បរម្បរាយ ហេតុភាវតោ។ ផលធម្មេ បន ឧភយម្បិ សម្ភវតិ។ កថំ? ‘‘តាយ សទ្ធាយ អវូបសន្តាយា’’តិ វចនតោ មគ្គេន សមុច្ឆិន្នានំ កិលេសានំ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានកិច្ចតាយ ផលស្ស និយ្យានានុគុណតា, និយ្យានបរិយោសានតា ចាតិ ឥមិនា បរិយាយេន សិយា ករណត្ថោ និយ្យានកិរិយាយ។ សកទាគាមិមគ្គវិបស្សនាទីនំ បន ឧបនិស្សយបច្ចយភាវតោ សិយា ហេតុអត្ថោ។ ឯវញ្ច កត្វា អគ្គប្បសាទសុត្តាទីសុ (ឥតិវុ. ៩០) អគ្គាទិភាវេន អគ្គហិតាបិ ផលបរិយត្តិធម្មា ឆត្តមាណវកវិមានាទីសុ (វិ. វ. ៨៨៦ អាទយោ) សរណីយភាវេន គហិតាតិ តេសំ មគ្គនិព្ពានានំ វិយ មហាអដ្ឋកថាយំ សរណភាវោ ឧទ្ធដោ។ វិសេសតោ ចេត្ថ មគ្គបរិយាបន្នា ឯវ វិជ្ជាចរណធម្មា វេទិតព្ពា។ តេ ហិ និប្បរិយាយេន និយ្យានកិរិយាយ សាធកតមភូតា, ន ឥតរេ។ ឥតរេសំ បន និយ្យានត្ថតាយ និយ្យានតា។ យទិ ឯវំ កស្មា ‘‘វិជ្ជាចរណសម្បន្នា ហុត្វា’’តិ វុត្តំ, និយ្យានសមកាលមេវ ហិ យថាវុត្តវិជ្ជាចរណសម្បត្តិសមធិគមោតិ? នាយំ វិរោធោ សមានកាលតាយ ឯវ អធិប្បេតត្តា យថា ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិ (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ៣.៤២១, ៤២៥, ៤២៦; សំ. និ. ២.៤៣-៤៥; ៤.៦០; កថា. ៤៦៥, ៤៦៧)។ សម្បន្នាតិ វា បទស្ស វត្តមានកាលត្ថតា វេទិតព្ពា ‘‘ឧប្បន្នា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១៧) ឯត្ថ ឧប្បន្នសទ្ទស្ស វិយ។ ឯវញ្ច កត្វា វចនសេសមន្តរេនេវ បទយោជនា សិទ្ធា ហោតិ។ ‘‘យេនា’’តិ ច បទំ ឧភយត្ថ សម្ពន្ធិតព្ពំ ‘‘យេន ធម្មេន វិជ្ជាចរណសម្បន្នា, យេន ធម្មេន និយ្យន្តី’’តិ។

Yenāti yena dhammena karaṇabhūtena, hetubhūtena ca. Tattha maggadhammassa karaṇattho veditabbo niyyānakiriyāsādhakatamabhāvato, nibbānadhammassa hetuattho ārammaṇapaccayabhāvato. Paccayattho hi ayaṃ hetvattho. Pariyattidhammassapi hetuattho yujjateva paramparāya hetubhāvato. Phaladhamme pana ubhayampi sambhavati. Kathaṃ? ‘‘Tāya saddhāya avūpasantāyā’’ti vacanato maggena samucchinnānaṃ kilesānaṃ paṭippassaddhippahānakiccatāya phalassa niyyānānuguṇatā, niyyānapariyosānatā cāti iminā pariyāyena siyā karaṇattho niyyānakiriyāya. Sakadāgāmimaggavipassanādīnaṃ pana upanissayapaccayabhāvato siyā hetuattho. Evañca katvā aggappasādasuttādīsu (itivu. 90) aggādibhāvena aggahitāpi phalapariyattidhammā chattamāṇavakavimānādīsu (vi. va. 886 ādayo) saraṇīyabhāvena gahitāti tesaṃ magganibbānānaṃ viya mahāaṭṭhakathāyaṃ saraṇabhāvo uddhaṭo. Visesato cettha maggapariyāpannā eva vijjācaraṇadhammā veditabbā. Te hi nippariyāyena niyyānakiriyāya sādhakatamabhūtā, na itare. Itaresaṃ pana niyyānatthatāya niyyānatā. Yadi evaṃ kasmā ‘‘vijjācaraṇasampannā hutvā’’ti vuttaṃ, niyyānasamakālameva hi yathāvuttavijjācaraṇasampattisamadhigamoti? Nāyaṃ virodho samānakālatāya eva adhippetattā yathā ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43-45; 4.60; kathā. 465, 467). Sampannāti vā padassa vattamānakālatthatā veditabbā ‘‘uppannā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 17) ettha uppannasaddassa viya. Evañca katvā vacanasesamantareneva padayojanā siddhā hoti. ‘‘Yenā’’ti ca padaṃ ubhayattha sambandhitabbaṃ ‘‘yena dhammena vijjācaraṇasampannā, yena dhammena niyyantī’’ti.

លោកតោតិ ខន្ធាទិលោកតោ, វដ្ដតោតិ អត្ថោ។ ន្តិ តំ មគ្គនិព្ពានផលបរិយត្តិភេទំ ធម្មំ។ ឧត្តមន្តិ សេដ្ឋំ។ តថា ហេស អត្តនា ឧត្តរិតរស្ស អភាវេន ‘‘អនុត្តរោ’’តិ វុច្ចតិ។ តត្ថ មគ្គស្ស និយ្យានហេតុអាទិអត្ថេន, និព្ពានស្ស និស្សរណវិវេកាទិអត្ថេន, ផលស្ស អរិយសន្តភាវាទិអត្ថេន ច សេដ្ឋតា វេទិតព្ពា។ ស្វាយមត្ថោ ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (ឥតិវុ. ៩០; អ. និ. ៤.៣៤) អាទិសុត្តបទានុសារេន វិភាវេតព្ពោ។

Lokatoti khandhādilokato, vaṭṭatoti attho. Nti taṃ magganibbānaphalapariyattibhedaṃ dhammaṃ. Uttamanti seṭṭhaṃ. Tathā hesa attanā uttaritarassa abhāvena ‘‘anuttaro’’ti vuccati. Tattha maggassa niyyānahetuādiatthena, nibbānassa nissaraṇavivekādiatthena, phalassa ariyasantabhāvādiatthena ca seṭṭhatā veditabbā. Svāyamattho ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34) ādisuttapadānusārena vibhāvetabbo.

