| Library / Tipiṭaka / તિપિટક • Tipiṭaka / વજિરબુદ્ધિ-ટીકા • Vajirabuddhi-ṭīkā |
ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના
Ganthārambhakathāvaṇṇanā
ઇદાનિ અસ્સારમ્ભો – તત્થ યોતિ અનિયમનિદ્દેસો, તેન વિસુદ્ધજાતિકુલગોત્તાદીનં કિલેસમલવિસુદ્ધિયા, પૂજારહતાય વા અકારણતં દસ્સેત્વા યો કોચિ ઇમિસ્સા સમન્તપાસાદિકાય આદિગાથાય નિદ્દિટ્ઠલોકનાથત્તહેતું યથાવુત્તહેતુમૂલેન થિરતરં અચલં કત્વા યથાવુત્તહેતુકાલં અચ્ચન્તમેવ પૂરેન્તો અવસાને યથાવુત્તહેતુફલં સમ્પાદેત્વા યથાવુત્તહેતુફલપ્પયોજનં સાધેતિ, સોવ પરમપૂજારહોતિ નિયમેતિ.
Idāni assārambho – tattha yoti aniyamaniddeso, tena visuddhajātikulagottādīnaṃ kilesamalavisuddhiyā, pūjārahatāya vā akāraṇataṃ dassetvā yo koci imissā samantapāsādikāya ādigāthāya niddiṭṭhalokanāthattahetuṃ yathāvuttahetumūlena thirataraṃ acalaṃ katvā yathāvuttahetukālaṃ accantameva pūrento avasāne yathāvuttahetuphalaṃ sampādetvā yathāvuttahetuphalappayojanaṃ sādheti, sova paramapūjārahoti niyameti.
એત્તાવતા –
Ettāvatā –
ભયસમ્મોહદુદ્દિટ્ઠિ-પણામો નેસ સબ્બથા;
Bhayasammohaduddiṭṭhi-paṇāmo nesa sabbathā;
પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમો એસો, પણામોતિ નિદસ્સિતો.
Paññāpubbaṅgamo eso, paṇāmoti nidassito.
તત્ર હેતૂતિ અતિદુક્કરાનિ તિંસપારમિતાસઙ્ખાતાનિ પુઞ્ઞકમ્માનિ. તાનિ હિ અચ્ચન્તદુક્ખેન કસિરેન વચનપથાતીતાનુભાવેન મહતા ઉસ્સાહેન કરીયન્તીતિ અતિદુક્કરાનિ નામ. અતિદુક્કરત્તા એવ હિ તેસં અતિદુલ્લભં લોકે અનઞ્ઞસાધારણં નાથત્તસઙ્ખાતં ફલં ફલન્તિ, તં તત્થ હેતુફલં; હેતુમૂલં નામ યથાવુત્તસ્સ હેતુનો નિપ્ફાદનસમત્થા મહાકરુણા, સા આદિપણિધાનતો પટ્ઠાય ‘‘મુત્તો મોચેસ્સામી’’તિઆદિના નયેન યાવ હેતુફલપ્પયોજના, તાવ અબ્બોચ્છિન્નં પવત્તતિ. યં સન્ધાય વુત્તં –
Tatra hetūti atidukkarāni tiṃsapāramitāsaṅkhātāni puññakammāni. Tāni hi accantadukkhena kasirena vacanapathātītānubhāvena mahatā ussāhena karīyantīti atidukkarāni nāma. Atidukkarattā eva hi tesaṃ atidullabhaṃ loke anaññasādhāraṇaṃ nāthattasaṅkhātaṃ phalaṃ phalanti, taṃ tattha hetuphalaṃ; hetumūlaṃ nāma yathāvuttassa hetuno nipphādanasamatthā mahākaruṇā, sā ādipaṇidhānato paṭṭhāya ‘‘mutto mocessāmī’’tiādinā nayena yāva hetuphalappayojanā, tāva abbocchinnaṃ pavattati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘સકાનના સગ્રિવરા સસાગરા,
‘‘Sakānanā sagrivarā sasāgarā,
ગતા વિનાસં બહુસો વસુન્ધરા;
Gatā vināsaṃ bahuso vasundharā;
યુગન્તકાલે સલિલાનલાનિલે,
Yugantakāle salilānalānile,
ન બોધિસત્તસ્સ મહાતપા કુતો’’તિ.
Na bodhisattassa mahātapā kuto’’ti.
યાય સમન્નાગતત્તા ‘‘નમો મહાકારુણિકસ્સ તસ્સા’’તિ આહ. હેતુકાલં નામ ચતુઅટ્ઠસોળસઅસઙ્ખ્યેય્યાદિપ્પભેદો કાલો, યં સન્ધાયાહ ‘‘કપ્પકોટીહિપિ અપ્પમેય્યં કાલ’’ન્તિ. તત્થ અચ્ચન્તસંયોગત્થે ઉપયોગવચનં વેદિતબ્બં ‘‘માસં અધીતે, દિવસં ચરતી’’તિઆદીસુ વિય. કામઞ્ચ સો કાલો અસઙ્ખ્યેય્યવસેન પમેય્યો વિઞ્ઞેય્યો, તથાપિ કપ્પકોટિવસેન અવિઞ્ઞેય્યતં સન્ધાય ‘‘કપ્પકોટીહિપિ અપ્પમેય્યં કાલ’’ન્તિ આહ. તત્થ કાલયતીતિ કાલો, ખિપતિ વિદ્ધંસયતિ સત્તાનં જીવિતમિતિ અત્થો. કલ વિક્ખેપે. તત્થ કપ્પીયતિ સંકપ્પીયતિ સાસપપબ્બતાદીહિ ઉપમાહિ કેવલં સંકપ્પીયતિ, ન મનુસ્સદિવસમાસસંવચ્છરાદિગણનાય ગણીયતીતિ કપ્પો. એકન્તિઆદિગણનપથસ્સ કોટિભૂતત્તા કોટિ, કપ્પાનં કોટિયો કપ્પકોટિયો . તાહિપિ ન પમીયતીતિ અપ્પમેય્યો, તં અપ્પમેય્યં. કરોન્તોતિ નાનત્થત્તા ધાતૂનં દાનં દેન્તો, સીલં રક્ખન્તો, લોભક્ખન્ધતો નિક્ખમન્તો, અત્તહિતપરહિતાદિભેદં તં તં ધમ્મં પજાનન્તો, વિવિધેન વાયામેન ઘટેન્તો વાયમન્તો, તં તં સત્તાપરાધં ખમન્તો, પટિઞ્ઞાસમ્મુતિપરમત્થસચ્ચાનિ સચ્ચાયન્તો, તં તં સત્તહિતં અધિટ્ઠહન્તો, સકલલોકં મેત્તાયન્તો, મિત્તામિત્તાદિભેદં પક્ખપાતં પહાય તં તં સત્તં અજ્ઝુપેક્ખન્તો ચાતિ અત્થો. ખેદં ગતોતિ અનન્તપ્પભેદં મહન્તં સંસારદુક્ખં અનુભવનટ્ઠેન ગતો, સમ્પત્તોત્યત્થો. સંસારદુક્ખઞ્હિ સારીરિકં માનસિકઞ્ચ સુખં ખેદયતિ પાતયતીતિ ‘‘ખેદો’’તિ વુચ્ચતિ. લોકહિતાયાતિ ઇદં યથાવુત્તહેતુફલપ્પયોજનનિદસ્સનં, ‘‘સંસારદુક્ખાનુભવનકારણનિદસ્સન’’ન્તિપિ એકે –
Yāya samannāgatattā ‘‘namo mahākāruṇikassa tassā’’ti āha. Hetukālaṃ nāma catuaṭṭhasoḷasaasaṅkhyeyyādippabhedo kālo, yaṃ sandhāyāha ‘‘kappakoṭīhipi appameyyaṃ kāla’’nti. Tattha accantasaṃyogatthe upayogavacanaṃ veditabbaṃ ‘‘māsaṃ adhīte, divasaṃ caratī’’tiādīsu viya. Kāmañca so kālo asaṅkhyeyyavasena pameyyo viññeyyo, tathāpi kappakoṭivasena aviññeyyataṃ sandhāya ‘‘kappakoṭīhipi appameyyaṃ kāla’’nti āha. Tattha kālayatīti kālo, khipati viddhaṃsayati sattānaṃ jīvitamiti attho. Kala vikkhepe. Tattha kappīyati saṃkappīyati sāsapapabbatādīhi upamāhi kevalaṃ saṃkappīyati, na manussadivasamāsasaṃvaccharādigaṇanāya gaṇīyatīti kappo. Ekantiādigaṇanapathassa koṭibhūtattā koṭi, kappānaṃ koṭiyo kappakoṭiyo . Tāhipi na pamīyatīti appameyyo, taṃ appameyyaṃ. Karontoti nānatthattā dhātūnaṃ dānaṃ dento, sīlaṃ rakkhanto, lobhakkhandhato nikkhamanto, attahitaparahitādibhedaṃ taṃ taṃ dhammaṃ pajānanto, vividhena vāyāmena ghaṭento vāyamanto, taṃ taṃ sattāparādhaṃ khamanto, paṭiññāsammutiparamatthasaccāni saccāyanto, taṃ taṃ sattahitaṃ adhiṭṭhahanto, sakalalokaṃ mettāyanto, mittāmittādibhedaṃ pakkhapātaṃ pahāya taṃ taṃ sattaṃ ajjhupekkhanto cāti attho. Khedaṃ gatoti anantappabhedaṃ mahantaṃ saṃsāradukkhaṃ anubhavanaṭṭhena gato, sampattotyattho. Saṃsāradukkhañhi sārīrikaṃ mānasikañca sukhaṃ khedayati pātayatīti ‘‘khedo’’ti vuccati. Lokahitāyāti idaṃ yathāvuttahetuphalappayojananidassanaṃ, ‘‘saṃsāradukkhānubhavanakāraṇanidassana’’ntipi eke –
‘‘‘જાતિસંસારદુક્ખાનં, ગન્તું સક્કોપિ નિબ્બુતિં;
‘‘‘Jātisaṃsāradukkhānaṃ, gantuṃ sakkopi nibbutiṃ;
ચિરલ્લિટ્ઠોપિ સંસારે, કરુણાયેવ કેવલ’ન્તિ. –
Ciralliṭṭhopi saṃsāre, karuṇāyeva kevala’nti. –
ચ વુત્ત’’ન્તિ, તમયુત્તં. ન હિ ભગવા લોકહિતાય સંસારદુક્ખમનુભવતિ. ન હિ કસ્સચિ દુક્ખાનુભવનં લોકસ્સ ઉપકારં આવહતિ. એવં પનેતં દસ્સેતિ તિંસપારમિતાપભેદં હેતું, પારમિતાફલભૂતં નાથત્તસઙ્ખાતં ફલઞ્ચ. યથા ચાહ ‘‘મમઞ્હિ, આનન્દ, કલ્યાણમિત્તં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તી’’તિઆદિ (સં॰ નિ॰ ૧.૧૨૯; ૫.૨). તત્થ ભગવા યથાવુત્તહેતૂહિ સત્તાનં વિનેય્યભાવનિપ્ફાદનપઞ્ઞાબીજાનિ વપિ, હેતુફલેન પરિપક્કિન્દ્રિયભાવેન પરિનિપ્ફન્નવિનેય્યભાવે સત્તે વિનયિ, સંસારદુક્ખતો મોચયીતિ અત્થો. ન એવં સંસારદુક્ખેન લોકસ્સ ઉપકારં કિઞ્ચિ અકાસિ, તસ્મા કરોન્તો અતિદુક્કરાનિ લોકહિતાયાતિ સમ્બન્ધો. ઇમિસ્સા યોજનાય સબ્બપઠમસ્સ બોધિસત્તસ્સ ઉપ્પત્તિકાલતો પટ્ઠાય બોધિસત્તસ્સ નાથત્તસઙ્ખાતપારમિતાહેતુફલાધિગમો વેદિતબ્બો. યો નાથોતિ હિ સમ્બન્ધો અધિપ્પેતો. ઇમસ્સ પનત્થસ્સ –
Ca vutta’’nti, tamayuttaṃ. Na hi bhagavā lokahitāya saṃsāradukkhamanubhavati. Na hi kassaci dukkhānubhavanaṃ lokassa upakāraṃ āvahati. Evaṃ panetaṃ dasseti tiṃsapāramitāpabhedaṃ hetuṃ, pāramitāphalabhūtaṃ nāthattasaṅkhātaṃ phalañca. Yathā cāha ‘‘mamañhi, ānanda, kalyāṇamittaṃ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccantī’’tiādi (saṃ. ni. 1.129; 5.2). Tattha bhagavā yathāvuttahetūhi sattānaṃ vineyyabhāvanipphādanapaññābījāni vapi, hetuphalena paripakkindriyabhāvena parinipphannavineyyabhāve satte vinayi, saṃsāradukkhato mocayīti attho. Na evaṃ saṃsāradukkhena lokassa upakāraṃ kiñci akāsi, tasmā karonto atidukkarāni lokahitāyāti sambandho. Imissā yojanāya sabbapaṭhamassa bodhisattassa uppattikālato paṭṭhāya bodhisattassa nāthattasaṅkhātapāramitāhetuphalādhigamo veditabbo. Yo nāthoti hi sambandho adhippeto. Imassa panatthassa –
‘‘યદેવ પઠમં ચિત્ત-મુપ્પન્નં તવ બોધયે;
‘‘Yadeva paṭhamaṃ citta-muppannaṃ tava bodhaye;
ત્વં તદેવસ્સ લોકસ્સ, પૂજિકે પરિવસિત્થ’’. –
Tvaṃ tadevassa lokassa, pūjike parivasittha’’. –
ઇતિ વચનં સાધકં. પઠમચિત્તસ્સ પારમિતાભાવો રુક્ખસ્સ અઙ્કુરતો પટ્ઠાય ઉપ્પત્તિઉપમાય સાધેતબ્બો. એત્થાહ – ‘‘ખેદં ગતોતિ વચનં નિરત્થકં , યથાવુત્તનયેન ગુણસાધનાસમ્ભવતો’’તિ? ન, અન્તરા અનિવત્તનકભાવદીપનતો. દુક્કરાનિ કરોન્તો ખેદં ગતો એવ, ન અન્તરા ખેદં અસહન્તો નિવત્તતીતિ દીપેતિ. લોકદુક્ખાપનયનકામસ્સ વા ભગવતો અત્તનો દુક્ખાનુભવનસમત્થતં દસ્સેતિ.
