| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា • Khuddasikkhā-mūlasikkhā |
គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា
Ganthārambhakathāvaṇṇanā
(ក) ឯត្ថាហ – កតមា ខុទ្ទសិក្ខា, កថំ សិក្ខិតព្ពា, កស្មា សិក្ខិតព្ពា, កេ សិក្ខន្តិ, កេ សិក្ខិតសិក្ខាតិ? វុច្ចតេ – អធិសីលអធិចិត្តអធិបញ្ញាវសេន តិស្សោ សិក្ខា, គន្ថវសេនេត្ថ សង្ខិបិត្វា វុត្តត្តា តទ្ទីបនោ គន្ថោ ‘‘ខុទ្ទសិក្ខា’’តិ វុច្ចតិ, អថ វា ‘‘ខុទ្ទំ អនេលកំ មធុបដល’’ន្តិអាទីនិ វិយ សិក្ខាកាមានំ មធុរតាយ ខុទ្ទា ច តា សិក្ខា ចាតិ ខុទ្ទសិក្ខា, អថ វា ‘‘ខុទ្ទបុត្តម្ហិ សមណ បោស ម’’ន្តិអាទីសុ វិយ ពហុវិធត្តាបិ ខុទ្ទា ច តា សិក្ខិតព្ពតោ សិក្ខា ចាតិ ខុទ្ទសិក្ខា។ អធិសីលសិក្ខា បនេត្ថ ចារិត្តវារិត្តវសេន ទុវិធម្បិ សីលំ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេន តប្បដិបក្ខេ កិលេសេ តទង្គប្បហានវសេន បជហន្តេន សិក្ខិតព្ពា, អធិចិត្តសិក្ខា បន យថាវុត្តេសុ អារម្មណេសុ អភិយោគករណវសេន ឈានប្បដិបក្ខានំ នីវរណគណានំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ កុរុមានេន សិក្ខិតព្ពា, អធិបញ្ញាសិក្ខា បន យថានុរូបំ សមុច្ឆេទវសេន សានុសយេ កិលេសេ សមុច្ឆិន្ទន្តេន សិក្ខិតព្ពា។
(Ka) etthāha – katamā khuddasikkhā, kathaṃ sikkhitabbā, kasmā sikkhitabbā, ke sikkhanti, ke sikkhitasikkhāti? Vuccate – adhisīlaadhicittaadhipaññāvasena tisso sikkhā, ganthavasenettha saṅkhipitvā vuttattā taddīpano gantho ‘‘khuddasikkhā’’ti vuccati, atha vā ‘‘khuddaṃ anelakaṃ madhupaṭala’’ntiādīni viya sikkhākāmānaṃ madhuratāya khuddā ca tā sikkhā cāti khuddasikkhā, atha vā ‘‘khuddaputtamhi samaṇa posa ma’’ntiādīsu viya bahuvidhattāpi khuddā ca tā sikkhitabbato sikkhā cāti khuddasikkhā. Adhisīlasikkhā panettha cārittavārittavasena duvidhampi sīlaṃ yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamānena tappaṭipakkhe kilese tadaṅgappahānavasena pajahantena sikkhitabbā, adhicittasikkhā pana yathāvuttesu ārammaṇesu abhiyogakaraṇavasena jhānappaṭipakkhānaṃ nīvaraṇagaṇānaṃ vikkhambhanappahānaṃ kurumānena sikkhitabbā, adhipaññāsikkhā pana yathānurūpaṃ samucchedavasena sānusaye kilese samucchindantena sikkhitabbā.
កស្មា សិក្ខិតព្ពាតិ ឯត្ថ –
Kasmā sikkhitabbāti ettha –
ជាតិអាទីហិ ទុក្ខេហិ, អនេកេហិ ឧបទ្ទុតំ;
Jātiādīhi dukkhehi, anekehi upaddutaṃ;
ខន្ធលោកំ ជហិត្វាន, បត្តុំ ខេមំ បុរំ សិវំ។
Khandhalokaṃ jahitvāna, pattuṃ khemaṃ puraṃ sivaṃ.
កល្យាណបុថុជ្ជនេន សហ សត្ត សេក្ខា សិក្ខន្តិ។ អរហន្តោ សិក្ខិតសិក្ខា។
Kalyāṇaputhujjanena saha satta sekkhā sikkhanti. Arahanto sikkhitasikkhā.