ធម្មន្តិ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ អបាយតោ, សំសារតោ ច អបតមានេ កត្វា ធារេតីតិ ធម្មោ។ សម្មា, សាមញ្ច សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធោ, សព្ពញ្ញុតាអនាវរណញាណោ សមន្តចក្ខុ ភគវា, តេន យថា សម្មាសម្ពោធិសមធិគមេនេវ សព្ពេ ពុទ្ធគុណា សម្បាបុណីយន្តិ, ឯវំ សម្មទេវ អាសេវនាយ ភាវនាយ ពហុលីកិរិយាយ សម្មាបដិបត្តិយា សម្មទេវ បច្ចវេក្ខណាយ សក្កច្ចំ ធម្មទេសនាយ វេនេយ្យសន្តានេសុ បតិដ្ឋាបនេន –

Dhammanti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyato, saṃsārato ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo. Sammā, sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddho, sabbaññutāanāvaraṇañāṇo samantacakkhu bhagavā, tena yathā sammāsambodhisamadhigameneva sabbe buddhaguṇā sampāpuṇīyanti, evaṃ sammadeva āsevanāya bhāvanāya bahulīkiriyāya sammāpaṭipattiyā sammadeva paccavekkhaṇāya sakkaccaṃ dhammadesanāya veneyyasantānesu patiṭṭhāpanena –

‘‘អរិយំ , វោ ភិក្ខវេ, សម្មាសមាធិំ ទេសេស្សាមិ (ម. និ. ៣.១៣៦; បេដកោ. ២៤)។ មគ្គានដ្ឋង្គិកោ សេដ្ឋោ (ធ. ប. ២៧៣; នេត្តិ. ១៧០; បេដកោ. ៣០)។ យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ (ឥតិវុ. ៩០; អ. និ. ៤.៣៤)។ ឯកាយនោ អយំ, ភិក្ខវេ, មគ្គោ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា (ទី. និ. ២.៣៧៣; ម. និ. ១.១០៦; សំ. និ. ៥.៣៦៧, ៣៨៤)។ ធម្មំ, វោ ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ អាទិកល្យាណ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.៤២០; នេត្តិ. ៥) –

‘‘Ariyaṃ , vo bhikkhave, sammāsamādhiṃ desessāmi (ma. ni. 3.136; peṭako. 24). Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho (dha. pa. 273; netti. 170; peṭako. 30). Yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyati (itivu. 90; a. ni. 4.34). Ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106; saṃ. ni. 5.367, 384). Dhammaṃ, vo bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇa’’nti (ma. ni. 3.420; netti. 5) –

អាទិវចនេហិ, អភិត្ថវនេន ច បូជិតោ មានិតោ អបចិតោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធបូជិតោ, តំ សម្មាសម្ពុទ្ធបូជិតំ ធម្មំ វន្ទេតិ សម្ពន្ធោ។

Ādivacanehi, abhitthavanena ca pūjito mānito apacitoti sammāsambuddhapūjito, taṃ sammāsambuddhapūjitaṃ dhammaṃ vandeti sambandho.

អយំ បនេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យស្ស ធម្មស្ស អធិគមនេ វិជ្ជាសម្បន្នា ចេវ ហោន្តិ ចរណសម្បន្នា ច, សព្ពវដ្ដទុក្ខតោ ច និយ្យន្តិ, តមេវ អរិយានំ សកលគុណសមង្គិភាវនិមិត្តំ, អនវសេសទុក្ខនិស្សរណហេតុភូតញ្ច ឧត្តមំ បវរំ សទ្ធិំ បរិយត្តិធម្មេន នវវិធំ លោកុត្តរធម្មំ ភគវតាបិ សម្មាបដិបត្តិអាទិវិធិនា បូជិតំ នមាមិ, អភិត្ថវាមិ វាតិ។

Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yassa dhammassa adhigamane vijjāsampannā ceva honti caraṇasampannā ca, sabbavaṭṭadukkhato ca niyyanti, tameva ariyānaṃ sakalaguṇasamaṅgibhāvanimittaṃ, anavasesadukkhanissaraṇahetubhūtañca uttamaṃ pavaraṃ saddhiṃ pariyattidhammena navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ bhagavatāpi sammāpaṭipattiādividhinā pūjitaṃ namāmi, abhitthavāmi vāti.

ឯត្ថ ច ‘‘យេន លោកតោ និយ្យន្តិ, វិជ្ជាចរណសម្បន្នា ច ហោន្តី’’តិ បទទ្វយេន យថាក្កមំ ធម្មស្ស ភាវេតព្ពភាវោ, សច្ឆិកាតព្ពភាវោ ច វុត្តោ។ តេសុ បឋមេន វិជ្ជាសម្បត្តិយា ធម្មំ ថោមេតិ, ទុតិយេន វិមុត្តិសម្បត្តិយា។ តថា បឋមេន ឈានសម្បទាយ, ទុតិយេន វិមោក្ខសម្បទាយ។ បឋមេន វា សមាធិសម្បទាយ, ទុតិយេន សមាបត្តិសម្បទាយ។ បឋមេន វា ខយញាណភាវេន, ទុតិយេន អនុប្បាទញាណភាវេន។ អថ វា បុរិមេន វិជ្ជូបមតាយ, ទុតិយេន វជិរូបមតាយ។ បុរិមេន វា វិរាគសម្បត្តិយា, ទុតិយេន និរោធសម្បត្តិយា។ តថា បឋមេន និយ្យានភាវេន, ទុតិយេន និស្សរណភាវេន។ បឋមេន វា ហេតុភាវេន, ទុតិយេន អសង្ខតភាវេន។ បឋមេន វា ទស្សនភាវេន, ទុតិយេន វិវេកភាវេន។ បឋមេន វា អធិបតិភាវេន, ទុតិយេន អមតភាវេន ធម្មំ ថោមេតិ។ អថ វា បឋមេន និយ្យានិកភាវទស្សនតោ ស្វាក្ខាតតាយ ធម្មំ ថោមេតិ, ទុតិយេន សច្ឆិកាតព្ពភាវតោ សន្ទិដ្ឋិកតាយ។ តថា បុរិមេន អកាលិកតាយ, បច្ឆិមេន ឯហិបស្សិកតាយ។ បុរិមេន វា ឱបនេយ្យិកតាយ, បច្ឆិមេន បច្ចត្តំ វេទិតព្ពតាយ ធម្មំ ថោមេតិ។

Ettha ca ‘‘yena lokato niyyanti, vijjācaraṇasampannā ca hontī’’ti padadvayena yathākkamaṃ dhammassa bhāvetabbabhāvo, sacchikātabbabhāvo ca vutto. Tesu paṭhamena vijjāsampattiyā dhammaṃ thometi, dutiyena vimuttisampattiyā. Tathā paṭhamena jhānasampadāya, dutiyena vimokkhasampadāya. Paṭhamena vā samādhisampadāya, dutiyena samāpattisampadāya. Paṭhamena vā khayañāṇabhāvena, dutiyena anuppādañāṇabhāvena. Atha vā purimena vijjūpamatāya, dutiyena vajirūpamatāya. Purimena vā virāgasampattiyā, dutiyena nirodhasampattiyā. Tathā paṭhamena niyyānabhāvena, dutiyena nissaraṇabhāvena. Paṭhamena vā hetubhāvena, dutiyena asaṅkhatabhāvena. Paṭhamena vā dassanabhāvena, dutiyena vivekabhāvena. Paṭhamena vā adhipatibhāvena, dutiyena amatabhāvena dhammaṃ thometi. Atha vā paṭhamena niyyānikabhāvadassanato svākkhātatāya dhammaṃ thometi, dutiyena sacchikātabbabhāvato sandiṭṭhikatāya. Tathā purimena akālikatāya, pacchimena ehipassikatāya. Purimena vā opaneyyikatāya, pacchimena paccattaṃ veditabbatāya dhammaṃ thometi.