Iti vacanaṃ sādhakaṃ. Paṭhamacittassa pāramitābhāvo rukkhassa aṅkurato paṭṭhāya uppattiupamāya sādhetabbo. Etthāha – ‘‘khedaṃ gatoti vacanaṃ niratthakaṃ , yathāvuttanayena guṇasādhanāsambhavato’’ti? Na, antarā anivattanakabhāvadīpanato. Dukkarāni karonto khedaṃ gato eva, na antarā khedaṃ asahanto nivattatīti dīpeti. Lokadukkhāpanayanakāmassa vā bhagavato attano dukkhānubhavanasamatthataṃ dasseti.
‘‘યસ્સ કસ્સચિ વરદોસ્સં, યાવાહં સબ્બસત્તદુક્ખાનિ;
‘‘Yassa kassaci varadossaṃ, yāvāhaṃ sabbasattadukkhāni;
સબ્બાનિ સબ્બકાલં યુગં, પદ્મસ્સેવ બુજ્ઝન્તોમ્હી’’તિ. –
Sabbāni sabbakālaṃ yugaṃ, padmasseva bujjhantomhī’’ti. –
એવંઅધિપ્પાયસ્સ અત્તમત્તદુક્ખાનુભવનસમત્થતાય કાયેવ કથાતિ અતિસયં અત્થં દસ્સેતીતિ અત્થો. અથ વા ખેદં ગતોતિ બ્યાપારં પરિચયં ગતોતિપિ અત્થો સમ્ભવતિ. કમ્માદીસુ સબ્યાપારં પુરિસં દિસ્વા સન્તિ હિ લોકે વત્તારો ‘‘ખિન્નોયં કમ્મે, ખિન્નોયં સત્તે’’તિઆદિ. ઇમિસ્સા યોજનાય નાથોતિ ઇમિના બુદ્ધત્તાધિગમસિદ્ધં કોટિપ્પત્તં નાથભાવં પત્વા ઠિતકાલો દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બો. કેચિ ‘‘મહાકારુણિકસ્સાતિ વદન્તો બુદ્ધભૂતસ્સાતિ દસ્સેતી’’તિ લિખન્તિ, તં ન સુન્દરં વિય, બોધિસત્તકાલેપિ તબ્બોહારસબ્ભાવતો. તસ્મા સો એત્તકં કાલં દુક્કરાનિ કરોન્તો અવસાને દુક્કરપારમિતાપારિપૂરિયા તાસં ફલભૂતં નાથભાવં પત્વા લોકહિતાય બ્યાપારં ગતોતિ અયમત્થો નિદસ્સિતો હોતિ. ‘‘બોધિં ગતો’’તિ વુત્તેપિ સુબ્યત્તં હેતુફલં દસ્સિતં હોતિ. બુદ્ધભાવપ્પત્તસ્સેવ ચ નાથસ્સ નમો કતો હોતિ વિસેસવચનસબ્ભાવતો, ન બોધિસત્તસ્સ. એવં સન્તેપિ વિનયાધિકારો ઇધાધિપ્પેતો. સો ચ પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય યાવમરણકાલા હોતિ. તં અતિવિય પરિત્તં કાલં લજ્જિનો અતિસુકરં સીલમત્તં એકકસ્સ અત્તનો હિતાય અત્તમત્તદુક્ખાપનયનાધિપ્પાયેન પરિપૂરેન્તો કો નામ ઇધલોકપરલોકાતિક્કમસુખં ન ગચ્છેય્ય, નનુ ભગવા સકલલોકદુક્ખાપનયનાધિપ્પાયેન કપ્પકોટીહિપિ અપ્પમેય્યં કાલં કરોન્તો અતિદુક્કરનિરસ્સાદં ખેદં ગતોતિ અઞ્ઞાપદેસેન ગુણં વણ્ણેતિ આચરિયો.
Evaṃadhippāyassa attamattadukkhānubhavanasamatthatāya kāyeva kathāti atisayaṃ atthaṃ dassetīti attho. Atha vā khedaṃ gatoti byāpāraṃ paricayaṃ gatotipi attho sambhavati. Kammādīsu sabyāpāraṃ purisaṃ disvā santi hi loke vattāro ‘‘khinnoyaṃ kamme, khinnoyaṃ satte’’tiādi. Imissā yojanāya nāthoti iminā buddhattādhigamasiddhaṃ koṭippattaṃ nāthabhāvaṃ patvā ṭhitakālo dassitoti veditabbo. Keci ‘‘mahākāruṇikassāti vadanto buddhabhūtassāti dassetī’’ti likhanti, taṃ na sundaraṃ viya, bodhisattakālepi tabbohārasabbhāvato. Tasmā so ettakaṃ kālaṃ dukkarāni karonto avasāne dukkarapāramitāpāripūriyā tāsaṃ phalabhūtaṃ nāthabhāvaṃ patvā lokahitāya byāpāraṃ gatoti ayamattho nidassito hoti. ‘‘Bodhiṃ gato’’ti vuttepi subyattaṃ hetuphalaṃ dassitaṃ hoti. Buddhabhāvappattasseva ca nāthassa namo kato hoti visesavacanasabbhāvato, na bodhisattassa. Evaṃ santepi vinayādhikāro idhādhippeto. So ca pabbajitakālato paṭṭhāya yāvamaraṇakālā hoti. Taṃ ativiya parittaṃ kālaṃ lajjino atisukaraṃ sīlamattaṃ ekakassa attano hitāya attamattadukkhāpanayanādhippāyena paripūrento ko nāma idhalokaparalokātikkamasukhaṃ na gaccheyya, nanu bhagavā sakalalokadukkhāpanayanādhippāyena kappakoṭīhipi appameyyaṃ kālaṃ karonto atidukkaranirassādaṃ khedaṃ gatoti aññāpadesena guṇaṃ vaṇṇeti ācariyo.
લોકહિતાયાતિ એત્થ લોકિયતિ એત્થ દુક્ખન્તિ લોકો, લુયતે વા જાતિજરામરણદુક્ખેહીતિ લોકો, ઇમિના સત્તલોકં જાતિલોકઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. તસ્મા તસ્સ સત્તલોકસ્સ ઇધલોકપરલોકહિતં અતિક્કન્તપરલોકાનં વા ઉચ્છિન્નલોકસમુદયાનં લોકાનં , ઇધ જાતિલોકે ઓકાસલોકે વા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસઙ્ખાતઞ્ચ હિતં સમ્પિણ્ડેત્વા લોકસ્સ, લોકાનં, લોકે વા હિતન્તિ સરૂપેકદેસેકસેસં કત્વા ‘‘લોકહિત’’મિચ્ચેવાહ. નાથોતિ સબ્બસત્તાનં આસયાનુસયચરિયાધિમુત્તિભેદાનુરૂપધમ્મદેસનસમત્થતાય ‘‘ધમ્મં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ…પે॰… તં સુણાથા’’તિ (મ॰ નિ॰ ૩.૪૨૦) એવં યાચનટ્ઠેનાપિ નાથતેતિ નાથો. ભિક્ખૂનં વીતિક્કમાનુરૂપં સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનેન દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકાય ચ કરુણાય ઉપગન્ત્વા તપતિ, સુત્તન્તવસેન વા તેસં સબ્બસત્તાનં અનુસયિતે કિલેસે કરુણાય ચ પઞ્ઞાય ચ ઉપગન્ત્વા તપતિ, અભિધમ્મવસેન વા તે તે સઙ્ખારે અનિચ્ચાદિલક્ખણવસેન ઉપપરિક્ખિત્વા અત્તનો કિલેસે પઞ્ઞાય ઉપેચ્ચ પરિચ્છિન્દિત્વા તપતીતિ તપનટ્ઠેનાપિ નાથતેતિ નાથો. સદેવકે લોકે અપ્પટિપુગ્ગલત્તા કેનચિ અપ્પટિહતધમ્મદેસનત્તા પરમચિત્તિસ્સરિયપ્પવત્તિતો ચ ઇસ્સરિયટ્ઠેનાપિ નાથતેતિ નાથો. ‘‘ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ સમાદપેસિ સમુત્તેજેસિ સમ્પહંસેસી’’તિ (મહાવ॰ ૯૦) વચનતો સમ્પહંસનસઙ્ખાતેન આસીસટ્ઠેન, પણિધાનતો પટ્ઠાય ‘‘કથં નામાહં મુત્તો મોચયિસ્સામી’’તિઆદિના નયેન આસીસટ્ઠેન વા નાથતેતિ નાથોતિ વેદિતબ્બો, સમ્માસમ્બુદ્ધો. ચતૂહિપિ નાથઙ્ગેહિ ચતુવેસારજ્જચતુપટિસમ્ભિદાદયો સબ્બેપિ બુદ્ધગુણા યોજેતબ્બા, અતિવિત્થારિકભયા પન ન યોજિતા.
Lokahitāyāti ettha lokiyati ettha dukkhanti loko, luyate vā jātijarāmaraṇadukkhehīti loko, iminā sattalokaṃ jātilokañca saṅgaṇhāti. Tasmā tassa sattalokassa idhalokaparalokahitaṃ atikkantaparalokānaṃ vā ucchinnalokasamudayānaṃ lokānaṃ , idha jātiloke okāsaloke vā diṭṭhadhammasukhavihārasaṅkhātañca hitaṃ sampiṇḍetvā lokassa, lokānaṃ, loke vā hitanti sarūpekadesekasesaṃ katvā ‘‘lokahita’’miccevāha. Nāthoti sabbasattānaṃ āsayānusayacariyādhimuttibhedānurūpadhammadesanasamatthatāya ‘‘dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmi…pe… taṃ suṇāthā’’ti (ma. ni. 3.420) evaṃ yācanaṭṭhenāpi nāthateti nātho. Bhikkhūnaṃ vītikkamānurūpaṃ sikkhāpadapaññāpanena diṭṭhadhammikasamparāyikāya ca karuṇāya upagantvā tapati, suttantavasena vā tesaṃ sabbasattānaṃ anusayite kilese karuṇāya ca paññāya ca upagantvā tapati, abhidhammavasena vā te te saṅkhāre aniccādilakkhaṇavasena upaparikkhitvā attano kilese paññāya upecca paricchinditvā tapatīti tapanaṭṭhenāpi nāthateti nātho. Sadevake loke appaṭipuggalattā kenaci appaṭihatadhammadesanattā paramacittissariyappavattito ca issariyaṭṭhenāpi nāthateti nātho. ‘‘Dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesī’’ti (mahāva. 90) vacanato sampahaṃsanasaṅkhātena āsīsaṭṭhena, paṇidhānato paṭṭhāya ‘‘kathaṃ nāmāhaṃ mutto mocayissāmī’’tiādinā nayena āsīsaṭṭhena vā nāthateti nāthoti veditabbo, sammāsambuddho. Catūhipi nāthaṅgehi catuvesārajjacatupaṭisambhidādayo sabbepi buddhaguṇā yojetabbā, ativitthārikabhayā pana na yojitā.
નમોતિ પરમત્થતો બુદ્ધગુણબહુમાનપબ્ભારા ચિત્તનતિ, ચિત્તનતિપ્પભવા ચ વચીકાયનતિ. અત્થુ મેતિ પાઠસેસેન સમ્બન્ધો. મહાકારુણિકસ્સાતિ એત્થ સબ્બસત્તવિસયત્તા મહુસ્સાહપ્પભવત્તા ચ મહતી કરુણા મહાકરુણા. તત્થ પણિધાનતો પટ્ઠાય યાવઅનુપાદિસેસનિબ્બાનપુરપ્પવેસા નિયુત્તોતિ મહાકારુણિકો, ભગવા. એત્થ ચ મહાકારુણિકસ્સાતિ ઇમિના યથાવુત્તહેતુમૂલં દસ્સેતિ. નિક્કરુણો હિ પરદુક્ખેસુ ઉદાસિનો બુદ્ધત્થાય પણિધાનમત્તમ્પિ અતિભારિયન્તિ મઞ્ઞન્તો અપ્પમેય્યં કાલં અતિદુક્કરં હેતું પૂરેત્વા નાથત્તસઙ્ખાતં હેતુફલપ્પયોજનભૂતં લોકહિતં કથં કરિસ્સતિ. તસ્મા સબ્બગુણમૂલભૂતત્તા મહાકરુણાગુણમેવ વણ્ણેન્તો ‘‘નમો મહાકારુણિકસ્સા’’તિ આહ. એત્તાવતા હેતુઅનુરૂપં ફલં, ફલાનુરૂપો હેતુ, દ્વિન્નમ્પિ અનુરૂપં મૂલં, તિણ્ણમ્પિ અનુરૂપં પયોજનન્તિ અયમત્થો દસ્સિતો હોતિ.