យេ វីតមោហា មុនិបុង្គវស្ស;
Ye vītamohā munipuṅgavassa;
សិស្សេសុ អគ្គា មុនិនា បសត្ថា;
Sissesu aggā muninā pasatthā;
តេ តីសុ សិក្ខាសុ សមត្តសិក្ខា;
Te tīsu sikkhāsu samattasikkhā;
តតោ បរេ កេន សមត្តសិក្ខាតិ។
Tato pare kena samattasikkhāti.
អាទិតោតិ ឯត្ថ អាទិម្ហិយេវាតិ អត្ថោ, អាទិតោ បដ្ឋាយាតិ វា។ ឧបសម្បន្នេន ច ឧបសម្បន្នាយ ច សិក្ខិតព្ពំ ឧបសម្បន្នសិក្ខិតព្ពំ។ សហ មាតិកាយ សមាតិកំ។ បុព្ពេ វុត្តប្បការំ ខុទ្ទសិក្ខំ បវក្ខាមិ អាទរេន, បការេន វា វក្ខាមិ រតនត្តយំ វន្ទិត្វាតិ អត្ថោ។ អបិច ថេរោ អាទិតោតិ វចនេន សទ្ធាបព្ពជិតានំ កុលបុត្តានំ អាលសិយទោសេន អប្បដិបជ្ជន្តានំ អញ្ញាណទោសេន អញ្ញថា បដិបជ្ជន្តានំ សំវេគំ ជនេតិ។ កថំ? អតិទុល្លភំ ខណសមវាយំ បដិលភិត្វា តង្ខណំ ន កុសីតេន វា និរត្ថកកថាបសុតេន វា វីតិនាមេតព្ពំ, កិំ កាតព្ពំ? អាទិតោ បដ្ឋាយ និរន្តរមេវ តីសុ សិក្ខាសុ អាទរោ ជនេតព្ពោតិ។ ឯត្ថាហ – កិំ តំ រតនត្តយំ នាម, យំ វន្ទិត្វា ថេរោ ខុទ្ទសិក្ខំ បវក្ខតីតិ? វុច្ចតេ – ពុទ្ធរតនំ ធម្មរតនំ សង្ឃរតនន្តិ ឥមានិ តីណិ រតនានិ។ តានិ ហិ រតិជននដ្ឋេន ‘‘រតនានី’’តិ វុច្ចន្តិ។ អបិច –
Āditoti ettha ādimhiyevāti attho, ādito paṭṭhāyāti vā. Upasampannena ca upasampannāya ca sikkhitabbaṃ upasampannasikkhitabbaṃ. Saha mātikāya samātikaṃ. Pubbe vuttappakāraṃ khuddasikkhaṃ pavakkhāmi ādarena, pakārena vā vakkhāmi ratanattayaṃ vanditvāti attho. Apica thero āditoti vacanena saddhāpabbajitānaṃ kulaputtānaṃ ālasiyadosena appaṭipajjantānaṃ aññāṇadosena aññathā paṭipajjantānaṃ saṃvegaṃ janeti. Kathaṃ? Atidullabhaṃ khaṇasamavāyaṃ paṭilabhitvā taṅkhaṇaṃ na kusītena vā niratthakakathāpasutena vā vītināmetabbaṃ, kiṃ kātabbaṃ? Ādito paṭṭhāya nirantarameva tīsu sikkhāsu ādaro janetabboti. Etthāha – kiṃ taṃ ratanattayaṃ nāma, yaṃ vanditvā thero khuddasikkhaṃ pavakkhatīti? Vuccate – buddharatanaṃ dhammaratanaṃ saṅgharatananti imāni tīṇi ratanāni. Tāni hi ratijananaṭṭhena ‘‘ratanānī’’ti vuccanti. Apica –
‘‘ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;
‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;
អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនំ តេន វុច្ចតី’’តិ។ (ទី. នី. អដ្ឋ. ២.៣៣; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.២២៣; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៦.៣; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.២២៦; មហានិ. អដ្ឋ. ៥០; ឧទា. អដ្ឋ. ៤៥) –
Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (dī. nī. aṭṭha. 2.33; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.223; khu. pā. aṭṭha. 6.3; su. ni. aṭṭha. 1.226; mahāni. aṭṭha. 50; udā. aṭṭha. 45) –
ឥមិស្សា គាថាយ វសេន រតនត្ថោ វេទិតព្ពោ។
Imissā gāthāya vasena ratanattho veditabbo.