‘‘ឧត្តម’’ន្តិ ច ឯតេន អញ្ញស្ស វិសិដ្ឋស្ស អភាវទីបនេន បរិបុណ្ណតាយ ធម្មំ ថោមេតិ , ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធបូជិត’’ន្តិ ឯតេន បរិសុទ្ធតាយ។ សព្ពទោសាបគមេន ហិស្ស បូជនីយតា។ បរិសុទ្ធតាយ ចស្ស បហានសម្បទា, បរិបុណ្ណតាយ បភវសម្បទា។ បហានសម្បត្តិយា ច ភាវនាបារិបូរី អនវសេសទោសសមុគ្ឃាដនតោ, បភវសម្បត្តិយា សច្ឆិកិរិយនិព្ពត្តិ តតុត្តរិ ករណីយាភាវតោ។ អនញ្ញសាធារណតាយ ហិ ឧត្តមោតិ។ តថា ភាវេតព្ពភាវេនស្ស សហ បុព្ពភាគសីលាទីហិ សេក្ខា សីលសមាធិបញ្ញាក្ខន្ធា, សច្ឆិកាតព្ពភាវេន សហ អសង្ខតាយ ធាតុយា អសេក្ខា សីលសមាធិបញ្ញាក្ខន្ធា ទស្សិតា ហោន្តីតិ។

‘‘Uttama’’nti ca etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanena paripuṇṇatāya dhammaṃ thometi , ‘‘sammāsambuddhapūjita’’nti etena parisuddhatāya. Sabbadosāpagamena hissa pūjanīyatā. Parisuddhatāya cassa pahānasampadā, paripuṇṇatāya pabhavasampadā. Pahānasampattiyā ca bhāvanāpāripūrī anavasesadosasamugghāṭanato, pabhavasampattiyā sacchikiriyanibbatti tatuttari karaṇīyābhāvato. Anaññasādhāraṇatāya hi uttamoti. Tathā bhāvetabbabhāvenassa saha pubbabhāgasīlādīhi sekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā, sacchikātabbabhāvena saha asaṅkhatāya dhātuyā asekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā hontīti.

ឯវំ សង្ខេបេន សព្ពសទ្ធម្មគុណេហិ សទ្ធម្មំ ថោមេត្វា ឥទានិ អរិយសង្ឃំ ថោមេតុំ ‘‘សីលាទិគុណសម្បន្នោ’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ សីលាទិគុណសម្បន្នោតិ សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិយាទិគុណេហិ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ, សម្បន្នសីលាទិគុណោ វា។ អរិយានញ្ហិ តំតំមគ្គវជ្ឈកិលេសប្បហានេន ហតបដិបក្ខា សុវិសុទ្ធា សីលាទយោ ‘‘សម្បន្នា’’តិ វត្តព្ពតំ អរហន្តិ , ន បុថូជ្ជនានំ, យតោ ‘‘សុប្បដិបន្នោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៧៤; អ. និ. ៦.១០; ឧទា. ១៨) អរិយសង្ឃោ ថោមីយតិ។ អថ វា សីលាទិគុណសម្បន្នោតិ បរិបុណ្ណសីលាទិគុណោ។ អរិយបុគ្គលានញ្ហិ អរិយសច្ចប្បដិវេធេន សហេវ យថារហំ សេក្ខាសេក្ខា សីលាទិធម្មក្ខន្ធា បារិបូរិំ គច្ឆន្តីតិ។ ឋិតោ មគ្គផលេសូតិ មគ្គេសុ, ផលេសុ ច ឋិតោ, មគ្គដ្ឋោ, ផលដ្ឋោ ចាតិ អត្ថោ។ យោតិ អនិយមតោ អរិយសង្ឃំ និទ្ទិសតិ, តស្ស ‘‘ត’’ន្តិ ឥមិនា និយមំ វេទិតព្ពំ។

Evaṃ saṅkhepena sabbasaddhammaguṇehi saddhammaṃ thometvā idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ ‘‘sīlādiguṇasampanno’’tiādi vuttaṃ. Tattha sīlādiguṇasampannoti sīlasamādhipaññāvimuttiyādiguṇehi sampanno samannāgato, sampannasīlādiguṇo vā. Ariyānañhi taṃtaṃmaggavajjhakilesappahānena hatapaṭipakkhā suvisuddhā sīlādayo ‘‘sampannā’’ti vattabbataṃ arahanti , na puthūjjanānaṃ, yato ‘‘suppaṭipanno’’tiādinā (ma. ni. 1.74; a. ni. 6.10; udā. 18) ariyasaṅgho thomīyati. Atha vā sīlādiguṇasampannoti paripuṇṇasīlādiguṇo. Ariyapuggalānañhi ariyasaccappaṭivedhena saheva yathārahaṃ sekkhāsekkhā sīlādidhammakkhandhā pāripūriṃ gacchantīti. Ṭhito maggaphalesūti maggesu, phalesu ca ṭhito, maggaṭṭho, phalaṭṭho cāti attho. Yoti aniyamato ariyasaṅghaṃ niddisati, tassa ‘‘ta’’nti iminā niyamaṃ veditabbaṃ.

ននុ ច អរិយសង្ឃេ ន សព្ពេ អរិយបុគ្គលា មគ្គដ្ឋា, នាបិ សព្ពេ ផលដ្ឋាតិ? សច្ចមេតំ, អវយវធម្មេន បន សមុទាយំ និទ្ទិសន្តោ ឯវមាហ យថា ‘‘សមំ ចុណ្ណ’’ន្តិ។ យថា ហិ យោគចុណ្ណស្ស អវយវេសុ លព្ភមានោ សមភាវោ សមុទាយេ អបទិសីយតិ ‘‘សមំ ចុណ្ណ’’ន្តិ, ឯវំ អរិយសង្ឃស្ស អវយវភូតេសុ អរិយបុគ្គលេសុ លព្ភមានោ មគ្គដ្ឋផលដ្ឋភាវោ សមុទាយភូតេ អរិយសង្ឃេ ឋិតោ ‘‘មគ្គផលេសូ’’តិ អបទិដ្ឋោតិ វេទិតព្ពំ។

Nanu ca ariyasaṅghe na sabbe ariyapuggalā maggaṭṭhā, nāpi sabbe phalaṭṭhāti? Saccametaṃ, avayavadhammena pana samudāyaṃ niddisanto evamāha yathā ‘‘samaṃ cuṇṇa’’nti. Yathā hi yogacuṇṇassa avayavesu labbhamāno samabhāvo samudāye apadisīyati ‘‘samaṃ cuṇṇa’’nti, evaṃ ariyasaṅghassa avayavabhūtesu ariyapuggalesu labbhamāno maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvo samudāyabhūte ariyasaṅghe ṭhito ‘‘maggaphalesū’’ti apadiṭṭhoti veditabbaṃ.