Namoti paramatthato buddhaguṇabahumānapabbhārā cittanati, cittanatippabhavā ca vacīkāyanati. Atthu meti pāṭhasesena sambandho. Mahākāruṇikassāti ettha sabbasattavisayattā mahussāhappabhavattā ca mahatī karuṇā mahākaruṇā. Tattha paṇidhānato paṭṭhāya yāvaanupādisesanibbānapurappavesā niyuttoti mahākāruṇiko, bhagavā. Ettha ca mahākāruṇikassāti iminā yathāvuttahetumūlaṃ dasseti. Nikkaruṇo hi paradukkhesu udāsino buddhatthāya paṇidhānamattampi atibhāriyanti maññanto appameyyaṃ kālaṃ atidukkaraṃ hetuṃ pūretvā nāthattasaṅkhātaṃ hetuphalappayojanabhūtaṃ lokahitaṃ kathaṃ karissati. Tasmā sabbaguṇamūlabhūtattā mahākaruṇāguṇameva vaṇṇento ‘‘namo mahākāruṇikassā’’ti āha. Ettāvatā hetuanurūpaṃ phalaṃ, phalānurūpo hetu, dvinnampi anurūpaṃ mūlaṃ, tiṇṇampi anurūpaṃ payojananti ayamattho dassito hoti.
એવં અચ્છરિયપુરિસો, નાથો નાથગુણે ઠિતો;
Evaṃ acchariyapuriso, nātho nāthaguṇe ṭhito;
નમોરહો અનાથસ્સ, નાથમાનસ્સ સમ્પદં.
Namoraho anāthassa, nāthamānassa sampadaṃ.
એત્થ સિયા ‘‘અનેકેસુ ભગવતો ગુણેસુ વિજ્જમાનેસુ કસ્મા ‘મહાકારુણિકસ્સા’તિ એકમેવ ગહિત’’ન્તિ? ઉચ્ચતે –
Ettha siyā ‘‘anekesu bhagavato guṇesu vijjamānesu kasmā ‘mahākāruṇikassā’ti ekameva gahita’’nti? Uccate –
દોસહીનસ્સ સત્થસ્સ, ચોદના તુ ન વિજ્જતે;
Dosahīnassa satthassa, codanā tu na vijjate;
દોસયુત્તમસત્થઞ્ચ, તસ્મા ચોદના અપત્તકાતિ.
Dosayuttamasatthañca, tasmā codanā apattakāti.
ન મયા ચોદના કતા, કિન્તુ પુચ્છા એવ કતા. અપિચ –
Na mayā codanā katā, kintu pucchā eva katā. Apica –
‘‘ફલં સતિપિ રુક્ખેડ્ઢે, ન પતત્યવિકમ્પિતે;
‘‘Phalaṃ satipi rukkheḍḍhe, na patatyavikampite;
ચોદના યા’ત્થુ સત્થાનં, પુચ્છનાત્યત્થફલં મહતા.
Codanā yā’tthu satthānaṃ, pucchanātyatthaphalaṃ mahatā.
‘‘નભોત્તું કુરુતે સમ્મા, ગહિતું નાડ્ઢતે ઘટં;
‘‘Nabhottuṃ kurute sammā, gahituṃ nāḍḍhate ghaṭaṃ;
અક્ખેપે હિ કતે તદિ-ચ્છિસ્સાણાબુદ્ધિબન્ધનં.
Akkhepe hi kate tadi-cchissāṇābuddhibandhanaṃ.
‘‘યથા હિમપદો પદ્ધો, પબુદ્ધો ગન્ધલિમ્પિયા;
‘‘Yathā himapado paddho, pabuddho gandhalimpiyā;
ભિન્નત્થવિરમસ્સેવં, સત્થકતાત્થલિમ્પિયા’’તિ. –
Bhinnatthaviramassevaṃ, satthakatātthalimpiyā’’ti. –
એવં ચેકં –
Evaṃ cekaṃ –
સમ્માપિ ચોદના તં ખલુ, ગુરવો વિવાક્યા વિવદ્ધ;
Sammāpi codanā taṃ khalu, guravo vivākyā vivaddha;
યતિસિસ્સા આઘટ્ટિતાતિ-વાક્યેનાભ્યધિકં ગોપય.
Yatisissā āghaṭṭitāti-vākyenābhyadhikaṃ gopaya.
સરવતી આચેરં કિલિટ્ઠા, તદિચ્છિસ્સજિતાત્તાનં;
Saravatī āceraṃ kiliṭṭhā, tadicchissajitāttānaṃ;
જયત્યત્તાનમાચેરો, સદસ્સસ્સેવ સારથીતિ. –
Jayatyattānamācero, sadassasseva sārathīti. –
અત્રોચ્ચતે –
Atroccate –
યસ્સ હિ વાક્યસહસ્સં, વાક્યે વાક્યે સતઞ્ચ જિવ્હા;
Yassa hi vākyasahassaṃ, vākye vākye satañca jivhā;
નામં દસબલગુણપદેસં, વત્તું કપ્પેનપિ ન સક્કા.
Nāmaṃ dasabalaguṇapadesaṃ, vattuṃ kappenapi na sakkā.
યથા –
Yathā –
બુદ્ધોપિ બુદ્ધસ્સ ભણેય્ય વણ્ણં,
Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,
કપ્પમ્પિ ચે અઞ્ઞમભાસમાનો;
Kappampi ce aññamabhāsamāno;
ખીયેથ કપ્પો ચિરદીઘમન્તરે,
Khīyetha kappo ciradīghamantare,
વણ્ણો ન ખીયેથ તથાગતસ્સાતિ. (દી॰ નિ॰ અટ્ઠ॰ ૧.૩૦૪; ૩.૧૪૧; મ॰ નિ॰ અટ્ઠ॰ ૨.૪૨૫; ઉદા॰ અટ્ઠ॰ ૫૩; ચરિયા॰ અટ્ઠ॰ નિદાનકથા) –
Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassāti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 2.425; udā. aṭṭha. 53; cariyā. aṭṭha. nidānakathā) –
ચોત્તત્તા ન સક્કા ભગવતં ગુણાનમવસેસાભિધાતું.
Cottattā na sakkā bhagavataṃ guṇānamavasesābhidhātuṃ.
અપિચ –
Apica –
યથા ત્વં સત્તાનં, દસબલ તથા ઞાણકરુણા;
Yathā tvaṃ sattānaṃ, dasabala tathā ñāṇakaruṇā;
ગુણદ્વન્દં સેટ્ઠં, તવ ગુણગણા નામ તિગુણાતિ. –
Guṇadvandaṃ seṭṭhaṃ, tava guṇagaṇā nāma tiguṇāti. –
સબ્બગુણસેટ્ઠત્તા મૂલત્તા ચ એકમેવ વુત્તં. અથ વા ‘‘છસુ અસાધારણઞાણેસુ અઞ્ઞતરત્તા તગ્ગહણેન સેસાપિ ગહિતાવ સહચરણલક્ખણેના’’તિ ચ વદન્તિ. વિસેસતો પનેત્થ અભિધમ્મસ્સ કેવલં પઞ્ઞાવિસયત્તા અભિધમ્મટ્ઠકથારમ્ભે આચરિયેન ‘‘કરુણા વિય સત્તેસુ, પઞ્ઞા યસ્સ મહેસિનો’’તિ પઞ્ઞાગુણો વણ્ણિતો તેસં તેસં સત્તાનં આસયાનુસયચઅયાધિમુત્તિભેદાનુરૂપપરિચ્છિન્દનપઞ્ઞાય, સત્તેસુ મહાકરુણાય ચ અધિકારત્તા. સુત્તન્તટ્ઠકથારમ્ભે ‘‘કરુણાસીતલહદયં, પઞ્ઞાપજ્જોતવિહતમોહતમ’’ન્તિ ભગવતો ઉભોપિ પઞ્ઞાકરુણાગુણા વણ્ણિતા. ઇધ પન વિનયે આસયાદિનિરપેક્ખં કેવલં કરુણાય પાકતિકસત્તેનાપિ અસોતબ્બારહં સુણન્તો, અપુચ્છિતબ્બારહં પુચ્છન્તો, અવત્તબ્બારહઞ્ચ વદન્તો સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસીતિ કરુણાગુણોયેવેકો વણ્ણિતોતિ વેદિતબ્બો.
Sabbaguṇaseṭṭhattā mūlattā ca ekameva vuttaṃ. Atha vā ‘‘chasu asādhāraṇañāṇesu aññatarattā taggahaṇena sesāpi gahitāva sahacaraṇalakkhaṇenā’’ti ca vadanti. Visesato panettha abhidhammassa kevalaṃ paññāvisayattā abhidhammaṭṭhakathārambhe ācariyena ‘‘karuṇā viya sattesu, paññā yassa mahesino’’ti paññāguṇo vaṇṇito tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayacaayādhimuttibhedānurūpaparicchindanapaññāya, sattesu mahākaruṇāya ca adhikārattā. Suttantaṭṭhakathārambhe ‘‘karuṇāsītalahadayaṃ, paññāpajjotavihatamohatama’’nti bhagavato ubhopi paññākaruṇāguṇā vaṇṇitā. Idha pana vinaye āsayādinirapekkhaṃ kevalaṃ karuṇāya pākatikasattenāpi asotabbārahaṃ suṇanto, apucchitabbārahaṃ pucchanto, avattabbārahañca vadanto sikkhāpadaṃ paññapesīti karuṇāguṇoyeveko vaṇṇitoti veditabbo.
પઞ્ઞાદયા અત્તપરત્થહેતૂ,
Paññādayā attaparatthahetū,
તદન્વયા સબ્બગુણા જિનસ્સ;
Tadanvayā sabbaguṇā jinassa;
ઉભો ગુણા તે ગુણસાગરસ્સ,
Ubho guṇā te guṇasāgarassa,
વુત્તા ઇધાચરિયવરેન તસ્મા.
Vuttā idhācariyavarena tasmā.
એત્તાવતા અટ્ઠકથાદિગાથા,
Ettāvatā aṭṭhakathādigāthā,
સમાસતો વુત્તપદત્થસોભા;
Samāsato vuttapadatthasobhā;
અયમ્પિ વિત્થારનયોતિ ચાહં,
Ayampi vitthāranayoti cāhaṃ,
ઉદ્ધં ઇતો તે પટિસંખિપામિ.
Uddhaṃ ito te paṭisaṃkhipāmi.
દુતિયગાથાય અસમ્બુધન્તિ ધમ્માનં યથાસભાવં અબુજ્ઝન્તો. બુદ્ધનિસેવિતન્તિ બુદ્ધાનુબુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધેહિ ગોચરભાવનાસેવનાહિ યથારહં નિસેવિતં. ભવા ભવન્તિ વત્તમાનભવતો અઞ્ઞં ભવં ગચ્છતિ ઉપગચ્છતિ, પટિપજ્જતીતિ અત્થો. અથ વા ભવોતિ સસ્સતદિટ્ઠિ. તસ્સ પટિપક્ખત્તા અભવોતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ. ભવોતિ વા વુદ્ધિ. અભવોતિ હાનિ. ભવોતિ વા દુગ્ગતિ. અભવોતિ સુગતિ. ‘‘અપ્પમાણા ધમ્મા, અસેક્ખા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ॰ સ॰ તિકમાતિકા ૧૩, ૧૧) વિય હિ વુદ્ધિઅત્થત્તા અકારસ્સ. ભાવયતીતિ ભવો, જાતિ. ભવતીતિ વા ભવો. સવિકારા બહુવિધખન્ધુપ્પત્તિ દીપિતા. અભવોતિ વિનાસો, જાતિભાવં મરણભાવઞ્ચ ગચ્છતીતિ વુત્તં હોતિ. એત્થ અરહન્તાનં મરણમ્પિ ખણિકવસેન ગહેતબ્બં. ભવેસુ અભવો ભવાભવો, તં ભવાભવં, ભવેસુ અભાવપઞ્ઞત્તિં ગચ્છતીતિ અત્થો. જીવલોકોતિ સત્તલોકો, સઙ્ખારલોકઓકાસલોકાનં ભવાભવગમનાસમ્ભવતો સત્તલોકં જીવલોકોતિ વિસેસેતિ. અવિજ્જાદિકિલેસજાલવિદ્ધંસિનોતિ એત્થ નવપિ લોકુત્તરધમ્મા સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. અપચયગામિતા હિ ચતુમગ્ગધમ્મસ્સ ઓધિસો અવિજ્જાદિકિલેસજાલવિદ્ધંસો, સો અસ્સ અત્થિ, તદારમ્મણં હુત્વા તત્થ સહાયભાવૂપગમનેન નિબ્બાનસ્સાપિ. યથાહ ‘‘યો ખો, આવુસો, રાગક્ખયો…પે॰… ઇદં વુચ્ચતિ નિબ્બાન’’ન્તિ. અરહત્તસ્સાપિ તથા રાગાદિક્ખયવચનસબ્ભાવતો. ફલસામઞ્ઞેન તિણ્ણમ્પિ ફલાનં અત્થીતિ નવવિધોપેસ ‘‘અવિજ્જાદિકિલેસજાલવિદ્ધંસી’’તિ વુચ્ચતિ. અથ વા સહચરણલક્ખણકઆરણતાય પટિપક્ખગોચરગ્ગહણતા. અનભિહિતોપિ હિ ધમ્મસ્સ તત્રાભિહિતોવ બુજ્ઝિતબ્બો ઇતિ વચનતો કારણગોચરગ્ગહણેન ચત્તારિપિ ફલાનિ ગહિતાનિ. નરકાદીસુ અપતમાનં ધારેતિ સુગતિયં ઉપ્પાદનેનાતિ ધમ્મો. પુન સુગતિમ્હિ અજનનકારી અકુસલધમ્મે નિવારેત્વા પોસેતિ પવત્તેતિ વડ્ઢેતીતિ ધમ્મો. સો પન કામરૂપારૂપભેદતો તિવિધો અચ્ચન્તસુખાવહનતો, તતોપિ ઉત્તમત્તા ધમ્મવરો.
Dutiyagāthāya asambudhanti dhammānaṃ yathāsabhāvaṃ abujjhanto. Buddhanisevitanti buddhānubuddhapaccekabuddhehi gocarabhāvanāsevanāhi yathārahaṃ nisevitaṃ. Bhavā bhavanti vattamānabhavato aññaṃ bhavaṃ gacchati upagacchati, paṭipajjatīti attho. Atha vā bhavoti sassatadiṭṭhi. Tassa paṭipakkhattā abhavoti ucchedadiṭṭhi. Bhavoti vā vuddhi. Abhavoti hāni. Bhavoti vā duggati. Abhavoti sugati. ‘‘Appamāṇā dhammā, asekkhā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 13, 11) viya hi vuddhiatthattā akārassa. Bhāvayatīti bhavo, jāti. Bhavatīti vā bhavo. Savikārā bahuvidhakhandhuppatti dīpitā. Abhavoti vināso, jātibhāvaṃ maraṇabhāvañca gacchatīti vuttaṃ hoti. Ettha arahantānaṃ maraṇampi khaṇikavasena gahetabbaṃ. Bhavesu abhavo bhavābhavo, taṃ bhavābhavaṃ, bhavesu abhāvapaññattiṃ gacchatīti attho. Jīvalokoti sattaloko, saṅkhāralokaokāsalokānaṃ bhavābhavagamanāsambhavato sattalokaṃ jīvalokoti viseseti. Avijjādikilesajālaviddhaṃsinoti ettha navapi lokuttaradhammā saṅgahaṃ gacchanti. Apacayagāmitā hi catumaggadhammassa odhiso avijjādikilesajālaviddhaṃso, so assa atthi, tadārammaṇaṃ hutvā tattha sahāyabhāvūpagamanena nibbānassāpi. Yathāha ‘‘yo kho, āvuso, rāgakkhayo…pe… idaṃ vuccati nibbāna’’nti. Arahattassāpi tathā rāgādikkhayavacanasabbhāvato. Phalasāmaññena tiṇṇampi phalānaṃ atthīti navavidhopesa ‘‘avijjādikilesajālaviddhaṃsī’’ti vuccati. Atha vā sahacaraṇalakkhaṇakaāraṇatāya paṭipakkhagocaraggahaṇatā. Anabhihitopi hi dhammassa tatrābhihitova bujjhitabbo iti vacanato kāraṇagocaraggahaṇena cattāripi phalāni gahitāni. Narakādīsu apatamānaṃ dhāreti sugatiyaṃ uppādanenāti dhammo. Puna sugatimhi ajananakārī akusaladhamme nivāretvā poseti pavatteti vaḍḍhetīti dhammo. So pana kāmarūpārūpabhedato tividho accantasukhāvahanato, tatopi uttamattā dhammavaro.
એત્થાહ – ‘‘ચતુન્નં, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચાનં અનનુબોધા અપ્પટિવેધા એવમિદં દીઘમદ્ધાનં સન્ધાવિતં સંસરિત’ન્તિ (દી॰ નિ॰ ૨.૧૫૫; મહાવ॰ ૨૮૭) વચનતો ચતુસચ્ચધમ્મં અસમ્બુધં ભવા ભવં ગચ્છતિ જીવલોકોતિ સિદ્ધં. તસ્મા યં અસમ્બુધં ગચ્છતિ, તસ્સેવ ‘‘તસ્સા’’તિ અન્તે તંનિદ્દેસેન નિયમનતો ચતુસચ્ચધમ્મોપિ અવિજ્જાદિકિલેસજાલવિદ્ધંસી ધમ્મવરોતિ ચાપજ્જતિ. અઞ્ઞથા ‘‘નમો અવિજ્જાદિકિલેસજાલવિદ્ધંસિનો ધમ્મવરસ્સ તસ્સા’’તિ તંનિદ્દેસેન સમાનવિભત્તિકરણં ન યુજ્જતિ અતિપ્પસઙ્ગનિયમનતો, ‘‘અવિજ્જાદિકિલેસજાલવિદ્ધંસિનો ધમ્મવરસ્સા’’તિ વચનં વિસેસનવચનં. તસ્મા દુક્ખસમુદયસચ્ચાનં તબ્ભાવપ્પસઙ્ગો નત્થીતિ ચે? ન, તંનિદ્દેસેન સમાનવિભત્તિટ્ઠાને અવિસેસિતત્તા. અપિ ચ મગ્ગસચ્ચનિરોધસચ્ચેસુ ફલાનં અપરિયાપન્નત્તા નવ લોકુત્તરધમ્મા સઙ્ગહિતાતિ વચનવિરોધો, ફલાનં અસઙ્ગહે વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણનાયં ન કેવલં અરિયમગ્ગો ચેવ નિબ્બાનઞ્ચ, અપિ ચ અરિયફલધમ્મેહિ સદ્ધિં પરિયત્તિધમ્મોપિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘રાગવિરાગમનેજમસોકં…પે॰… ધમ્મમિમં સરણત્થમુપેહી’’તિ (વિ॰ વ॰ ૮૮૭) વચનવિરોધો ચાતિ પુબ્બાપરવિરુદ્ધા એસા ગાથા સાસનવિરુદ્ધા ચા’’તિ? વુચ્ચતે – સબ્બમેતમયુત્તં વુત્તગાથત્થાજાનનતો. એત્થ હિ આચરિયેન પવત્તિપવત્તિહેતુવિસયવિભાગો ચ દસ્સિતો. કથં? તત્થ અસમ્બુધન્તિ અસમ્બોધો, સો અત્થતો અવિજ્જા, તાય ચ તણ્હુપાદાનાનિ ગહિતાનિ, તયોપિ તે ધમ્મા સમુદયસચ્ચં, ભવાભવન્તિ એત્થ દુક્ખસચ્ચં વુત્તં. સુગતિદુગ્ગતિપ્પભેદો હિ ભવો અત્થતો પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા હોન્તિ. ‘‘એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતી’’તિ (મહાવ॰ ૧) વચનતો દુક્ખપ્પવત્તિ પવત્તિ નામ, દુક્ખસમુદયો પવત્તિહેતુ નામ, અવિજ્જાસઙ્ખાતસ્સ ચ પવત્તિહેતુસ્સ અગ્ગહિતગ્ગહણેન નિરોધમગ્ગસચ્ચદ્વયં વિસયો નામ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘તત્થ કતમા અવિજ્જા? દુક્ખે અઞ્ઞાણં…પે॰… દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અઞ્ઞાણ’’ન્તિ (વિભ॰ ૨૨૬).
Etthāha – ‘‘catunnaṃ, bhikkhave, ariyasaccānaṃ ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsarita’nti (dī. ni. 2.155; mahāva. 287) vacanato catusaccadhammaṃ asambudhaṃ bhavā bhavaṃ gacchati jīvalokoti siddhaṃ. Tasmā yaṃ asambudhaṃ gacchati, tasseva ‘‘tassā’’ti ante taṃniddesena niyamanato catusaccadhammopi avijjādikilesajālaviddhaṃsī dhammavaroti cāpajjati. Aññathā ‘‘namo avijjādikilesajālaviddhaṃsino dhammavarassa tassā’’ti taṃniddesena samānavibhattikaraṇaṃ na yujjati atippasaṅganiyamanato, ‘‘avijjādikilesajālaviddhaṃsino dhammavarassā’’ti vacanaṃ visesanavacanaṃ. Tasmā dukkhasamudayasaccānaṃ tabbhāvappasaṅgo natthīti ce? Na, taṃniddesena samānavibhattiṭṭhāne avisesitattā. Api ca maggasaccanirodhasaccesu phalānaṃ apariyāpannattā nava lokuttaradhammā saṅgahitāti vacanavirodho, phalānaṃ asaṅgahe verañjakaṇḍavaṇṇanāyaṃ na kevalaṃ ariyamaggo ceva nibbānañca, api ca ariyaphaladhammehi saddhiṃ pariyattidhammopi. Vuttañhetaṃ ‘‘rāgavirāgamanejamasokaṃ…pe… dhammamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti (vi. va. 887) vacanavirodho cāti pubbāparaviruddhā esā gāthā sāsanaviruddhā cā’’ti? Vuccate – sabbametamayuttaṃ vuttagāthatthājānanato. Ettha hi ācariyena pavattipavattihetuvisayavibhāgo ca dassito. Kathaṃ? Tattha asambudhanti asambodho, so atthato avijjā, tāya ca taṇhupādānāni gahitāni, tayopi te dhammā samudayasaccaṃ, bhavābhavanti ettha dukkhasaccaṃ vuttaṃ. Sugatiduggatippabhedo hi bhavo atthato pañcupādānakkhandhā honti. ‘‘Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti (mahāva. 1) vacanato dukkhappavatti pavatti nāma, dukkhasamudayo pavattihetu nāma, avijjāsaṅkhātassa ca pavattihetussa aggahitaggahaṇena nirodhamaggasaccadvayaṃ visayo nāma. Vuttañhetaṃ ‘‘tattha katamā avijjā? Dukkhe aññāṇaṃ…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇa’’nti (vibha. 226).
એત્થ ચ નિરોધસચ્ચં બુદ્ધેન ગોચરાસેવનાય આસેવિતં, મગ્ગસચ્ચં ભાવનાસેવનાય. એત્તાવતા અસમ્બુધં બુદ્ધનિસેવિતં યન્તિ ઉપયોગપ્પત્તો યો વિસયો નિરોધો ચ મગ્ગો ચ, તસ્સ યથાવુત્તાવિજ્જાદિકિલેસજાલત્તયવિદ્ધંસિનો નમો ધમ્મવરસ્સાતિ અયં ગાથાય અત્થો. પરિયત્તિધમ્મોપિ કિલેસવિદ્ધંસનસ્સ સુત્તન્તનયેન ઉપનિસ્સયપચ્ચયત્તા કિલેસવિદ્ધંસનસીલતાય ‘‘અવિજ્જાદિકિલેસજાલવિદ્ધંસી’’તિ વત્તું સમ્ભવતિ. એવઞ્હિ સતિ રાગવિરાગાતિ ગાથત્થો, સો ધમ્મં દેસેતિ…પે॰… બ્રહ્મચરિયં પકાસેતીતિ સુત્તત્થો ચ અસેસતો ગહિતો હોતિ. અથ વા ઇમાય ગાથાય કેવલં પરિયત્તિધમ્મોવ ગહિતો હોતિ, યં સન્ધાયાહ ‘‘સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં…પે॰… બ્રહ્મચરિયં પકાસેતી’’તિ (દી॰ નિ॰ ૧.૧૯૦; પારા॰ ૧), તમ્પિ અસમ્બુધં બુદ્ધેહેવ નિસેવિતં ગોચરાસેવનાય અનઞ્ઞનિસેવિતં. યથાહ ‘‘ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા ભગવંનેત્તિકા ભગવંપટિસરણા…પે॰… ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ (સં॰ નિ॰ ૨.૧૪૬).