អារកត្តា កិលេសេហិ, អនយេ ន ឥរិយនតោ, អយេ ច ឥរិយនតោ, សទេវកេន ច លោកេន ‘‘សរណ’’ន្តិ អរណីយតោ អរិយោ, ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតត្តា សង្ឃោ, អរិយោ ច សោ សង្ឃោ ចាតិ អរិយសង្ឃោ, តំ អរិយសង្ឃំ។ បុជ្ជភវផលនិព្ពត្តនតោ អត្តនោ សន្តានំ បុនាតីតិ វា បុញ្ញំ, ខិត្តំ វុត្តំ ពីជំ វិរុហនដ្ឋានតាយ តាយតិ រក្ខតីតិ ខេត្តំ កេទារាទិ, ខេត្តំ វិយាតិ ខេត្តំ, សត្តានំ បុញ្ញស្ស មហប្ផលភាវករណេន វិរុហនដ្ឋានតាយ ខេត្តន្តិ បុញ្ញក្ខេត្តំ។ អនុត្តរំ វន្ទេតិ សម្ពន្ធោ។

Ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato, sadevakena ca lokena ‘‘saraṇa’’nti araṇīyato ariyo, diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatattā saṅgho, ariyo ca so saṅgho cāti ariyasaṅgho, taṃ ariyasaṅghaṃ. Pujjabhavaphalanibbattanato attano santānaṃ punātīti vā puññaṃ, khittaṃ vuttaṃ bījaṃ viruhanaṭṭhānatāya tāyati rakkhatīti khettaṃ kedārādi, khettaṃ viyāti khettaṃ, sattānaṃ puññassa mahapphalabhāvakaraṇena viruhanaṭṭhānatāya khettanti puññakkhettaṃ. Anuttaraṃ vandeti sambandho.

ឯត្ថ ច ‘‘សីលាទិគុណសម្បន្នោ’’តិ ឯតេន អរិយសង្ឃស្ស ភគវតោ អនុជាតបុត្តតំ ទស្សេតិ, តេនស្ស បភវសម្បទា ទីបិតា ហោតិ។ ‘‘ឋិតោ មគ្គផលេសូ’’តិ ឯតេន បហានសម្បទំ, ញាណសម្បទញ្ច ទស្សេតិ កិលេសានំ សមុច្ឆេទប្បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានទីបនតោ, មគ្គផលញាណាធិគមទីបនតោ ច។ ‘‘អរិយសង្ឃ’’ន្តិ ឯតេន បភវសម្បទំ សព្ពសង្ឃានំ អគ្គភាវទីបនតោ, សទេវកេន ច លោកេន អរណីយភាវទីបនតោ។ ‘‘បុញ្ញក្ខេត្តំ អនុត្តរ’’ន្តិ ឯតេន លោកស្ស ពហូបការតំ ទស្សេតិ អគ្គទក្ខិណេយ្យភាវទីបនតោ។

Ettha ca ‘‘sīlādiguṇasampanno’’ti etena ariyasaṅghassa bhagavato anujātaputtataṃ dasseti, tenassa pabhavasampadā dīpitā hoti. ‘‘Ṭhito maggaphalesū’’ti etena pahānasampadaṃ, ñāṇasampadañca dasseti kilesānaṃ samucchedappaṭippassaddhippahānadīpanato, maggaphalañāṇādhigamadīpanato ca. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti etena pabhavasampadaṃ sabbasaṅghānaṃ aggabhāvadīpanato, sadevakena ca lokena araṇīyabhāvadīpanato. ‘‘Puññakkhettaṃ anuttara’’nti etena lokassa bahūpakārataṃ dasseti aggadakkhiṇeyyabhāvadīpanato.

តថា ‘‘សីលាទិគុណសម្បន្នោ’’តិ ឥទំ អរិយសង្ឃស្ស សម្មាឧជុញាយសាមីចិប្បដិបន្នភាវទីបនំ។ ‘‘ឋិតោ មគ្គផលេសូ’’តិ ឥទំ សតិបិ សន្តានវិភាគេន អនេកភាវេ ចតុបុរិសយុគអដ្ឋបុរិសបុគ្គលភាវទីបនំ។ ‘‘អរិយសង្ឃ’’ន្តិ ឥទំ អាហុនេយ្យាទិភាវទីបនំ។ ‘‘បុញ្ញក្ខេត្តំ អនុត្តរ’’ន្តិ ឥទំ លោកស្ស ហិតសុខាយ បដិបន្នតាទីបនំ។ តថា ‘‘ឋិតោ មគ្គផលេសូ’’តិ ឥទំ អរិយសង្ឃស្ស លោកុត្តរសរណគមនសព្ភាវទីបនំ, តេនស្ស ភគវតោ ឱរសបុត្តភាវោ ទស្សិតោ ហោតិ។ ‘‘សីលាទិគុណសម្បន្នោ’’តិ ឥមិនា បនស្ស វិហតវិធស្តកិលេសា អនវសេសា សេក្ខាសេក្ខា សីលាទិធម្មក្ខន្ធា ទស្សិតា។ ‘‘អរិយសង្ឃំ បុញ្ញក្ខេត្តំ អនុត្តរ’’ន្តិ ឥមិនា តេសំ តេសញ្ញេវ យថាវុត្តគុណវិសេសានំ សុបរិសុទ្ធតំ ទីបេតិ។ តេនស្ស មហានុភាវតំ, អនុត្តរទក្ខិណេយ្យភាវំ, វន្ទនារហភាវំ, អត្តនោ ច វន្ទនាកិរិយាយ ខេត្តង្គតភាវំ ទីបេតិ។ សរណគមនញ្ច សាវកានំ សព្ពគុណានំ អាទិ, សបុព្ពភាគប្បដិបទា សេក្ខា សីលក្ខន្ធាទយោ មជ្ឈេ, អសេក្ខា សីលក្ខន្ធាទយោ បរិយោសានន្តិ អាទិមជ្ឈបរិយោសានកល្យាណា សព្ពេ អរិយសង្ឃគុណា ឥមាយ គាថាយ បកាសិតាតិ វេទិតព្ពំ។

Tathā ‘‘sīlādiguṇasampanno’’ti idaṃ ariyasaṅghassa sammāujuñāyasāmīcippaṭipannabhāvadīpanaṃ. ‘‘Ṭhito maggaphalesū’’ti idaṃ satipi santānavibhāgena anekabhāve catupurisayugaaṭṭhapurisapuggalabhāvadīpanaṃ. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti idaṃ āhuneyyādibhāvadīpanaṃ. ‘‘Puññakkhettaṃ anuttara’’nti idaṃ lokassa hitasukhāya paṭipannatādīpanaṃ. Tathā ‘‘ṭhito maggaphalesū’’ti idaṃ ariyasaṅghassa lokuttarasaraṇagamanasabbhāvadīpanaṃ, tenassa bhagavato orasaputtabhāvo dassito hoti. ‘‘Sīlādiguṇasampanno’’ti iminā panassa vihatavidhastakilesā anavasesā sekkhāsekkhā sīlādidhammakkhandhā dassitā. ‘‘Ariyasaṅghaṃ puññakkhettaṃ anuttara’’nti iminā tesaṃ tesaññeva yathāvuttaguṇavisesānaṃ suparisuddhataṃ dīpeti. Tenassa mahānubhāvataṃ, anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ, vandanārahabhāvaṃ, attano ca vandanākiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dīpeti. Saraṇagamanañca sāvakānaṃ sabbaguṇānaṃ ādi, sapubbabhāgappaṭipadā sekkhā sīlakkhandhādayo majjhe, asekkhā sīlakkhandhādayo pariyosānanti ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe ariyasaṅghaguṇā imāya gāthāya pakāsitāti veditabbaṃ.

ឯវំ គាថាត្តយេន សង្ខេបតោ សកលគុណសំកិត្តនមុខេន រតនត្តយស្ស បណាមំ កត្វា ឥទានិ តំ និបច្ចការំ យថាធិប្បេតេ បយោជនេ បរិណាមេន្តោ ‘‘វន្ទនាជនិត’’ន្តិ គាថមាហ។ តត្ថ វន្ទនាជនិតន្តិ វន្ទនាការេន និព្ពត្តិតំ, រតនត្តយគុណាភិត្ថវនវសេន, និបច្ចការវសេន វា ឧប្បាទិតន្តិ អត្ថោ។ ឥតីតិ ឯវំ ‘‘មហាការុណិក’’ន្តិអាទិប្បការេន។ រតិជននដ្ឋេន រតនំ, ពុទ្ធធម្មសង្ឃា, ចិត្តីកតាទិភាវោ វា រតនដ្ឋោ។ វុត្តញ្ហេតំ –

Evaṃ gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṃkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā idāni taṃ nipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmento ‘‘vandanājanita’’nti gāthamāha. Tattha vandanājanitanti vandanākārena nibbattitaṃ, ratanattayaguṇābhitthavanavasena, nipaccakāravasena vā uppāditanti attho. Itīti evaṃ ‘‘mahākāruṇika’’ntiādippakārena. Ratijananaṭṭhena ratanaṃ, buddhadhammasaṅghā, cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho. Vuttañhetaṃ –

‘‘ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;

‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនំ តេន វុច្ចតី’’តិ។ (ខុ. បា. អដ្ឋ. ៦.៣; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៣; សំ. និ. ៥.២២៣; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.២២៦; មហានិ. អដ្ឋ. ៥០; ទី. និ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថា; ម. និ. ដី. ១.៤; សំ. និ. ដី. ១.១.៤; អ. និ. ដី. ១.១.៤; សារត្ថ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា);

Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (khu. pā. aṭṭha. 6.3; dī. ni. aṭṭha. 2.33; saṃ. ni. 5.223; su. ni. aṭṭha. 1.226; mahāni. aṭṭha. 50; dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathā; ma. ni. ṭī. 1.4; saṃ. ni. ṭī. 1.1.4; a. ni. ṭī. 1.1.4; sārattha. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā);

ចិត្តីកតភាវាទយោ ច អនញ្ញសាធារណា ពុទ្ធាទីសុ ឯវ លព្ភន្តិ, រតនានំ តយំ រតនត្តយំ, តស្មិំ រតនត្តយេ។ ហតន្តរាយោតិ វិធស្តឧបទ្ទវោ ហុត្វាតិ សម្ពន្ធោ, ឯតេន អត្តនោ បសាទសម្បត្តិយា, រតនត្តយស្ស ច ខេត្តភាវសម្បត្តិយា តស្ស បុញ្ញស្ស អត្ថសំវណ្ណនាយ ឧបឃាតកឧបទ្ទវានំ វិហននេ សមត្ថតំ ទស្សេតិ។ សព្ពត្ថាតិ សព្ពស្មិំ អន្តោ ចេវ ពហិ ច, អជ្ឈត្តិកពាហិរវត្ថូសូតិ អត្ថោ។ សព្ពត្ថាតិ វា សព្ពស្មិំ កាលេ, សំវណ្ណនាយ អាទិមជ្ឈបរិយោសានកាលេសូតិ វុត្តំ ហោតិ។ ហុត្វាតិ បុព្ពកាលកិរិយា, តស្ស ‘‘ករិស្សាមត្ថវណ្ណន’’ន្តិ ឯតេន សម្ពន្ធោ។ តស្សាតិ យំ រតនត្តយេ វន្ទនាជនិតំ បុញ្ញំ, តស្ស។ តេជសាតិ អានុភាវេន ពលេន។

Cittīkatabhāvādayo ca anaññasādhāraṇā buddhādīsu eva labbhanti, ratanānaṃ tayaṃ ratanattayaṃ, tasmiṃ ratanattaye. Hatantarāyoti vidhastaupaddavo hutvāti sambandho, etena attano pasādasampattiyā, ratanattayassa ca khettabhāvasampattiyā tassa puññassa atthasaṃvaṇṇanāya upaghātakaupaddavānaṃ vihanane samatthataṃ dasseti. Sabbatthāti sabbasmiṃ anto ceva bahi ca, ajjhattikabāhiravatthūsūti attho. Sabbatthāti vā sabbasmiṃ kāle, saṃvaṇṇanāya ādimajjhapariyosānakālesūti vuttaṃ hoti. Hutvāti pubbakālakiriyā, tassa ‘‘karissāmatthavaṇṇana’’nti etena sambandho. Tassāti yaṃ ratanattaye vandanājanitaṃ puññaṃ, tassa. Tejasāti ānubhāvena balena.