Ettha ca nirodhasaccaṃ buddhena gocarāsevanāya āsevitaṃ, maggasaccaṃ bhāvanāsevanāya. Ettāvatā asambudhaṃ buddhanisevitaṃ yanti upayogappatto yo visayo nirodho ca maggo ca, tassa yathāvuttāvijjādikilesajālattayaviddhaṃsino namo dhammavarassāti ayaṃ gāthāya attho. Pariyattidhammopi kilesaviddhaṃsanassa suttantanayena upanissayapaccayattā kilesaviddhaṃsanasīlatāya ‘‘avijjādikilesajālaviddhaṃsī’’ti vattuṃ sambhavati. Evañhi sati rāgavirāgāti gāthattho, so dhammaṃ deseti…pe… brahmacariyaṃ pakāsetīti suttattho ca asesato gahito hoti. Atha vā imāya gāthāya kevalaṃ pariyattidhammova gahito hoti, yaṃ sandhāyāha ‘‘so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… brahmacariyaṃ pakāsetī’’ti (dī. ni. 1.190; pārā. 1), tampi asambudhaṃ buddheheva nisevitaṃ gocarāsevanāya anaññanisevitaṃ. Yathāha ‘‘bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā bhagavaṃnettikā bhagavaṃpaṭisaraṇā…pe… bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti (saṃ. ni. 2.146).
તતિયગાથાય સીલાદયો કિઞ્ચાપિ લોકિયલોકુત્તરા યથાસમ્ભવં લબ્ભન્તિ, તથાપિ અન્તે ‘‘અરિયસઙ્ઘ’’ન્તિ વચનતો સીલાદયો ચત્તારો ધમ્મક્ખન્ધા લોકુત્તરાવ. એત્થ ચ ‘‘સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિવિમુત્તિઞાણપ્પભુતીહી’’તિ વત્તબ્બે સરૂપેકસેસં કત્વા ‘‘વિમુત્તિઞાણપ્પભુતીહી’’તિ વુત્તં. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ વિમુત્તીતિ ફલધમ્માવ સુત્તે અધિપ્પેતા, તથાપિ ‘‘મગ્ગા વુટ્ઠહિત્વા મગ્ગં પચ્ચવેક્ખતિ. પહીને કિલેસે પચ્ચવેક્ખતિ. ફલં પચ્ચવેક્ખતિ. નિબ્બાનં પચ્ચવેક્ખતી’’તિ (પટ્ઠા॰ ૧.૧.૪૧૦) વચનતો મગ્ગાદિપચ્ચવેક્ખણઞાણં વિમુત્તિઞાણન્તિ વેદિતબ્બં. વિમુત્તિ વિમોક્ખો ખયોતિ હિ અત્થતો એકં. ‘‘ખયે ઞાણં અનુપ્પાદે ઞાણન્તિ (ધ॰ સ॰ દુકમાતિકા ૧૪૨; દી॰ નિ॰ ૩.૩૦૪) એત્થ ખયો નામ મગ્ગો, રાગક્ખયો દોસક્ખયોતિ ફલનિબ્બાનાનં અધિવચન’’ન્તિ સુત્તે આગતમેવ. પહીનકિલેસાનં ખયો પાકતિકો ખયો એવ. પભુતિ-સદ્દેન તિસ્સો વિજ્જા છ અભિઞ્ઞા ચતસ્સો પટિસમ્ભિદાતિ એવમાદયો ગુણા સઙ્ગહિતા. સમન્નાગમટ્ઠેન અપરિહીનટ્ઠેન ચ યુત્તો. ખેત્તં જનાનં કુસલત્થિકાનન્તિ ‘‘અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ સુત્તતો કુસલસ્સ વિરુહનટ્ઠાનત્તા, સુત્તન્તનયેન ઉપનિસ્સયપચ્ચયત્તા ચ કામં કુસલસ્સ ખેત્તં હોતિ સઙ્ઘો, ન કુસલત્થિકાનં જનાનં. તસ્મા ન યુજ્જતીતિ ચે? ન, સુત્તત્થસમ્ભવતો. સુત્તે ‘‘અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ (સં॰ નિ॰ ૪.૩૪૧) હિ વુત્તં. કસ્સ લોકસ્સ? પુઞ્ઞત્થિકસ્સ ખેત્તં સઙ્ઘો, પુઞ્ઞુપનિસ્સયત્તા પુઞ્ઞક્ખેત્તં હોતિ સઙ્ઘો, કુસલત્થિકાનન્તિ ચ વુચ્ચન્તિ. લોકેપિ હિ દેવદત્તસ્સ ખેત્તં યઞ્ઞદત્તસ્સ ખેત્તં સાલિયવુપનિસ્સયત્તા સાલિખેત્તં યવખેત્તન્તિ ચ વુચ્ચતિ. અરિયસઙ્ઘન્તિ વિગતકિલેસત્તા અરિયં પરિસુદ્ધં અરિયાનં, અરિયભાવં વા પત્તં સીલદિટ્ઠિસામઞ્ઞેન સઙ્ઘતત્તા સઙ્ઘં. ‘‘અરિય-સદ્દેન સમ્મુતિસઙ્ઘં નિવારેતી’’તિ કેચિ લિખન્તિ, તં ન સુન્દરં વિમુત્તિઞાણગુણગ્ગહણેન વિસેસિતત્તા. સિરસાતિ ઇમિના કામં કાયનતિં દસ્સેતિ, તથાપિ ઉત્તમસઙ્ઘે ગુણગારવેન ઉત્તમઙ્ગમેવ નિદ્દિસન્તો ‘‘સિરસા નમામી’’ત્યાહ. સિરસ્સ પન ઉત્તમતા ઉત્તમાનં ચક્ખુસોતિન્દ્રિયાનં નિસ્સયત્તા, તેસં ઉત્તમતા ચ દસ્સનાનુત્તરિયસવનાનુત્તરિયહેતુતાય વેદિતબ્બા. એત્થાહ – અનુસન્ધિકુસલો
Tatiyagāthāya sīlādayo kiñcāpi lokiyalokuttarā yathāsambhavaṃ labbhanti, tathāpi ante ‘‘ariyasaṅgha’’nti vacanato sīlādayo cattāro dhammakkhandhā lokuttarāva. Ettha ca ‘‘sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇappabhutīhī’’ti vattabbe sarūpekasesaṃ katvā ‘‘vimuttiñāṇappabhutīhī’’ti vuttaṃ. Ettha ca kiñcāpi vimuttīti phaladhammāva sutte adhippetā, tathāpi ‘‘maggā vuṭṭhahitvā maggaṃ paccavekkhati. Pahīne kilese paccavekkhati. Phalaṃ paccavekkhati. Nibbānaṃ paccavekkhatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.410) vacanato maggādipaccavekkhaṇañāṇaṃ vimuttiñāṇanti veditabbaṃ. Vimutti vimokkho khayoti hi atthato ekaṃ. ‘‘Khaye ñāṇaṃ anuppāde ñāṇanti (dha. sa. dukamātikā 142; dī. ni. 3.304) ettha khayo nāma maggo, rāgakkhayo dosakkhayoti phalanibbānānaṃ adhivacana’’nti sutte āgatameva. Pahīnakilesānaṃ khayo pākatiko khayo eva. Pabhuti-saddena tisso vijjā cha abhiññā catasso paṭisambhidāti evamādayo guṇā saṅgahitā. Samannāgamaṭṭhena aparihīnaṭṭhena ca yutto. Khettaṃ janānaṃ kusalatthikānanti ‘‘anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti suttato kusalassa viruhanaṭṭhānattā, suttantanayena upanissayapaccayattā ca kāmaṃ kusalassa khettaṃ hoti saṅgho, na kusalatthikānaṃ janānaṃ. Tasmā na yujjatīti ce? Na, suttatthasambhavato. Sutte ‘‘anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti (saṃ. ni. 4.341) hi vuttaṃ. Kassa lokassa? Puññatthikassa khettaṃ saṅgho, puññupanissayattā puññakkhettaṃ hoti saṅgho, kusalatthikānanti ca vuccanti. Lokepi hi devadattassa khettaṃ yaññadattassa khettaṃ sāliyavupanissayattā sālikhettaṃ yavakhettanti ca vuccati. Ariyasaṅghanti vigatakilesattā ariyaṃ parisuddhaṃ ariyānaṃ, ariyabhāvaṃ vā pattaṃ sīladiṭṭhisāmaññena saṅghatattā saṅghaṃ. ‘‘Ariya-saddena sammutisaṅghaṃ nivāretī’’ti keci likhanti, taṃ na sundaraṃ vimuttiñāṇaguṇaggahaṇena visesitattā. Sirasāti iminā kāmaṃ kāyanatiṃ dasseti, tathāpi uttamasaṅghe guṇagāravena uttamaṅgameva niddisanto ‘‘sirasā namāmī’’tyāha. Sirassa pana uttamatā uttamānaṃ cakkhusotindriyānaṃ nissayattā, tesaṃ uttamatā ca dassanānuttariyasavanānuttariyahetutāya veditabbā. Etthāha – anusandhikusalo
‘‘ઉપોગ્ઘાતો પદઞ્ચેવ, પદત્થો પદવિગ્ગહો;
‘‘Upogghāto padañceva, padattho padaviggaho;
ચોદનાપ્રત્યવજ્જાનં, બ્યાખ્યા તન્તસ્સ છબ્બિધા’’તિ. –
Codanāpratyavajjānaṃ, byākhyā tantassa chabbidhā’’ti. –
એવમવત્વા કસ્મા રતનત્તયપણામં પઠમં વુત્તન્તિ? વુચ્ચતે – સતાચારત્તા. આચારો કિરેસ સપ્પુરિસાનં, યદિદં સંવણ્ણનારમ્ભે રતનત્તયપૂજાવિધાનં. તસ્મા ‘‘સતાચારતો ભટ્ઠા મા મયં હોમા’’તિ કરીયતિ, ચતુગમ્ભીરભાવયુત્તઞ્ચ વિનયપિટકં સંવણ્ણેતુકામસ્સ મહાસમુદ્દં ઓગાહન્તસ્સ વિય પઞ્ઞાવેય્યત્તિયસમન્નાગતસ્સાપિ મહન્તં ભયં હોતિ, ભયક્ખયાવહઞ્ચેતં રતનત્તયગુણાનુસ્સરણજનિતં પણામપૂજાવિધાનં. યથાહ ‘‘એવં બુદ્ધં સરન્તાન’’ન્તિઆદિ (સં॰ નિ॰ ૧.૨૪૯). અપિચાચરિયો સત્થુપૂજાવિધાનેન અસત્થરિ સત્થાભિનિવેસસ્સ લોકસ્સ યથાભૂતં સત્થરિ એવ સમ્માસમ્બુદ્ધે સત્થુસમ્ભાવનં ઉપ્પાદેતિ, અસત્થરિ સત્થુસમ્ભાવનં પરિચ્ચજાપેતિ, ‘‘તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં અત્તનો દહતી’’તિ વુત્તદોસં પરિહરતિ. અન્તરાયબહુલત્તા ખન્ધસન્તતિયા વિપ્પકતાય વિનયસંવણ્ણનાય અત્તનો આયુવણ્ણસુખબલાનં પરિક્ખયસમ્ભવાસઙ્કાય ‘‘અભિવાદનસીલિસ્સ…પે॰… આયુ વણ્ણો સુખં બલ’’ન્તિ (ધ॰ પ॰ ૧૦૯) વુત્તાનિસંસે યાવ સંવણ્ણનાપરિયોસાના પત્થેતિ. અપિ ચેત્થ બુદ્ધસ્સ ભગવતો પણામપૂજાવિધાનં સમ્માસમ્બુદ્ધભાવાધિગમત્થં બુદ્ધયાનં પટિપજ્જન્તાનં ઉસ્સાહં જનેતિ. લોકિયલોકુત્તરભેદસ્સ, લોકુત્તરસ્સેવ વા સદ્ધમ્મસ્સ પૂજાવિધાનં પચ્ચેકબુદ્ધભાવાધિગમત્થં પચ્ચેકબુદ્ધયાનં પટિપજ્જન્તાનં ઉસ્સાહં જનેતિ. સદ્ધમ્મપટિવેધમત્તાભિલાસિનો હિ તે. પરમત્થસઙ્ઘપૂજાવિધાનં પરમત્થસઙ્ઘભાવાધિગમત્થં સાવકયાનં પટિપજ્જન્તાનં ઉસ્સાહં જનેતિ, મઙ્ગલાદીનિ વા સાત્થાનિ અનન્તરાયાનિ ચિરટ્ઠિતિકાનિ બહુમતાનિ ચ ભવન્તીતિ એવંલદ્ધિકાનં ચિત્તપરિતોસનત્થં ‘‘પૂજા ચ પૂજનેય્યાન’’ન્તિ ભગવતા પસત્થમઙ્ગલં કરોતિ. વુચ્ચતે ચ –
Evamavatvā kasmā ratanattayapaṇāmaṃ paṭhamaṃ vuttanti? Vuccate – satācārattā. Ācāro kiresa sappurisānaṃ, yadidaṃ saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapūjāvidhānaṃ. Tasmā ‘‘satācārato bhaṭṭhā mā mayaṃ homā’’ti karīyati, catugambhīrabhāvayuttañca vinayapiṭakaṃ saṃvaṇṇetukāmassa mahāsamuddaṃ ogāhantassa viya paññāveyyattiyasamannāgatassāpi mahantaṃ bhayaṃ hoti, bhayakkhayāvahañcetaṃ ratanattayaguṇānussaraṇajanitaṃ paṇāmapūjāvidhānaṃ. Yathāha ‘‘evaṃ buddhaṃ sarantāna’’ntiādi (saṃ. ni. 1.249). Apicācariyo satthupūjāvidhānena asatthari satthābhinivesassa lokassa yathābhūtaṃ satthari eva sammāsambuddhe satthusambhāvanaṃ uppādeti, asatthari satthusambhāvanaṃ pariccajāpeti, ‘‘tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ attano dahatī’’ti vuttadosaṃ pariharati. Antarāyabahulattā khandhasantatiyā vippakatāya vinayasaṃvaṇṇanāya attano āyuvaṇṇasukhabalānaṃ parikkhayasambhavāsaṅkāya ‘‘abhivādanasīlissa…pe… āyu vaṇṇo sukhaṃ bala’’nti (dha. pa. 109) vuttānisaṃse yāva saṃvaṇṇanāpariyosānā pattheti. Api cettha buddhassa bhagavato paṇāmapūjāvidhānaṃ sammāsambuddhabhāvādhigamatthaṃ buddhayānaṃ paṭipajjantānaṃ ussāhaṃ janeti. Lokiyalokuttarabhedassa, lokuttarasseva vā saddhammassa pūjāvidhānaṃ paccekabuddhabhāvādhigamatthaṃ paccekabuddhayānaṃ paṭipajjantānaṃ ussāhaṃ janeti. Saddhammapaṭivedhamattābhilāsino hi te. Paramatthasaṅghapūjāvidhānaṃ paramatthasaṅghabhāvādhigamatthaṃ sāvakayānaṃ paṭipajjantānaṃ ussāhaṃ janeti, maṅgalādīni vā sātthāni anantarāyāni ciraṭṭhitikāni bahumatāni ca bhavantīti evaṃladdhikānaṃ cittaparitosanatthaṃ ‘‘pūjā ca pūjaneyyāna’’nti bhagavatā pasatthamaṅgalaṃ karoti. Vuccate ca –
‘‘મઙ્ગલં ભગવા બુદ્ધો, ધમ્મો સઙ્ઘો ચ મઙ્ગલં;
‘‘Maṅgalaṃ bhagavā buddho, dhammo saṅgho ca maṅgalaṃ;
મઙ્ગલાદીનિ સાત્થાનિ, સીઘં સિજ્ઝન્તિ સબ્બસો.
Maṅgalādīni sātthāni, sīghaṃ sijjhanti sabbaso.
‘‘સત્થુ પૂજાવિધાનેન, એવમાદી બહૂ ગુણે;
‘‘Satthu pūjāvidhānena, evamādī bahū guṇe;
લભતીતિ વિજાનન્તો, સત્થુપૂજાપરો સિયા’’તિ.
Labhatīti vijānanto, satthupūjāparo siyā’’ti.
એત્થ ચ સત્થુપધાનત્તા ધમ્મસઙ્ઘાનં પૂજાવિધાનં સત્થુપૂજાવિધાનમિચ્ચેવ દટ્ઠબ્બં સાસનતો લોકતો ચ. તેનેતં વુચ્ચતિ –
Ettha ca satthupadhānattā dhammasaṅghānaṃ pūjāvidhānaṃ satthupūjāvidhānamicceva daṭṭhabbaṃ sāsanato lokato ca. Tenetaṃ vuccati –
‘‘સત્થા’’તિ ધમ્મો સુગતેન વુત્તો;
‘‘Satthā’’ti dhammo sugatena vutto;
નિબ્બાનકાલે યમતો સ સત્થા;
Nibbānakāle yamato sa satthā;
સુવત્થિગાથાસુ ‘‘તથાગતો’’તિ;
Suvatthigāthāsu ‘‘tathāgato’’ti;
સઙ્ઘો ચ વુત્તો યમતો સ સત્થા.
Saṅgho ca vutto yamato sa satthā.
કિઞ્ચ ભિય્યો –
Kiñca bhiyyo –
ધમ્મકાયો યતો સત્થા, ધમ્મો સત્થા તતો મતો;
Dhammakāyo yato satthā, dhammo satthā tato mato;
ધમ્મટ્ઠિતો સો સઙ્ઘો ચ, સત્થુસઙ્ખ્યં નિગચ્છતિ.
Dhammaṭṭhito so saṅgho ca, satthusaṅkhyaṃ nigacchati.
સન્તિ હિ લોકે વત્તારો કોસગતં અસિં ગહેત્વા ઠિતં પુરિસં વિસું અપરામસિત્વા ‘‘અસિં ગહેત્વા ઠિતો એસો’’તિ. તેનેવાહ ચારિયમાત્રચ્ચેવા –
Santi hi loke vattāro kosagataṃ asiṃ gahetvā ṭhitaṃ purisaṃ visuṃ aparāmasitvā ‘‘asiṃ gahetvā ṭhito eso’’ti. Tenevāha cāriyamātraccevā –
‘‘નમત્થુ બુદ્ધરત્નાય, ધમ્મરત્નાય તે નમો;
‘‘Namatthu buddharatnāya, dhammaratnāya te namo;
નમત્થુ સઙ્ઘરત્નાય, તિરત્નસમવાનયી’’તિ.
Namatthu saṅgharatnāya, tiratnasamavānayī’’ti.
અપિચ સબ્બધમ્મેસુ અપ્પટિહતઞાણનિમિત્તાનુત્તરવિમોક્ખપાતુભાવાભિસઙ્ખાતં ખન્ધસન્તાનમુપાદાય ‘‘બુદ્ધો’’તિ યદિ પઞ્ઞાપિયતિ, ધમ્મો પણામારહોતિ કા એવ કથા, સઙ્ઘો ચ ‘‘સઙ્ઘે ગોતમિ દેહિ, સઙ્ઘે તે દિન્ને અહઞ્ચેવ પૂજિતો ભવિસ્સામિ સઙ્ઘો ચા’’તિ વુત્તત્તા ભાજનન્તિ દીપેતિ. અથ વા ‘‘બુદ્ધસુબોધિતો ધમ્મો આચરિયપરમ્પરાય સુવણ્ણભાજને પક્ખિત્તતેલમિવ અપરિહાપેત્વા યાવજ્જતના આભતત્તા એવ માદિસાનમ્પિ સોતદ્વારમનુપ્પત્તો’’તિ સઙ્ઘસ્સ આચરિયો અતીવ આદરેન પણામં કરોતિ ‘‘સિરસા નમામી’’તિ.
Apica sabbadhammesu appaṭihatañāṇanimittānuttaravimokkhapātubhāvābhisaṅkhātaṃ khandhasantānamupādāya ‘‘buddho’’ti yadi paññāpiyati, dhammo paṇāmārahoti kā eva kathā, saṅgho ca ‘‘saṅghe gotami dehi, saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi saṅgho cā’’ti vuttattā bhājananti dīpeti. Atha vā ‘‘buddhasubodhito dhammo ācariyaparamparāya suvaṇṇabhājane pakkhittatelamiva aparihāpetvā yāvajjatanā ābhatattā eva mādisānampi sotadvāramanuppatto’’ti saṅghassa ācariyo atīva ādarena paṇāmaṃ karoti ‘‘sirasā namāmī’’ti.
એવં અનેકવિધં પણામપ્પયોજનં વદન્તિ, આચરિયેન પન અધિપ્પેતપ્પયોજનં અત્તના એવ વુત્તં ‘‘ઇચ્ચેવમચ્ચન્તનમસ્સનેય્ય’’ન્તિઆદિના ચતુત્થગાથાય. ઇચ્ચેવન્તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો રતનત્તયપૂજાવિધાનપરિસમત્તત્થો. યદિ એવં યથાવિહિતમત્તમેવ પૂજાવિધાનં અરહતિ રતનત્તયં, ન તતો ઉદ્ધન્તિ આપજ્જતીતિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગનિવારણત્થં ‘‘એવમચ્ચન્તનમસ્સનેય્ય’’ન્તિ આહ. તત્થ એવન્તિ ઇમિના યથાવુત્તવિધિં દસ્સેતિ. યથાવુત્તેન વિધિના, અઞ્ઞેન વા તાદિસેન અચ્ચન્તમેવ મુહુત્તમપિ અટ્ઠત્વા અભિક્ખણં નિરન્તરં નિયમેન નમસ્સનારહં નમસ્સમાનસ્સ હિતમહપ્ફલકરણતોતિ અત્થો. એવંવિધં દુલ્લભટ્ઠેન મહપ્ફલટ્ઠેન ચ સિદ્ધં રતનભાવં રતનત્તયં નમસ્સમાનો યં પુઞ્ઞાભિસન્દં અલત્થં અલભિં. અકુસલમલં તદઙ્ગાદિપ્પહાનેન પુનાતીતિ પુઞ્ઞં. કિલેસદરથપ્પટિપ્પસ્સદ્ધિયા સીતલત્તા ચિત્તં અભિસન્દેતીતિ અભિસન્દો. પુઞ્ઞઞ્ચ તં અભિસન્દો ચાતિ પુઞ્ઞાભિસન્દો, તં પુઞ્ઞાભિસન્દં. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘પુઞ્ઞમહત્તં’’ન્તિ ભણન્તિ, ‘‘વિપુલ’’ન્તિ વચનતો સો અત્થો ન યુજ્જતીતિ આચરિયો. અથ વા પુઞ્ઞાનં અભિસન્દો પુઞ્ઞાભિસન્દો , તં પુઞ્ઞાભિસન્દં. સન્દ સવનેતિ ધાતુ. તસ્મા પુઞ્ઞસોતં પુઞ્ઞુસ્સયન્તિ અત્થો યુજ્જતિ, તં પન વિપુલં, ન પરિત્તન્તિ દસ્સિતં વિપુલ-સદ્દેન.
Evaṃ anekavidhaṃ paṇāmappayojanaṃ vadanti, ācariyena pana adhippetappayojanaṃ attanā eva vuttaṃ ‘‘iccevamaccantanamassaneyya’’ntiādinā catutthagāthāya. Iccevanti ettha iti-saddo ratanattayapūjāvidhānaparisamattattho. Yadi evaṃ yathāvihitamattameva pūjāvidhānaṃ arahati ratanattayaṃ, na tato uddhanti āpajjatīti aniṭṭhappasaṅganivāraṇatthaṃ ‘‘evamaccantanamassaneyya’’nti āha. Tattha evanti iminā yathāvuttavidhiṃ dasseti. Yathāvuttena vidhinā, aññena vā tādisena accantameva muhuttamapi aṭṭhatvā abhikkhaṇaṃ nirantaraṃ niyamena namassanārahaṃ namassamānassa hitamahapphalakaraṇatoti attho. Evaṃvidhaṃ dullabhaṭṭhena mahapphalaṭṭhena ca siddhaṃ ratanabhāvaṃ ratanattayaṃ namassamāno yaṃ puññābhisandaṃ alatthaṃ alabhiṃ. Akusalamalaṃ tadaṅgādippahānena punātīti puññaṃ. Kilesadarathappaṭippassaddhiyā sītalattā cittaṃ abhisandetīti abhisando. Puññañca taṃ abhisando cāti puññābhisando, taṃ puññābhisandaṃ. Gaṇṭhipade pana ‘‘puññamahattaṃ’’nti bhaṇanti, ‘‘vipula’’nti vacanato so attho na yujjatīti ācariyo. Atha vā puññānaṃ abhisando puññābhisando , taṃ puññābhisandaṃ. Sanda savaneti dhātu. Tasmā puññasotaṃ puññussayanti attho yujjati, taṃ pana vipulaṃ, na parittanti dassitaṃ vipula-saddena.
પઞ્ચમગાથા યસ્મિં વિનયપિટકે પાળિતો ચ અત્થતો ચ અનૂનં લજ્જીપુગ્ગલેસુ પવત્તનટ્ઠેન ઠિતે સકલં તિવિધમ્પિ સાસનં તેસ્વેવ પુગ્ગલેસુ પતિટ્ઠિતં હોતિ. કસ્સ સાસનન્તિ ચે? અટ્ઠિતસ્સ ભગવતો. ભગવા હિ ઠિતિહેતુભૂતાય ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા અભાવેન અટ્ઠિતોતિ વુચ્ચતિ. ઉચ્છેદદિટ્ઠિકો હિ પરલોકે નિરપેક્ખો કેવલં કામસુખલ્લિકાનુયોગમનુયુઞ્જન્તો તિટ્ઠતિ, ન પરલોકહિતાનિ પુઞ્ઞાનિ કત્તું બ્યાવટો હોતિ, સસ્સતદિટ્ઠિકો તાનિ કત્તું આયૂહતિ. ભગવા પન તથા અતિટ્ઠન્તો અનાયૂહન્તો મજ્ઝિમં પટિપદં પટિપજ્જન્તો સયઞ્ચ ઓઘં તરિ, પરે ચ તારેસિ. યથાહ ‘‘અપ્પતિટ્ઠં ખ્વાહં, આવુસો, અનાયૂહં ઓઘમતરિ’’ન્તિ (સં॰ નિ॰ ૧.૧). ચતુબ્રહ્મવિહારવસેન સત્તેસુ સુટ્ઠુ સમ્મા ચ ઠિતસ્સાતિ અત્થવસેન વા સુસણ્ઠિતસ્સ. સુસણ્ઠિતત્તા હેસ કેવલં સત્તાનં દુક્ખં અપનેતુકામો હિતં ઉપસંહરિતુકામો સમ્પત્તિયા ચ પમોદિતો અપક્ખપતિતો ચ હુત્વા વિનયં દેસેતિ, તસ્મા ઇમસ્મિં વિનયસંવણ્ણનાધિકારે સારુપ્પાય થુતિયા થોમેન્તો આહ ‘‘સુસણ્ઠિતસ્સા’’તિ. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘મનાપિયે ચ ખો, ભિક્ખવે, કમ્મવિપાકે પચ્ચુપટ્ઠિતે’’તિ (દી॰ નિ॰ અટ્ઠ॰ ૨.૩૫; મ॰ નિ॰ અટ્ઠ॰ ૨.૩૮૬) સુત્તસ્સ, ‘‘સુસણ્ઠાના સુરૂપતા’’તિ (ખુ॰ પા॰ ૮.૧૧) સુત્તસ્સ ચ વસેન સુસણ્ઠિતસ્સાતિ અત્થો વુત્તો, સો અધિપ્પેતાધિકારાનુરૂપો ન હોતિ. અમિસ્સન્તિ કિં વિનયં અમિસ્સં, ઉદાહુ પુબ્બાચરિયાનુભાવન્તિ? નોભયમ્પિ. અમિસ્સા એવ હિ વિનયટ્ઠકથા. તસ્મા ભાવનપુંસકવસેન અમિસ્સં તં વણ્ણયિસ્સન્તિ સમ્બન્ધો. પુબ્બાચરિયાનુભાવન્તિ અટ્ઠકથા ‘‘યસ્મા પુરે અટ્ઠકથા અકંસૂ’’તિ વચનતો તેસં આનુભાવો નામ હોતિ. કિઞ્ચિ અપુબ્બં દિસ્વા સન્તિ હિ લોકે વત્તારો ‘‘કસ્સેસ આનુભાવો’’તિ. અથ વા ભગવતો અધિપ્પાયં અનુગન્ત્વા તંતંપાઠે અત્થં ભાવયતિ વિભાવયતિ, તસ્સ તસ્સ વા અત્થસ્સ ભાવના વિભાવનાતિ આનુભાવો વુચ્ચતિ અટ્ઠકથા.
Pañcamagāthā yasmiṃ vinayapiṭake pāḷito ca atthato ca anūnaṃ lajjīpuggalesu pavattanaṭṭhena ṭhite sakalaṃ tividhampi sāsanaṃ tesveva puggalesu patiṭṭhitaṃ hoti. Kassa sāsananti ce? Aṭṭhitassa bhagavato. Bhagavā hi ṭhitihetubhūtāya ucchedadiṭṭhiyā abhāvena aṭṭhitoti vuccati. Ucchedadiṭṭhiko hi paraloke nirapekkho kevalaṃ kāmasukhallikānuyogamanuyuñjanto tiṭṭhati, na paralokahitāni puññāni kattuṃ byāvaṭo hoti, sassatadiṭṭhiko tāni kattuṃ āyūhati. Bhagavā pana tathā atiṭṭhanto anāyūhanto majjhimaṃ paṭipadaṃ paṭipajjanto sayañca oghaṃ tari, pare ca tāresi. Yathāha ‘‘appatiṭṭhaṃ khvāhaṃ, āvuso, anāyūhaṃ oghamatari’’nti (saṃ. ni. 1.1). Catubrahmavihāravasena sattesu suṭṭhu sammā ca ṭhitassāti atthavasena vā susaṇṭhitassa. Susaṇṭhitattā hesa kevalaṃ sattānaṃ dukkhaṃ apanetukāmo hitaṃ upasaṃharitukāmo sampattiyā ca pamodito apakkhapatito ca hutvā vinayaṃ deseti, tasmā imasmiṃ vinayasaṃvaṇṇanādhikāre sāruppāya thutiyā thomento āha ‘‘susaṇṭhitassā’’ti. Gaṇṭhipade pana ‘‘manāpiye ca kho, bhikkhave, kammavipāke paccupaṭṭhite’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.35; ma. ni. aṭṭha. 2.386) suttassa, ‘‘susaṇṭhānā surūpatā’’ti (khu. pā. 8.11) suttassa ca vasena susaṇṭhitassāti attho vutto, so adhippetādhikārānurūpo na hoti. Amissanti kiṃ vinayaṃ amissaṃ, udāhu pubbācariyānubhāvanti? Nobhayampi. Amissā eva hi vinayaṭṭhakathā. Tasmā bhāvanapuṃsakavasena amissaṃ taṃ vaṇṇayissanti sambandho. Pubbācariyānubhāvanti aṭṭhakathā ‘‘yasmā pure aṭṭhakathā akaṃsū’’ti vacanato tesaṃ ānubhāvo nāma hoti. Kiñci apubbaṃ disvā santi hi loke vattāro ‘‘kassesa ānubhāvo’’ti. Atha vā bhagavato adhippāyaṃ anugantvā taṃtaṃpāṭhe atthaṃ bhāvayati vibhāvayati, tassa tassa vā atthassa bhāvanā vibhāvanāti ānubhāvo vuccati aṭṭhakathā.
પુબ્બાચરિયાનુભાવે સતિ કિં પુન તં વણ્ણયિસ્સન્તિ ઇમિના આરમ્ભેનાતિ તતો વુચ્ચન્તિ છટ્ઠસત્તમટ્ઠમનવમગાથાયો. તત્થ અરિયમગ્ગઞાણમ્બુના નિદ્ધોતમલત્તા વિસુદ્ધવિજ્જેહિ, તેનેવ નિદ્ધોતાસવત્તા વિસુદ્ધપટિસમ્ભિદેહિ, વિસુદ્ધપટિસમ્ભિદત્તા ચ સદ્ધમ્મસંવણ્ણનકોવિદેહીતિ યોજના વેદિતબ્બા. કેચિ ‘‘પુબ્બાચરિયાતિ વુત્તે લોકાચરિયાપિ, સાસને રાહુલાચરિયાદયોપિ સઙ્ગય્હન્તિ, તે અપનેતું કામઞ્ચાતિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. ‘‘તં વણ્ણયિસ્સ’’ન્તિ વુત્તત્તા પુબ્બટ્ઠકથાય ઊનભાવો દસ્સિતોતિ ચે? ન, ચિત્તેહિ નયેહિ સંવણ્ણિતોતિ દસ્સેતું ‘‘કામઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. સદ્ધમ્મં સંવણ્ણેતું કોવિદેહિ, તાય સંવણ્ણનાય વા કોવિદેહિ સદ્ધમ્મસંવણ્ણનકોવિદેહિ.
Pubbācariyānubhāve sati kiṃ puna taṃ vaṇṇayissanti iminā ārambhenāti tato vuccanti chaṭṭhasattamaṭṭhamanavamagāthāyo. Tattha ariyamaggañāṇambunā niddhotamalattā visuddhavijjehi, teneva niddhotāsavattā visuddhapaṭisambhidehi, visuddhapaṭisambhidattā ca saddhammasaṃvaṇṇanakovidehīti yojanā veditabbā. Keci ‘‘pubbācariyāti vutte lokācariyāpi, sāsane rāhulācariyādayopi saṅgayhanti, te apanetuṃ kāmañcātiādi vutta’’nti vadanti. ‘‘Taṃ vaṇṇayissa’’nti vuttattā pubbaṭṭhakathāya ūnabhāvo dassitoti ce? Na, cittehi nayehi saṃvaṇṇitoti dassetuṃ ‘‘kāmañcā’’tiādi vuttaṃ. Saddhammaṃ saṃvaṇṇetuṃ kovidehi, tāya saṃvaṇṇanāya vā kovidehi saddhammasaṃvaṇṇanakovidehi.
સલ્લેખિયેતિ કિલેસજાતં બાહુલ્લં વા સલ્લિખતિ તનું કરોતીતિ સલ્લેખો, સલ્લેખસ્સ ભાવો સલ્લેખિયં, તસ્મિં સલ્લેખિયે. નોસુલભૂપમેહીતિ અસુલભૂપમેહિ. મહાવિહારસ્સાતિ મહાવિહારવંસસ્સ. પઞ્ઞાય અચ્ચુગ્ગતટ્ઠેન ધજો ઉપમા એતેસન્તિ ધજૂપમા, તેહિ ધજૂપમેહિ. સમ્બુદ્ધવરં અનુઅયેહિ અનુગતેહિ સમ્બુદ્ધવરન્વયેહિ, બુદ્ધાધિપ્પાયાનુગેહીતિ અધિપ્પાયો. ઇધ વર-સદ્દો ‘‘સામં સચ્ચાનિ બુદ્ધત્તા સમ્બુદ્ધો’’તિ વચનતો પચ્ચેકબુદ્ધાપિ સઙ્ગય્હન્તિ. તસ્મા તે અપનેતું વુત્તો.
Sallekhiyeti kilesajātaṃ bāhullaṃ vā sallikhati tanuṃ karotīti sallekho, sallekhassa bhāvo sallekhiyaṃ, tasmiṃ sallekhiye. Nosulabhūpamehīti asulabhūpamehi. Mahāvihārassāti mahāvihāravaṃsassa. Paññāya accuggataṭṭhena dhajo upamā etesanti dhajūpamā, tehi dhajūpamehi. Sambuddhavaraṃ anuayehi anugatehi sambuddhavaranvayehi, buddhādhippāyānugehīti adhippāyo. Idha vara-saddo ‘‘sāmaṃ saccāni buddhattā sambuddho’’ti vacanato paccekabuddhāpi saṅgayhanti. Tasmā te apanetuṃ vutto.
અટ્ઠકથાય ઊનભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્તનો કરણવિસેસં તસ્સ પયોજનઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘સંવણ્ણના’’તિઆદિમાહ. ન કિઞ્ચિ અત્થં અભિસમ્ભુણાતીતિ કિઞ્ચિ પયોજનં ફલં હિતં ન સાધેતીતિ અત્થો ‘‘ન તં તસ્સ ભિક્ખુનો કિઞ્ચિ અત્થં અનુભોતી’’તિઆદીસુ (પારા॰ ૫૩૮) વિય. અજ્ઝેસનં બુદ્ધસિરિવ્હયસ્સાતિ ઇમિના યસ્મા સહમ્પતિબ્રહ્મુના અજ્ઝિટ્ઠેન ધમ્મો દેસિતો ભગવતા, સારિપુત્તસ્સ અજ્ઝેસનં નિસ્સાય વિનયો પઞ્ઞત્તો, તસ્મા અયમ્પિ આચરિયો તં આચરિયવત્તં પૂજેન્તો ઇમં સંવણ્ણનં બુદ્ધસિરિત્થેરસ્સ યાચનં નિસ્સાય અકાસીતિ દસ્સેતિ. સમનુસ્સરન્તોતિ તસ્સાભાવં દીપેતિ આદરઞ્ચ.
Aṭṭhakathāya ūnabhāvaṃ dassetvā idāni attano karaṇavisesaṃ tassa payojanañca dassetuṃ ‘‘saṃvaṇṇanā’’tiādimāha. Na kiñci atthaṃ abhisambhuṇātīti kiñci payojanaṃ phalaṃ hitaṃ na sādhetīti attho ‘‘na taṃ tassa bhikkhuno kiñci atthaṃ anubhotī’’tiādīsu (pārā. 538) viya. Ajjhesanaṃ buddhasirivhayassāti iminā yasmā sahampatibrahmunā ajjhiṭṭhena dhammo desito bhagavatā, sāriputtassa ajjhesanaṃ nissāya vinayo paññatto, tasmā ayampi ācariyo taṃ ācariyavattaṃ pūjento imaṃ saṃvaṇṇanaṃ buddhasirittherassa yācanaṃ nissāya akāsīti dasseti. Samanussarantoti tassābhāvaṃ dīpeti ādarañca.
તતો પરં દ્વે ગાથાયો કત્તબ્બવિધિદસ્સનત્થં વુત્તા. તેન તાસુ અટ્ઠકથાસુ વુત્તવિનિચ્છયપચ્ચયવિમતિં વિનોદેતિ, એકટ્ઠકથાય કુસલસ્સ વા ‘‘અયં નયો અટ્ઠકથાયં નત્થી’’તિ પટિક્ખેપં નિવારેતિ, અયુત્તત્થપરિચ્ચાગેન તત્થ અભિનિવિટ્ઠાનં અભિનિવેસં પરિચ્ચજાપેતિ, થેરવાદદસ્સનેન વિનયવિનિચ્છયં પતિ વિનયધરાનં કારણોપપત્તિતો ઉહાપોહક્કમં દસ્સેતિ, અયુત્તત્થેરવાદપટિક્ખેપેન પુગ્ગલપ્પમાણતં પટિક્ખિપતીતિ ઇમે ચાનિસંસા કત્તબ્બવિધિદસ્સનેન દસ્સિતા હોન્તિ. સંવણ્ણનં તઞ્ચ સમારભન્તો તસ્સા સંવણ્ણનાય મહાઅટ્ઠકથં સરીરં કત્વા સમારભિસ્સં, મહાપચ્ચરિયમ્પિ યો વુત્તો વિનિચ્છયો, તથેવ કુરુન્દીનામાદીસુ લોકે વિસ્સુતાસુ અટ્ઠકથાસુ ચ યો વુત્તો વિનિચ્છયો, તતોપિ વિનિચ્છયતો મહાઅટ્ઠકથાનયેન, વિનયયુત્તિયા વા યુત્તમત્થં તસ્સ સરીરસ્સ અલઙ્કારં વિય ગણ્હન્તો સમારભિસ્સં. કિં સંવણ્ણનમેવ, ન અઞ્ઞન્તિ દસ્સનત્થં પુન સંવણ્ણનાગ્ગહણં. અથ વા અન્તોગધત્થેરવાદં સંવણ્ણનં કત્વા સમારભિસ્સન્તિ યોજના વેદિતબ્બા. થેરવાદા હિ બહિઅટ્ઠકથાય વિચરન્તિ. એત્થ આદિ-સદ્દેન ચૂળપચ્ચરિઅન્ધકઅરિયટ્ઠકથાપન્નવારાદયોપિ સઙ્ગહિતા . તત્થ પચ્ચરી નામ સીહળભાસાય ઉળુમ્પં કિર, તસ્મિં નિસીદિત્વા કતત્તા તમેવ નામં જાતં. કુરુન્દીવલ્લિવિહારો નામ અત્થિ, તત્થ કતત્તા કુરુન્દી નામ જાતા.
Tato paraṃ dve gāthāyo kattabbavidhidassanatthaṃ vuttā. Tena tāsu aṭṭhakathāsu vuttavinicchayapaccayavimatiṃ vinodeti, ekaṭṭhakathāya kusalassa vā ‘‘ayaṃ nayo aṭṭhakathāyaṃ natthī’’ti paṭikkhepaṃ nivāreti, ayuttatthapariccāgena tattha abhiniviṭṭhānaṃ abhinivesaṃ pariccajāpeti, theravādadassanena vinayavinicchayaṃ pati vinayadharānaṃ kāraṇopapattito uhāpohakkamaṃ dasseti, ayuttattheravādapaṭikkhepena puggalappamāṇataṃ paṭikkhipatīti ime cānisaṃsā kattabbavidhidassanena dassitā honti. Saṃvaṇṇanaṃ tañca samārabhanto tassā saṃvaṇṇanāya mahāaṭṭhakathaṃ sarīraṃ katvā samārabhissaṃ, mahāpaccariyampi yo vutto vinicchayo, tatheva kurundīnāmādīsu loke vissutāsu aṭṭhakathāsu ca yo vutto vinicchayo, tatopi vinicchayato mahāaṭṭhakathānayena, vinayayuttiyā vā yuttamatthaṃ tassa sarīrassa alaṅkāraṃ viya gaṇhanto samārabhissaṃ. Kiṃ saṃvaṇṇanameva, na aññanti dassanatthaṃ puna saṃvaṇṇanāggahaṇaṃ. Atha vā antogadhattheravādaṃ saṃvaṇṇanaṃ katvā samārabhissanti yojanā veditabbā. Theravādā hi bahiaṭṭhakathāya vicaranti. Ettha ādi-saddena cūḷapaccariandhakaariyaṭṭhakathāpannavārādayopi saṅgahitā . Tattha paccarī nāma sīhaḷabhāsāya uḷumpaṃ kira, tasmiṃ nisīditvā katattā tameva nāmaṃ jātaṃ. Kurundīvallivihāro nāma atthi, tattha katattā kurundī nāma jātā.
સમ્મ સમારભિસ્સન્તિ કત્તબ્બવિધાનં સજ્જેત્વા અહં ઠિતો, તસ્મા તં મે નિસામેન્તૂતિ ગાથાય તં સંવણ્ણનં મે મમ, મયા વા વુચ્ચમાનન્તિ પાઠસેસો . નિસામેન્તુ પસ્સન્તુ પઞ્ઞાચક્ખુના સુણન્તુ વા સદ્ધાવીરિયપીતિપામોજ્જાભિસઙ્ખારેન સઙ્ખરિત્વા પૂજયન્તા સક્કચ્ચં ધમ્મં. કસ્સ ધમ્મં? ધમ્મપ્પદીપસ્સ તથાગતસ્સ. કિં દસ્સેતિ? પદીપટ્ઠાનિયો હિ ધમ્મો હિતાહિતપ્પકાસનતો, પદીપધરટ્ઠાનિયો ધમ્મધરો તથાગતો, તસ્મા પરિનિબ્બુતેપિ તસ્મિં તથાગતે તત્થ સોકં અકત્વા સક્કચ્ચ ધમ્મં પટિમાનયન્તા નિસામેન્તૂતિ દસ્સેતિ. અથ વા ‘‘ધમ્મકાયા તથાગતા’’તિ (દી॰ નિ॰ ૩.૧૧૮) વચનતો ધમ્મો ચ સો પદીપો ચાતિ ધમ્મપ્પદીપો, ભગવા.
Samma samārabhissanti kattabbavidhānaṃ sajjetvā ahaṃ ṭhito, tasmā taṃ me nisāmentūti gāthāya taṃ saṃvaṇṇanaṃ me mama, mayā vā vuccamānanti pāṭhaseso . Nisāmentu passantu paññācakkhunā suṇantu vā saddhāvīriyapītipāmojjābhisaṅkhārena saṅkharitvā pūjayantā sakkaccaṃ dhammaṃ. Kassa dhammaṃ? Dhammappadīpassa tathāgatassa. Kiṃ dasseti? Padīpaṭṭhāniyo hi dhammo hitāhitappakāsanato, padīpadharaṭṭhāniyo dhammadharo tathāgato, tasmā parinibbutepi tasmiṃ tathāgate tattha sokaṃ akatvā sakkacca dhammaṃ paṭimānayantā nisāmentūti dasseti. Atha vā ‘‘dhammakāyā tathāgatā’’ti (dī. ni. 3.118) vacanato dhammo ca so padīpo cāti dhammappadīpo, bhagavā.
યો ધમ્મવિનયો યથા બુદ્ધેન વુત્તો, સો તથેવ બુદ્ધપુત્તેહિ સાવકેહિ ઞાતો અવબુદ્ધો, યેહિ તેસં બુદ્ધપુત્તાનં મતિં અધિપ્પાયં અચ્ચજન્તા નિરવસેસં ગણ્હન્તા. પુરેતિ પુરા, પોરાણત્થેરા વા. અટ્ઠકથાતિ અટ્ઠકથાયો, ઉપયોગબહુવચનં.
Yo dhammavinayo yathā buddhena vutto, so tatheva buddhaputtehi sāvakehi ñāto avabuddho, yehi tesaṃ buddhaputtānaṃ matiṃ adhippāyaṃ accajantā niravasesaṃ gaṇhantā. Pureti purā, porāṇattherā vā. Aṭṭhakathāti aṭṭhakathāyo, upayogabahuvacanaṃ.
યં અત્થજાતં અટ્ઠકથાસુ વુત્તં, તં સબ્બમ્પિ પમાદલેખકાનં પમાદલેખમત્તં વજ્જયિત્વા. કિં સબ્બેસમ્પિ પમાણં? ન, કિન્તુ સિક્ખાસુ સગારવાનં ઇધ વિનયમ્હિ પણ્ડિતાનં, મહાઅટ્ઠકથાયં પન સચ્ચેપિ અલિકેપિ દુક્કટમેવ વુત્તં, તં પમાદલેખન્તિ વેદિતબ્બં. પમાદલેખં વજ્જયિત્વા પમાણં હેસ્સતીતિ સમ્બન્ધો.
Yaṃ atthajātaṃ aṭṭhakathāsu vuttaṃ, taṃ sabbampi pamādalekhakānaṃ pamādalekhamattaṃ vajjayitvā. Kiṃ sabbesampi pamāṇaṃ? Na, kintu sikkhāsu sagāravānaṃ idha vinayamhi paṇḍitānaṃ, mahāaṭṭhakathāyaṃ pana saccepi alikepi dukkaṭameva vuttaṃ, taṃ pamādalekhanti veditabbaṃ. Pamādalekhaṃ vajjayitvā pamāṇaṃ hessatīti sambandho.
તતો ચાતિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તઅત્થજાતતો તન્તિક્કમં પાળિક્કમં. સુત્તન્તા સુત્તાવયવા. અન્તોતિ હિદં અબ્ભન્તરાવયવસમ્ભાવનાદીસુ દિસ્સતિ. સુત્તન્તેસુ ભવા સુત્તન્તિકા, તેસં સુત્તન્તિકાનં, સુત્તન્તગન્થેસુ આગતવચનાનન્તિ અત્થો. અથ વા અમીયતીતિ અન્તો, સાધીયતીતિ અધિપ્પાયો. કેન સાધીયતિ? સુત્તેન, સુત્તસ્સ અન્તો સુત્તન્તો, કો સો? સો સો અત્થવિકપ્પો, તસ્મિં સુત્તન્તે નિયુત્તાનિ વચનાનિ સુત્તન્તિકાનિ. તેસં સુત્તન્તિકાનં વચનાનમત્થં. તસ્સ તસ્સ આગમસુત્તસ્સ અભિધમ્મવિનયસુત્તસ્સ ચાનુરૂપં પરિદીપયન્તી, અયં તાવેત્થ સમાસતો અત્થવિભાવના – ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદીનં (સં॰ નિ॰ ૨.૪૧; ૫.૪૭૯; અ॰ નિ॰ ૬.૧૦; પારા॰ ૧) સુત્તન્તિકાનં વચનાનમત્થં આગમસુત્તન્તાનુરૂપં. ‘‘વિવાદાધિકરણં સિયા કુસલં સિયા અકુસલં સિયા અબ્યાકત’’ન્તિ (ચૂળવ॰ ૨૨૦) એવમાદીનં અભિધમ્મસુત્તન્તિકાનં વચનાનમત્થં અભિધમ્મસુત્તન્તાનુરૂપન્તિ એવમાદિ. હેસ્સતીતિ ભવિસ્સતિ, કરીયિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. વણ્ણનાપીતિ એત્થ અપિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો, સો તસ્માતિ પદેન યોજેતબ્બો. કથં? પણ્ડિતાનં પમાણત્તાપિ વિત્થારમગ્ગસ્સ સમાસિતત્તાપિ વિનિચ્છયસ્સ અસેસિતત્તાપિ તન્તિક્કમસ્સ અવોક્કમિતત્તાપિ સુત્તન્તિકવચનાનં સુત્તન્તટ્ઠકથાનુરૂપં દીપનતોપિ તસ્માપિ સક્કચ્ચં અનુસિક્ખિતબ્બાતિ. એત્થ ‘‘તન્તિક્કમં અવોક્કમિત્વા’’તિ વચનેન સિદ્ધેપિ ‘‘અટ્ઠકથાચરિયા વેરઞ્જકણ્ડાદીસુ ‘સુત્તન્તિકાનં ભારો’તિ ગતા, મયં પન વત્વાવ ગમિસ્સામા’’તિ દસ્સેતું ‘‘સુત્તન્તિકાન’’ન્તિ વુત્તં કિર.
Tato cāti aṭṭhakathāsu vuttaatthajātato tantikkamaṃ pāḷikkamaṃ. Suttantā suttāvayavā. Antoti hidaṃ abbhantarāvayavasambhāvanādīsu dissati. Suttantesu bhavā suttantikā, tesaṃ suttantikānaṃ, suttantaganthesu āgatavacanānanti attho. Atha vā amīyatīti anto, sādhīyatīti adhippāyo. Kena sādhīyati? Suttena, suttassa anto suttanto, ko so? So so atthavikappo, tasmiṃ suttante niyuttāni vacanāni suttantikāni. Tesaṃ suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ. Tassa tassa āgamasuttassa abhidhammavinayasuttassa cānurūpaṃ paridīpayantī, ayaṃ tāvettha samāsato atthavibhāvanā – ‘‘itipi so bhagavā’’tiādīnaṃ (saṃ. ni. 2.41; 5.479; a. ni. 6.10; pārā. 1) suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ āgamasuttantānurūpaṃ. ‘‘Vivādādhikaraṇaṃ siyā kusalaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākata’’nti (cūḷava. 220) evamādīnaṃ abhidhammasuttantikānaṃ vacanānamatthaṃ abhidhammasuttantānurūpanti evamādi. Hessatīti bhavissati, karīyissatīti adhippāyo. Vaṇṇanāpīti ettha api-saddo sampiṇḍanattho, so tasmāti padena yojetabbo. Kathaṃ? Paṇḍitānaṃ pamāṇattāpi vitthāramaggassa samāsitattāpi vinicchayassa asesitattāpi tantikkamassa avokkamitattāpi suttantikavacanānaṃ suttantaṭṭhakathānurūpaṃ dīpanatopi tasmāpi sakkaccaṃ anusikkhitabbāti. Ettha ‘‘tantikkamaṃ avokkamitvā’’ti vacanena siddhepi ‘‘aṭṭhakathācariyā verañjakaṇḍādīsu ‘suttantikānaṃ bhāro’ti gatā, mayaṃ pana vatvāva gamissāmā’’ti dassetuṃ ‘‘suttantikāna’’nti vuttaṃ kira.
ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