ឯវំ រតនត្តយវន្ទនាយ បយោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ នេត្តិប្បករណស្ស គម្ភីរត្ថត្តា អត្ថសំវណ្ណនាយ ទុក្ករភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឋិតិ’’ន្តិអាទិមាហ។ តត្ថ ឋិតិន្តិ ឋានំ អនន្តរធានំ អវិច្ឆេទប្បវត្តិំ។ អាកង្ខមានេនាតិ ឥច្ឆមានេន បត្ថយន្តេន, ‘‘អហោវតាយំ សទ្ធម្មនេត្តិ ចិរំ តិដ្ឋេយ្យា’’តិ ឯវំ បត្ថយន្តេនាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ចិរន្តិ ទីឃកាលំ, បញ្ចវស្សសហស្សបរិមាណំ កាលន្តិ អត្ថោ។ សទ្ធម្មនេត្តិយាតិ សទ្ធម្មសង្ខាតាយ នេត្តិយា។ សទ្ធម្មោ ហិ វេនេយ្យសន្តានេសុ អរិយគុណានំ នយនតោ នេត្តិ, សទ្ធម្មស្ស វា នេត្តិ សទ្ធម្មនេត្តិ, តស្សា សទ្ធម្មនេត្តិយា, ស្វាយមត្ថោ អដ្ឋកថាយំ វិចារិតោ ឯវ។ ថេរេនាតិ ថិរគុណយុត្តេន។ អភិយាចិតោតិ អាទរគារវេន យាចិតោ។ អភិមុខំ វា យាចិតោ, អនុត្តរំ កត្វា យាចិតោតិ អត្ថោ។ ឧទ្ទិស្ស វា យាចិតោ, គរុតរំ កត្វា យាចិតោតិ អត្ថោ, ‘‘ករោតុ អាយស្មា នេត្តិប្បករណស្ស កញ្ចិ អត្ថសំវណ្ណន’’ន្តិ ឯវំ នេត្តិយា អត្ថសំវណ្ណនំ បតិ អជ្ឈេសិតោតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឯត្ថ ច សទ្ធម្មស្ស ចិរំ ឋិតិកាមេន អជ្ឈាសយសម្បន្នេន សាសនេ ថិរគុណយុត្តេន សព្រហ្មចារិនា អាទរគារវេន, អភិមុខំ វា យាចិតេន មេ ន សក្កា តស្ស អភិយាចនំ បដិក្ខិបិតុន្តិ ទស្សេតិ ‘‘ឋិតិំ អាកង្ខមានេនា’’តិ គាថាយ។

Evaṃ ratanattayavandanāya payojanaṃ dassetvā idāni nettippakaraṇassa gambhīratthattā atthasaṃvaṇṇanāya dukkarabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ṭhiti’’ntiādimāha. Tattha ṭhitinti ṭhānaṃ anantaradhānaṃ avicchedappavattiṃ. Ākaṅkhamānenāti icchamānena patthayantena, ‘‘ahovatāyaṃ saddhammanetti ciraṃ tiṭṭheyyā’’ti evaṃ patthayantenāti vuttaṃ hoti. Ciranti dīghakālaṃ, pañcavassasahassaparimāṇaṃ kālanti attho. Saddhammanettiyāti saddhammasaṅkhātāya nettiyā. Saddhammo hi veneyyasantānesu ariyaguṇānaṃ nayanato netti, saddhammassa vā netti saddhammanetti, tassā saddhammanettiyā, svāyamattho aṭṭhakathāyaṃ vicārito eva. Therenāti thiraguṇayuttena. Abhiyācitoti ādaragāravena yācito. Abhimukhaṃ vā yācito, anuttaraṃ katvā yācitoti attho. Uddissa vā yācito, garutaraṃ katvā yācitoti attho, ‘‘karotu āyasmā nettippakaraṇassa kañci atthasaṃvaṇṇana’’nti evaṃ nettiyā atthasaṃvaṇṇanaṃ pati ajjhesitoti vuttaṃ hoti. Ettha ca saddhammassa ciraṃ ṭhitikāmena ajjhāsayasampannena sāsane thiraguṇayuttena sabrahmacārinā ādaragāravena, abhimukhaṃ vā yācitena me na sakkā tassa abhiyācanaṃ paṭikkhipitunti dasseti ‘‘ṭhitiṃ ākaṅkhamānenā’’ti gāthāya.

បទុមុត្តរនាថស្សាតិ បទុមុត្តរស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។ បស្សតាតិ បុព្ពេនិវាសចក្ខុនា, សមន្តចក្ខុនា ឯវ វា ហត្ថតលេ ឋបិតអាមលកំ វិយ អភិនីហារំ បស្សន្តេន។ តាទិនាតិ តាទិភាវយុត្តេន , សព្ពត្ថ វា និព្ពិការេន, ‘‘អម្ហាកំ ភគវតា’’តិ វចនសេសោ។ យស្សាតិ អាយស្មតោ មហាកច្ចានត្ថេរស្ស។ ឋបិតោតិ –

Padumuttaranāthassāti padumuttarassa sammāsambuddhassa. Passatāti pubbenivāsacakkhunā, samantacakkhunā eva vā hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ viya abhinīhāraṃ passantena. Tādināti tādibhāvayuttena , sabbattha vā nibbikārena, ‘‘amhākaṃ bhagavatā’’ti vacanaseso. Yassāti āyasmato mahākaccānattherassa. Ṭhapitoti –

‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជន្តានំ យទិទំ មហាកច្ចានោ’’តិ (អ. និ. ១.១៨៨, ១៩៧) –

‘‘Etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ yadidaṃ mahākaccāno’’ti (a. ni. 1.188, 197) –

ឯវំ ឋបិតោ។ សីលាទិគុណវិសេសេហិ មហន្តា សាវកាតិ មហាសាវកា (ថេរគា. អដ្ឋ. ២.១២៨៨; អ. និ. ដី. ២.៣.៥៩), មហាកស្សបាទយោ, តេសុ អយមាយស្មា អញ្ញតរោតិ, មហាសាវកោ ច សោ គុណវិសេសយោគតោ ឧត្តមោ ចាតិ មហាសាវកុត្តមោ

Evaṃ ṭhapito. Sīlādiguṇavisesehi mahantā sāvakāti mahāsāvakā (theragā. aṭṭha. 2.1288; a. ni. ṭī. 2.3.59), mahākassapādayo, tesu ayamāyasmā aññataroti, mahāsāvako ca so guṇavisesayogato uttamo cāti mahāsāvakuttamo.

ឈានាទីសុ សាតិសយានំ អាវជ្ជនាទិវសីភាវានំ, អរិយិទ្ធិវសេន បរមស្ស ច ចេតោវសីភាវស្ស អធិគតត្តា វសិប្បត្តោ។ អត្ថាទីសុ សវិសេសភេទគតបដិសម្ភិទាញាណត្តា បភិន្នបដិសម្ភិទោ។ ‘‘បណ្ឌិតោ, ភិក្ខវេ, មហាកច្ចានោ, មហាបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, មហាកច្ចានោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២០៥) អនេកេសុ ឋានេសុ ភគវតា បសំសិតត្តា សម្ពុទ្ធេន បសំសិតោ។ តេន វុត្តំ ‘‘សត្ថុ ចេវ សំវណ្ណិតោ សំភាវិតោ, វិញ្ញូនញ្ច សព្រហ្មចារិន’’ន្តិ។

Jhānādīsu sātisayānaṃ āvajjanādivasībhāvānaṃ, ariyiddhivasena paramassa ca cetovasībhāvassa adhigatattā vasippatto. Atthādīsu savisesabhedagatapaṭisambhidāñāṇattā pabhinnapaṭisambhido. ‘‘Paṇḍito, bhikkhave, mahākaccāno, mahāpañño, bhikkhave, mahākaccāno’’tiādinā (ma. ni. 1.205) anekesu ṭhānesu bhagavatā pasaṃsitattā sambuddhena pasaṃsito. Tena vuttaṃ ‘‘satthu ceva saṃvaṇṇito saṃbhāvito, viññūnañca sabrahmacārina’’nti.

អនុមោទិតាតិ ‘‘សាធុ សាធុ, កច្ចាន, សាធុ ខោ, ត្វំ កច្ចាន, ឥមំ ធម្មសំវណ្ណនំ អភាសី’’តិ ឯវំ អនុមោទិតា។ ឯកស្មិំ កិរ សមយេ អយំ មហាថេរោ ជម្ពុវនសណ្ឌេ វិហរន្តោ អត្តនោ សន្តិកាវចរានំ ភិក្ខូនំ ឥមំ ហារនយបដិមណ្ឌិតំ បករណំ អភាសិ។ ភាសិត្វា ច ភគវតោ សន្តិកំ ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ យថាភាសិតំ ឥមំ បករណំ ភគវតោ និវេទេសិ។ តំ សុត្វា ភគវា ‘‘សាធុ សាធូ’’តិអាទិនា អនុមោទិត្វា ‘‘តស្មាតិហ, ត្វំ កច្ចាន, ឥមំ ធម្មសំវណ្ណនំ ធម្មនេត្តិត្វេវ ធារេហី’’តិ នាមគ្គហណំ អកាសីតិ វទន្តិ។ ទេសនាហារាទិនន្ទិយាវដ្ដនយាទិហារនយានុសារេនេវ សព្ពធម្មសំវណ្ណនានំ គតិយោតិ អាហ ‘‘សាសនស្ស សទាយត្តា, នវង្គស្សត្ថវណ្ណនា’’តិ។

Anumoditāti ‘‘sādhu sādhu, kaccāna, sādhu kho, tvaṃ kaccāna, imaṃ dhammasaṃvaṇṇanaṃ abhāsī’’ti evaṃ anumoditā. Ekasmiṃ kira samaye ayaṃ mahāthero jambuvanasaṇḍe viharanto attano santikāvacarānaṃ bhikkhūnaṃ imaṃ hāranayapaṭimaṇḍitaṃ pakaraṇaṃ abhāsi. Bhāsitvā ca bhagavato santikaṃ upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisinno yathābhāsitaṃ imaṃ pakaraṇaṃ bhagavato nivedesi. Taṃ sutvā bhagavā ‘‘sādhu sādhū’’tiādinā anumoditvā ‘‘tasmātiha, tvaṃ kaccāna, imaṃ dhammasaṃvaṇṇanaṃ dhammanettitveva dhārehī’’ti nāmaggahaṇaṃ akāsīti vadanti. Desanāhārādinandiyāvaṭṭanayādihāranayānusāreneva sabbadhammasaṃvaṇṇanānaṃ gatiyoti āha ‘‘sāsanassa sadāyattā, navaṅgassatthavaṇṇanā’’ti.

គម្ភីរញាណេហីហិ គម្ភីរេហិ ញាណេហិ, ន សទ្ធាមត្តកេន, គម្ភីរញាណេហិ វា មហាបញ្ញេហិ អរិយេហិ។ បករណស្ស គម្ភីរត្ថតំ, អត្តនោ ច ញាណស្ស នាតិវិសយតំ វិទិត្វា សំវណ្ណនារម្ភេ សំសីទន្តម្បិ មំ សាសនគុណាទិឧបនិស្សយសម្បទា ឧស្សាហេសីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិនា។

Gambhīrañāṇehīhi gambhīrehi ñāṇehi, na saddhāmattakena, gambhīrañāṇehi vā mahāpaññehi ariyehi. Pakaraṇassa gambhīratthataṃ, attano ca ñāṇassa nātivisayataṃ viditvā saṃvaṇṇanārambhe saṃsīdantampi maṃ sāsanaguṇādiupanissayasampadā ussāhesīti imamatthaṃ dasseti ‘‘kiñcāpī’’tiādinā.

‘‘បញ្ចបិ និកាយេ ឱគាហេត្វា’’តិ ឥមិនា នេត្តិយា បញ្ចបិ មហានិកាយេ អនុបវិសិត្វា អវដ្ឋានំ, តេសំ សំវណ្ណនាភាវញ្ច ទីបេតិ។ តត្ថ ‘‘កតមោ អស្សាទោ ច អាទីនវោ ចា’’តិអាទិបេដកោបទេសបាឡិំ (បេដកោ. ២៣) អានេត្វា ឥធ ទេសនាហារាទីនំ បទត្ថវិនិច្ឆយោ បេដកេន សំសន្ទនំ នាម។ ‘‘យថាពល’’ន្តិ ឥមិនា សព្ពថា សព្ពភាគេនាបិ នេត្តិយា សំវណ្ណនា មយា ន សុករា កាតុំ, អត្តនោ បន ញាណពលានុរូបំ ករិស្សាមីតិ និរតិមានតំ ទីបេតិ។

‘‘Pañcapinikāye ogāhetvā’’ti iminā nettiyā pañcapi mahānikāye anupavisitvā avaṭṭhānaṃ, tesaṃ saṃvaṇṇanābhāvañca dīpeti. Tattha ‘‘katamo assādo ca ādīnavo cā’’tiādipeṭakopadesapāḷiṃ (peṭako. 23) ānetvā idha desanāhārādīnaṃ padatthavinicchayo peṭakena saṃsandanaṃ nāma. ‘‘yathābala’’nti iminā sabbathā sabbabhāgenāpi nettiyā saṃvaṇṇanā mayā na sukarā kātuṃ, attano pana ñāṇabalānurūpaṃ karissāmīti niratimānataṃ dīpeti.

សុវិសុទ្ធន្តិ សុដ្ឋុ វិសុទ្ធំ, និកាយន្តរលទ្ធិទោសេហិ អន្តរន្តរា អនុប្បវេសិតេហិ អសម្មិស្សន្តិ អធិប្បាយោ។ អសំកិណ្ណន្តិ សនិកាយេបិ បទត្ថន្តរបរិកប្បនាទិនា អសំកិណ្ណំ តាទិសសង្កររហិតំ អនាកុលំ សុបរិច្ឆិន្នំ។ វិវិធេហិ អាការេហិ និច្ឆិនោតីតិ វិនិច្ឆយោ។ អត្ថានំ វិនិច្ឆយោ អត្ថវិនិច្ឆយោ។ គណ្ឋិដ្ឋានភូតេសុ អត្ថេសុ ខិលមទ្ទនាការេន បវត្តា វិមតិច្ឆេទកថា, និបុណោ សុខុមោ សណ្ហោ អត្ថវិនិច្ឆយោ ឯតស្សាតិ និបុណត្ថវិនិច្ឆយោ។ អថ វា អត្ថេ វិនិច្ឆិនោតីតិ អត្ថវិនិច្ឆយោ, យថាវុត្តអត្ថវិសយញាណំ, និបុណោ ឆេកោ អត្ថវិនិច្ឆយោ ឯតស្សាតិ និបុណត្ថវិនិច្ឆយោ, តំ និបុណត្ថវិនិច្ឆយំ។ សមយន្តិ សិទ្ធន្តំ។ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – មហាវិហារវាសីនំ សិទ្ធន្តោ វុត្តនយេន សុបរិសុទ្ធោ, អនាកុលោ, សណ្ហសុខុមវិនិច្ឆយោ ច, សិទ្ធន្តំ តំ អវិលោមេន្តោ អនុកូលតោ តត្ថ សិទ្ធំយេវ ធម្មនេត្តិំ បកាសយន្តោ នេត្តិប្បករណស្ស អត្ថសំវណ្ណនំ ករិស្សាមីតិ។

Suvisuddhanti suṭṭhu visuddhaṃ, nikāyantaraladdhidosehi antarantarā anuppavesitehi asammissanti adhippāyo. Asaṃkiṇṇanti sanikāyepi padatthantaraparikappanādinā asaṃkiṇṇaṃ tādisasaṅkararahitaṃ anākulaṃ suparicchinnaṃ. Vividhehi ākārehi nicchinotīti vinicchayo. Atthānaṃ vinicchayo atthavinicchayo. Gaṇṭhiṭṭhānabhūtesu atthesu khilamaddanākārena pavattā vimaticchedakathā, nipuṇo sukhumo saṇho atthavinicchayo etassāti nipuṇatthavinicchayo. Atha vā atthe vinicchinotīti atthavinicchayo, yathāvuttaatthavisayañāṇaṃ, nipuṇo cheko atthavinicchayo etassāti nipuṇatthavinicchayo, taṃ nipuṇatthavinicchayaṃ. Samayanti siddhantaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahāvihāravāsīnaṃ siddhanto vuttanayena suparisuddho, anākulo, saṇhasukhumavinicchayo ca, siddhantaṃ taṃ avilomento anukūlato tattha siddhaṃyeva dhammanettiṃ pakāsayanto nettippakaraṇassa atthasaṃvaṇṇanaṃ karissāmīti.

បមាទលេខន្តិ អបរភាគេ បោត្ថការុឡ្ហកាលេ បមជ្ជិត្វា លិខនវសេន បវត្តប្បមាទបាឋំ។ វជ្ជេត្វាតិ អបនេត្វា។ បាឡិំ សម្មា និយោជយន្តិ តំ តំ នេត្តិបាឡិំ តត្ថ តត្ថ ឧទាហរណភាវេន អានីតសុត្តេ សម្មទេវ និយោជេន្តោ, អត្ថសំវណ្ណនាយ វា តំ តំ ឧទាហរណសុត្តសង្ខាតំ បាឡិំ តស្មិំ តស្មិំ លក្ខណភូតេ នេត្តិគន្ថេ សម្មទេវ និយោជេន្តោ។ ឧបទេសន្តិ នេត្តិឧបនិសំ នេត្តិហទយំ។ យ្វាយំ សបដ្ឋានវិភាគស្ស តេត្តិំសវិធស្ស នេត្តិបទត្ថស្ស សហ និមិត្តវិភាគេន អសង្ករតោ វវត្ថិតោ វិសយោ, តំ។ វិភាវេន្តោ បកាសេន្តោ។ តស្សា នេត្តិយា ករិស្សាមិ អត្ថវណ្ណនន្តិ សម្ពន្ធោ។

Pamādalekhanti aparabhāge potthakāruḷhakāle pamajjitvā likhanavasena pavattappamādapāṭhaṃ. Vajjetvāti apanetvā. Pāḷiṃ sammā niyojayanti taṃ taṃ nettipāḷiṃ tattha tattha udāharaṇabhāvena ānītasutte sammadeva niyojento, atthasaṃvaṇṇanāya vā taṃ taṃ udāharaṇasuttasaṅkhātaṃ pāḷiṃ tasmiṃ tasmiṃ lakkhaṇabhūte nettiganthe sammadeva niyojento. Upadesanti nettiupanisaṃ nettihadayaṃ. Yvāyaṃ sapaṭṭhānavibhāgassa tettiṃsavidhassa nettipadatthassa saha nimittavibhāgena asaṅkarato vavatthito visayo, taṃ. Vibhāvento pakāsento. Tassā nettiyā karissāmi atthavaṇṇananti sambandho.

ឯត្ថ ច ‘‘អភិយាចិតោ’’តិ ឥមិនា អត្ថសំវណ្ណនាយ និមិត្តំ ទស្សេតិ, ‘‘ឋិតិំ អាកង្ខមានេន ចិរំ សទ្ធម្មនេត្តិយា’’តិ ឥមិនា បយោជនំ, ‘‘ករិស្សាមត្ថវណ្ណន’’ន្តិ ឥមិនា បិណ្ឌត្ថំ។ សំវណ្ណិយមានា ហិ បករណត្ថា សំវណ្ណនាយ បិណ្ឌត្ថោ។ ‘‘តមុបនិស្សាយា’’តិអាទិនា ករណប្បការំ។

Ettha ca ‘‘abhiyācito’’ti iminā atthasaṃvaṇṇanāya nimittaṃ dasseti, ‘‘ṭhitiṃ ākaṅkhamānena ciraṃ saddhammanettiyā’’ti iminā payojanaṃ, ‘‘karissāmatthavaṇṇana’’nti iminā piṇḍatthaṃ. Saṃvaṇṇiyamānā hi pakaraṇatthā saṃvaṇṇanāya piṇḍattho. ‘‘Tamupanissāyā’’tiādinā karaṇappakāraṃ.

ឥទានិ សំវណ្ណនាយ សវនេ និយោជេន្តោ ‘‘ឥតិ អត្ថ’’ន្តិ ឱសានគាថមាហ។ តត្ថ ‘‘សក្កច្ច’’ន្តិ បទំ ឧភយត្ថ យោជេតព្ពំ ‘‘សក្កច្ចំ វិភជន្តស្ស, សក្កច្ចំ និសាមយថា’’តិ។

Idāni saṃvaṇṇanāya savane niyojento ‘‘iti attha’’nti osānagāthamāha. Tattha ‘‘sakkacca’’nti padaṃ ubhayattha yojetabbaṃ ‘‘sakkaccaṃ vibhajantassa, sakkaccaṃ nisāmayathā’’ti.

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។

Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.







Related texts:



អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / សុត្តបិដក (អដ្ឋកថា) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / ខុទ្ទកនិកាយ (អដ្ឋកថា) • Khuddakanikāya (aṭṭhakathā) / នេត្តិប្បករណ-អដ្ឋកថា • Nettippakaraṇa-aṭṭhakathā / គន្ថារម្ភកថា • Ganthārambhakathā

ដីកា • Tīkā / សុត្តបិដក (ដីកា) • Suttapiṭaka (ṭīkā) / ខុទ្ទកនិកាយ (ដីកា) • Khuddakanikāya (ṭīkā) / នេត្តិវិភាវិនី • Nettivibhāvinī / គន្ថារម្ភកថា • Ganthārambhakathā


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact