| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / দীঘনিকায (টীকা) • Dīghanikāya (ṭīkā) |
॥ নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স॥
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
দীঘনিকাযে
Dīghanikāye
সীলক্খন্ধৰগ্গটীকা
Sīlakkhandhavaggaṭīkā
গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা
Ganthārambhakathāvaṇṇanā
সংৰণ্ণনারম্ভে রতনত্তযৰন্দনা সংৰণ্ণেতব্বস্স ধম্মস্স পভৰনিস্সযৰিসুদ্ধিপটিৰেদনত্থং, তং পন ধম্মসংৰণ্ণনাসু ৰিঞ্ঞূনং বহুমানুপ্পাদনত্থং, তং সম্মদেৰ তেসং উগ্গহধারণাদিক্কমলদ্ধব্বায সম্মাপটিপত্তিযা সব্বহিতসুখনিপ্ফাদনত্থং। অথ ৰা মঙ্গলভাৰতো, সব্বকিরিযাসু পুব্বকিচ্চভাৰতো, পণ্ডিতেহি সম্মাচরিতভাৰতো, আযতিং পরেসং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনতো চ সংৰণ্ণনাযং রতনত্তযপণামকিরিযা। অথ ৰা রতনত্তযপণামকরণং পূজনীযপূজাপুঞ্ঞৰিসেসনিব্বত্তনত্থং, তং অত্তনো যথালদ্ধসম্পত্তিনিমিত্তকস্স কম্মস্স বলানুপ্পাদনত্থং, অন্তরা চ তস্স অসঙ্কোচনত্থং, তদুভযং অনন্তরাযেন অট্ঠকথায পরিসমাপনত্থং। ইদমেৰ চ পযোজনং আচরিযেন ইধাধিপ্পেতং। তথা হি ৰক্খতি – ‘‘ইতি মে পসন্নমতিনো…পে॰… তস্সানুভাৰেনা’’তি। ৰত্থুত্তযপূজা হি নিরতিসযপুঞ্ঞক্খেত্তসম্বুদ্ধিযা অপরিমেয্যপ্পভাৰো পুঞ্ঞাতিসযোতি বহুৰিধন্তরাযেপি লোকসন্নিৰাসে অন্তরাযনিবন্ধনসকলসংকিলেসৰিদ্ধংসনায পহোতি, ভযাদিউপদ্দৰঞ্চ নিৰারেতি। যথাহ –
Saṃvaṇṇanārambhe ratanattayavandanā saṃvaṇṇetabbassa dhammassa pabhavanissayavisuddhipaṭivedanatthaṃ, taṃ pana dhammasaṃvaṇṇanāsu viññūnaṃ bahumānuppādanatthaṃ, taṃ sammadeva tesaṃ uggahadhāraṇādikkamaladdhabbāya sammāpaṭipattiyā sabbahitasukhanipphādanatthaṃ. Atha vā maṅgalabhāvato, sabbakiriyāsu pubbakiccabhāvato, paṇḍitehi sammācaritabhāvato, āyatiṃ paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanato ca saṃvaṇṇanāyaṃ ratanattayapaṇāmakiriyā. Atha vā ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ pūjanīyapūjāpuññavisesanibbattanatthaṃ, taṃ attano yathāladdhasampattinimittakassa kammassa balānuppādanatthaṃ, antarā ca tassa asaṅkocanatthaṃ, tadubhayaṃ anantarāyena aṭṭhakathāya parisamāpanatthaṃ. Idameva ca payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ. Tathā hi vakkhati – ‘‘iti me pasannamatino…pe… tassānubhāvenā’’ti. Vatthuttayapūjā hi niratisayapuññakkhettasambuddhiyā aparimeyyappabhāvo puññātisayoti bahuvidhantarāyepi lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti, bhayādiupaddavañca nivāreti. Yathāha –
‘‘পূজারহে পূজযতো, বুদ্ধে যদি ৰ সাৰকে’’তিআদি (ধ॰ প॰ ১.১৯৫; অপ॰ ১.১০.১), তথা –
‘‘Pūjārahe pūjayato, buddhe yadi va sāvake’’tiādi (dha. pa. 1.195; apa. 1.10.1), tathā –
‘‘যে ভিক্খৰে বুদ্ধে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না। অগ্গে খো পন পসন্নানং অগ্গো ৰিপাকো হোতী’’তিআদি (অ॰ নি॰ ৪.৩৪; ইতিৰু॰ ৯০)।
‘‘Ye bhikkhave buddhe pasannā, agge te pasannā. Agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hotī’’tiādi (a. ni. 4.34; itivu. 90).
‘‘বুদ্ধোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৰতি যা পীতি।
‘‘Buddhoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;
ৰরমেৰ হি সা পীতি, কসিণেনপি জম্বুদীপস্স॥
Varameva hi sā pīti, kasiṇenapi jambudīpassa.
ধম্মোতি…পে॰… সঙ্ঘোতি…পে॰… দীপস্সা’’তি॥ (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৬)।
Dhammoti…pe… saṅghoti…pe… dīpassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.6);
তথা –
Tathā –
‘‘যস্মিং, মহানাম, সমযে অরিযসাৰকো তথাগতং অনুস্সরতি, নেৰস্স তস্মিং সমযে রাগপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোস…পে॰… ন মোহপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতী’’তিআদি (অ॰ নি॰ ৬.১০; ১১.১১),
‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotī’’tiādi (a. ni. 6.10; 11.11),
‘‘অরঞ্ঞে রুক্খমূলে ৰা…পে॰…
‘‘Araññe rukkhamūle vā…pe…
ভযং ৰা ছম্ভিতত্তং ৰা,
Bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā,
লোমহংসো ন হেস্সতী’’তি॥ (সং॰ নি॰ ১.২৪৯) চ
Lomahaṃso na hessatī’’ti. (saṃ. ni. 1.249) ca
তত্থ যস্স ৰত্থুত্তযস্স ৰন্দনং কত্তুকামো, তস্স গুণাতিসযযোগসন্দস্সনত্থং ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তিআদিনা গাথত্তযমাহ। গুণাতিসযযোগেন হি ৰন্দনারহভাৰো, ৰন্দনারহে চ কতা ৰন্দনা যথাধিপ্পেতপ্পযোজনং সাধেতীতি। তত্থ যস্সা দেসনায সংৰণ্ণনং কত্তুকামো, সা ন ৰিনযদেসনা ৰিয করুণাপ্পধানা, নাপি অভিধম্মদেসনা ৰিয পঞ্ঞাপ্পধানা, অথ খো করুণাপঞ্ঞাপ্পধানাতি তদুভযপ্পধানমেৰ তাৰ সম্মাসম্বুদ্ধস্স থোমনং কাতুং তংমূলকত্তা সেসরতনানং ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তিআদি ৰুত্তং।
Tattha yassa vatthuttayassa vandanaṃ kattukāmo, tassa guṇātisayayogasandassanatthaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’ntiādinā gāthattayamāha. Guṇātisayayogena hi vandanārahabhāvo, vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetappayojanaṃ sādhetīti. Tattha yassā desanāya saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, sā na vinayadesanā viya karuṇāppadhānā, nāpi abhidhammadesanā viya paññāppadhānā, atha kho karuṇāpaññāppadhānāti tadubhayappadhānameva tāva sammāsambuddhassa thomanaṃ kātuṃ taṃmūlakattā sesaratanānaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’ntiādi vuttaṃ.
তত্থ কিরতীতি করুণা, পরদুক্খং ৰিক্খিপতি, অপনেতীতি অত্থো। অথ ৰা কিণাতীতি করুণা, পরদুক্খে সতি কারুণিকং হিংসতি, ৰিবাধতীতি অত্থো, পরদুক্খে সতি সাধূনং কম্পনং হদযখেদং করোতীতি ৰা করুণা। অথ ৰা কমিতি সুখং, তং রুন্ধতীতি করুণা। এসা হি পরদুক্খাপনযনকামতালক্খণা, অত্তসুখনিরপেক্খতায কারুণিকানং সুখং রুন্ধতি ৰিবন্ধতীতি। করুণায সীতলং করুণাসীতলং, করুণাসীতলং হদযং অস্সাতি করুণাসীতলহদযো, তং করুণাসীতলহদযং। তত্থ কিঞ্চাপি পরেসং হিতোপসংহারসুখাদিঅপরিহানিচ্ছনসভাৰতায, ব্যাপাদারতীনং উজুৰিপচ্চনীকতায চ সত্তসন্তানগতসন্তাপৰিচ্ছেদনাকারপ্পৰত্তিযা মেত্তামুদিতানম্পি চিত্তসীতলভাৰকারণতা উপলব্ভতি, তথাপি দুক্খাপনযনাকারপ্পৰত্তিযা পরূপতাপাসহনরসা অৰিহিংসাভূতা করুণা ৰিসেসেন ভগৰতো চিত্তস্স চিত্তপস্সদ্ধি ৰিয সীতীভাৰনিমিত্তন্তি ৰুত্তং ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তি। করুণামুখেন ৰা মেত্তামুদিতানম্পি হদযসীতলভাৰকারণতা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং।
Tattha kiratīti karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati, apanetīti attho. Atha vā kiṇātīti karuṇā, paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati, vibādhatīti attho, paradukkhe sati sādhūnaṃ kampanaṃ hadayakhedaṃ karotīti vā karuṇā. Atha vā kamiti sukhaṃ, taṃ rundhatīti karuṇā. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā, attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibandhatīti. Karuṇāya sītalaṃ karuṇāsītalaṃ, karuṇāsītalaṃ hadayaṃ assāti karuṇāsītalahadayo, taṃ karuṇāsītalahadayaṃ. Tattha kiñcāpi paresaṃ hitopasaṃhārasukhādiaparihānicchanasabhāvatāya, byāpādāratīnaṃ ujuvipaccanīkatāya ca sattasantānagatasantāpavicchedanākārappavattiyā mettāmuditānampi cittasītalabhāvakāraṇatā upalabbhati, tathāpi dukkhāpanayanākārappavattiyā parūpatāpāsahanarasā avihiṃsābhūtā karuṇā visesena bhagavato cittassa cittapassaddhi viya sītībhāvanimittanti vuttaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti. Karuṇāmukhena vā mettāmuditānampi hadayasītalabhāvakāraṇatā vuttāti daṭṭhabbaṃ.
অথ ৰা অসাধারণঞাণৰিসেসনিবন্ধনভূতা সাতিসযং নিরৰসেসঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৰিয সৰিসযব্যাপিতায মহাকরুণাভাৰং উপগতা করুণাৰ ভগৰতো অতিসযেন হদযসীতলভাৰহেতূতি আহ ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তি। অথ ৰা সতিপি মেত্তামুদিতানং সাতিসযে হদযসীতীভাৰনিবন্ধনত্তে সকলবুদ্ধগুণৰিসেসকারণতায তাসম্পি কারণন্তি করুণাৰ ভগৰতো হদযসীতলভাৰকারণং ৰুত্তা। করুণানিদানা হি সব্বেপি বুদ্ধগুণা। করুণানুভাৰনিব্বাপিযমানসংসারদুক্খসন্তাপস্স হি ভগৰতো পরদুক্খাপনযনকামতায অনেকানিপি অসঙ্খেয্যানি কপ্পানং অকিলন্তরূপস্সেৰ নিরৰসেসবুদ্ধকরধম্মসম্ভরণনিযতস্স সমধিগতধম্মাধিপতেয্যস্স চ সন্নিহিতেসুপি সত্তসঙ্খারসমুপনীতহদযূপতাপনিমিত্তেসু ন ঈসকম্পি চিত্তসীতীভাৰস্সঞ্ঞথত্তমহোসীতি। এতস্মিঞ্চ অত্থৰিকপ্পে তীসুপি অৰত্থাসু ভগৰতো করুণা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং।
Atha vā asādhāraṇañāṇavisesanibandhanabhūtā sātisayaṃ niravasesañca sabbaññutaññāṇaṃ viya savisayabyāpitāya mahākaruṇābhāvaṃ upagatā karuṇāva bhagavato atisayena hadayasītalabhāvahetūti āha ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti. Atha vā satipi mettāmuditānaṃ sātisaye hadayasītībhāvanibandhanatte sakalabuddhaguṇavisesakāraṇatāya tāsampi kāraṇanti karuṇāva bhagavato hadayasītalabhāvakāraṇaṃ vuttā. Karuṇānidānā hi sabbepi buddhaguṇā. Karuṇānubhāvanibbāpiyamānasaṃsāradukkhasantāpassa hi bhagavato paradukkhāpanayanakāmatāya anekānipi asaṅkheyyāni kappānaṃ akilantarūpasseva niravasesabuddhakaradhammasambharaṇaniyatassa samadhigatadhammādhipateyyassa ca sannihitesupi sattasaṅkhārasamupanītahadayūpatāpanimittesu na īsakampi cittasītībhāvassaññathattamahosīti. Etasmiñca atthavikappe tīsupi avatthāsu bhagavato karuṇā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ.
পজানাতীতি পঞ্ঞা, যথাসভাৰং পকারেহি পটিৰিজ্ঝতীতি অত্থো। পঞ্ঞাৰ ঞেয্যাৰরণপ্পহানতো পকারেহি ধম্মসভাৰাৰজোতনট্ঠেন পজ্জোতোতি পঞ্ঞাপজ্জোতো, সৰাসনপ্পহানতো ৰিসেসেন হতং সমুগ্ঘাটিতং ৰিহতং, পঞ্ঞাপজ্জোতেন ৰিহতং পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতং। মুয্হন্তি তেন, সযং ৰা মুয্হতি, মোহনমত্তমেৰ ৰা তন্তি মোহো, অৰিজ্জা, স্ৰেৰ ৰিসযসভাৰপটিচ্ছাদনতো অন্ধকারসরিক্খতায তমো ৰিযাতি তমো, পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতো মোহতমো এতস্সাতি পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতমো, তং পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতমং । সব্বেসম্পি হি খীণাসৰানং সতিপি পঞ্ঞাপজ্জোতেন অৰিজ্জান্ধকারস্স ৰিহতভাৰে সদ্ধাধিমুত্তেহি ৰিয দিট্ঠিপ্পত্তানং সাৰকেহি, পচ্চেকসম্বুদ্ধেহি চ সৰাসনপ্পহানেন সম্মাসম্বুদ্ধানং কিলেসপ্পহানস্স ৰিসেসো ৰিজ্জতীতি সাতিসযেন অৰিজ্জাপ্পহানেন ভগৰন্তং থোমেন্তো আহ ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি।
Pajānātīti paññā, yathāsabhāvaṃ pakārehi paṭivijjhatīti attho. Paññāva ñeyyāvaraṇappahānato pakārehi dhammasabhāvāvajotanaṭṭhena pajjototi paññāpajjoto, savāsanappahānato visesena hataṃ samugghāṭitaṃ vihataṃ, paññāpajjotena vihataṃ paññāpajjotavihataṃ. Muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, mohanamattameva vā tanti moho, avijjā, sveva visayasabhāvapaṭicchādanato andhakārasarikkhatāya tamo viyāti tamo, paññāpajjotavihato mohatamo etassāti paññāpajjotavihatamohatamo, taṃ paññāpajjotavihatamohatamaṃ. Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ satipi paññāpajjotena avijjāndhakārassa vihatabhāve saddhādhimuttehi viya diṭṭhippattānaṃ sāvakehi, paccekasambuddhehi ca savāsanappahānena sammāsambuddhānaṃ kilesappahānassa viseso vijjatīti sātisayena avijjāppahānena bhagavantaṃ thomento āha ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti.
অথ ৰা অন্তরেন পরোপদেসং অত্তনো সন্তানে অচ্চন্তং অৰিজ্জান্ধকারৰিগমস্স নিব্বত্তিতত্তা, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতায, বলেসু চ ৰসীভাৰস্স সমধিগতত্তা, পরসন্ততিযঞ্চ ধম্মদেসনাতিসযানুভাৰেন সম্মদেৰ তস্স পৰত্তিতত্তা ভগৰাৰ ৰিসেসতো মোহতমৰিগমেন থোমেতব্বোতি আহ ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি। ইমস্মিঞ্চ অত্থৰিকপ্পে ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতো’’তি পদেন ভগৰতো পটিৰেধপঞ্ঞা ৰিয দেসনাপঞ্ঞাপি সামঞ্ঞনিদ্দেসেন একসেসনযেন ৰা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং।
Atha vā antarena paropadesaṃ attano santāne accantaṃ avijjāndhakāravigamassa nibbattitattā, tattha ca sabbaññutāya, balesu ca vasībhāvassa samadhigatattā, parasantatiyañca dhammadesanātisayānubhāvena sammadeva tassa pavattitattā bhagavāva visesato mohatamavigamena thometabboti āha ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti. Imasmiñca atthavikappe ‘‘paññāpajjoto’’ti padena bhagavato paṭivedhapaññā viya desanāpaññāpi sāmaññaniddesena ekasesanayena vā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ.
অথ ৰা ভগৰতো ঞাণস্স ঞেয্যপরিযন্তিকত্তা সকলঞেয্যধম্মসভাৰাবোধনসমত্থেন অনাৰরণঞাণসঙ্খাতেন পঞ্ঞাপজ্জোতেন সব্বঞেয্যধম্মসভাৰচ্ছাদকস্স মোহন্ধকারস্স ৰিধমিতত্তা অনঞ্ঞসাধারণো ভগৰতো মোহতমৰিনাসোতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি। এত্থ চ মোহতমৰিধমনন্তে অধিগতত্তা অনাৰরণঞাণং কারণূপচারেন সকসন্তানে মোহতমৰিধমনং দট্ঠব্বং। অভিনীহারসম্পত্তিযা সৰাসনপ্পহানমেৰ হি কিলেসানং ‘‘ঞেয্যাৰরণপ্পহান’’ন্তি, পরসন্তানে পন মোহতমৰিধমনস্স কারণভাৰতো অনাৰরণঞাণং ‘‘মোহতমৰিধমন’’ন্তি ৰুচ্চতীতি।
Atha vā bhagavato ñāṇassa ñeyyapariyantikattā sakalañeyyadhammasabhāvābodhanasamatthena anāvaraṇañāṇasaṅkhātena paññāpajjotena sabbañeyyadhammasabhāvacchādakassa mohandhakārassa vidhamitattā anaññasādhāraṇo bhagavato mohatamavināsoti katvā vuttaṃ ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti. Ettha ca mohatamavidhamanante adhigatattā anāvaraṇañāṇaṃ kāraṇūpacārena sakasantāne mohatamavidhamanaṃ daṭṭhabbaṃ. Abhinīhārasampattiyā savāsanappahānameva hi kilesānaṃ ‘‘ñeyyāvaraṇappahāna’’nti, parasantāne pana mohatamavidhamanassa kāraṇabhāvato anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘mohatamavidhamana’’nti vuccatīti.
কিং পন কারণং অৰিজ্জাৰিগ্ঘাতো যেৰেকো পহানসম্পত্তিৰসেন ভগৰতো থোমনানিমিত্তং গয্হতি, ন পন সাতিসযনিরৰসেসকিলেসপ্পহানন্তি? তপ্পহানৰচনেনেৰ তদেকট্ঠতায সকলসংকিলেসগণসমুগ্ঘাতজোতিতভাৰতো। ন হি সো তাদিসো কিলেসো অত্থি, যো নিরৰসেসঅৰিজ্জাপ্পহানেন ন পহীযতীতি। অথ ৰা ৰিজ্জা ৰিয সকলকুসলধম্মসমুপ্পত্তিযা নিরৰসেসাকুসলধম্মনিব্বত্তিযা, সংসারপ্পৰত্তিযা চ অৰিজ্জা পধানকারণন্তি তব্বিগ্ঘাতৰচনেন সকলসংকিলেসগণসমুগ্ঘাতো ৰুত্তোযেৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি।
Kiṃ pana kāraṇaṃ avijjāvigghāto yeveko pahānasampattivasena bhagavato thomanānimittaṃ gayhati, na pana sātisayaniravasesakilesappahānanti? Tappahānavacaneneva tadekaṭṭhatāya sakalasaṃkilesagaṇasamugghātajotitabhāvato. Na hi so tādiso kileso atthi, yo niravasesaavijjāppahānena na pahīyatīti. Atha vā vijjā viya sakalakusaladhammasamuppattiyā niravasesākusaladhammanibbattiyā, saṃsārappavattiyā ca avijjā padhānakāraṇanti tabbigghātavacanena sakalasaṃkilesagaṇasamugghāto vuttoyeva hotīti vuttaṃ ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti.
নরা চ অমরা চ নরামরা, সহ নরামরেহীতি সনরামরো, সনরামরো চ সো লোকো চাতি সনরামরলোকো, তস্স গরুতি সনরামরলোকগরু, তং সনরামরলোকগরুং। এতেন দেৰমনুস্সানং ৰিয তদৰসিট্ঠসত্তানম্পি যথারহং গুণৰিসেসাৰহতো ভগৰতো উপকারিতং দস্সেতি। ন চেত্থ পধানাপধানভাৰো চোদেতব্বো। অঞ্ঞো হি সদ্দক্কমো, অঞ্ঞো অত্থক্কমো। এদিসেসু হি সমাসপদেসু পধানম্পি অপ্পধানং ৰিয নিদ্দিসীযতি যথা – ‘‘সরাজিকায পরিসাযা’’তি (অপ॰ অট্ঠ॰ ১.৮২)। কামঞ্চেত্থ সত্তসঙ্খারভাজনৰসেন তিৰিধো লোকো, গরুভাৰস্স পন অধিপ্পেতত্তা গরুকরণসমত্থস্সেৰ যুজ্জনতো সত্তলোকস্সৰসেন অত্থো গহেতব্বো। সো হি লোকিযন্তি এত্থ পুঞ্ঞপাপানি তব্বিপাকো চাতি ‘‘লোকো’’তি ৰুচ্চতি। অমরগ্গহণেন চেত্থ উপপত্তিদেৰা অধিপ্পেতা।
Narā ca amarā ca narāmarā, saha narāmarehīti sanarāmaro, sanarāmaro ca so loko cāti sanarāmaraloko, tassa garuti sanarāmaralokagaru, taṃ sanarāmaralokagaruṃ. Etena devamanussānaṃ viya tadavasiṭṭhasattānampi yathārahaṃ guṇavisesāvahato bhagavato upakāritaṃ dasseti. Na cettha padhānāpadhānabhāvo codetabbo. Añño hi saddakkamo, añño atthakkamo. Edisesu hi samāsapadesu padhānampi appadhānaṃ viya niddisīyati yathā – ‘‘sarājikāya parisāyā’’ti (apa. aṭṭha. 1.82). Kāmañcettha sattasaṅkhārabhājanavasena tividho loko, garubhāvassa pana adhippetattā garukaraṇasamatthasseva yujjanato sattalokassavasena attho gahetabbo. So hi lokiyanti ettha puññapāpāni tabbipāko cāti ‘‘loko’’ti vuccati. Amaraggahaṇena cettha upapattidevā adhippetā.
অথ ৰা সমূহত্থো লোক-সদ্দো সমুদাযৰসেন লোকীযতি পঞ্ঞাপীযতীতি। সহ নরেহীতি সনরা, সনরা চ তে অমরা চেতি সনরামরা, তেসং লোকোতি সনরামরলোকোতি পুরিমনযেনেৰ যোজেতব্বং। অমর-সদ্দেন চেত্থ ৰিসুদ্ধিদেৰাপি সঙ্গয্হন্তি। তে হি মরণাভাৰতো পরমত্থতো অমরা। নরামরানংযেৰ চ গহণং উক্কট্ঠনিদ্দেসৰসেন, যথা – ‘‘সত্থা দেৰমনুস্সান’’ন্তি (দী॰ নি॰ ১.১৫৭)। তথা হি সব্বানত্থপরিহরণপুব্বঙ্গমায নিরৰসেসহিতসুখৰিধানতপ্পরায নিরতিসযায পযোগসম্পত্তিযা সদেৰমনুস্সায পজায অচ্চন্তুপকারিতায, অপরিমিতনিরুপমপ্পভাৰগুণৰিসেসসমঙ্গিতায চ সব্বসত্তুত্তমো ভগৰা অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং উত্তমং গারৰট্ঠানং, তেন ৰুত্তং – ‘‘সনরামরলোকগরু’’ন্তি।
Atha vā samūhattho loka-saddo samudāyavasena lokīyati paññāpīyatīti. Saha narehīti sanarā, sanarā ca te amarā ceti sanarāmarā, tesaṃ lokoti sanarāmaralokoti purimanayeneva yojetabbaṃ. Amara-saddena cettha visuddhidevāpi saṅgayhanti. Te hi maraṇābhāvato paramatthato amarā. Narāmarānaṃyeva ca gahaṇaṃ ukkaṭṭhaniddesavasena, yathā – ‘‘satthā devamanussāna’’nti (dī. ni. 1.157). Tathā hi sabbānatthapariharaṇapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya, aparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamaṃ gāravaṭṭhānaṃ, tena vuttaṃ – ‘‘sanarāmaralokagaru’’nti.
সোভনং গতং গমনং এতস্সাতি সুগতো। ভগৰতো হি ৰেনেয্যজনুপসঙ্কমনং একন্তেন তেসং হিতসুখনিপ্ফাদনতো সোভনং, তথা লক্খণানুব্যঞ্জন (দী॰ নি॰ ২.৩৩; ৩.১৯৮-২০০; ম॰ নি॰ ২.৩৮৫, ৩৮৬) পটিমণ্ডিতরূপকাযতাযদুতৰিলম্বিত- খলিতানুকড্ঢননিপ্পীল়নুক্কুটিককুটিলাকুলতাদিদোসরহিতং ৰিলাসিতরাজহংসৰসভৰারণমিগরাজগমনং কাযগমনং ঞাণগমনঞ্চ ৰিপুলনিম্মলকরুণাসতিৰীরিযাদিগুণৰিসেসসহিতমভিনীহারতো যাৰ মহাবোধি অনৰজ্জতায সোভনমেৰাতি।
Sobhanaṃ gataṃ gamanaṃ etassāti sugato. Bhagavato hi veneyyajanupasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato sobhanaṃ, tathā lakkhaṇānubyañjana (dī. ni. 2.33; 3.198-200; ma. ni. 2.385, 386) paṭimaṇḍitarūpakāyatāyadutavilambita- khalitānukaḍḍhananippīḷanukkuṭikakuṭilākulatādidosarahitaṃ vilāsitarājahaṃsavasabhavāraṇamigarājagamanaṃ kāyagamanaṃ ñāṇagamanañca vipulanimmalakaruṇāsativīriyādiguṇavisesasahitamabhinīhārato yāva mahābodhi anavajjatāya sobhanamevāti.
অথ ৰা সযম্ভুঞাণেন সকলম্পি লোকং পরিঞ্ঞাভিসমযৰসেন পরিজানন্তো ঞাণেন সম্মা গতো অৰগতোতি সুগতো। তথা লোকসমুদযং পহানাভিসমযৰসেন পজহন্তো অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেন্তো সম্মা গতো অতীতোতি সুগতো। লোকনিরোধং নিব্বানং সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন সম্মা গতো অধিগতোতি সুগতো। লোকনিরোধগামিনিপটিপদং ভাৰনাভিসমযৰসেন সম্মা গতো পটিপন্নোতি সুগতো। সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি, ন পচ্চেতি, ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতোতিআদিনা নযেন অযমত্থো ৰিভাৰেতব্বো । অথ ৰা সুন্দরং ঠানং সম্মাসম্বোধিং নিব্বানমেৰ ৰা গতো অধিগতোতি সুগতো। যস্মা ৰা ভূতং তচ্ছং অত্থসঞ্হিতং ৰিনেয্যানং যথারহং কালযুত্তমেৰ চ ধম্মং ভাসতি, তস্মা সম্মা গদতীতি সুগতো, দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা। ইতি সোভনগমনতাদীহি সুগতো, তং সুগতং।
Atha vā sayambhuñāṇena sakalampi lokaṃ pariññābhisamayavasena parijānanto ñāṇena sammā gato avagatoti sugato. Tathā lokasamudayaṃ pahānābhisamayavasena pajahanto anuppattidhammataṃ āpādento sammā gato atītoti sugato. Lokanirodhaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato adhigatoti sugato. Lokanirodhagāminipaṭipadaṃ bhāvanābhisamayavasena sammā gato paṭipannoti sugato. Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti, na pacceti, na paccāgacchatīti sugatotiādinā nayena ayamattho vibhāvetabbo . Atha vā sundaraṃ ṭhānaṃ sammāsambodhiṃ nibbānameva vā gato adhigatoti sugato. Yasmā vā bhūtaṃ tacchaṃ atthasañhitaṃ vineyyānaṃ yathārahaṃ kālayuttameva ca dhammaṃ bhāsati, tasmā sammā gadatīti sugato, da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Iti sobhanagamanatādīhi sugato, taṃ sugataṃ.
পুঞ্ঞপাপকম্মেহি উপপজ্জনৰসেন গন্তব্বতো গতিযো, উপপত্তিভৰৰিসেসা। তা পন নিরযাদিৰসেন পঞ্চৰিধা, তাহি সকলস্সাপি ভৰগামিকম্মস্স অরিযমগ্গাধিগমেন অৰিপাকারহভাৰকরণেন নিৰত্তিতত্তা ভগৰা পঞ্চহিপি গতীহি সুট্ঠু মুত্তো ৰিসংযুত্তোতি আহ – ‘‘গতিৰিমুত্ত’’ন্তি। এতেন ভগৰতো কত্থচিপি গতিযা অপরিযাপন্নতং দস্সেতি, যতো ভগৰা ‘‘দেৰাতিদেৰো’’তি ৰুচ্চতি, তেনেৰাহ –
Puññapāpakammehi upapajjanavasena gantabbato gatiyo, upapattibhavavisesā. Tā pana nirayādivasena pañcavidhā, tāhi sakalassāpi bhavagāmikammassa ariyamaggādhigamena avipākārahabhāvakaraṇena nivattitattā bhagavā pañcahipi gatīhi suṭṭhu mutto visaṃyuttoti āha – ‘‘gativimutta’’nti. Etena bhagavato katthacipi gatiyā apariyāpannataṃ dasseti, yato bhagavā ‘‘devātidevo’’ti vuccati, tenevāha –
‘‘যেন দেৰূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৰা ৰিহঙ্গমো।
‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;
যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে।
Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje;
তে ময্হং আসৰা খীণা, ৰিদ্ধস্তা ৰিনল়ীকতা’’তি॥ (অ॰ নি॰ ৪.৩৬)।
Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36);
তংতংগতিসংৰত্তনকানঞ্হি কম্মকিলেসানং অগ্গমগ্গেন বোধিমূলেযেৰ সুপ্পহীনত্তা নত্থি ভগৰতো গতিপরিযাপন্নতাতি অচ্চন্তমেৰ ভগৰা সব্বভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসসত্তনিকাযেহি সুপরিমুত্তো, তং গতিৰিমুত্তং। ৰন্দেতি নমামি, থোমেমীতি ৰা অত্থো।
Taṃtaṃgatisaṃvattanakānañhi kammakilesānaṃ aggamaggena bodhimūleyeva suppahīnattā natthi bhagavato gatipariyāpannatāti accantameva bhagavā sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsasattanikāyehi suparimutto, taṃ gativimuttaṃ. Vandeti namāmi, thomemīti vā attho.
অথ ৰা গতিৰিমুত্তন্তি অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুপ্পত্তিযা ভগৰন্তং থোমেতি। এত্থ হি দ্ৰীহাকারেহি ভগৰতো থোমনা ৰেদিতব্বা – অত্তহিতসম্পত্তিতো, পরহিতপটিপত্তিতো চ। তেসু অত্তহিতসম্পত্তি অনাৰরণঞাণাধিগমতো, সৰাসনানং সব্বেসং কিলেসানং অচ্চন্তপ্পহানতো, অনুপাদিসেসনিব্বানপ্পত্তিতো চ ৰেদিতব্বা। পরহিতপটিপত্তি লাভসক্কারাদিনিরপেক্খচিত্তস্স সব্বদুক্খনিয্যানিকধম্মদেসনাতো, ৰিরুদ্ধেসুপি নিচ্চং হিতজ্ঝাসযতো, ঞাণপরিপাককালাগমনতো চ। সা পনেত্থ আসযতো পযোগতো চ দুৰিধা পরহিতপটিপত্তি, তিৰিধা চ অত্তহিতসম্পত্তি পকাসিতা হোতি। কথং? ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তি এতেন আসযতো পরহিতপটিপত্তি, সম্মা গদনত্থেন সুগত-সদ্দেন পযোগতো পরহিতপটিপত্তি, ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতমং গতিৰিমুত্ত’’ন্তি এতেহি চতুসচ্চপটিৰেধত্থেন চ সুগত-সদ্দেন তিৰিধাপি অত্তহিতসম্পত্তি, অৰসিট্ঠেন, ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি এতেন চ সব্বাপি অত্তহিতসম্পত্তিপরহিতপটিপত্তি পকাসিতা হোতীতি।
Atha vā gativimuttanti anupādisesanibbānadhātuppattiyā bhagavantaṃ thometi. Ettha hi dvīhākārehi bhagavato thomanā veditabbā – attahitasampattito, parahitapaṭipattito ca. Tesu attahitasampatti anāvaraṇañāṇādhigamato, savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ accantappahānato, anupādisesanibbānappattito ca veditabbā. Parahitapaṭipatti lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammadesanāto, viruddhesupi niccaṃ hitajjhāsayato, ñāṇaparipākakālāgamanato ca. Sā panettha āsayato payogato ca duvidhā parahitapaṭipatti, tividhā ca attahitasampatti pakāsitā hoti. Kathaṃ? ‘‘Karuṇāsītalahadaya’’nti etena āsayato parahitapaṭipatti, sammā gadanatthena sugata-saddena payogato parahitapaṭipatti, ‘‘paññāpajjotavihatamohatamaṃ gativimutta’’nti etehi catusaccapaṭivedhatthena ca sugata-saddena tividhāpi attahitasampatti, avasiṭṭhena, ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti etena ca sabbāpi attahitasampattiparahitapaṭipatti pakāsitā hotīti.
অথ ৰা তীহাকারেহি ভগৰতো থোমনা ৰেদিতব্বা – হেতুতো, ফলতো, উপকারতো চ। তত্থ হেতু মহাকরুণা, সা পঠমপদেন নিদস্সিতা। ফলং চতুব্বিধং – ঞাণসম্পদা, পহানসম্পদা, আনুভাৰসম্পদা, রূপকাযসম্পদা চাতি। তাসু ঞাণপ্পহানসম্পদা দুতিযপদেন সচ্চপ্পটিৰেধত্থেন চ সুগত-সদ্দেন পকাসিতা হোন্তি। আনুভাৰসম্পদা ততিযপদেন, রূপকাযসম্পদা যথাৰুত্তকাযগমনসোভনত্থেন সুগত-সদ্দেন, লক্খণানুব্যঞ্জনপারিপূরিযা (দী॰ নি॰ ২.৩৩; ৩.১৯৮-২০০; ম॰ নি॰ ২.৩৮৫-৩৮৬) ৰিনা তদভাৰতো। উপকারো অন্তরং অবাহিরং করিত্ৰা তিৰিধযানমুখেন ৰিমুত্তিধম্মদেসনা, সো সম্মা গদনত্থেন সুগত-সদ্দেন পকাসিতো হোতীতি ৰেদিতব্বং।
Atha vā tīhākārehi bhagavato thomanā veditabbā – hetuto, phalato, upakārato ca. Tattha hetu mahākaruṇā, sā paṭhamapadena nidassitā. Phalaṃ catubbidhaṃ – ñāṇasampadā, pahānasampadā, ānubhāvasampadā, rūpakāyasampadā cāti. Tāsu ñāṇappahānasampadā dutiyapadena saccappaṭivedhatthena ca sugata-saddena pakāsitā honti. Ānubhāvasampadā tatiyapadena, rūpakāyasampadā yathāvuttakāyagamanasobhanatthena sugata-saddena, lakkhaṇānubyañjanapāripūriyā (dī. ni. 2.33; 3.198-200; ma. ni. 2.385-386) vinā tadabhāvato. Upakāro antaraṃ abāhiraṃ karitvā tividhayānamukhena vimuttidhammadesanā, so sammā gadanatthena sugata-saddena pakāsito hotīti veditabbaṃ.
তত্থ ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তি এতেন সম্মাসম্বোধিযা মূলং দস্সেতি। মহাকরুণাসঞ্চোদিতমানসো হি ভগৰা সংসারপঙ্কতো সত্তানং সমুদ্ধরণত্থং কতাভিনীহারো অনুপুব্বেন পারমিযো পূরেত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অধিগতোতি করুণা সম্মাসম্বোধিযা মূলং। ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি এতেন সম্মাসম্বোধিং দস্সেতি। অনাৰরণঞাণপদট্ঠানঞ্হি মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ অনাৰরণঞাণং ‘‘সম্মাসম্বোধী’’তি ৰুচ্চতীতি। সম্মা গদনত্থেন সুগত-সদ্দেন সম্মাসম্বোধিযা পটিপত্তিং দস্সেতি, লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখল্লিকত্তকিলমথানুযোগ- সস্সতুচ্ছেদাভিনিৰেসাদিঅন্তদ্ৰযরহিতায করুণাপঞ্ঞাপরিগ্গহিতায মজ্ঝিমায পটিপত্তিযা পকাসনতো সুগত-সদ্দস্স। ইতরেহি সম্মাসম্বোধিযা পধানাপ্পধানভেদং পযোজনং দস্সেতি। সংসারমহোঘতো সত্তসন্তারণঞ্চেত্থ পধানং পযোজনং, তদঞ্ঞমপ্পধানং। তেসু পধানেন পরহিতপ্পটিপত্তিং দস্সেতি, ইতরেন অত্তহিতসম্পত্তিং, তদুভযেন অত্তহিতায পটিপন্নাদীসু (পু॰ প॰ ২৪, ১৭৩) চতূসু পুগ্গলেসু ভগৰতো চতুত্থপুগ্গলভাৰং দস্সেতি। তেন চ অনুত্তরদক্খিণেয্যভাৰং উত্তমৰন্দনীযভাৰং, অত্তনো চ ৰন্দনকিরিযায খেত্তঙ্গতভাৰং দস্সেতি।
Tattha ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti etena sammāsambodhiyā mūlaṃ dasseti. Mahākaruṇāsañcoditamānaso hi bhagavā saṃsārapaṅkato sattānaṃ samuddharaṇatthaṃ katābhinīhāro anupubbena pāramiyo pūretvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigatoti karuṇā sammāsambodhiyā mūlaṃ. ‘‘Paññāpajjotavihatamohatama’’nti etena sammāsambodhiṃ dasseti. Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccatīti. Sammā gadanatthena sugata-saddena sammāsambodhiyā paṭipattiṃ dasseti, līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhallikattakilamathānuyoga- sassatucchedābhinivesādiantadvayarahitāya karuṇāpaññāpariggahitāya majjhimāya paṭipattiyā pakāsanato sugata-saddassa. Itarehi sammāsambodhiyā padhānāppadhānabhedaṃ payojanaṃ dasseti. Saṃsāramahoghato sattasantāraṇañcettha padhānaṃ payojanaṃ, tadaññamappadhānaṃ. Tesu padhānena parahitappaṭipattiṃ dasseti, itarena attahitasampattiṃ, tadubhayena attahitāya paṭipannādīsu (pu. pa. 24, 173) catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃ dasseti. Tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ uttamavandanīyabhāvaṃ, attano ca vandanakiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dasseti.
এত্থ চ করুণাগ্গহণেন লোকিযেসু মহগ্গতভাৰপ্পত্তাসাধারণগুণদীপনতো ভগৰতো সব্বলোকিযগুণসম্পত্তি দস্সিতা হোতি, পঞ্ঞাগ্গহণেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানমগ্গঞাণদীপনতো সব্বলোকুত্তরগুণসম্পত্তি। তদুভযগ্গহণসিদ্ধো হি অত্থো ‘‘সনরামরলোকগরু’’ন্তিআদিনা ৰিপঞ্চীযতীতি। করুণাগ্গহণেন চ উপগমনং নিরুপক্কিলেসং দস্সেতি, পঞ্ঞাগ্গহণেন অপগমনং। তথা করুণাগ্গহণেন লোকসমঞ্ঞানুরূপং ভগৰতো পৰত্তিং দস্সেতি, লোকৰোহারৰিসযত্তা করুণায, পঞ্ঞাগ্গহণেন সমঞ্ঞাযানৰিধাৰনং। সভাৰানৰবোধেন হি ধম্মানং সমঞ্ঞং অতিধাৰিত্ৰা সত্তাদিপরামসনং হোতীতি। তথা করুণাগ্গহণেন মহাকরুণাসমাপত্তিৰিহারং দস্সেতি, পঞ্ঞাগ্গহণেন তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণং, চতুসচ্চঞাণং, চতুপ্পটিসম্ভিদাঞাণং, চতুৰেস্সারজ্জঞাণং। করুণাগ্গহণেন মহাকরুণাসমাপত্তিঞাণস্স গহিতত্তা সেসাসাধারণঞাণানি, ছ অভিঞ্ঞা, অট্ঠসু পরিসাসু (ম॰ নি॰ ১.১৫১) অকম্পনঞাণানি, দস বলানি, চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি, সোল়স ঞাণচরিযা, অট্ঠারস বুদ্ধধম্মা, (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ৩.৩০৫; ৰিভ॰ মূল॰ টী॰ গন্থারম্ভৰণ্ণনায) চতুচত্তারীস ঞাণৰত্থূনি, (সং॰ নি॰ ২.৩৪) সত্তসত্ততি ঞাণৰত্থূনীতি (সং॰ নি॰ ২.৩৪) এৰমাদীনং অনেকেসং পঞ্ঞাপ্পভেদানং ৰসেন ঞাণচারং দস্সেতি।
Ettha ca karuṇāggahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato bhagavato sabbalokiyaguṇasampatti dassitā hoti, paññāggahaṇena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti. Tadubhayaggahaṇasiddho hi attho ‘‘sanarāmaralokagaru’’ntiādinā vipañcīyatīti. Karuṇāggahaṇena ca upagamanaṃ nirupakkilesaṃ dasseti, paññāggahaṇena apagamanaṃ. Tathā karuṇāggahaṇena lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti, lokavohāravisayattā karuṇāya, paññāggahaṇena samaññāyānavidhāvanaṃ. Sabhāvānavabodhena hi dhammānaṃ samaññaṃ atidhāvitvā sattādiparāmasanaṃ hotīti. Tathā karuṇāggahaṇena mahākaruṇāsamāpattivihāraṃ dasseti, paññāggahaṇena tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ, catusaccañāṇaṃ, catuppaṭisambhidāñāṇaṃ, catuvessārajjañāṇaṃ. Karuṇāggahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā sesāsādhāraṇañāṇāni, cha abhiññā, aṭṭhasu parisāsu (ma. ni. 1.151) akampanañāṇāni, dasa balāni, cuddasa buddhañāṇāni, soḷasa ñāṇacariyā, aṭṭhārasa buddhadhammā, (dī. ni. aṭṭha. 3.305; vibha. mūla. ṭī. ganthārambhavaṇṇanāya) catucattārīsa ñāṇavatthūni, (saṃ. ni. 2.34) sattasattati ñāṇavatthūnīti (saṃ. ni. 2.34) evamādīnaṃ anekesaṃ paññāppabhedānaṃ vasena ñāṇacāraṃ dasseti.
তথা করুণাগ্গহণেন চরণসম্পত্তিং, পঞ্ঞাগ্গহণেন ৰিজ্জাসম্পত্তিং। করুণাগ্গহণেন সত্তাধিপতিতা, পঞ্ঞাগ্গহণেন ধম্মাধিপতিতা। করুণাগ্গহণেন লোকনাথভাৰো, পঞ্ঞাগ্গহণেন অত্তনাথভাৰো। তথা করুণাগ্গহণেন পুব্বকারিভাৰো, পঞ্ঞাগ্গহণেন কতঞ্ঞুতা । তথা করুণাগ্গহণেন অপরন্তপতা, পঞ্ঞাগ্গহণেন অনত্তন্তপতা। করুণাগ্গহণেন ৰা বুদ্ধকরধম্মসিদ্ধি, পঞ্ঞাগ্গহণেন বুদ্ধভাৰসিদ্ধি। তথা করুণাগ্গহণেন পরেসং তারণং, পঞ্ঞাগ্গহণেন সযং তারণং। তথা করুণাগ্গহণেন সব্বসত্তেসু অনুগ্গহচিত্ততা, পঞ্ঞাগ্গহণেন সব্বধম্মেসু ৰিরত্তচিত্ততা দস্সিতা হোতি। সব্বেসঞ্চ বুদ্ধগুণানং করুণা আদি, তন্নিদানভাৰতো। পঞ্ঞা পরিযোসানং, ততো উত্তরিকরণীযাভাৰতো। ইতি আদিপরিযোসানদস্সনেন সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি। তথা করুণাগ্গহণেন সীলক্খন্ধপুব্বঙ্গমো সমাধিক্খন্ধো দস্সিতো হোতি। করুণানিদানঞ্হি সীলং, ততো পাণাতিপাতাদিৰিরতিপ্পৰত্তিতো, সা চ ঝানত্তযসম্পযোগিনীতি। পঞ্ঞাৰচনেন পঞ্ঞাক্খন্ধো। সীলঞ্চ সব্ববুদ্ধগুণানমাদি, সমাধি মজ্ঝে, পঞ্ঞা পরিযোসানন্তি। এৰম্পি আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণা সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি, নযতো দস্সিতত্তা। এসো এৰ হি নিরৰসেসতো বুদ্ধগুণানং দস্সনুপাযো, যদিদং নযগ্গাহণং। অঞ্ঞথা কো নাম সমত্থো ভগৰতো গুণে অনুপদং নিরৰসেসতো দস্সেতুং। তেনেৰাহ –
Tathā karuṇāggahaṇena caraṇasampattiṃ, paññāggahaṇena vijjāsampattiṃ. Karuṇāggahaṇena sattādhipatitā, paññāggahaṇena dhammādhipatitā. Karuṇāggahaṇena lokanāthabhāvo, paññāggahaṇena attanāthabhāvo. Tathā karuṇāggahaṇena pubbakāribhāvo, paññāggahaṇena kataññutā . Tathā karuṇāggahaṇena aparantapatā, paññāggahaṇena anattantapatā. Karuṇāggahaṇena vā buddhakaradhammasiddhi, paññāggahaṇena buddhabhāvasiddhi. Tathā karuṇāggahaṇena paresaṃ tāraṇaṃ, paññāggahaṇena sayaṃ tāraṇaṃ. Tathā karuṇāggahaṇena sabbasattesu anuggahacittatā, paññāggahaṇena sabbadhammesu virattacittatā dassitā hoti. Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi, tannidānabhāvato. Paññā pariyosānaṃ, tato uttarikaraṇīyābhāvato. Iti ādipariyosānadassanena sabbe buddhaguṇā dassitā honti. Tathā karuṇāggahaṇena sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti. Karuṇānidānañhi sīlaṃ, tato pāṇātipātādiviratippavattito, sā ca jhānattayasampayoginīti. Paññāvacanena paññākkhandho. Sīlañca sabbabuddhaguṇānamādi, samādhi majjhe, paññā pariyosānanti. Evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe buddhaguṇā dassitā honti, nayato dassitattā. Eso eva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo, yadidaṃ nayaggāhaṇaṃ. Aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ. Tenevāha –
‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৰণ্ণং,
‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,
কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো।
Kappampi ce aññamabhāsamāno;
খীযেথ কপ্পো চিরদীঘমন্তরে,
Khīyetha kappo ciradīghamantare,
ৰণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি॥ (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৩০৪; দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ৩.১৪১; ম॰ নি॰ অট্ঠ॰ ৩.৪২৫, উদা॰ অট্ঠ॰ ৫৩; বু॰ ৰং॰ অট্ঠ॰ ৪.৪; চরিযা॰ অট্ঠ॰ নিদানকথাযং, পকিণ্ণককথাযং; অপ॰ অট্ঠ॰ ২.৬.২০)।
Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304; dī. ni. aṭṭha. 3.141; ma. ni. aṭṭha. 3.425, udā. aṭṭha. 53; bu. vaṃ. aṭṭha. 4.4; cariyā. aṭṭha. nidānakathāyaṃ, pakiṇṇakakathāyaṃ; apa. aṭṭha. 2.6.20);
তেনেৰ চ আযস্মতা সারিপুত্তত্থেরেনাপি বুদ্ধগুণপরিচ্ছেদনং পতি অনুযুত্তেন ‘‘নো হেতং ভন্তে’’তি (দী॰ নি॰ ২.১৪৫) পটিক্খিপিত্ৰা, ‘‘অপি চ মে ভন্তে ধম্মন্ৰযো ৰিদিতো’’তি (দী॰ নি॰ ২.১৪৬) ৰুত্তং।
Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenāpi buddhaguṇaparicchedanaṃ pati anuyuttena ‘‘no hetaṃ bhante’’ti (dī. ni. 2.145) paṭikkhipitvā, ‘‘api ca me bhante dhammanvayo vidito’’ti (dī. ni. 2.146) vuttaṃ.
এৰং সঙ্খেপেন সকলসব্বঞ্ঞুগুণেহি ভগৰন্তং অভিত্থৰিত্ৰা ইদানি সদ্ধম্মং থোমেতুং ‘‘বুদ্ধোপী’’তিআদিমাহ। তত্থ বুদ্ধোতি কত্তুনিদ্দেসো। বুদ্ধভাৰন্তি কম্মনিদ্দেসো। ভাৰেত্ৰা, সচ্ছিকত্ৰাতি চ পুব্বকালকিরিযানিদ্দেসো। যন্তি অনিযমতো কম্মনিদ্দেসো। উপগতোতি অপরকালকিরিযানিদ্দেসো। ৰন্দেতি কিরিযানিদ্দেসো, তন্তি নিযমনং। ধম্মন্তি ৰন্দনকিরিযায কম্মনিদ্দেসো। গতমলং, অনুত্তরন্তি চ তব্বিসেসনং।
Evaṃ saṅkhepena sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavitvā idāni saddhammaṃ thometuṃ ‘‘buddhopī’’tiādimāha. Tattha buddhoti kattuniddeso. Buddhabhāvanti kammaniddeso. Bhāvetvā, sacchikatvāti ca pubbakālakiriyāniddeso. Yanti aniyamato kammaniddeso. Upagatoti aparakālakiriyāniddeso. Vandeti kiriyāniddeso, tanti niyamanaṃ. Dhammanti vandanakiriyāya kammaniddeso. Gatamalaṃ, anuttaranti ca tabbisesanaṃ.
তত্থ বুদ্ধ-সদ্দস্স তাৰ ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো’’তিআদিনা (মহানি॰ ১৯২; চূল়নি॰ ৯৫-৯৭; পটি॰ ম॰ ১.১৬২) নিদ্দেসনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো। অথ ৰা সৰাসনায অঞ্ঞাণনিদ্দায অচ্চন্তৰিগমতো, বুদ্ধিযা ৰা ৰিকসিতভাৰতো বুদ্ধৰাতি বুদ্ধো, জাগরণৰিকসনত্থৰসেন। অথ ৰা কস্সচিপি ঞেয্যধম্মস্স অনৰবুদ্ধস্স অভাৰেন ঞেয্যৰিসেসস্স কম্মভাৰেন অগ্গহণতো কম্মৰচনিচ্ছায অভাৰেন অৰগমনত্থৰসেনেৰ কত্তুনিদ্দেসো লব্ভতীতি বুদ্ধৰাতি বুদ্ধো, যথা ‘‘দিক্খিতো ন দদাতী’’তি, অত্থতো পন পারমিতাপরিভাৰিতো সযম্ভূঞাণেন সহ ৰাসনায ৰিহতৰিদ্ধস্তনিরৰসেসকিলেসো মহাকরুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅপরিমেয্য গুণগণাধারো খন্ধসন্তানো বুদ্ধো। যথাহ –
Tattha buddha-saddassa tāva ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā (mahāni. 192; cūḷani. 95-97; paṭi. ma. 1.162) niddesanayena attho veditabbo. Atha vā savāsanāya aññāṇaniddāya accantavigamato, buddhiyā vā vikasitabhāvato buddhavāti buddho, jāgaraṇavikasanatthavasena. Atha vā kassacipi ñeyyadhammassa anavabuddhassa abhāvena ñeyyavisesassa kammabhāvena aggahaṇato kammavacanicchāya abhāvena avagamanatthavaseneva kattuniddeso labbhatīti buddhavāti buddho, yathā ‘‘dikkhito na dadātī’’ti, atthato pana pāramitāparibhāvito sayambhūñāṇena saha vāsanāya vihataviddhastaniravasesakileso mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimeyya guṇagaṇādhāro khandhasantāno buddho. Yathāha –
‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৰা সযম্ভূ অনাচরিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, বলেসু চ ৰসীভাৰ’’ন্তি (মহানি॰ ১৯২; চূল়নি॰ ৯৫-৯৭; পটি॰ ম॰ ১.১৬২)।
‘‘Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto, balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192; cūḷani. 95-97; paṭi. ma. 1.162).
অপি-সদ্দো সম্ভাৰনে, তেন ‘‘এৰং গুণৰিসেসযুত্তো সোপি নাম ভগৰা’’তি ৰক্খমানগুণে ধম্মে সম্ভাৰনং দীপেতি। বুদ্ধভাৰন্তি সম্মাসম্বোধিং। ভাৰেত্ৰাতি উপ্পাদেত্ৰা, ৰড্ঢেত্ৰা চ। সচ্ছিকত্ৰাতি পচ্চক্খং কত্ৰা। উপগতোতি পত্তো, অধিগতোতি অত্থো, এতস্স ‘‘বুদ্ধভাৰ’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো। গতমলন্তি ৰিগতমলং, নিদ্দোসন্তি অত্থো। ৰন্দেতি পণমামি, থোমেমি ৰা। অনুত্তরন্তি উত্তররহিতং, লোকুত্তরন্তি অত্থো। ধম্মন্তি যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযতো চ, সংসারতো চ অপতমানে কত্ৰা ধারযতীতি ধম্মো।
Api-saddo sambhāvane, tena ‘‘evaṃ guṇavisesayutto sopi nāma bhagavā’’ti vakkhamānaguṇe dhamme sambhāvanaṃ dīpeti. Buddhabhāvanti sammāsambodhiṃ. Bhāvetvāti uppādetvā, vaḍḍhetvā ca. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Upagatoti patto, adhigatoti attho, etassa ‘‘buddhabhāva’’nti etena sambandho. Gatamalanti vigatamalaṃ, niddosanti attho. Vandeti paṇamāmi, thomemi vā. Anuttaranti uttararahitaṃ, lokuttaranti attho. Dhammanti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyato ca, saṃsārato ca apatamāne katvā dhārayatīti dhammo.
অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – এৰং ৰিৰিধগুণসমন্নাগতো বুদ্ধোপি ভগৰা যং অরিযসঙ্খাতং ধম্মং ভাৰেত্ৰা, ফলনিব্বানসঙ্খাতং পন সচ্ছিকত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অধিগতো, তমেতং বুদ্ধানম্পি বুদ্ধভাৰহেতুভূতং সব্বদোসমলরহিতং অত্তনো উত্তরিতরাভাৰেন অনুত্তরং পটিৰেধসদ্ধম্মং নমামীতি। পরিযত্তিসদ্ধম্মস্সাপি তপ্পকাসনত্তা ইধ সঙ্গহো দট্ঠব্বো। অথ ৰা ‘‘অভিধম্মনযসমুদ্দং ভাৰেত্ৰা অধিগচ্ছি, তীণি পিটকানি সম্মসী’’তি চ অট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তা পরিযত্তিধম্মস্সাপি সচ্ছিকিরিযাসম্মসনপরিযাযো লব্ভতীতি সোপি ইধ ৰুত্তো যেৰাতি দট্ঠব্বো। তথা ‘‘যং ধম্মং ভাৰেত্ৰা, সচ্ছিকত্ৰা’’তি চ ৰুত্তত্তা বুদ্ধকরধম্মভূতাহি পারমিতাহি সহ পুব্বভাগে অধিসীলসিক্খাদযোপি ইধ ধম্ম-সদ্দেন সঙ্গহিতাতি ৰেদিতব্বা। তাপি হি ৰিগতপটিপক্খতায ৰিগতমলা, অনঞ্ঞসাধারণতায অনুত্তরা চাতি। তথা হি সত্তানং সকলৰট্টদুক্খনিস্সরণায কতমহাভিনীহারো মহাকরুণাধিৰাসপেসলজ্ঝাসযো পঞ্ঞাৰিসেসপরিযোদাতনিম্মলানং দানদমসঞ্ঞমাদীনং উত্তমধম্মানং সতসহস্সাধিকানি কপ্পানং চত্তারি অসঙ্খেয্যানি সক্কচ্চং নিরন্তরং নিরৰসেসং ভাৰনাপচ্চক্খকরণেহি কম্মাদীসু অধিগতৰসীভাৰো, অচ্ছরিযাচিন্তেয্যমহানুভাৰো, অধিসীলঅধিচিত্তানং পরমুক্কংসপারমিপ্পত্তো ভগৰা পচ্চযাকারে চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সমুখেন মহাৰজিরঞাণং পেসেত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি।
Ayañhettha saṅkhepattho – evaṃ vividhaguṇasamannāgato buddhopi bhagavā yaṃ ariyasaṅkhātaṃ dhammaṃ bhāvetvā, phalanibbānasaṅkhātaṃ pana sacchikatvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigato, tametaṃ buddhānampi buddhabhāvahetubhūtaṃ sabbadosamalarahitaṃ attano uttaritarābhāvena anuttaraṃ paṭivedhasaddhammaṃ namāmīti. Pariyattisaddhammassāpi tappakāsanattā idha saṅgaho daṭṭhabbo. Atha vā ‘‘abhidhammanayasamuddaṃ bhāvetvā adhigacchi, tīṇi piṭakāni sammasī’’ti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā pariyattidhammassāpi sacchikiriyāsammasanapariyāyo labbhatīti sopi idha vutto yevāti daṭṭhabbo. Tathā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā, sacchikatvā’’ti ca vuttattā buddhakaradhammabhūtāhi pāramitāhi saha pubbabhāge adhisīlasikkhādayopi idha dhamma-saddena saṅgahitāti veditabbā. Tāpi hi vigatapaṭipakkhatāya vigatamalā, anaññasādhāraṇatāya anuttarā cāti. Tathā hi sattānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇāya katamahābhinīhāro mahākaruṇādhivāsapesalajjhāsayo paññāvisesapariyodātanimmalānaṃ dānadamasaññamādīnaṃ uttamadhammānaṃ satasahassādhikāni kappānaṃ cattāri asaṅkheyyāni sakkaccaṃ nirantaraṃ niravasesaṃ bhāvanāpaccakkhakaraṇehi kammādīsu adhigatavasībhāvo, acchariyācinteyyamahānubhāvo, adhisīlaadhicittānaṃ paramukkaṃsapāramippatto bhagavā paccayākāre catuvīsatikoṭisatasahassamukhena mahāvajirañāṇaṃ pesetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti.
এত্থ চ ‘‘ভাৰেত্ৰা’’তি এতেন ৰিজ্জাসম্পদায ধম্মং থোমেতি, ‘সচ্ছিকত্ৰা’তি এতেন ৰিমুত্তিসম্পদায। তথা পঠমেন ঝানসম্পদায, দুতিযেন ৰিমোক্খসম্পদায। পঠমেন ৰা সমাধিসম্পদায, দুতিযেন সমাপত্তিসম্পদায। অথ ৰা পঠমেন খযঞাণভাৰেন, দুতিযেন অনুপ্পাদঞাণভাৰেন। পুরিমেন ৰা ৰিজ্জূপমতায, দুতিযেন ৰজিরূপমতায। পুরিমেন ৰা ৰিরাগসম্পত্তিযা, দুতিযেন নিরোধসম্পত্তিযা। তথা পঠমেন নিয্যানভাৰেন, দুতিযেন নিস্সরণভাৰেন। পঠমেন ৰা হেতুভাৰেন, দুতিযেন অসঙ্খতভাৰেন। পঠমেন ৰা দস্সনভাৰেন, দুতিযেন ৰিৰেকভাৰেন। পঠমেন ৰা অধিপতিভাৰেন, দুতিযেন অমতভাৰেন ধম্মং থোমেতি। অথ ৰা ‘‘যং ধম্মং ভাৰেত্ৰা বুদ্ধভাৰং উপগতো’’তি এতেন স্ৰাক্খাততায ধম্মং থোমেতি, ‘‘সচ্ছিকত্ৰা’’তি এতেন সন্দিট্ঠিকতায। তথা পুরিমেন অকালিকতায, পচ্ছিমেন এহিপস্সিকতায। পুরিমেন ৰা ওপনেয্যিকতায, পচ্ছিমেন পচ্চত্তং ৰেদিতব্বতায ধম্মং থোমেতি।
Ettha ca ‘‘bhāvetvā’’ti etena vijjāsampadāya dhammaṃ thometi, ‘sacchikatvā’ti etena vimuttisampadāya. Tathā paṭhamena jhānasampadāya, dutiyena vimokkhasampadāya. Paṭhamena vā samādhisampadāya, dutiyena samāpattisampadāya. Atha vā paṭhamena khayañāṇabhāvena, dutiyena anuppādañāṇabhāvena. Purimena vā vijjūpamatāya, dutiyena vajirūpamatāya. Purimena vā virāgasampattiyā, dutiyena nirodhasampattiyā. Tathā paṭhamena niyyānabhāvena, dutiyena nissaraṇabhāvena. Paṭhamena vā hetubhāvena, dutiyena asaṅkhatabhāvena. Paṭhamena vā dassanabhāvena, dutiyena vivekabhāvena. Paṭhamena vā adhipatibhāvena, dutiyena amatabhāvena dhammaṃ thometi. Atha vā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā buddhabhāvaṃ upagato’’ti etena svākkhātatāya dhammaṃ thometi, ‘‘sacchikatvā’’ti etena sandiṭṭhikatāya. Tathā purimena akālikatāya, pacchimena ehipassikatāya. Purimena vā opaneyyikatāya, pacchimena paccattaṃ veditabbatāya dhammaṃ thometi.
‘‘গতমল’’ন্তি ইমিনা সংকিলেসাভাৰদীপনেন ধম্মস্স পরিসুদ্ধতং দস্সেতি, ‘‘অনুত্তর’’ন্তি এতেন অঞ্ঞস্স ৰিসিট্ঠস্স অভাৰদীপনেন ৰিপুলপরিপুণ্ণতং। পঠমেন ৰা পহানসম্পদং ধম্মস্স দস্সেতি, দুতিযেন পভাৰসম্পদং। ভাৰেতব্বতায ৰা ধম্মস্স গতমলভাৰো যোজেতব্বো । ভাৰনাগুণেন হি সো দোসানং সমুগ্ঘাতকো হোতীতি। সচ্ছিকাতব্বভাৰেন অনুত্তরভাৰো যোজেতব্বো। সচ্ছিকিরিযানিব্বত্তিতো হি তদুত্তরিকরণীযাভাৰতো অনঞ্ঞসাধারণতায অনুত্তরোতি। তথা ‘‘ভাৰেত্ৰা’’তি এতেন সহ পুব্বভাগসীলাদীহি সেক্খা সীলসমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধা দস্সিতা হোন্তি, ‘‘সচ্ছিকত্ৰা’’তি এতেন সহ অসঙ্খতায ধাতুযা অসেক্খা সীলসমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধা দস্সিতা হোন্তীতি।
‘‘Gatamala’’nti iminā saṃkilesābhāvadīpanena dhammassa parisuddhataṃ dasseti, ‘‘anuttara’’nti etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanena vipulaparipuṇṇataṃ. Paṭhamena vā pahānasampadaṃ dhammassa dasseti, dutiyena pabhāvasampadaṃ. Bhāvetabbatāya vā dhammassa gatamalabhāvo yojetabbo . Bhāvanāguṇena hi so dosānaṃ samugghātako hotīti. Sacchikātabbabhāvena anuttarabhāvo yojetabbo. Sacchikiriyānibbattito hi taduttarikaraṇīyābhāvato anaññasādhāraṇatāya anuttaroti. Tathā ‘‘bhāvetvā’’ti etena saha pubbabhāgasīlādīhi sekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā honti, ‘‘sacchikatvā’’ti etena saha asaṅkhatāya dhātuyā asekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā hontīti.
এৰং সঙ্খেপেনেৰ সব্বধম্মগুণেহি সদ্ধম্মং অভিত্থৰিত্ৰা, ইদানি অরিযসঙ্ঘং থোমেতুং ‘‘সুগতস্সা’’তিআদিমাহ। তত্থ সুগতস্সাতি সম্বন্ধনিদ্দেসো, তস্স ‘‘পুত্তান’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো। ওরসানন্তি পুত্তৰিসেসনং। মারসেনমথনানন্তি ওরসপুত্তভাৰে কারণনিদ্দেসো, তেন কিলেসপ্পহানমেৰ ভগৰতো ওরসপুত্তভাৰকারণং অনুজানাতীতি দস্সেতি। অট্ঠন্নন্তি গণনপরিচ্ছেদনিদ্দেসো, তেন চ সতিপি তেসং সত্তৰিসেসভাৰেন অনেকসতসহস্সসঙ্খ্যভাৰে ইমং গণনপরিচ্ছেদং নাতিৰত্তন্তীতি দস্সেতি, মগ্গট্ঠফলট্ঠভাৰানতিৰত্তনতো। সমূহন্তি সমুদাযনিদ্দেসো। অরিযসঙ্ঘন্তি গুণৰিসিট্ঠসঙ্ঘাতভাৰনিদ্দেসো, তেন অসতিপি অরিযপুগ্গলানং কাযসামগ্গিযং অরিযসঙ্ঘভাৰং দস্সেতি, দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতভাৰতো। তত্থ উরসি ভৰা জাতা, সংৰদ্ধা চ ওরসা। যথা হি সত্তানং ওরসপুত্তা অত্তজাততায পিতুসন্তকস্স দাযজ্জস্স ৰিসেসেন ভাগিনো হোন্তি, এৰমেতেপি অরিযপুগ্গলা সম্মাসম্বুদ্ধস্স সৰনন্তে অরিযায জাতিযা জাততায ভগৰতো সন্তকস্স ৰিমুত্তিসুখস্স, অরিযধম্মরতনস্স চ একন্তভাগিনোতি ওরসা ৰিয ওরসা। অথ ৰা ভগৰতো ধম্মদেসনানুভাৰেন অরিযভূমিং ওক্কমমানা, ওক্কন্তা চ অরিযসাৰকা ভগৰতো উরোৰাযামজনিতাভিজাততায নিপ্পরিযাযেন ‘‘ওরসপুত্তা’’তি ৰত্তব্বতং অরহন্তি। সাৰকেহি পৰত্তিযমানাপি হি ধম্মদেসনা ভগৰতো ‘‘ধম্মদেসনা’’ ইচ্চেৰ ৰুচ্চতি, তংমূলকত্তা, লক্খণাদিৰিসেসাভাৰতো চ।
Evaṃ saṅkhepeneva sabbadhammaguṇehi saddhammaṃ abhitthavitvā, idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ ‘‘sugatassā’’tiādimāha. Tattha sugatassāti sambandhaniddeso, tassa ‘‘puttāna’’nti etena sambandho. Orasānanti puttavisesanaṃ. Mārasenamathanānanti orasaputtabhāve kāraṇaniddeso, tena kilesappahānameva bhagavato orasaputtabhāvakāraṇaṃ anujānātīti dasseti. Aṭṭhannanti gaṇanaparicchedaniddeso, tena ca satipi tesaṃ sattavisesabhāvena anekasatasahassasaṅkhyabhāve imaṃ gaṇanaparicchedaṃ nātivattantīti dasseti, maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvānativattanato. Samūhanti samudāyaniddeso. Ariyasaṅghanti guṇavisiṭṭhasaṅghātabhāvaniddeso, tena asatipi ariyapuggalānaṃ kāyasāmaggiyaṃ ariyasaṅghabhāvaṃ dasseti, diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvato. Tattha urasi bhavā jātā, saṃvaddhā ca orasā. Yathā hi sattānaṃ orasaputtā attajātatāya pitusantakassa dāyajjassa visesena bhāgino honti, evametepi ariyapuggalā sammāsambuddhassa savanante ariyāya jātiyā jātatāya bhagavato santakassa vimuttisukhassa, ariyadhammaratanassa ca ekantabhāginoti orasā viya orasā. Atha vā bhagavato dhammadesanānubhāvena ariyabhūmiṃ okkamamānā, okkantā ca ariyasāvakā bhagavato urovāyāmajanitābhijātatāya nippariyāyena ‘‘orasaputtā’’ti vattabbataṃ arahanti. Sāvakehi pavattiyamānāpi hi dhammadesanā bhagavato ‘‘dhammadesanā’’ icceva vuccati, taṃmūlakattā, lakkhaṇādivisesābhāvato ca.
যদিপি অরিযসাৰকানং অরিযমগ্গাধিগমসমযে ভগৰতো ৰিয তদন্তরাযকরণত্থং দেৰপুত্তমারো , মারৰাহিনী ৰা ন একন্তেন অপসাদেতি, তেহি পন অপসাদেতব্বতায কারণে ৰিমথিতে তেপি ৰিমথিতা এৰ নাম হোন্তীতি আহ – ‘‘মারসেনমথনান’’ন্তি। ইমস্মিং পনত্থে ‘মারমারসেনমথনান’ন্তি ৰত্তব্বে ‘‘মারসেনমথনান’’ন্তি একদেসসরূপেকসেসো কতোতি দট্ঠব্বং। অথ ৰা খন্ধাভিসঙ্খারমারানং ৰিয দেৰপুত্তমারস্সাপি গুণমারণে সহাযভাৰূপগমনতো কিলেসবলকাযো ‘‘সেনা’’তি ৰুচ্চতি। যথাহ – ‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তিআদি (সু॰ নি॰ ৪৩৮; মহানি॰ ২৮, ৬৮; চূল়নি॰ ৪৭)। সা চ তেহি দিযড্ঢসহস্সভেদা, অনন্তভেদা ৰা কিলেসৰাহিনী সতিধম্মৰিচযৰীরিযসমথাদিগুণপহরণেহি ওধিসো ৰিমথিতা, ৰিহতা, ৰিদ্ধস্তা চাতি মারসেনমথনা, অরিযসাৰকা। এতেন তেসং ভগৰতো অনুজাতপুত্ততং দস্সেতি।
Yadipi ariyasāvakānaṃ ariyamaggādhigamasamaye bhagavato viya tadantarāyakaraṇatthaṃ devaputtamāro , māravāhinī vā na ekantena apasādeti, tehi pana apasādetabbatāya kāraṇe vimathite tepi vimathitā eva nāma hontīti āha – ‘‘mārasenamathanāna’’nti. Imasmiṃ panatthe ‘māramārasenamathanāna’nti vattabbe ‘‘mārasenamathanāna’’nti ekadesasarūpekaseso katoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā khandhābhisaṅkhāramārānaṃ viya devaputtamārassāpi guṇamāraṇe sahāyabhāvūpagamanato kilesabalakāyo ‘‘senā’’ti vuccati. Yathāha – ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’tiādi (su. ni. 438; mahāni. 28, 68; cūḷani. 47). Sā ca tehi diyaḍḍhasahassabhedā, anantabhedā vā kilesavāhinī satidhammavicayavīriyasamathādiguṇapaharaṇehi odhiso vimathitā, vihatā, viddhastā cāti mārasenamathanā, ariyasāvakā. Etena tesaṃ bhagavato anujātaputtataṃ dasseti.
আরকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইরিযনতো, অযে চ ইরিযনতো অরিযা, নিরুত্তিনযেন। অথ ৰা সদেৰকেন লোকেন ‘‘সরণ’’ন্তি অরণীযতো উপগন্তব্বতো, উপগতানঞ্চ তদত্থসিদ্ধিতো অরিযা, অরিযানং সঙ্ঘোতি অরিযসঙ্ঘো, অরিযো চ সো, সঙ্ঘো চাতি ৰা অরিযসঙ্ঘো, তং অরিযসঙ্ঘং। ভগৰতো অপরভাগে বুদ্ধধম্মরতনানম্পি সমধিগমো সঙ্ঘরতনাধীনোতি অস্স অরিযসঙ্ঘস্স বহূপকারতং দস্সেতুং ইধেৰ ‘‘সিরসা ৰন্দে’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং।
Ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato ariyā, niruttinayena. Atha vā sadevakena lokena ‘‘saraṇa’’nti araṇīyato upagantabbato, upagatānañca tadatthasiddhito ariyā, ariyānaṃ saṅghoti ariyasaṅgho, ariyo ca so, saṅgho cāti vā ariyasaṅgho, taṃ ariyasaṅghaṃ. Bhagavato aparabhāge buddhadhammaratanānampi samadhigamo saṅgharatanādhīnoti assa ariyasaṅghassa bahūpakārataṃ dassetuṃ idheva ‘‘sirasā vande’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.
এত্থ চ ‘‘সুগতস্স ওরসানং পুত্তান’’ন্তি এতেন অরিযসঙ্ঘস্স পভৰসম্পদং দস্সেতি, ‘‘মারসেনমথনান’’ন্তি এতেন পহানসম্পদং, সকলসংকিলেসপ্পহানদীপনতো। ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি এতেন ঞাণসম্পদং, মগ্গট্ঠফলট্ঠভাৰদীপনতো। ‘‘অরিযসঙ্ঘ’’ন্তি এতেন পভৰসম্পদং দস্সেতি, সব্বসঙ্ঘানং অগ্গভাৰদীপনতো। অথ ৰা ‘‘সুগতস্স ওরসানং পুত্তান’’ন্তি অরিযসঙ্ঘস্স ৰিসুদ্ধনিস্সযভাৰদীপনং, ‘‘মারসেনমথনান’’ন্তি সম্মাউজুঞাযসামীচিপ্পটিপন্নভাৰদীপনং, ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি আহুনেয্যাদিভাৰদীপনং, ‘‘অরিযসঙ্ঘ’’ন্তি অনুত্তরপুঞ্ঞক্খেত্তভাৰদীপনং। তথা ‘‘সুগতস্স ওরসানং পুত্তান’’ন্তি এতেন অরিযসঙ্ঘস্স লোকুত্তরসরণগমনসব্ভাৰং দীপেতি। লোকুত্তরসরণগমনেন হি তে ভগৰতো ওরসপুত্তা জাতা। ‘‘মারসেনমথনান’’ন্তি এতেন অভিনীহারসম্পদাসিদ্ধং পুব্বভাগে সম্মাপটিপত্তিং দস্সেতি। কতাভিনীহারা হি সম্মা পটিপন্না মারং, মারপরিসং ৰা অভিৰিজিনন্তি। ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি এতেন ৰিদ্ধস্তৰিপক্খে সেক্খাসেক্খধম্মে দস্সেতি, পুগ্গলাধিট্ঠানেন মগ্গফলধম্মানং পকাসিতত্তা। ‘‘অরিযসঙ্ঘ’’ন্তি অগ্গদক্খিণেয্যভাৰং দস্সেতি। সরণগমনঞ্চ সাৰকানং সব্বগুণানমাদি, সপুব্বভাগপ্পটিপদা সেক্খা সীলক্খন্ধাদযো মজ্ঝে, অসেক্খা সীলক্খন্ধাদযো পরিযোসানন্তি আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণা সঙ্খেপতো সব্বে অরিযসঙ্ঘগুণা পকাসিতা হোন্তি।
Ettha ca ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti etena ariyasaṅghassa pabhavasampadaṃ dasseti, ‘‘mārasenamathanāna’’nti etena pahānasampadaṃ, sakalasaṃkilesappahānadīpanato. ‘‘Aṭṭhannampi samūha’’nti etena ñāṇasampadaṃ, maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvadīpanato. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti etena pabhavasampadaṃ dasseti, sabbasaṅghānaṃ aggabhāvadīpanato. Atha vā ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti ariyasaṅghassa visuddhanissayabhāvadīpanaṃ, ‘‘mārasenamathanāna’’nti sammāujuñāyasāmīcippaṭipannabhāvadīpanaṃ, ‘‘aṭṭhannampi samūha’’nti āhuneyyādibhāvadīpanaṃ, ‘‘ariyasaṅgha’’nti anuttarapuññakkhettabhāvadīpanaṃ. Tathā ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti etena ariyasaṅghassa lokuttarasaraṇagamanasabbhāvaṃ dīpeti. Lokuttarasaraṇagamanena hi te bhagavato orasaputtā jātā. ‘‘Mārasenamathanāna’’nti etena abhinīhārasampadāsiddhaṃ pubbabhāge sammāpaṭipattiṃ dasseti. Katābhinīhārā hi sammā paṭipannā māraṃ, māraparisaṃ vā abhivijinanti. ‘‘Aṭṭhannampi samūha’’nti etena viddhastavipakkhe sekkhāsekkhadhamme dasseti, puggalādhiṭṭhānena maggaphaladhammānaṃ pakāsitattā. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti aggadakkhiṇeyyabhāvaṃ dasseti. Saraṇagamanañca sāvakānaṃ sabbaguṇānamādi, sapubbabhāgappaṭipadā sekkhā sīlakkhandhādayo majjhe, asekkhā sīlakkhandhādayo pariyosānanti ādimajjhapariyosānakalyāṇā saṅkhepato sabbe ariyasaṅghaguṇā pakāsitā honti.
এৰং গাথাত্তযেন সঙ্খেপতো সকলগুণসঙ্কিত্তনমুখেন রতনত্তযস্স পণামং কত্ৰা, ইদানি তং নিপচ্চকারং যথাধিপ্পেতে পযোজনে পরিণামেন্তো ‘‘ইতি মে’’তিআদিমাহ। তত্থ রতিজননট্ঠেন রতনং, বুদ্ধধম্মসঙ্ঘা। তেসঞ্হি ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদিনা যথাভূতগুণে আৰজ্জন্তস্স অমতাধিগমহেতুভূতং অনপ্পকং পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জতি। যথাহ –
Evaṃ gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṅkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā, idāni taṃ nipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmento ‘‘iti me’’tiādimāha. Tattha ratijananaṭṭhena ratanaṃ, buddhadhammasaṅghā. Tesañhi ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā yathābhūtaguṇe āvajjantassa amatādhigamahetubhūtaṃ anappakaṃ pītipāmojjaṃ uppajjati. Yathāha –
‘‘যস্মিং, মহানাম, সমযে অরিযসাৰকো তথাগতং অনুস্সরতি, নেৰস্স তস্মিং সমযে রাগপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, উজুগতমেৰস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি তথাগতং আরব্ভ। উজুগতচিত্তো খো পন, মহানাম, অরিযসাৰকো লভতি অত্থৰেদং, লভতি ধম্মৰেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং, পমুদিতস্স পীতি জাযতী’’তিআদি (অ॰ নি॰ ৬.১০; অ॰ নি॰ ১১.১১)।
‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti tathāgataṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyatī’’tiādi (a. ni. 6.10; a. ni. 11.11).
চিত্তীকতাদিভাৰো ৰা রতনট্ঠো। ৰুত্তঞ্হেতং –
Cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho. Vuttañhetaṃ –
‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং।
‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;
অনোমসত্তপরিভোগং, রতনং তেন ৰুচ্চতী’’তি॥ (খু॰ পা॰ অট্ঠ॰ ৬.৩; দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ২.৩৩; সু॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.২২৬; মহানি॰ অট্ঠ॰ ৫০)।
Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (khu. pā. aṭṭha. 6.3; dī. ni. aṭṭha. 2.33; su. ni. aṭṭha. 1.226; mahāni. aṭṭha. 50);
চিত্তীকতভাৰাদযো চ অনঞ্ঞসাধারণা বুদ্ধাদীসু এৰ লব্ভন্তীতি। ৰন্দনাৰ ৰন্দনামযং, যথা ‘‘দানমযং, সীলময’’ন্তি (দী॰ নি॰ ৩.৩০৫; ইতিৰু॰ ৬০; নেত্তি॰ ৩৪)। ৰন্দনা চেত্থ কাযৰাচাচিত্তেহি তিণ্ণং রতনানং গুণনিন্নতা, থোমনা ৰা। পুজ্জভৰফলনিব্বত্তনতো পুঞ্ঞং, অত্তনো সন্তানং পুণাতীতি ৰা। সুৰিহতন্তরাযোতি সুট্ঠু ৰিহতন্তরাযো, এতেন অত্তনো পসাদসম্পত্তিযা, রত্তনত্তযস্স চ খেত্তভাৰসম্পত্তিযা তং পুঞ্ঞং অত্থপ্পকাসনস্স উপঘাতকউপদ্দৰানং ৰিহননে সমত্থন্তি দস্সেতি। হুত্ৰাতি পুব্বকালকিরিযা, তস্স ‘‘অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি এতেন সম্বন্ধো। তস্সাতি যং রতনত্তযৰন্দনামযং পুঞ্ঞং, তস্স। আনুভাৰেনাতি বলেন।
Cittīkatabhāvādayo ca anaññasādhāraṇā buddhādīsu eva labbhantīti. Vandanāva vandanāmayaṃ, yathā ‘‘dānamayaṃ, sīlamaya’’nti (dī. ni. 3.305; itivu. 60; netti. 34). Vandanā cettha kāyavācācittehi tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaninnatā, thomanā vā. Pujjabhavaphalanibbattanato puññaṃ, attano santānaṃ puṇātīti vā. Suvihatantarāyoti suṭṭhu vihatantarāyo, etena attano pasādasampattiyā, rattanattayassa ca khettabhāvasampattiyā taṃ puññaṃ atthappakāsanassa upaghātakaupaddavānaṃ vihanane samatthanti dasseti. Hutvāti pubbakālakiriyā, tassa ‘‘atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etena sambandho. Tassāti yaṃ ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ, tassa. Ānubhāvenāti balena.
এৰং রতনত্তযস্স নিপচ্চকারকরণে পযোজনং দস্সেত্ৰা, ইদানি যস্সা ধম্মদেসনায অত্থং সংৰণ্ণেতুকামো, তস্সা তাৰ গুণাভিত্থৰনৰসেন উপঞ্ঞাপনত্থং ‘‘দীঘস্সা’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ দীঘসুত্তঙ্কিতস্সাতি দীঘপ্পমাণসুত্তলক্খিতস্স, এতেন ‘‘দীঘো’’তি অযং ইমস্স আগমস্স অত্থানুগতা সমঞ্ঞাতি দস্সেতি। ননু চ সুত্তানিযেৰ আগমো, কস্স পন সুত্তেহি অঙ্কনন্তি? সচ্চমেতং পরমত্থতো, সুত্তানি পন উপাদাযপঞ্ঞত্তো আগমো। যথা হি অত্থব্যঞ্জনসমুদাযে ‘‘সুত্ত’’ন্তি ৰোহারো, এৰং সুত্তসমুদাযে ‘‘আগমো’’তি ৰোহারো। পটিচ্চসমুপ্পাদাদিনিপুণত্থসব্ভাৰতো নিপুণস্স। আগমিস্সন্তি এত্থ, এতেন, এতস্মা ৰা অত্তত্থপরত্থাদযোতি আগমো, আগমো চ সো ৰরো চাতি আগমৰরো, আগমসম্মতেহি ৰা ৰরোতি আগমৰরো, তস্স। বুদ্ধানং অনুবুদ্ধা বুদ্ধানুবুদ্ধা, বুদ্ধানং সচ্চপটিৰেধং অনুগম্ম পটিৰিদ্ধসচ্চা অগ্গসাৰকাদযো অরিযা। তেহি অত্থসংৰণ্ণনাৰসেন, গুণসংৰণ্ণনাৰসেন চ সংৰণ্ণিতস্স। অথ ৰা বুদ্ধা চ অনুবুদ্ধা চ বুদ্ধানুবুদ্ধাতি যোজেতব্বং। সম্মাসম্বুদ্ধেনেৰ হি তিণ্ণম্পি পিটকানং অত্থৰণ্ণনাক্কমো ভাসিতো, যা ‘‘পকিণ্ণকদেসনা’’তি ৰুচ্চতি, ততো সঙ্গাযনাদিৰসেন সাৰকেহীতি আচরিযা ৰদন্তি।
Evaṃ ratanattayassa nipaccakārakaraṇe payojanaṃ dassetvā, idāni yassā dhammadesanāya atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo, tassā tāva guṇābhitthavanavasena upaññāpanatthaṃ ‘‘dīghassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha dīghasuttaṅkitassāti dīghappamāṇasuttalakkhitassa, etena ‘‘dīgho’’ti ayaṃ imassa āgamassa atthānugatā samaññāti dasseti. Nanu ca suttāniyeva āgamo, kassa pana suttehi aṅkananti? Saccametaṃ paramatthato, suttāni pana upādāyapaññatto āgamo. Yathā hi atthabyañjanasamudāye ‘‘sutta’’nti vohāro, evaṃ suttasamudāye ‘‘āgamo’’ti vohāro. Paṭiccasamuppādādinipuṇatthasabbhāvato nipuṇassa. Āgamissanti ettha, etena, etasmā vā attatthaparatthādayoti āgamo, āgamo ca so varo cāti āgamavaro, āgamasammatehi vā varoti āgamavaro, tassa. Buddhānaṃ anubuddhā buddhānubuddhā, buddhānaṃ saccapaṭivedhaṃ anugamma paṭividdhasaccā aggasāvakādayo ariyā. Tehi atthasaṃvaṇṇanāvasena, guṇasaṃvaṇṇanāvasena ca saṃvaṇṇitassa. Atha vā buddhā ca anubuddhā ca buddhānubuddhāti yojetabbaṃ. Sammāsambuddheneva hi tiṇṇampi piṭakānaṃ atthavaṇṇanākkamo bhāsito, yā ‘‘pakiṇṇakadesanā’’ti vuccati, tato saṅgāyanādivasena sāvakehīti ācariyā vadanti.
সদ্ধাৰহগুণস্সাতি বুদ্ধাদীসু পসাদাৰহসম্পত্তিকস্স। অযঞ্হি আগমো ব্রহ্মজালাদীসু (দী॰ নি॰ ১.৫-৭, ২৬-২৮) সীলদিট্ঠাদীনং অনৰসেসনিদ্দেসাদিৰসেন, মহাপদানাদীসু (দী॰ নি॰ ২.৩-৫) পুরিমবুদ্ধানম্পি গুণনিদ্দেসাদিৰসেন, পাথিকসুত্তাদীসু (দী॰ নি॰ ৩.৩,৪) তিত্থিযে নিমদ্দিত্ৰা অপ্পটিৰত্তিযসীহনাদ নদনাদিৰসেন, অনুত্তরিযসুত্তাদীসু (অ॰ নি॰ ৬.৮) চ ৰিসেসতো বুদ্ধগুণৰিভাৰনেন রতনত্তযে সাতিসযপ্পসাদং আৰহতি। সংৰণ্ণনাসু চাযং আচরিযস্স পকতি, যা তংতংসংৰণ্ণনাসু আদিতো তস্স তস্স সংৰণ্ণেতব্বস্স ধম্মস্স ৰিসেসগুণকিত্তনেন থোমনা। তথা হি পপঞ্চসূদনীসারত্থপ্পকাসিনীমনোরথপূরণীসু অট্ঠসালিনীআদীসু চ যথাক্কমং ‘‘পরৰাদমথনস্স ঞাণপ্পভেদজননস্স ধম্মকথিকপুঙ্গৰানং ৰিচিত্তপ্পটিভানজননস্স তস্স গম্ভীরঞাণেহি ওগাল়্হস্স অভিণ্হসো নানানযৰিচিত্তস্স অভিধম্মস্সা’’তিআদিনা থোমনা কতা।
Saddhāvahaguṇassāti buddhādīsu pasādāvahasampattikassa. Ayañhi āgamo brahmajālādīsu (dī. ni. 1.5-7, 26-28) sīladiṭṭhādīnaṃ anavasesaniddesādivasena, mahāpadānādīsu (dī. ni. 2.3-5) purimabuddhānampi guṇaniddesādivasena, pāthikasuttādīsu (dī. ni. 3.3,4) titthiye nimadditvā appaṭivattiyasīhanāda nadanādivasena, anuttariyasuttādīsu (a. ni. 6.8) ca visesato buddhaguṇavibhāvanena ratanattaye sātisayappasādaṃ āvahati. Saṃvaṇṇanāsu cāyaṃ ācariyassa pakati, yā taṃtaṃsaṃvaṇṇanāsu ādito tassa tassa saṃvaṇṇetabbassa dhammassa visesaguṇakittanena thomanā. Tathā hi papañcasūdanīsāratthappakāsinīmanorathapūraṇīsu aṭṭhasālinīādīsu ca yathākkamaṃ ‘‘paravādamathanassa ñāṇappabhedajananassa dhammakathikapuṅgavānaṃ vicittappaṭibhānajananassa tassa gambhīrañāṇehi ogāḷhassa abhiṇhaso nānānayavicittassa abhidhammassā’’tiādinā thomanā katā.
অত্থো কথীযতি এতাযাতি অত্থকথা, সা এৰ অট্ঠকথা, ত্থ-কারস্স ট্ঠ-কারং কত্ৰা, যথা ‘‘দুক্খস্স পীল়নট্ঠো’’তি (পটি॰ ম॰ ২.৮)। আদিতো তিআদিম্হি পঠমসঙ্গীতিযং। ছল়ভিঞ্ঞতায পরমেন চিত্তৰসীভাৰেন সমন্নাগতত্তা, ঝানাদীসু পঞ্চৰিধৰসিতাসব্ভাৰতো চ ৰসিনো, থেরা মহাকস্সপাদযো। তেসং সতেহি পঞ্চহি। যাতি যা অট্ঠকথা। সঙ্গীতাতি অত্থং পকাসেতুং যুত্তট্ঠানে ‘‘অযং এতস্স অত্থো, অযং এতস্স অত্থো’’তি সঙ্গহেত্ৰা ৰুত্তা। অনুসঙ্গীতা চ যসত্থেরাদীহি পচ্ছাপি দুতিযততিযসঙ্গীতীসু, ইমিনা অত্তনো সংৰণ্ণনায আগমনসুদ্ধিং দস্সেতি।
Attho kathīyati etāyāti atthakathā, sā eva aṭṭhakathā, ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā, yathā ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho’’ti (paṭi. ma. 2.8). Ādito tiādimhi paṭhamasaṅgītiyaṃ. Chaḷabhiññatāya paramena cittavasībhāvena samannāgatattā, jhānādīsu pañcavidhavasitāsabbhāvato ca vasino, therā mahākassapādayo. Tesaṃ satehi pañcahi. Yāti yā aṭṭhakathā. Saṅgītāti atthaṃ pakāsetuṃ yuttaṭṭhāne ‘‘ayaṃ etassa attho, ayaṃ etassa attho’’ti saṅgahetvā vuttā. Anusaṅgītā ca yasattherādīhi pacchāpi dutiyatatiyasaṅgītīsu, iminā attano saṃvaṇṇanāya āgamanasuddhiṃ dasseti.
সীহস্স লানতো গহণতো সীহল়ো, সীহকুমারো। তংৰংসজাততায তম্বপণ্ণিদীপে খত্তিযানং, তেসং নিৰাসতায তম্বপণ্ণিদীপস্স চ সীহল়ভাৰো ৰেদিতব্বো। আভতাতি জম্বুদীপতো আনীতা। অথাতি পচ্ছা। অপরভাগে হি অসঙ্করত্থং সীহল়ভাসায অট্ঠকথা ঠপিতাতি। তেনস্স মূলট্ঠকথা সব্বসাধারণা ন হোতীতি ইদং অত্থপ্পকাসনং একন্তেন করণীযন্তি দস্সেতি। তেনেৰাহ – ‘‘দীপৰাসীনমত্থাযা’’তি। তত্থ দীপৰাসীনন্তি জম্বুদীপৰাসীনং। দীপৰাসীনন্তি ৰা সীহল়দীপৰাসীনং অত্থায সীহল়ভাসায ঠপিতাতি যোজনা।
Sīhassa lānato gahaṇato sīhaḷo, sīhakumāro. Taṃvaṃsajātatāya tambapaṇṇidīpe khattiyānaṃ, tesaṃ nivāsatāya tambapaṇṇidīpassa ca sīhaḷabhāvo veditabbo. Ābhatāti jambudīpato ānītā. Athāti pacchā. Aparabhāge hi asaṅkaratthaṃ sīhaḷabhāsāya aṭṭhakathā ṭhapitāti. Tenassa mūlaṭṭhakathā sabbasādhāraṇā na hotīti idaṃ atthappakāsanaṃ ekantena karaṇīyanti dasseti. Tenevāha – ‘‘dīpavāsīnamatthāyā’’ti. Tattha dīpavāsīnanti jambudīpavāsīnaṃ. Dīpavāsīnanti vā sīhaḷadīpavāsīnaṃ atthāya sīhaḷabhāsāya ṭhapitāti yojanā.
অপনেত্ৰানাতি কঞ্চুকসদিসং সীহল়ভাসং অপনেত্ৰা। ততোতি অট্ঠকথাতো। অহন্তি অত্তানং নিদ্দিসতি। মনোরমং ভাসন্তি মাগধভাসং। সা হি সভাৰনিরুত্তিভূতা পণ্ডিতানং মনং রমযতীতি। তেনেৰাহ – ‘‘তন্তিনযানুচ্ছৰিক’’ন্তি, পাল়িগতিযা অনুলোমিকং পাল়িভাসাযানুৰিধাযিনিন্তি অত্থো। ৰিগতদোসন্তি অসভাৰনিরুত্তিভাসন্তররহিতং।
Apanetvānāti kañcukasadisaṃ sīhaḷabhāsaṃ apanetvā. Tatoti aṭṭhakathāto. Ahanti attānaṃ niddisati. Manoramaṃ bhāsanti māgadhabhāsaṃ. Sā hi sabhāvaniruttibhūtā paṇḍitānaṃ manaṃ ramayatīti. Tenevāha – ‘‘tantinayānucchavika’’nti, pāḷigatiyā anulomikaṃ pāḷibhāsāyānuvidhāyininti attho. Vigatadosanti asabhāvaniruttibhāsantararahitaṃ.
সমযং অৰিলোমেন্তোতি সিদ্ধন্তং অৰিরোধেন্তো, এতেন অত্থদোসাভাৰমাহ। অৰিরুদ্ধত্তা এৰ হি থেরৰাদাপি ইধ পকাসিযিস্সন্তি। থেরৰংসপদীপানন্তি থিরেহি সীলক্খন্ধাদীহি সমন্নাগতত্তা থেরা, মহাকস্সপাদযো। তেহি আগতা আচরিযপরম্পরা থেরৰংসো, তপ্পরিযাপন্না হুত্ৰা আগমাধিগমসম্পন্নত্তা পঞ্ঞাপজ্জোতেন তস্স সমুজ্জলনতো থেরৰংসপদীপা, মহাৰিহারৰাসিনো থেরা, তেসং। ৰিৰিধেহি আকারেহি নিচ্ছীযতীতি ৰিনিচ্ছযো, গণ্ঠিট্ঠানেসু খীলমদ্দনাকারেন পৰত্তা ৰিমতিচ্ছেদকথা। সুট্ঠু নিপুণো সণ্হো ৰিনিচ্ছযো এতেসন্তি সুনিপুণৰিনিচ্ছযা। অথ ৰা ৰিনিচ্ছিনোতীতি ৰিনিচ্ছযো, যথাৰুত্তৰিসযং ঞাণং। সুট্ঠু নিপুণো ছেকো ৰিনিচ্ছযো এতেসন্তি সুনিপুণৰিনিচ্ছযা, এতেন মহাকস্সপাদিথেরপরম্পরাভতো, ততোযেৰ চ অৰিপরীতো সণ্হসুখুমো মহাৰিহারৰাসীনং ৰিনিচ্ছযোতি তস্স পমাণভূততং দস্সেতি।
Samayaṃ avilomentoti siddhantaṃ avirodhento, etena atthadosābhāvamāha. Aviruddhattā eva hi theravādāpi idha pakāsiyissanti. Theravaṃsapadīpānanti thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā therā, mahākassapādayo. Tehi āgatā ācariyaparamparā theravaṃso, tappariyāpannā hutvā āgamādhigamasampannattā paññāpajjotena tassa samujjalanato theravaṃsapadīpā, mahāvihāravāsino therā, tesaṃ. Vividhehi ākārehi nicchīyatīti vinicchayo, gaṇṭhiṭṭhānesu khīlamaddanākārena pavattā vimaticchedakathā. Suṭṭhu nipuṇo saṇho vinicchayo etesanti sunipuṇavinicchayā. Atha vā vinicchinotīti vinicchayo, yathāvuttavisayaṃ ñāṇaṃ. Suṭṭhu nipuṇo cheko vinicchayo etesanti sunipuṇavinicchayā, etena mahākassapāditheraparamparābhato, tatoyeva ca aviparīto saṇhasukhumo mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayoti tassa pamāṇabhūtataṃ dasseti.
সুজনস্স চাতি চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, তেন ন কেৰলং জম্বুদীপৰাসীনমেৰ অত্থায, অথ খো সাধুজনতোসনত্থঞ্চাতি দস্সেতি, তেন চ তম্বপণ্ণিদীপৰাসীনম্পি অত্থাযাতি অযমত্থো সিদ্ধো হোতি, উগ্গহণাদিসুকরতায তেসম্পি বহুপকারত্তা। চিরট্ঠিতত্থন্তি চিরট্ঠিতিঅত্থং , চিরকালট্ঠিতিযাতি অত্থো। ইদঞ্হি অত্থপ্পকাসনং অৰিপরীতব্যঞ্জনসুনিক্খেপস্স অত্থসুনযস্স চ উপাযভাৰতো সদ্ধম্মস্স চিরট্ঠিতিযা সংৰত্ততি। ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
Sujanassa cāti ca-saddo sampiṇḍanattho, tena na kevalaṃ jambudīpavāsīnameva atthāya, atha kho sādhujanatosanatthañcāti dasseti, tena ca tambapaṇṇidīpavāsīnampi atthāyāti ayamattho siddho hoti, uggahaṇādisukaratāya tesampi bahupakārattā. Ciraṭṭhitatthanti ciraṭṭhitiatthaṃ , cirakālaṭṭhitiyāti attho. Idañhi atthappakāsanaṃ aviparītabyañjanasunikkhepassa atthasunayassa ca upāyabhāvato saddhammassa ciraṭṭhitiyā saṃvattati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, ধম্মা সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা অসম্মোসায অনন্তরধানায সংৰত্তন্তি। কতমে দ্ৰে? সুনিক্খত্তঞ্চ পদব্যঞ্জনং, অত্থো চ সুনীতো’’তি (অ॰ নি॰ ২.২১)।
‘‘Dveme, bhikkhave, dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattanti. Katame dve? Sunikkhattañca padabyañjanaṃ, attho ca sunīto’’ti (a. ni. 2.21).
যং অত্থৰণ্ণনং কত্তুকামো, তস্সা মহত্তং পরিহরিতুং ‘‘সীলকথা’’তিআদি ৰুত্তং। তেনেৰাহ – ‘‘ন তং ইধ ৰিচারযিস্সামী’’তি। অথ ৰা যং অট্ঠকথং কত্তুকামো, তদেকদেসভাৰেন ৰিসুদ্ধিমগ্গো চ গহেতব্বোতি কথিকানং উপদেসং করোন্তো তত্থ ৰিচারিতধম্মে উদ্দেসৰসেন দস্সেতি ‘‘সীলকথা’’ তিআদিনা। তত্থ সীলকথাতি চারিত্তৰারিত্তাদিৰসেন সীলৰিত্থারকথা। ধুতধম্মাতি পিণ্ডপাতিকঙ্গাদযো (ৰিসুদ্ধি॰ ১.২২; থেরগা॰ অট্ঠ॰ ২.৮৪৫, ৮৪৯) তেরস কিলেসধুননকধম্মা। কম্মট্ঠানানি সব্বানীতি পাল়িযং আগতানি অট্ঠতিংস, অট্ঠকথাযং দ্ৰেতি নিরৰসেসানি যোগকম্মস্স ভাৰনায পৰত্তিট্ঠানানি। চরিযাৰিধানসহিতোতি রাগচরিতাদীনং সভাৰাদিৰিধানেন সহিতো। ঝানানি চত্তারি রূপাৰচরজ্ঝানানি, সমাপত্তিযো চতস্সো অরূপসমাপত্তিযো। অট্ঠপি ৰা পটিলদ্ধমত্তানি ঝানানি, সমাপজ্জনৰসীভাৰপ্পত্তিযা সমাপত্তিযো। ঝানানি ৰা রূপারূপাৰচরজ্ঝানানি , সমাপত্তিযো ফলসমাপত্তিনিরোধসমাপত্তিযো।
Yaṃ atthavaṇṇanaṃ kattukāmo, tassā mahattaṃ pariharituṃ ‘‘sīlakathā’’tiādi vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘na taṃ idha vicārayissāmī’’ti. Atha vā yaṃ aṭṭhakathaṃ kattukāmo, tadekadesabhāvena visuddhimaggo ca gahetabboti kathikānaṃ upadesaṃ karonto tattha vicāritadhamme uddesavasena dasseti ‘‘sīlakathā’’ tiādinā. Tattha sīlakathāti cārittavārittādivasena sīlavitthārakathā. Dhutadhammāti piṇḍapātikaṅgādayo (visuddhi. 1.22; theragā. aṭṭha. 2.845, 849) terasa kilesadhunanakadhammā. Kammaṭṭhānāni sabbānīti pāḷiyaṃ āgatāni aṭṭhatiṃsa, aṭṭhakathāyaṃ dveti niravasesāni yogakammassa bhāvanāya pavattiṭṭhānāni. Cariyāvidhānasahitoti rāgacaritādīnaṃ sabhāvādividhānena sahito. Jhānāni cattāri rūpāvacarajjhānāni, samāpattiyo catasso arūpasamāpattiyo. Aṭṭhapi vā paṭiladdhamattāni jhānāni, samāpajjanavasībhāvappattiyā samāpattiyo. Jhānāni vā rūpārūpāvacarajjhānāni , samāpattiyo phalasamāpattinirodhasamāpattiyo.
লোকিযলোকুত্তরভেদা ছ অভিঞ্ঞাযো সব্বা অভিঞ্ঞাযো। ঞাণৰিভঙ্গাদীসু আগতনযেন একৰিধাদিনা পঞ্ঞায সঙ্কলেত্ৰা সম্পিণ্ডেত্ৰা নিচ্ছযো পঞ্ঞাসঙ্কলননিচ্ছযো।
Lokiyalokuttarabhedā cha abhiññāyo sabbā abhiññāyo. Ñāṇavibhaṅgādīsu āgatanayena ekavidhādinā paññāya saṅkaletvā sampiṇḍetvā nicchayo paññāsaṅkalananicchayo.
পচ্চযধম্মানং হেতাদীনং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং হেতুপচ্চযাদিভাৰো পচ্চযাকারো, তস্স দেসনা পচ্চযাকারদেসনা, পটিচ্চসমুপ্পাদকথাতি অত্থো। সা পন ঘনৰিনিব্ভোগস্স সুদুক্করতায সণ্হসুখুমা, নিকাযন্তরলদ্ধিসঙ্কররহিতা, একত্তনযাদিসহিতা চ তত্থ ৰিচারিতাতি আহ – ‘‘সুপরিসুদ্ধনিপুণনযা’’তি। পটিসম্ভিদাদীসু আগতনযং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ ৰিচারিতত্তা অৰিমুত্ততন্তি মগ্গা।
Paccayadhammānaṃ hetādīnaṃ paccayuppannadhammānaṃ hetupaccayādibhāvo paccayākāro, tassa desanā paccayākāradesanā, paṭiccasamuppādakathāti attho. Sā pana ghanavinibbhogassa sudukkaratāya saṇhasukhumā, nikāyantaraladdhisaṅkararahitā, ekattanayādisahitā ca tattha vicāritāti āha – ‘‘suparisuddhanipuṇanayā’’ti. Paṭisambhidādīsu āgatanayaṃ avissajjetvāva vicāritattā avimuttatanti maggā.
ইতি পন সব্বন্তি ইতি-সদ্দো পরিসমাপনে, পন-সদ্দো ৰচনালঙ্কারে, এতং সব্বন্তি অত্থো। ইধাতি ইমিস্সা অট্ঠকথাযং। ন ৰিচারযিস্সামি, পুনরুত্তিভাৰতোতি অধিপ্পাযো।
Itipana sabbanti iti-saddo parisamāpane, pana-saddo vacanālaṅkāre, etaṃ sabbanti attho. Idhāti imissā aṭṭhakathāyaṃ. Na vicārayissāmi, punaruttibhāvatoti adhippāyo.
ইদানি তস্সেৰ অৰিচারণস্স একন্তকারণং নিদ্ধারেন্তো ‘‘মজ্ঝে ৰিসুদ্ধিমগ্গো’’তিআদিমাহ। তত্থ ‘‘মজ্ঝে ঠত্ৰা’’তি এতেন মজ্ঝেভাৰদীপনেন ৰিসেসতো চতুন্নং আগমানং সাধারণট্ঠকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গো, ন সুমঙ্গলৰিলাসিনীআদযো ৰিয অসাধারণট্ঠকথাতি দস্সেতি। ‘‘ৰিসেসতো’’তি ইদং ৰিনযাভিধম্মানম্পি ৰিসুদ্ধিমগ্গো যথারহং অত্থৰণ্ণনা হোতি যেৰাতি কত্ৰা ৰুত্তং।
Idāni tasseva avicāraṇassa ekantakāraṇaṃ niddhārento ‘‘majjhe visuddhimaggo’’tiādimāha. Tattha ‘‘majjhe ṭhatvā’’ti etena majjhebhāvadīpanena visesato catunnaṃ āgamānaṃ sādhāraṇaṭṭhakathā visuddhimaggo, na sumaṅgalavilāsinīādayo viya asādhāraṇaṭṭhakathāti dasseti. ‘‘Visesato’’ti idaṃ vinayābhidhammānampi visuddhimaggo yathārahaṃ atthavaṇṇanā hoti yevāti katvā vuttaṃ.
ইচ্চেৰাতি ইতি এৰ। তম্পীতি ৰিসুদ্ধিমগ্গম্পি। এতাযাতি সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা। এত্থ চ ‘‘সীহল়দীপং আভতা’’তিআদিনা অত্থপ্পকাসনস্স নিমিত্তং দস্সেতি, ‘‘দীপৰাসীনমত্থায, সুজনস্স চ তুট্ঠত্থং, চিরট্ঠিতত্থঞ্চ ধম্মস্সা’’তি এতেন পযোজনং, অৰসিট্ঠেন করণপ্পকারং। সীলকথাদীনং অৰিচারণম্পি হি ইধ করণপ্পকারো এৰাতি।
Iccevāti iti eva. Tampīti visuddhimaggampi. Etāyāti sumaṅgalavilāsiniyā. Ettha ca ‘‘sīhaḷadīpaṃ ābhatā’’tiādinā atthappakāsanassa nimittaṃ dasseti, ‘‘dīpavāsīnamatthāya, sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ, ciraṭṭhitatthañca dhammassā’’ti etena payojanaṃ, avasiṭṭhena karaṇappakāraṃ. Sīlakathādīnaṃ avicāraṇampi hi idha karaṇappakāro evāti.
গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
নিদানকথাৰণ্ণনা
Nidānakathāvaṇṇanā
ৰিভাগৰন্তানং সভাৰৰিভাৰনং ৰিভাগদস্সনৰসেনেৰ হোতীতি পঠমং তাৰ ৰগ্গসুত্তৰসেন ৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থ দীঘাগমো নামা’’তিআদিমাহ। তত্থ তত্থাতি ‘‘দীঘস্স আগমৰরস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি যদিদং ৰুত্তং, তস্মিং ৰচনে। যস্স অত্থং পকাসযিস্সামীতি পটিঞ্ঞাতং, সো দীঘাগমো নাম ৰগ্গসুত্তৰসেন এৰং ৰিভাগোতি অত্থো। অথ ৰা তত্থাতি ‘‘দীঘাগমনিস্সিতমত্থ’’ন্তি এতস্মিং ৰচনে। যো দীঘাগমো ৰুত্তো, সো ৰগ্গাদিৰসেন এদিসোতি অত্থো। অত্তনো সংৰণ্ণনায পঠমমহাসঙ্গীতিযং নিক্খিত্তানুক্কমেনেৰ পৰত্তভাৰদস্সনত্থং ‘‘তস্স ৰগ্গেসু…পে॰… ৰুত্তং নিদানমাদী’’তি আহ। কস্মা পন চতূসু আগমেসু দীঘাগমো পঠমং সঙ্গীতো, তত্থ চ সীলক্খন্ধৰগ্গো আদিতো নিক্খিত্তো, তস্মিঞ্চ ব্রহ্মজালন্তি? নাযমনুযোগো কত্থচিপি ন পৰত্ততি, অপি চ সদ্ধাৰহগুণতো দীঘনিকাযো পঠমং সঙ্গীতো। সদ্ধা হি কুসলধম্মানং বীজং। যথাহ – ‘‘সদ্ধা বীজং তপো ৰুট্ঠী’’তি, (সং॰ নি॰ ১.১৯৭; সু॰ নি॰ ৭৭) সদ্ধাৰহগুণতা চস্স দস্সিতাযেৰ। কিঞ্চ কতিপযসুত্তসঙ্গহতো, অপ্পপরিমাণতো চ গহণধারণাদিসুখতো। তথাহেস চতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহো চতুসট্ঠিভাণৰারপরিমাণো চ। সীলকথাবাহুল্লতো পন সীলক্খন্ধৰগ্গো পঠমং নিক্খিত্তো। সীলঞ্হি সাসনস্স আদি, সীলপতিট্ঠানত্তা সব্বগুণানং। তেনেৰাহ – ‘‘তস্মা তিহ, ত্ৰং ভিক্খু, আদিমেৰ ৰিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু। কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধ’’ন্তিআদি (সং॰ নি॰ ৫.৩৯৫)। এতেন চস্স ৰগ্গস্স অন্ৰত্থসঞ্ঞতা ৰুত্তা হোতি। দিট্ঠিৰিনিৰেঠনকথাভাৰতো পন সুত্তন্তপিটকস্স নিরৰসেসদিট্ঠিৰিভজনং ব্রহ্মজালং পঠমং নিক্খিত্তন্তি দট্ঠব্বং। তেপিটকে হি বুদ্ধৰচনে ব্রহ্মজালসদিসং দিট্ঠিগতানি নিগ্গুম্বং নিজ্জটং কত্ৰা ৰিভত্তসুত্তং নত্থীতি।
Vibhāgavantānaṃ sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgadassanavaseneva hotīti paṭhamaṃ tāva vaggasuttavasena vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tattha dīghāgamo nāmā’’tiādimāha. Tattha tatthāti ‘‘dīghassa āgamavarassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti yadidaṃ vuttaṃ, tasmiṃ vacane. Yassa atthaṃ pakāsayissāmīti paṭiññātaṃ, so dīghāgamo nāma vaggasuttavasena evaṃ vibhāgoti attho. Atha vā tatthāti ‘‘dīghāgamanissitamattha’’nti etasmiṃ vacane. Yo dīghāgamo vutto, so vaggādivasena edisoti attho. Attano saṃvaṇṇanāya paṭhamamahāsaṅgītiyaṃ nikkhittānukkameneva pavattabhāvadassanatthaṃ ‘‘tassa vaggesu…pe… vuttaṃ nidānamādī’’ti āha. Kasmā pana catūsu āgamesu dīghāgamo paṭhamaṃ saṅgīto, tattha ca sīlakkhandhavaggo ādito nikkhitto, tasmiñca brahmajālanti? Nāyamanuyogo katthacipi na pavattati, api ca saddhāvahaguṇato dīghanikāyo paṭhamaṃ saṅgīto. Saddhā hi kusaladhammānaṃ bījaṃ. Yathāha – ‘‘saddhā bījaṃ tapo vuṭṭhī’’ti, (saṃ. ni. 1.197; su. ni. 77) saddhāvahaguṇatā cassa dassitāyeva. Kiñca katipayasuttasaṅgahato, appaparimāṇato ca gahaṇadhāraṇādisukhato. Tathāhesa catuttiṃsasuttasaṅgaho catusaṭṭhibhāṇavāraparimāṇo ca. Sīlakathābāhullato pana sīlakkhandhavaggo paṭhamaṃ nikkhitto. Sīlañhi sāsanassa ādi, sīlapatiṭṭhānattā sabbaguṇānaṃ. Tenevāha – ‘‘tasmā tiha, tvaṃ bhikkhu, ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu. Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddha’’ntiādi (saṃ. ni. 5.395). Etena cassa vaggassa anvatthasaññatā vuttā hoti. Diṭṭhiviniveṭhanakathābhāvato pana suttantapiṭakassa niravasesadiṭṭhivibhajanaṃ brahmajālaṃ paṭhamaṃ nikkhittanti daṭṭhabbaṃ. Tepiṭake hi buddhavacane brahmajālasadisaṃ diṭṭhigatāni niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā vibhattasuttaṃ natthīti.
পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা
Paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā
যস্সা পঠমমহাসঙ্গীতিযং নিক্খিত্তানুক্কমেন সংৰণ্ণনং কত্তুকামো, তং, তস্সা চ তন্তিআরুল়্হায ইধ ৰচনে কারণং দস্সেন্তো ‘‘পঠমমহাসঙ্গীতি…পে॰… ৰেদিতব্বা’’তি আহ। তত্থ যথাপচ্চযং তত্থ তত্থ দেসিতত্তা , পঞ্ঞত্তত্তা চ ৰিপ্পকিণ্ণানং ধম্মৰিনযানং সঙ্গহেত্ৰা গাযনং কথনং সঙ্গীতি, এতেন তংতংসিক্খাপদানং সুত্তানঞ্চ আদিপরিযোসানেসু, অন্তরন্তরা চ সম্বন্ধৰসেন ঠপিতং সঙ্গীতিকারৰচনং সঙ্গহিতং হোতি। মহাৰিসযত্তা, পূজনীযত্তা চ মহতী সঙ্গীতি মহাসঙ্গীতি, পঠমা মহাসঙ্গীতি পঠমমহাসঙ্গীতি, তস্সা পৰত্তিকালো পঠমমহাসঙ্গীতিকালো, তস্মিং পঠমমহাসঙ্গীতিকালে। নিদানন্তি চ দেসনং দেসকালাদিৰসেন অৰিদিতং ৰিদিতং কত্ৰা নিদস্সেতীতি নিদানং। সত্তানং দস্সনানুত্তরিযসরণাদিপটিলাভহেতুভূতাসু ৰিজ্জমানাসুপি অঞ্ঞাসু ভগৰতো কিরিযাসু ‘‘বুদ্ধো বোধেয্য’’ন্তি (বু॰ ৰং॰ অট্ঠ॰ রতনচঙ্কমনকণ্ডৰণ্ণনা; চরিযা॰ উদ্ধানগাথাৰণ্ণনা) পটিঞ্ঞায অনুলোমতো ৰেনেয্যানং মগ্গফলপ্পত্তীনং হেতুভূতা কিরিযা নিপ্পরিযাযেন বুদ্ধকিচ্চন্তি আহ – ‘‘ধম্মচক্কপ্পৰত্তনঞ্হি আদিং কত্ৰা’’তি। তত্থ সদ্ধিন্দ্রিযাদিধম্মোযেৰ পৰত্তনট্ঠেন চক্কন্তি ধম্মচক্কং। অথ ৰা চক্কন্তি আণা, ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মঞ্চ তং চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং, ধম্মেন ঞাযেন চক্কন্তিপি ধম্মচক্কং। যথাহ –
Yassā paṭhamamahāsaṅgītiyaṃ nikkhittānukkamena saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, taṃ, tassā ca tantiāruḷhāya idha vacane kāraṇaṃ dassento ‘‘paṭhamamahāsaṅgīti…pe… veditabbā’’ti āha. Tattha yathāpaccayaṃ tattha tattha desitattā , paññattattā ca vippakiṇṇānaṃ dhammavinayānaṃ saṅgahetvā gāyanaṃ kathanaṃ saṅgīti, etena taṃtaṃsikkhāpadānaṃ suttānañca ādipariyosānesu, antarantarā ca sambandhavasena ṭhapitaṃ saṅgītikāravacanaṃ saṅgahitaṃ hoti. Mahāvisayattā, pūjanīyattā ca mahatī saṅgīti mahāsaṅgīti, paṭhamā mahāsaṅgīti paṭhamamahāsaṅgīti, tassā pavattikālo paṭhamamahāsaṅgītikālo, tasmiṃ paṭhamamahāsaṅgītikāle. Nidānanti ca desanaṃ desakālādivasena aviditaṃ viditaṃ katvā nidassetīti nidānaṃ. Sattānaṃ dassanānuttariyasaraṇādipaṭilābhahetubhūtāsu vijjamānāsupi aññāsu bhagavato kiriyāsu ‘‘buddho bodheyya’’nti (bu. vaṃ. aṭṭha. ratanacaṅkamanakaṇḍavaṇṇanā; cariyā. uddhānagāthāvaṇṇanā) paṭiññāya anulomato veneyyānaṃ maggaphalappattīnaṃ hetubhūtā kiriyā nippariyāyena buddhakiccanti āha – ‘‘dhammacakkappavattanañhi ādiṃ katvā’’ti. Tattha saddhindriyādidhammoyeva pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ. Atha vā cakkanti āṇā, dhammato anapetattā dhammañca taṃ cakkañcāti dhammacakkaṃ, dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ. Yathāha –
‘‘ধম্মঞ্চ পৰত্তেতি চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং, চক্কঞ্চ পৰত্তেতি ধম্মঞ্চাতি ধম্মচক্কং, ধম্মেন পৰত্তেতীতি ধম্মচক্কং, ধম্মচরিযায পৰত্তেতীতি ধম্মচক্ক’’ন্তিআদি (পটি॰ ম॰ ২, ৩৯, ৪১)।
‘‘Dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ, dhammena pavattetīti dhammacakkaṃ, dhammacariyāya pavattetīti dhammacakka’’ntiādi (paṭi. ma. 2, 39, 41).
‘‘কতবুদ্ধকিচ্চে’’তি এতেন বুদ্ধকত্তব্বস্স কস্সচিপি অসেসিতভাৰং দস্সেতি। ননু চ সাৰকেহি ৰিনীতাপি ৰিনেয্যা ভগৰতাযেৰ ৰিনীতা হোন্তি, যতো সাৰকভাসিতং সুত্তং ‘‘বুদ্ধৰচন’’ন্তি ৰুচ্চতি, সাৰকৰিনেয্যা চ ন তাৰ ৰিনীতাতি? নাযং দোসো তেসং ৰিনযনুপাযস্স সাৰকেসু ঠপিতত্তা। তেনেৰাহ –
‘‘Katabuddhakicce’’ti etena buddhakattabbassa kassacipi asesitabhāvaṃ dasseti. Nanu ca sāvakehi vinītāpi vineyyā bhagavatāyeva vinītā honti, yato sāvakabhāsitaṃ suttaṃ ‘‘buddhavacana’’nti vuccati, sāvakavineyyā ca na tāva vinītāti? Nāyaṃ doso tesaṃ vinayanupāyassa sāvakesu ṭhapitattā. Tenevāha –
‘‘ন তাৰাহং, পাপিম, পরিনিব্বাযিস্সামি, যাৰ মে ভিক্খূ ন সাৰকা ভৰিস্সন্তি ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা বহুস্সুতা ধম্মধরা…পে॰… উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহ ধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসেস্স’’ন্তিআদি (দী॰ নি॰ ২.১৬৮; সং॰ নি॰ ৫.৮২২; উদা॰ ৫১)।
‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā…pe… uppannaṃ parappavādaṃ saha dhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessa’’ntiādi (dī. ni. 2.168; saṃ. ni. 5.822; udā. 51).
‘‘কুসিনারায’’ন্তিআদি ভগৰতো পরিনিব্বুতদেসকালৰিসেসদস্সনং ‘‘অপরিনিব্বুতো ভগৰা’’তি গাহস্স মিচ্ছাভাৰদস্সনত্থং, লোকে জাতসংৰদ্ধভাৰদস্সনত্থঞ্চ । তথা হি মনুস্সভাৰস্স সুপাকটকরণত্থং মহাবোধিসত্তা চরিমভৰে দারপরিগ্গহাদীনিপি করোন্তীতি। উপাদীযতে কম্মকিলেসেহীতি উপাদি, ৰিপাকক্খন্ধা কটত্তা চ রূপং। সো পন উপাদি কিলেসাভিসঙ্খারমারনিম্মথনেন নিব্বানপ্পত্তিযং অনোস্সট্ঠো, ইধ খন্ধমচ্চুমারনিম্মথনেন ওস্সট্ঠো নিস্সেসিতোতি অযং অনুপাদিসেসা, নিব্বানধাতু। নিব্বানধাতূতি চেত্থ নিব্বুতিমত্তং অধিপ্পেতং, ইত্থম্ভূতলক্খণে চাযং করণনিদ্দেসো। ‘‘ধাতুভাজনদিৰসে’’তি ইদং ন ‘‘সন্নিপতিতান’’ন্তি এতস্স ৰিসেসনং, উস্সাহজননস্স পন ৰিসেসনং, ‘‘ধাতুভাজনদিৰসে ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসী’’তি। ধাতুভাজনদিৰসতো হি পুরিমপুরিমতরদিৰসেসু ভিক্খূ সমাগতাতি। অথ ৰা ধাতুভাজনদিৰসে সন্নিপতিতানং কাযসামগ্গীৰসেন সহিতানন্তি অত্থো। সঙ্ঘস্স থেরো সঙ্ঘত্থেরো, সো পন সঙ্ঘো কিং পরিমাণানন্তি আহ – ‘‘সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সান’’ন্তি। নিচ্চসাপেক্খতায হি এদিসেসু সমাসো হোতিযেৰ, যথা – ‘‘দেৰদত্তস্স গরুকুল’’ন্তি।
‘‘Kusinārāya’’ntiādi bhagavato parinibbutadesakālavisesadassanaṃ ‘‘aparinibbuto bhagavā’’ti gāhassa micchābhāvadassanatthaṃ, loke jātasaṃvaddhabhāvadassanatthañca . Tathā hi manussabhāvassa supākaṭakaraṇatthaṃ mahābodhisattā carimabhave dārapariggahādīnipi karontīti. Upādīyate kammakilesehīti upādi, vipākakkhandhā kaṭattā ca rūpaṃ. So pana upādi kilesābhisaṅkhāramāranimmathanena nibbānappattiyaṃ anossaṭṭho, idha khandhamaccumāranimmathanena ossaṭṭho nissesitoti ayaṃ anupādisesā, nibbānadhātu. Nibbānadhātūti cettha nibbutimattaṃ adhippetaṃ, itthambhūtalakkhaṇe cāyaṃ karaṇaniddeso. ‘‘Dhātubhājanadivase’’ti idaṃ na ‘‘sannipatitāna’’nti etassa visesanaṃ, ussāhajananassa pana visesanaṃ, ‘‘dhātubhājanadivase bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesī’’ti. Dhātubhājanadivasato hi purimapurimataradivasesu bhikkhū samāgatāti. Atha vā dhātubhājanadivase sannipatitānaṃ kāyasāmaggīvasena sahitānanti attho. Saṅghassa thero saṅghatthero, so pana saṅgho kiṃ parimāṇānanti āha – ‘‘sattannaṃ bhikkhusatasahassāna’’nti. Niccasāpekkhatāya hi edisesu samāso hotiyeva, yathā – ‘‘devadattassa garukula’’nti.
আযস্মা মহাকস্সপো পুন দুল্লভভাৰং মঞ্ঞমানো ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসীতি সম্বন্ধো। ‘‘ধাতুভাজনদিৰসে সন্নিপতিতান’’ন্তি ইদং ‘‘ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসী’’তি এত্থ ‘‘ভিক্খূন’’ন্তি ইমিনাপি পদেন সম্বন্ধনীযং। সুভদ্দেন ৰুড্ঢপব্বজিতেন ৰুত্তৰচনমনুস্সরন্তোতি সম্বন্ধো। তত্থ অনুস্সরন্তো ধম্মসংৰেগৰসেনাতি অধিপ্পাযো। ‘‘সদ্ধম্মং অন্তরধাপেয্যুং সঙ্গাযেয্যং…পে॰… চিরট্ঠিতিকং তস্স কিমঞ্ঞং আণণ্যং ভৰিস্সতী’’তি এতেসং পদানং ‘‘ইতি চিন্তযন্তো’’তি এতেন সম্বন্ধো। তথা ‘‘যঞ্চাহ’’ন্তি এতস্স ‘‘অনুগ্গহিতো পসংসিতো’’তি এতেন সম্বন্ধো। যং পাপভিক্খূতি এত্থ যন্তি নিপাতমত্তং, কারণনিদ্দেসো ৰা, যেন কারণেন অন্তরধাপেয্যুং, তদেতং কারণং ৰিজ্জতীতি অত্থো, অদ্ধনিযন্তি অদ্ধানমগ্গগামি, অদ্ধানক্খমন্তি অত্থো।
Āyasmā mahākassapo puna dullabhabhāvaṃ maññamāno bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesīti sambandho. ‘‘Dhātubhājanadivase sannipatitāna’’nti idaṃ ‘‘bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesī’’ti ettha ‘‘bhikkhūna’’nti imināpi padena sambandhanīyaṃ. Subhaddena vuḍḍhapabbajitena vuttavacanamanussarantoti sambandho. Tattha anussaranto dhammasaṃvegavasenāti adhippāyo. ‘‘Saddhammaṃ antaradhāpeyyuṃ saṅgāyeyyaṃ…pe… ciraṭṭhitikaṃ tassa kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissatī’’ti etesaṃ padānaṃ ‘‘iti cintayanto’’ti etena sambandho. Tathā ‘‘yañcāha’’nti etassa ‘‘anuggahito pasaṃsito’’ti etena sambandho. Yaṃ pāpabhikkhūti ettha yanti nipātamattaṃ, kāraṇaniddeso vā, yena kāraṇena antaradhāpeyyuṃ, tadetaṃ kāraṇaṃ vijjatīti attho, addhaniyanti addhānamaggagāmi, addhānakkhamanti attho.
যঞ্চাহন্তি এত্থ যন্তি যস্মা, যেন কারণেনাতি ৰুত্তং হোতি, কিরিযাপরামসনং ৰা এতং, তেন ‘‘অনুগ্গহিতো পসংসিতো’’তি এত্থ অনুগ্গণ্হনং পসংসনঞ্চ পরামসতি। ‘‘চীৰরে সাধারণপরিভোগেনা’’তি এত্থ ‘‘অত্তনা সমসমট্ঠপনেনা’’তি ইধ অত্তনা-সদ্দং আনেত্ৰা চীৰরে অত্তনা সাধারণপরিভোগেনাতি যোজেতব্বং। যস্স যেন হি সম্বন্ধো দূরট্ঠম্পি চ তস্স তন্তি অথ ৰা ভগৰতা চীৰরে সাধারণপরিভোগেন ভগৰতা অনুগ্গহিতোতি যোজনীযং, এতস্সাপি হি করণনিদ্দেসস্স সহযোগকত্তুত্থজোতকত্তসম্ভৰতো। যাৰদেতি যাৰদেৰ, যত্তকং কালং, যত্তকে ৰা সমাপত্তিৰিহারে, অভিঞ্ঞাৰিহারে ৰা আকঙ্খন্তো ৰিহরামি চেৰ ৰোহরামি চ, তথা কস্সপোপীতি অত্থো। ইদঞ্চ নৰানুপুব্বৰিহারছল়ভিঞ্ঞভাৰসামঞ্ঞেন থুতিমত্তং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং। ন হি আযস্মা মহাকস্সপো ভগৰা ৰিয দেৰসিকং চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খ্যা সমাপত্তিযো সমাপজ্জতি, যমকপাটিহারিযাদিৰসেন ৰা অভিঞ্ঞাযো ৰল়ঞ্জেতীতি। তেনেৰাহ – ‘‘নৰানুপুব্বৰিহারছল়ভিঞ্ঞাপ্পভেদে’’তি । তস্স কিমঞ্ঞং আণণ্যং ভৰিস্সতি, অঞ্ঞত্র ধম্মৰিনযসঙ্গাযনাতি অধিপ্পাযো। ‘‘ননু মং ভগৰা’’তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং উপমাৰসেন ৰিভাৰেতি।
Yañcāhanti ettha yanti yasmā, yena kāraṇenāti vuttaṃ hoti, kiriyāparāmasanaṃ vā etaṃ, tena ‘‘anuggahito pasaṃsito’’ti ettha anuggaṇhanaṃ pasaṃsanañca parāmasati. ‘‘Cīvare sādhāraṇaparibhogenā’’ti ettha ‘‘attanā samasamaṭṭhapanenā’’ti idha attanā-saddaṃ ānetvā cīvare attanā sādhāraṇaparibhogenāti yojetabbaṃ. Yassa yena hi sambandho dūraṭṭhampi ca tassa tanti atha vā bhagavatā cīvare sādhāraṇaparibhogena bhagavatā anuggahitoti yojanīyaṃ, etassāpi hi karaṇaniddesassa sahayogakattutthajotakattasambhavato. Yāvadeti yāvadeva, yattakaṃ kālaṃ, yattake vā samāpattivihāre, abhiññāvihāre vā ākaṅkhanto viharāmi ceva voharāmi ca, tathā kassapopīti attho. Idañca navānupubbavihārachaḷabhiññabhāvasāmaññena thutimattaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Na hi āyasmā mahākassapo bhagavā viya devasikaṃ catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā samāpattiyo samāpajjati, yamakapāṭihāriyādivasena vā abhiññāyo vaḷañjetīti. Tenevāha – ‘‘navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhede’’ti . Tassa kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissati, aññatra dhammavinayasaṅgāyanāti adhippāyo. ‘‘Nanu maṃ bhagavā’’tiādinā vuttamevatthaṃ upamāvasena vibhāveti.
ততো পরন্তি ততো ভিক্খূনং উস্সাহজননতো পরতো। পুরে অধম্মো দিপ্পতীতি অপিনাম দিব্বতি, যাৰ অধম্মো ধম্মং পটিবাহিতুং সমত্থো হোতি, ততো পুরেতরমেৰাতি অত্থো। আসন্নে অনিচ্ছিতে হি অযং পুরে-সদ্দো। দিপ্পতীতি চ দিপ্পিস্সতি। পুরেসদ্দসন্নিযোগেন হি অনাগতত্থে অযং ৰত্তমানপ্পযোগো, যথা – ‘‘পুরা ৰস্সতি দেৰো’’তি।
Tato paranti tato bhikkhūnaṃ ussāhajananato parato. Pure adhammo dippatīti apināma dibbati, yāva adhammo dhammaṃ paṭibāhituṃ samattho hoti, tato puretaramevāti attho. Āsanne anicchite hi ayaṃ pure-saddo. Dippatīti ca dippissati. Puresaddasanniyogena hi anāgatatthe ayaṃ vattamānappayogo, yathā – ‘‘purā vassati devo’’ti.
‘‘সকলনৰঙ্গসত্থুসাসনপরিযত্তিধরে…পে॰… একূনপঞ্চসতে পরিগ্গহেসী’’তি এতেন সুক্খৰিপস্সকখীণাসৰপরিযন্তানং যথাৰুত্তপুগ্গলানং সতিপি আগমাধিগমসব্ভাৰে সহ পটিসম্ভিদাহি পন তেৰিজ্জাদিগুণযুত্তানং আগমাধিগমসম্পত্তিযা উক্কংসগতত্তা সঙ্গীতিযা বহুপকারতং দস্সেতি। ইদং ৰুত্তং সঙ্গীতিক্খন্ধকে, (পারা॰ ৪৩৭) অপচ্চক্খং নাম নত্থি পগুণপ্পৰত্তিভাৰতো, সমন্তপাসাদিকাযং পন ‘‘অসম্মুখা পটিগ্গহিতং নাম নত্থী’’তি (পারা॰ অট্ঠ॰ পঠমমহাসঙ্গীতিকথা) ৰুত্তং, তং ‘‘দ্ৰে সহস্সানি ভিক্খুতো’’তি ৰুত্তম্পি ভগৰতো সন্তিকে পটিগ্গহিতমেৰাতি কত্ৰা ৰুত্তং। চতুরাসীতিসহস্সানীতি ধম্মক্খন্ধে সন্ধাযাহ। পৰত্তিনোতি পগুণানি। আনন্দত্থেরস্স নৰপ্পাযায পরিসায ৰিব্ভমনেন মহাকস্সপত্থেরো এৰমাহ – ‘‘ন ৰাযং কুমারকো মত্তমঞ্ঞাসী’’তি। তত্থ মত্তন্তি পমাণং। ছন্দা আগমনং ৰিযাতি পদৰিভাগো। ‘‘কিঞ্চাপি সেক্খো’’তি ইদং ন সেক্খানং অগতিগমনসব্ভাৰেন ৰুত্তং, অসেক্খানমেৰ পন উচ্চিনিতত্তাতি দট্ঠব্বং । পঠমমগ্গেনেৰ হি চত্তারি অগতিগমনানি পহীযন্তীতি। ‘‘অভব্বো ছন্দা…পে॰… অগতিং গন্তু’’ন্তি চ ধম্মসঙ্গীতিযা তস্স যোগ্যভাৰদস্সনেন ৰিজ্জমানগুণকথনং। পরিযত্তোতি অধীতো।
‘‘Sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidhare…pe… ekūnapañcasate pariggahesī’’ti etena sukkhavipassakakhīṇāsavapariyantānaṃ yathāvuttapuggalānaṃ satipi āgamādhigamasabbhāve saha paṭisambhidāhi pana tevijjādiguṇayuttānaṃ āgamādhigamasampattiyā ukkaṃsagatattā saṅgītiyā bahupakārataṃ dasseti. Idaṃ vuttaṃ saṅgītikkhandhake, (pārā. 437) apaccakkhaṃ nāma natthi paguṇappavattibhāvato, samantapāsādikāyaṃ pana ‘‘asammukhā paṭiggahitaṃ nāma natthī’’ti (pārā. aṭṭha. paṭhamamahāsaṅgītikathā) vuttaṃ, taṃ ‘‘dve sahassāni bhikkhuto’’ti vuttampi bhagavato santike paṭiggahitamevāti katvā vuttaṃ. Caturāsītisahassānīti dhammakkhandhe sandhāyāha. Pavattinoti paguṇāni. Ānandattherassa navappāyāya parisāya vibbhamanena mahākassapatthero evamāha – ‘‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti. Tattha mattanti pamāṇaṃ. Chandā āgamanaṃ viyāti padavibhāgo. ‘‘Kiñcāpi sekkho’’ti idaṃ na sekkhānaṃ agatigamanasabbhāvena vuttaṃ, asekkhānameva pana uccinitattāti daṭṭhabbaṃ . Paṭhamamaggeneva hi cattāri agatigamanāni pahīyantīti. ‘‘Abhabbo chandā…pe… agatiṃ gantu’’nti ca dhammasaṅgītiyā tassa yogyabhāvadassanena vijjamānaguṇakathanaṃ. Pariyattoti adhīto.
গাৰো চরন্তি এত্থাতি গোচরো, গোচরো ৰিয গোচরো, ভিক্খাচরণট্ঠানং। ৰিসভাগপুগ্গলো সুভদ্দসদিসো। সত্তিপঞ্জরন্তি সত্তিখগ্গাদিহত্থেহি পুরিসেহি মল্লরাজূনং ভগৰতো ধাতুআরক্খকরণং সন্ধাযাহ। তং পলিবোধং ছিন্দিত্ৰা তং করণীযং করোতূতি সঙ্গাহকেন ছিন্দিতব্বং ছিন্দিত্ৰা একন্তকরণীযং করোতূতি অত্থো। মহাজনন্তি বহুজনং। গন্ধকুটিং ৰন্দিত্ৰা পরিভোগচেতিযভাৰতোতি অধিপ্পাযো। যথা তন্তি যথা অঞ্ঞোপি যথাৰুত্তসভাৰো, এৰন্তি অত্থো। সংৰেজেসীতি ‘‘ননু ভগৰতা পটিকচ্চেৰ অক্খাতং – ‘সব্বেহেৰ পিযেহি মনাপেহি নানাভাৰো ৰিনাভাৰো’’’তিআদিনা (দী॰ নি॰ ২.১৮৩; সং॰ নি॰ ৫.৩৭৯; অ॰ নি॰ ১০.৪৮; চূল়ৰ॰ ৪৩৭) সংৰেগং জনেসি। উস্সন্নধাতুকন্তি উপচিতদোসং। ভেসজ্জমত্তাতি অপ্পকং ভেসজ্জং। অপ্পত্থো হি অযং মত্তা-সদ্দো, ‘‘মত্তাসুখপরিচ্চাগো’’তিআদীসু (ধ॰ প॰ ২৯০) ৰিয। দুতিযদিৰসেতি দেৰতায সংৰেজিতদিৰসতো, জেতৰনৰিহারং পৰিট্ঠদিৰসতো ৰা দুতিযদিৰসে। আণাৰ চক্কং আণাচক্কং।
Gāvo caranti etthāti gocaro, gocaro viya gocaro, bhikkhācaraṇaṭṭhānaṃ. Visabhāgapuggalo subhaddasadiso. Sattipañjaranti sattikhaggādihatthehi purisehi mallarājūnaṃ bhagavato dhātuārakkhakaraṇaṃ sandhāyāha. Taṃ palibodhaṃ chinditvā taṃ karaṇīyaṃ karotūti saṅgāhakena chinditabbaṃ chinditvā ekantakaraṇīyaṃ karotūti attho. Mahājananti bahujanaṃ. Gandhakuṭiṃ vanditvā paribhogacetiyabhāvatoti adhippāyo. Yathā tanti yathā aññopi yathāvuttasabhāvo, evanti attho. Saṃvejesīti ‘‘nanu bhagavatā paṭikacceva akkhātaṃ – ‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo’’’tiādinā (dī. ni. 2.183; saṃ. ni. 5.379; a. ni. 10.48; cūḷava. 437) saṃvegaṃ janesi. Ussannadhātukanti upacitadosaṃ. Bhesajjamattāti appakaṃ bhesajjaṃ. Appattho hi ayaṃ mattā-saddo, ‘‘mattāsukhapariccāgo’’tiādīsu (dha. pa. 290) viya. Dutiyadivaseti devatāya saṃvejitadivasato, jetavanavihāraṃ paviṭṭhadivasato vā dutiyadivase. Āṇāva cakkaṃ āṇācakkaṃ.
এতদগ্গন্তি এসো অগ্গো। লিঙ্গৰিপল্লাসেন হি অযং নিদ্দেসো। যদিদন্তি চ যো অযং, যদিদং খন্ধপঞ্চকন্তি ৰা যোজেতব্বং। ‘‘পঠমং আৰুসো উপালি পারাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু তস্স সঙ্গীতিযা পুরিমকালে পঠমভাৰো ন যুত্তোতি? নো ন যুত্তো, ভগৰতা পঞ্ঞত্তানুক্কমেন পাতিমোক্খুদ্দেসানুক্কমেন চ পঠমভাৰস্স সিদ্ধত্তা। যেভুয্যেন হি তীণি পিটকানি ভগৰতো ধরমানকালে ঠিতানুক্কমেনেৰ সঙ্গীতানি, ৰিসেসতো ৰিনযাভিধম্মপিটকানীতি দট্ঠব্বং। ‘‘ৰত্থুম্পি পুচ্ছী’’তিআদি ‘কত্থ পঞ্ঞত্ত’ন্তিআদিনা দস্সিতেন সহ তদৰসিট্ঠম্পি সঙ্গহেত্ৰা দস্সনৰসেন ৰুত্তং। পঠমপারাজিকেতি পঠমপারাজিকপাল়িযং (পারা॰ ২৪), তেনেৰাহ – ‘‘ন হি তথাগতা একব্যঞ্জনম্পি নিরত্থকং ৰদন্তী’’তি।
Etadagganti eso aggo. Liṅgavipallāsena hi ayaṃ niddeso. Yadidanti ca yo ayaṃ, yadidaṃ khandhapañcakanti vā yojetabbaṃ. ‘‘Paṭhamaṃ āvuso upāli pārājikaṃ kattha paññatta’’nti kasmā vuttaṃ, nanu tassa saṅgītiyā purimakāle paṭhamabhāvo na yuttoti? No na yutto, bhagavatā paññattānukkamena pātimokkhuddesānukkamena ca paṭhamabhāvassa siddhattā. Yebhuyyena hi tīṇi piṭakāni bhagavato dharamānakāle ṭhitānukkameneva saṅgītāni, visesato vinayābhidhammapiṭakānīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Vatthumpi pucchī’’tiādi ‘kattha paññatta’ntiādinā dassitena saha tadavasiṭṭhampi saṅgahetvā dassanavasena vuttaṃ. Paṭhamapārājiketi paṭhamapārājikapāḷiyaṃ (pārā. 24), tenevāha – ‘‘na hi tathāgatā ekabyañjanampi niratthakaṃ vadantī’’ti.
জাতকাদিকে খুদ্দকনিকাযপরিযাপন্নে, যেভুয্যেন চ ধম্মনিদ্দেসভূতে তাদিসে অভিধম্মপিটকে সঙ্গণ্হিতুং যুত্তং, ন পন দীঘনিকাযাদিপ্পকারে সুত্তন্তপিটকে, নাপি পঞ্ঞত্তিনিদ্দেসভূতে ৰিনযপিটকেতি দীঘভাণকা ‘‘জাতকাদীনং অভিধম্মপিটকে সঙ্গহো’’তি ৰদন্তি। চরিযাপিটকবুদ্ধৰংসানঞ্চেত্থ অগ্গহণং, জাতকগতিকত্তা। মজ্ঝিমভাণকা পন ‘‘অট্ঠুপ্পত্তিৰসেন দেসিতানং জাতকাদীনং যথানুলোমদেসনাভাৰতো তাদিসে সুত্তন্তপিটকে সঙ্গহো যুত্তো, ন পন সভাৰধম্মনিদ্দেসভূতে যথাধম্মসাসনে অভিধম্মপিটকে’’তি জাতকাদীনং সুত্তন্তপিটকপরিযাপন্নতং কথযন্তি। তত্থ চ যুত্তং ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং।
Jātakādike khuddakanikāyapariyāpanne, yebhuyyena ca dhammaniddesabhūte tādise abhidhammapiṭake saṅgaṇhituṃ yuttaṃ, na pana dīghanikāyādippakāre suttantapiṭake, nāpi paññattiniddesabhūte vinayapiṭaketi dīghabhāṇakā ‘‘jātakādīnaṃ abhidhammapiṭake saṅgaho’’ti vadanti. Cariyāpiṭakabuddhavaṃsānañcettha aggahaṇaṃ, jātakagatikattā. Majjhimabhāṇakā pana ‘‘aṭṭhuppattivasena desitānaṃ jātakādīnaṃ yathānulomadesanābhāvato tādise suttantapiṭake saṅgaho yutto, na pana sabhāvadhammaniddesabhūte yathādhammasāsane abhidhammapiṭake’’ti jātakādīnaṃ suttantapiṭakapariyāpannataṃ kathayanti. Tattha ca yuttaṃ vicāretvā gahetabbaṃ.
এৰং নিমিত্তপযোজনকালদেসকারককরণপ্পকারেহি পঠমং সঙ্গীতিং দস্সেত্ৰা ইদানি তত্থ ৰৰত্থাপিতসিদ্ধেসু ধম্মৰিনযেসু নানপ্পকারকোসল্লত্থং একৰিধাদিভেদে দস্সেতুং ‘‘এৰমেত’’ন্তিআদিমাহ। তত্থ ৰিমুত্তিরসন্তি ৰিমুত্তিগুণং, ৰিমুত্তিসম্পত্তিকং ৰা, অগ্গফলনিপ্ফাদনতো, ৰিমুত্তিকিচ্চং ৰা, কিলেসানং অচ্চন্তং ৰিমুত্তিসম্পাদনতো। কেচি পন ‘‘ৰিমুত্তিঅস্সাদ’’ন্তি ৰদন্তি।
Evaṃ nimittapayojanakāladesakārakakaraṇappakārehi paṭhamaṃ saṅgītiṃ dassetvā idāni tattha vavatthāpitasiddhesu dhammavinayesu nānappakārakosallatthaṃ ekavidhādibhede dassetuṃ ‘‘evameta’’ntiādimāha. Tattha vimuttirasanti vimuttiguṇaṃ, vimuttisampattikaṃ vā, aggaphalanipphādanato, vimuttikiccaṃ vā, kilesānaṃ accantaṃ vimuttisampādanato. Keci pana ‘‘vimuttiassāda’’nti vadanti.
কিঞ্চাপি অৰিসেসেন সব্বম্পি বুদ্ধৰচনং কিলেসৰিনযনেন ৰিনযো, যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযপতনাদিতো ধারণেন ধম্মো, ইধাধিপ্পেতে পন ধম্মৰিনযে নিদ্ধারেতুং ‘‘তত্থ ৰিনযপিটক’’ন্তিআদিমাহ। অৰসেসং বুদ্ধৰচনং ধম্মো, খন্ধাদিৰসেন সভাৰধম্মদেসনাবাহুল্লতো। অথ ৰা যদিপি ধম্মোযেৰ ৰিনযোপি, পরিযত্তিযাদিভাৰতো, ৰিনযসদ্দসন্নিধানে পন ভিন্নাধিকরণভাৰেন পযুত্তো ধম্ম-সদ্দো ৰিনযতন্তিৰিধুরং তন্তিং দীপেতি যথা ‘‘পুঞ্ঞঞাণসম্ভারা, গোবলিবদ্ধ’’ন্তি চ।
Kiñcāpi avisesena sabbampi buddhavacanaṃ kilesavinayanena vinayo, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyapatanādito dhāraṇena dhammo, idhādhippete pana dhammavinaye niddhāretuṃ ‘‘tattha vinayapiṭaka’’ntiādimāha. Avasesaṃ buddhavacanaṃ dhammo, khandhādivasena sabhāvadhammadesanābāhullato. Atha vā yadipi dhammoyeva vinayopi, pariyattiyādibhāvato, vinayasaddasannidhāne pana bhinnādhikaraṇabhāvena payutto dhamma-saddo vinayatantividhuraṃ tantiṃ dīpeti yathā ‘‘puññañāṇasambhārā, gobalibaddha’’nti ca.
‘‘অনেকজাতিসংসার’’ন্তি অযং গাথা ভগৰতা অত্তনো সব্বঞ্ঞুতঞাণপদট্ঠানং অরহত্তপ্পত্তিং পচ্চৰেক্খন্তেন একূনৰীসতিমস্স পচ্চৰেক্খণঞাণস্স অনন্তরং ভাসিতা। তেনাহ ‘‘ইদং পঠমবুদ্ধৰচন’’ন্তি। ইদং কির সব্ববুদ্ধেহি অৰিজহিতং উদানং। অযমস্স সঙ্খেপত্থো – অহং ইমস্স অত্তভাৰগেহস্স কারকং তণ্হাৰড্ঢকিং গৰেসন্তো যেন ঞাণেন তং দট্ঠুং সক্কা, তস্স বোধিঞাণস্সত্থায দীপঙ্করপাদমূলে কতাভিনীহারো এত্তকং কালং অনেকজাতিসংসারং অনেকজাতিসতসহস্সসঙ্খ্যং সংসারৰট্টং অনিব্বিসং তং ঞাণং অৰিন্দন্তো অলভন্তোযেৰ সন্ধাৰিস্সং সংসরিং। যস্মা জরাৰ্যাধিমরণমিস্সতায জাতি নামেসা পুনপ্পুনং উপগন্তুং দুক্খা, ন চ সা তস্মিং অদিট্ঠে নিৰত্ততি, তস্মা তং গৰেসন্তো সন্ধাৰিস্সন্তি অত্থো। দিট্ঠোসীতি ইদানি মযা সব্বঞ্ঞুতঞাণং পটিৰিজ্ঝন্তেন দিট্ঠো অসি। পুন গেহন্তি পুন ইমং অত্তভাৰসঙ্খাতং মম গেহং। ন কাহসি ন করিস্সসি। তৰ সব্বা অৰসেসাকিলেসফাসুকা মযা ভগ্গা। ইমস্স তযা কতস্স অত্তভাৰগেহস্স কূটং অৰিজ্জাসঙ্খাতং কণ্ণিকমণ্ডলং ৰিসঙ্খতং ৰিদ্ধংসিতং। ৰিসঙ্খারং নিব্বানং আরম্মণকরণৰসেন গতং অনুপৰিট্ঠং ইদানি মম চিত্তং, অহঞ্চ তণ্হানং খযসঙ্খাতং অরহত্তমগ্গং অজ্ঝগা অধিগতো পত্তোস্মীতি। অযং মনসা পৰত্তিতধম্মানমাদি। ‘‘যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মা’’তি (উদা॰ ১, ২, ৩) অযং পন ৰাচায পৰত্তিতধম্মানং আদীতি ৰদন্তি। অন্তোজপ্পনৰসেন কির ভগৰা ‘‘অনেকজাতিসংসার’’ন্তিআদিমাহ (ধ॰ প॰ ১৫৩)। ‘‘পাটিপদদিৰসে’’তি ইদং ‘‘সব্বঞ্ঞুভাৰপ্পত্তস্সা’’তি ন এতেন সম্বন্ধিতব্বং, ‘‘পচ্চৰেক্খন্তস্স উপ্পন্না’’তি এতেন পন সম্বন্ধিতব্বং। ৰিসাখপুণ্ণমাযমেৰ হি ভগৰা পচ্চূসসমযে সব্বঞ্ঞুতং পত্তোতি।
‘‘Anekajātisaṃsāra’’nti ayaṃ gāthā bhagavatā attano sabbaññutañāṇapadaṭṭhānaṃ arahattappattiṃ paccavekkhantena ekūnavīsatimassa paccavekkhaṇañāṇassa anantaraṃ bhāsitā. Tenāha ‘‘idaṃ paṭhamabuddhavacana’’nti. Idaṃ kira sabbabuddhehi avijahitaṃ udānaṃ. Ayamassa saṅkhepattho – ahaṃ imassa attabhāvagehassa kārakaṃ taṇhāvaḍḍhakiṃ gavesanto yena ñāṇena taṃ daṭṭhuṃ sakkā, tassa bodhiñāṇassatthāya dīpaṅkarapādamūle katābhinīhāro ettakaṃ kālaṃ anekajātisaṃsāraṃ anekajātisatasahassasaṅkhyaṃ saṃsāravaṭṭaṃ anibbisaṃ taṃ ñāṇaṃ avindanto alabhantoyeva sandhāvissaṃ saṃsariṃ. Yasmā jarāvyādhimaraṇamissatāya jāti nāmesā punappunaṃ upagantuṃ dukkhā, na ca sā tasmiṃ adiṭṭhe nivattati, tasmā taṃ gavesanto sandhāvissanti attho. Diṭṭhosīti idāni mayā sabbaññutañāṇaṃ paṭivijjhantena diṭṭho asi. Puna gehanti puna imaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ mama gehaṃ. Na kāhasi na karissasi. Tava sabbā avasesākilesaphāsukā mayā bhaggā. Imassa tayā katassa attabhāvagehassa kūṭaṃ avijjāsaṅkhātaṃ kaṇṇikamaṇḍalaṃ visaṅkhataṃ viddhaṃsitaṃ. Visaṅkhāraṃ nibbānaṃ ārammaṇakaraṇavasena gataṃ anupaviṭṭhaṃ idāni mama cittaṃ, ahañca taṇhānaṃ khayasaṅkhātaṃ arahattamaggaṃ ajjhagā adhigato pattosmīti. Ayaṃ manasā pavattitadhammānamādi. ‘‘Yadā have pātubhavanti dhammā’’ti (udā. 1, 2, 3) ayaṃ pana vācāya pavattitadhammānaṃ ādīti vadanti. Antojappanavasena kira bhagavā ‘‘anekajātisaṃsāra’’ntiādimāha (dha. pa. 153). ‘‘Pāṭipadadivase’’ti idaṃ ‘‘sabbaññubhāvappattassā’’ti na etena sambandhitabbaṃ, ‘‘paccavekkhantassa uppannā’’ti etena pana sambandhitabbaṃ. Visākhapuṇṇamāyameva hi bhagavā paccūsasamaye sabbaññutaṃ pattoti.
ৰযধম্মাতি অনিচ্চলক্খণমুখেন দুক্খানত্তলক্খণম্পি সঙ্খারানং ৰিভাৰেতি ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা’’তি (সং॰ নি॰ ৩.১৫; পটি॰ ম॰ ২.১০) ৰচনতো। লক্খণত্তযৰিভাৰননযেনেৰ চ তদারম্মণং ৰিপস্সনং দস্সেন্তো সব্বতিত্থিযানং অৰিসযভূতং বুদ্ধাৰেণিকং চতুসচ্চকম্মট্ঠানাধিট্ঠানং অৰিপরীতং নিব্বানগামিনিপ্পটিপদং পকাসেতীতি দট্ঠব্বং। ইদানি তত্থ সম্মাপটিপত্তিযং নিযোজেতি ‘‘অপ্পমাদেন সম্পাদেথা’’তি। অথ ৰা ‘‘ৰযধম্মা সঙ্খারা’’তি এতেন সঙ্খেপেন সংৰেজেত্ৰা ‘‘অপ্পমাদেন সম্পাদেথা’’তি সঙ্খেপেনেৰ নিরৰসেসং সম্মাপটিপত্তিং দস্সেতি। অপ্পমাদপদঞ্হি সিক্খাত্তযসঙ্গহিতং কেৰলপরিপুণ্ণং সাসনং পরিযাদিযিত্ৰা তিট্ঠতীতি।
Vayadhammāti aniccalakkhaṇamukhena dukkhānattalakkhaṇampi saṅkhārānaṃ vibhāveti ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15; paṭi. ma. 2.10) vacanato. Lakkhaṇattayavibhāvananayeneva ca tadārammaṇaṃ vipassanaṃ dassento sabbatitthiyānaṃ avisayabhūtaṃ buddhāveṇikaṃ catusaccakammaṭṭhānādhiṭṭhānaṃ aviparītaṃ nibbānagāminippaṭipadaṃ pakāsetīti daṭṭhabbaṃ. Idāni tattha sammāpaṭipattiyaṃ niyojeti ‘‘appamādena sampādethā’’ti. Atha vā ‘‘vayadhammā saṅkhārā’’ti etena saṅkhepena saṃvejetvā ‘‘appamādena sampādethā’’ti saṅkhepeneva niravasesaṃ sammāpaṭipattiṃ dasseti. Appamādapadañhi sikkhāttayasaṅgahitaṃ kevalaparipuṇṇaṃ sāsanaṃ pariyādiyitvā tiṭṭhatīti.
পঠমসঙ্গীতিযং অসঙ্গীতং সঙ্গীতিক্খন্ধককথাৰত্থুপ্পকরণাদি। কেচি পন ‘‘সুভসুত্তম্পি (দী॰ নি॰ ১.৪৪৪) পঠমসঙ্গীতিযং অসঙ্গীত’’ন্তি ৰদন্তি, তং পন ন যুজ্জতি। পঠমসঙ্গীতিতো পুরেতরমেৰ হি আযস্মতা আনন্দেন জেতৰনে ৰিহরন্তেন সুভস্স মাণৰস্স ভাসিতন্তি।
Paṭhamasaṅgītiyaṃ asaṅgītaṃ saṅgītikkhandhakakathāvatthuppakaraṇādi. Keci pana ‘‘subhasuttampi (dī. ni. 1.444) paṭhamasaṅgītiyaṃ asaṅgīta’’nti vadanti, taṃ pana na yujjati. Paṭhamasaṅgītito puretarameva hi āyasmatā ānandena jetavane viharantena subhassa māṇavassa bhāsitanti.
দল়্হিকম্মসিথিলীকরণপ্পযোজনা যথাক্কমং পকতিসাৰজ্জপণ্ণত্তিসাৰজ্জেসু সিক্খাপদেসু। তেনাতি ৰিৰিধনযত্তাদিনা। এতন্তি ৰিৰিধৰিসেসনযত্তাতি গাথাৰচনং। এতস্সাতি ৰিনযস্স।
Daḷhikammasithilīkaraṇappayojanā yathākkamaṃ pakatisāvajjapaṇṇattisāvajjesu sikkhāpadesu. Tenāti vividhanayattādinā. Etanti vividhavisesanayattāti gāthāvacanaṃ. Etassāti vinayassa.
অত্তত্থপরত্থাদিভেদেতি যো তং সুত্তং সজ্ঝাযতি, সুণাতি, ৰাচেতি, চিন্তেতি, দেসেতি চ, সুত্তেন সঙ্গহিতো সীলাদিঅত্থো তস্সাপি হোতি, তেন পরস্স সাধেতব্বতো পরস্সাপি হোতীতি, তদুভযং তং সুত্তং সূচেতি দীপেতি। তথা দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকং লোকিযলোকুত্তরঞ্চাতি এৰমাদিভেদে অত্থে আদি-সদ্দেন সঙ্গণ্হাতি। অত্থ-সদ্দো চাযং হিতপরিযাযৰচনং, ন ভাসিতত্থৰচনং, যদি সিযা, সুত্তং অত্তনোপি ভাসিতত্থং সূচেতি, পরস্সাপীতি অযমত্থো ৰুত্তো সিযা। সুত্তেন চ যো অত্থো পকাসিতো সো তস্সেৰ হোতীতি, ন তেন পরত্থো সূচিতো হোতি, তেন সূচেতব্বস্স পরত্থস্স নিৰত্তেতব্বস্স অভাৰা অত্থগহণঞ্চ ন কত্তব্বং। অত্তত্থপরত্থৰিনিম্মুত্তস্স ভাসিতত্থস্স অভাৰা আদিগ্গহণঞ্চ ন কত্তব্বং। তস্মা যথাৰুত্তস্স হিতপরিযাযস্স অত্থস্স সুত্তে অসম্ভৰতো সুত্তধারস্স পুগ্গলস্স ৰসেন অত্তত্থপরত্থা ৰুত্তা।
Attatthaparatthādibhedeti yo taṃ suttaṃ sajjhāyati, suṇāti, vāceti, cinteti, deseti ca, suttena saṅgahito sīlādiattho tassāpi hoti, tena parassa sādhetabbato parassāpi hotīti, tadubhayaṃ taṃ suttaṃ sūceti dīpeti. Tathā diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ lokiyalokuttarañcāti evamādibhede atthe ādi-saddena saṅgaṇhāti. Attha-saddo cāyaṃ hitapariyāyavacanaṃ, na bhāsitatthavacanaṃ, yadi siyā, suttaṃ attanopi bhāsitatthaṃ sūceti, parassāpīti ayamattho vutto siyā. Suttena ca yo attho pakāsito so tasseva hotīti, na tena parattho sūcito hoti, tena sūcetabbassa paratthassa nivattetabbassa abhāvā atthagahaṇañca na kattabbaṃ. Attatthaparatthavinimmuttassa bhāsitatthassa abhāvā ādiggahaṇañca na kattabbaṃ. Tasmā yathāvuttassa hitapariyāyassa atthassa sutte asambhavato suttadhārassa puggalassa vasena attatthaparatthā vuttā.
অথ ৰা সুত্তং অনপেক্খিত্ৰা যে অত্তত্থাদযো অত্থপ্পভেদা ৰুত্তা ‘‘ন হঞ্ঞদত্থত্থিপসংসলাভা’’তি এতস্স পদস্স নিদ্দেসে (মহানি॰ ৬৩; চূল়নি॰ ৮৫) ‘‘অত্তত্থো, পরত্থো, উভযত্থো, দিট্ঠধম্মিকো অত্থো, সম্পরাযিকো অত্থো, উত্তানো অত্থো, গম্ভীরো অত্থো, গূল়্হো অত্থো, পটিচ্ছন্নো অত্থো, নেয্যো অত্থো, নীতো অত্থো, অনৰজ্জো অত্থো, নিক্কিলেসো অত্থো, ৰোদানো অত্থো, পরমত্থো’’তি তে সুত্তং সূচেতীতি অত্থো। ইমস্মিং অত্থৰিকপ্পে অত্থ-সদ্দো ভাসিতত্থপরিযাযোপি হোতি। এত্থ হি পুরিমকা পঞ্চ অত্থপ্পভেদা হিতপরিযাযা, ততো পরে ছ ভাসিতত্থভেদা, পচ্ছিমকা পন উভযসভাৰা। তত্থ দুরধিগমতায ৰিভাৰনে অলদ্ধগাধো গম্ভীরো। ন ৰিৰটো গূল়্হো। মূলুদকাদযো ৰিয পংসুনা অক্খরসন্নিৰেসাদিনা তিরোহিতো পটিচ্ছন্নো । নিদ্ধারেত্ৰা ঞাপেতব্বো নেয্যো। যথারুতৰসেন ৰেদিতব্বো নীতো। অনৰজ্জনিক্কিলেসৰোদানা পরিযাযৰসেন ৰুত্তা, কুসলৰিপাককিরিযাধম্মৰসেন ৰা। পরমত্থো নিব্বানং, ধম্মানং অৰিপরীতসভাৰো এৰ ৰা। অথ ৰা ‘‘অত্তনা চ অপ্পিচ্ছো হোতী’’তি অত্তত্থং, ‘‘অপ্পিচ্ছাকথঞ্চ পরেসং কত্তা হোতী’’তি পরত্থং সূচেতি। এৰং ‘‘অত্তনা চ পাণাতিপাতা পটিৰিরতো হোতী’’তিআদি (অ॰ নি॰ ৪.৯৯, ২৬৫) সুত্তানি যোজেতব্বানি। ৰিনযাভিধম্মেহি চ ৰিসেসেত্ৰা সুত্ত-সদ্দস্স অত্থো ৰত্তব্বো। তস্মা ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসপ্পৰত্তায দেসনায অত্তহিতপরহিততাদীনি সাতিসযং পকাসিতানি হোতি তপ্পরভাৰতো, ন আণাধম্মসভাৰৰসপ্পৰত্তাযাতি ইদমেৰ চ ‘‘অত্থানং সূচনতো সুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং।
Atha vā suttaṃ anapekkhitvā ye attatthādayo atthappabhedā vuttā ‘‘na haññadatthatthipasaṃsalābhā’’ti etassa padassa niddese (mahāni. 63; cūḷani. 85) ‘‘attattho, parattho, ubhayattho, diṭṭhadhammiko attho, samparāyiko attho, uttāno attho, gambhīro attho, gūḷho attho, paṭicchanno attho, neyyo attho, nīto attho, anavajjo attho, nikkileso attho, vodāno attho, paramattho’’ti te suttaṃ sūcetīti attho. Imasmiṃ atthavikappe attha-saddo bhāsitatthapariyāyopi hoti. Ettha hi purimakā pañca atthappabhedā hitapariyāyā, tato pare cha bhāsitatthabhedā, pacchimakā pana ubhayasabhāvā. Tattha duradhigamatāya vibhāvane aladdhagādho gambhīro. Na vivaṭo gūḷho. Mūludakādayo viya paṃsunā akkharasannivesādinā tirohito paṭicchanno. Niddhāretvā ñāpetabbo neyyo. Yathārutavasena veditabbo nīto. Anavajjanikkilesavodānā pariyāyavasena vuttā, kusalavipākakiriyādhammavasena vā. Paramattho nibbānaṃ, dhammānaṃ aviparītasabhāvo eva vā. Atha vā ‘‘attanā ca appiccho hotī’’ti attatthaṃ, ‘‘appicchākathañca paresaṃ kattā hotī’’ti paratthaṃ sūceti. Evaṃ ‘‘attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hotī’’tiādi (a. ni. 4.99, 265) suttāni yojetabbāni. Vinayābhidhammehi ca visesetvā sutta-saddassa attho vattabbo. Tasmā veneyyajjhāsayavasappavattāya desanāya attahitaparahitatādīni sātisayaṃ pakāsitāni hoti tapparabhāvato, na āṇādhammasabhāvavasappavattāyāti idameva ca ‘‘atthānaṃ sūcanato sutta’’nti vuttaṃ.
সুত্তে চ আণাধম্মসভাৰা চ ৰেনেয্যজ্ঝাসযং অনুৰত্তন্তি, ন ৰিনযাভিধম্মেসু ৰিয ৰেনেয্যজ্ঝাসযো আণাধম্মসভাৰে। তস্মা ৰেনেয্যানং একন্তহিতপটিলাভসংৰত্তনিকা সুত্তন্তদেসনা হোতীতি ‘‘সুৰুত্তা চেত্থা’’তিআদি ৰুত্তং। পসৰতীতি ফলতি। ‘‘সুত্তাণা’’তি এতস্স অত্থং পকাসেতুং ‘‘সুট্ঠু চ নে তাযতী’’তি ৰুত্তং। অত্তত্থাদিৰিধানেসু চ সুত্তস্স পমাণভাৰো, অত্তত্থাদীনঞ্চ সঙ্গাহকত্তং যোজেতব্বং তদত্থপ্পকাসনপধানত্তা সুত্তস্স। ৰিনযাভিধম্মেহি ৰিসেসনঞ্চ যোজেতব্বং। এতন্তি ‘‘অত্থানং সূচনতো’’তিআদিকং অত্থৰচনং। এতস্সাতি সুত্তস্স।
Sutte ca āṇādhammasabhāvā ca veneyyajjhāsayaṃ anuvattanti, na vinayābhidhammesu viya veneyyajjhāsayo āṇādhammasabhāve. Tasmā veneyyānaṃ ekantahitapaṭilābhasaṃvattanikā suttantadesanā hotīti ‘‘suvuttā cetthā’’tiādi vuttaṃ. Pasavatīti phalati. ‘‘Suttāṇā’’ti etassa atthaṃ pakāsetuṃ ‘‘suṭṭhu ca ne tāyatī’’ti vuttaṃ. Attatthādividhānesu ca suttassa pamāṇabhāvo, attatthādīnañca saṅgāhakattaṃ yojetabbaṃ tadatthappakāsanapadhānattā suttassa. Vinayābhidhammehi visesanañca yojetabbaṃ. Etanti ‘‘atthānaṃ sūcanato’’tiādikaṃ atthavacanaṃ. Etassāti suttassa.
অভিক্কমন্তীতি এত্থ অভি-সদ্দো কমনকিরিযায ৰুদ্ধিভাৰং অতিরেকতং দীপেতি, অভিঞ্ঞাতা অভিলক্খিতাতি এত্থ ঞাণলক্খণকিরিযানং সুপাকটতাৰিসেসং, অভিক্কন্তেনাতি এত্থ কন্তিযা অধিকত্তং ৰিসিট্ঠতন্তি যুত্তং কিরিযাৰিসেসকত্তা উপসগ্গস্স। অভিরাজা অভিৰিনযেতি পন পূজিতপরিচ্ছিন্নেসু রাজৰিনযেসু অভি-সদ্দো পৰত্ততীতি কথমেতং যুজ্জেয্যাতি ? পূজনপরিচ্ছেদনকিরিযাদীপনতো, তাহি চ কিরিযাহি রাজৰিনযানং যুত্তত্তা। এত্থ হি অতিমালাদীসু অতি-সদ্দো ৰিয, অভি-সদ্দো যথা সহ সাধনেন কিরিযং ৰদতীতি অভিরাজঅভিৰিনয-সদ্দা সিদ্ধা, এৰং অভিধম্মসদ্দে অভি-সদ্দো সহ সাধনেন ৰুড্ঢিযাদিকিরিযং দীপেতীতি অযমত্থো দস্সিতোতি দট্ঠব্বো।
Abhikkamantīti ettha abhi-saddo kamanakiriyāya vuddhibhāvaṃ atirekataṃ dīpeti, abhiññātā abhilakkhitāti ettha ñāṇalakkhaṇakiriyānaṃ supākaṭatāvisesaṃ, abhikkantenāti ettha kantiyā adhikattaṃ visiṭṭhatanti yuttaṃ kiriyāvisesakattā upasaggassa. Abhirājā abhivinayeti pana pūjitaparicchinnesu rājavinayesu abhi-saddo pavattatīti kathametaṃ yujjeyyāti ? Pūjanaparicchedanakiriyādīpanato, tāhi ca kiriyāhi rājavinayānaṃ yuttattā. Ettha hi atimālādīsu ati-saddo viya, abhi-saddo yathā saha sādhanena kiriyaṃ vadatīti abhirājaabhivinaya-saddā siddhā, evaṃ abhidhammasadde abhi-saddo saha sādhanena vuḍḍhiyādikiriyaṃ dīpetīti ayamattho dassitoti daṭṭhabbo.
ভাৰনাফরণৰুড্ঢীহি ৰুড্ঢিমন্তোপি ধম্মা ৰুত্তা। আরম্মণাদীহীতি আরম্মণসম্পযুত্তকম্মদ্ৰারপটিপদাদীহি। অৰিসিট্ঠন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসিট্ঠেসু ৰিনযসুত্তাভিধম্মেসু অৰিসিট্ঠং সমানং। তং পিটকসদ্দন্তি অত্থো। যথাৰুত্তেনাতি ‘‘এৰং দুৰিধত্থেনা’’তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারেন।
Bhāvanāpharaṇavuḍḍhīhi vuḍḍhimantopi dhammā vuttā. Ārammaṇādīhīti ārammaṇasampayuttakammadvārapaṭipadādīhi. Avisiṭṭhanti aññamaññavisiṭṭhesu vinayasuttābhidhammesu avisiṭṭhaṃ samānaṃ. Taṃ piṭakasaddanti attho. Yathāvuttenāti ‘‘evaṃ duvidhatthenā’’tiādinā vuttappakārena.
কথেতব্বানং অত্থানং দেসকাযত্তেন আণাদিৰিধিনা অতিসজ্জনং পবোধনং দেসনা। সাসিতব্বপুগ্গলগতেন যথাপরাধাদিসাসিতব্বভাৰেন অনুসাসনং ৰিনযনং সাসনং। কথেতব্বস্স সংৰরাসংৰরাদিনো অত্থস্স কথনং ৰচনপটিবদ্ধতাকরণং কথা। কথীযতি ৰা এত্থাতি কথা। সংৰরাসংৰরস্স কথা সংৰরাসংৰরকথা। এস নযো ইতরেসুপি। ভেদ-সদ্দো ৰিসুং ৰিসুং যোজেতব্বো ‘‘দেসনাভেদং সাসনভেদং কথাভেদঞ্চ যথারহং পরিদীপযে’’তি। ভেদন্তি চ নানত্তন্তি অত্থো। সিক্খা চ পহানানি চ গম্ভীরভাৰো চ সিক্খাপ্পহানগম্ভীরভাৰং, তঞ্চ পরিদীপযে। এত্থ যথাতি উপারম্ভনিস্সরণধম্মকোসরক্খণহেতুপরিযাপুণনং সুপ্পটিপত্তি দুপ্পটিপত্তীতি এতেহি পকারেহি। আণং পণেতুং অরহতীতি আণারহো সম্মাসম্বুদ্ধত্তা। ৰোহারপরমত্থানম্পি সব্ভাৰতো আহ আণাবাহুল্লতোতি। ইতো পরেসুপি এসেৰ নযো। পচুরাপরাধা সেয্যসকাদযো। অজ্ঝাসযো আসযোৰ অত্থতো দিট্ঠি, ঞাণঞ্চ। ৰুত্তঞ্চেতং –
Kathetabbānaṃ atthānaṃ desakāyattena āṇādividhinā atisajjanaṃ pabodhanaṃ desanā. Sāsitabbapuggalagatena yathāparādhādisāsitabbabhāvena anusāsanaṃ vinayanaṃ sāsanaṃ. Kathetabbassa saṃvarāsaṃvarādino atthassa kathanaṃ vacanapaṭibaddhatākaraṇaṃ kathā. Kathīyati vā etthāti kathā. Saṃvarāsaṃvarassa kathā saṃvarāsaṃvarakathā. Esa nayo itaresupi. Bheda-saddo visuṃ visuṃ yojetabbo ‘‘desanābhedaṃ sāsanabhedaṃ kathābhedañca yathārahaṃ paridīpaye’’ti. Bhedanti ca nānattanti attho. Sikkhā ca pahānāni ca gambhīrabhāvo ca sikkhāppahānagambhīrabhāvaṃ, tañca paridīpaye. Ettha yathāti upārambhanissaraṇadhammakosarakkhaṇahetupariyāpuṇanaṃ suppaṭipatti duppaṭipattīti etehi pakārehi. Āṇaṃ paṇetuṃ arahatīti āṇāraho sammāsambuddhattā. Vohāraparamatthānampi sabbhāvato āha āṇābāhullatoti. Ito paresupi eseva nayo. Pacurāparādhā seyyasakādayo. Ajjhāsayo āsayova atthato diṭṭhi, ñāṇañca. Vuttañcetaṃ –
‘‘সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠি চ, খন্তি চেৰানুলোমিকে।
‘‘Sassatucchedadiṭṭhi ca, khanti cevānulomike;
যথাভূতঞ্চ যং ঞাণং, এতং আসযসদ্দিত’’ন্তি॥ (ৰিসুদ্ধি॰ টী॰ ১.১৩৬)।
Yathābhūtañca yaṃ ñāṇaṃ, etaṃ āsayasaddita’’nti. (visuddhi. ṭī. 1.136);
অনুসযা কামরাগভৰরাগদিট্ঠিপটিঘৰিচিকিচ্ছামানাৰিজ্জাৰসেন সত্ত অনাগতা কিলেসা, অতীতা পচ্চুপ্পন্না চ তথেৰ ৰুচ্চন্তি। ন হি কালভেদেন ধম্মানং সভাৰভেদো অত্থীতি। চরিযাতি ছ মূলচরিযা, অন্তরভেদেন অনেকৰিধা, সংসগ্গৰসেন তেসট্ঠি হোন্তি। তে পন অম্হেহি অসম্মোহন্তরধানসুত্তটীকাযং ৰিভাগতো দস্সিতা, অত্থিকেহি ততো গহেতব্বা। অথ ৰা চরিযাতি চরিতং, তং সুচরিতদুচ্চরিতৰসেন দুৰিধং। অধিমুত্তি নাম সত্তানং পুব্বপরিচযৰসেন অভিরুচি, সা দুৰিধা হীনপণীতভেদেন। ঘনৰিনিব্ভোগাভাৰতো দিট্ঠিমানতণ্হাৰসেন ‘‘অহং মমা’’তি সঞ্ঞিনো। মহন্তো সংৰরো অসংৰরো। বুদ্ধিঅত্থো হি অয’মকারো যথা ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তি (ধ॰ স॰ ১১)।
Anusayā kāmarāgabhavarāgadiṭṭhipaṭighavicikicchāmānāvijjāvasena satta anāgatā kilesā, atītā paccuppannā ca tatheva vuccanti. Na hi kālabhedena dhammānaṃ sabhāvabhedo atthīti. Cariyāti cha mūlacariyā, antarabhedena anekavidhā, saṃsaggavasena tesaṭṭhi honti. Te pana amhehi asammohantaradhānasuttaṭīkāyaṃ vibhāgato dassitā, atthikehi tato gahetabbā. Atha vā cariyāti caritaṃ, taṃ sucaritaduccaritavasena duvidhaṃ. Adhimutti nāma sattānaṃ pubbaparicayavasena abhiruci, sā duvidhā hīnapaṇītabhedena. Ghanavinibbhogābhāvato diṭṭhimānataṇhāvasena ‘‘ahaṃ mamā’’ti saññino. Mahanto saṃvaro asaṃvaro. Buddhiattho hi aya’makāro yathā ‘‘asekkhā dhammā’’ti (dha. sa. 11).
তীসুপি চেতেসু এতে ধম্মত্থদেসনা পটিৰেধাতি এত্থ তন্তিঅত্থো তন্তিদেসনা তন্তিঅত্থপটিৰেধো চ তন্তিৰিসযা হোন্তীতি ৰিনযপিটকাদীনং অত্থদেসনাপটিৰেধাধারভাৰো যুত্তো, পিটকানি পন তন্তি যেৰাতি তেসং ধম্মাধারভাৰো কথং যুজ্জেয্যাতি? তন্তিসমুদাযস্স অৰযৰতন্তিযা আধারভাৰতো। অৰযৰস্স হি সমুদাযো আধারভাৰেন ৰুচ্চতি, যথা – ‘‘রুক্খে সাখা’’তি। ধম্মাদীনঞ্চ দুক্খোগাহভাৰতো তেহি ৰিনযাদযো গম্ভীরাতি ৰিনযাদীনঞ্চ চতুব্বিধো গম্ভীরভাৰো ৰুত্তো। তস্মা ধম্মাদযো এৰ দুক্খোগাহত্তা গম্ভীরা, ন ৰিনযাদযোতি ন চোদেতব্বমেতং সমুখেন, ৰিসযৰিসযীমুখেন চ ৰিনযাদীনংযেৰ গম্ভীরভাৰস্স ৰুত্তত্তা। ধম্মো হি ৰিনযাদযো, তেসং ৰিসযো অত্থো, ধম্মত্থৰিসযা চ দেসনাপটিৰেধোতি। তত্থ পটিৰেধস্স দুক্করভাৰতো ধম্মত্থানং, দেসনাঞাণস্স দুক্করভাৰতো দেসনায চ দুক্খোগাহভাৰো ৰেদিতব্বো, পটিৰেধস্স পন উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা, তব্বিসযঞাণুপ্পত্তিযা চ দুক্করভাৰতো দুক্খোগাহতা ৰেদিতব্বা।
Tīsupicetesu ete dhammatthadesanā paṭivedhāti ettha tantiattho tantidesanā tantiatthapaṭivedho ca tantivisayā hontīti vinayapiṭakādīnaṃ atthadesanāpaṭivedhādhārabhāvo yutto, piṭakāni pana tanti yevāti tesaṃ dhammādhārabhāvo kathaṃ yujjeyyāti? Tantisamudāyassa avayavatantiyā ādhārabhāvato. Avayavassa hi samudāyo ādhārabhāvena vuccati, yathā – ‘‘rukkhe sākhā’’ti. Dhammādīnañca dukkhogāhabhāvato tehi vinayādayo gambhīrāti vinayādīnañca catubbidho gambhīrabhāvo vutto. Tasmā dhammādayo eva dukkhogāhattā gambhīrā, na vinayādayoti na codetabbametaṃ samukhena, visayavisayīmukhena ca vinayādīnaṃyeva gambhīrabhāvassa vuttattā. Dhammo hi vinayādayo, tesaṃ visayo attho, dhammatthavisayā ca desanāpaṭivedhoti. Tattha paṭivedhassa dukkarabhāvato dhammatthānaṃ, desanāñāṇassa dukkarabhāvato desanāya ca dukkhogāhabhāvo veditabbo, paṭivedhassa pana uppādetuṃ asakkuṇeyyattā, tabbisayañāṇuppattiyā ca dukkarabhāvato dukkhogāhatā veditabbā.
‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি এতেন ৰচনেন ধম্মস্স হেতুভাৰো কথং ঞাতব্বোতি? ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি এতস্স সমাসপদস্স অৰযৰপদত্থং দস্সেন্তেন ‘‘হেতুম্হি ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তত্তা। ‘‘ধম্মে পটিসম্ভিদা’’তি এত্থ হি ‘‘ধম্মে’’তি এতস্স অত্থং দস্সেন্তেন ‘‘হেতুম্হী’’তি ৰুত্তং, ‘‘পটিসম্ভিদা’’তি এতস্স চ অত্থং দস্সেন্তেন ‘‘ঞাণ’’ন্তি। তস্মা হেতুধম্ম-সদ্দা একত্থা, ঞাণপটিসম্ভিদা-সদ্দা চাতি ইমমত্থং ৰদন্তেন সাধিতো ধম্মস্স হেতুভাৰো, অত্থস্স হেতুফলভাৰো চ এৰমেৰ দট্ঠব্বো।
‘‘Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti etena vacanena dhammassa hetubhāvo kathaṃ ñātabboti? ‘‘Dhammapaṭisambhidā’’ti etassa samāsapadassa avayavapadatthaṃ dassentena ‘‘hetumhi ñāṇa’’nti vuttattā. ‘‘Dhamme paṭisambhidā’’ti ettha hi ‘‘dhamme’’ti etassa atthaṃ dassentena ‘‘hetumhī’’ti vuttaṃ, ‘‘paṭisambhidā’’ti etassa ca atthaṃ dassentena ‘‘ñāṇa’’nti. Tasmā hetudhamma-saddā ekatthā, ñāṇapaṭisambhidā-saddā cāti imamatthaṃ vadantena sādhito dhammassa hetubhāvo, atthassa hetuphalabhāvo ca evameva daṭṭhabbo.
যথাধম্মন্তি চেত্থ ধম্ম-সদ্দো হেতুং হেতুফলঞ্চ সব্বং সঙ্গণ্হাতি। সভাৰৰাচকো হেস, ন পরিযত্তিহেতুভাৰৰাচকো, তস্মা যথাধম্মন্তি যো যো অৰিজ্জাসঙ্খারাদিধম্মো , তস্মিং তস্মিন্তি অত্থো। ধম্মানুরূপং ৰা যথাধম্মং। দেসনাপি হি পটিৰেধো ৰিয অৰিপরীতসৰিসযৰিভাৰনতো ধম্মানুরূপং পৰত্ততি, যতো ‘অৰিপরীতাভিলাপো’তি ৰুচ্চতি। ধম্মাভিলাপোতি অত্থব্যঞ্জনকো অৰিপরীতাভিলাপো, এতেন ‘‘তত্র ধম্মনিরুত্তাভিলাপে ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ॰ ৭১৮) এত্থ ৰুত্তং সভাৰধম্মনিরুত্তিং দস্সেতি, সদ্দসভাৰত্তা দেসনায। তথা হি নিরুত্তিপটিসম্ভিদায পরিত্তারম্মণাদিভাৰো পটিসম্ভিদাৰিভঙ্গপাল়িযং (ৰিভ॰ ৭৪৯) ৰুত্তো। অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘তং সভাৰনিরুত্তিং সদ্দং আরম্মণং কত্ৰা’’তিআদিনা (ৰিভ॰ অট্ঠ॰ ৬৪২) সদ্দারম্মণতা দস্সিতা। ‘‘ইমস্স অত্থস্স অযং সদ্দো ৰাচকো’’তি ৰচনৰচনীযে ৰৰত্থপেত্ৰা তংতংৰচনীয ৰিভাৰনৰসেন পৰত্তিতো হি সদ্দো দেসনাতি। ‘‘অনুলোমাদিৰসেন ৰা কথন’’ন্তি এতেন তস্সা ধম্মনিরুত্তিযা অভিলাপং কথনং তস্স ৰচনস্স পৰত্তনং দস্সেতি। ‘‘অধিপ্পাযো’’তি এতেন ‘‘দেসনাতি পঞ্ঞত্তী’’তি এতং ৰচনং ধম্মনিরুত্তাভিলাপং সন্ধায ৰুত্তং, ন তব্বিনিমুত্তং পঞ্ঞত্তিং সন্ধাযাতি দস্সেতি।
Yathādhammanti cettha dhamma-saddo hetuṃ hetuphalañca sabbaṃ saṅgaṇhāti. Sabhāvavācako hesa, na pariyattihetubhāvavācako, tasmā yathādhammanti yo yo avijjāsaṅkhārādidhammo , tasmiṃ tasminti attho. Dhammānurūpaṃ vā yathādhammaṃ. Desanāpi hi paṭivedho viya aviparītasavisayavibhāvanato dhammānurūpaṃ pavattati, yato ‘aviparītābhilāpo’ti vuccati. Dhammābhilāpoti atthabyañjanako aviparītābhilāpo, etena ‘‘tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā’’ti (vibha. 718) ettha vuttaṃ sabhāvadhammaniruttiṃ dasseti, saddasabhāvattā desanāya. Tathā hi niruttipaṭisambhidāya parittārammaṇādibhāvo paṭisambhidāvibhaṅgapāḷiyaṃ (vibha. 749) vutto. Aṭṭhakathāyañca ‘‘taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 642) saddārammaṇatā dassitā. ‘‘Imassa atthassa ayaṃ saddo vācako’’ti vacanavacanīye vavatthapetvā taṃtaṃvacanīya vibhāvanavasena pavattito hi saddo desanāti. ‘‘Anulomādivasena vā kathana’’nti etena tassā dhammaniruttiyā abhilāpaṃ kathanaṃ tassa vacanassa pavattanaṃ dasseti. ‘‘Adhippāyo’’ti etena ‘‘desanāti paññattī’’ti etaṃ vacanaṃ dhammaniruttābhilāpaṃ sandhāya vuttaṃ, na tabbinimuttaṃ paññattiṃ sandhāyāti dasseti.
ননু চ ‘‘ধম্মো তন্তী’’তি ইমস্মিং পক্খে ধম্মস্স সদ্দসভাৰত্তা ধম্মদেসনানং ৰিসেসো ন সিযাতি? ন, তেসং তেসং অত্থানং বোধকভাৰেন ঞাতো, উগ্গহণাদিৰসেন চ পুব্বে ৰৰত্থাপিতো সদ্দপ্পবন্ধো ধম্মো, পচ্ছা পরেসং অৰবোধনত্থং পৰত্তিতো তদত্থপ্পকাসকো সদ্দো দেসনাতি। অথ ৰা যথাৰুত্তসদ্দসমুট্ঠাপকো চিত্তুপ্পাদো দেসনা, মুসাৰাদাদযো ৰিয। ‘‘ৰচনস্স পৰত্তন’’ন্তি চ যথাৰুত্তচিত্তুপ্পাদৰসেন যুজ্জতি। সো হি ৰচনং পৰত্তেতি, তঞ্চ তেন পৰত্তীযতি দেসীযতি। ‘‘সো চ লোকিযলোকুত্তরো’’তি এৰং ৰুত্তং অভিসমযং যেন পকারেন অভিসমেতি, যং অভিসমেতি, যো চ তস্স সভাৰো, তেহি পাকটং কাতুং ‘‘ৰিসযতো অসম্মোহতো চ অত্থানুরূপং ধম্মেসূ’’তিআদিমাহ। তত্থ হি ৰিসযতো অত্থাদিঅনুরূপং ধম্মাদীসু অৰবোধো অৰিজ্জাদিধম্মসঙ্খারাদিঅত্থতদুভযপঞ্ঞাপনারম্মণো লোকিযো অভিসমযো, অসম্মোহতো অত্থাদিঅনুরূপং ধম্মাদীসু অৰবোধো নিব্বানারম্মণো মগ্গসম্পযুত্তো যথাৰুত্তধম্মত্থপঞ্ঞত্তীসু সম্মোহৰিদ্ধংসনো লোকুত্তরো অভিসমযোতি। অভিসমযতো অঞ্ঞম্পি পটিৰেধত্থং দস্সেতুং ‘‘তেসং তেসং ৰা’’তিআদিমাহ। ‘পটিৰেধনং পটিৰেধো’তি ইমিনা হি ৰচনত্থেন অভিসমযো, ‘পটিৰিজ্ঝীযতীতি পটিৰেধো’তি ইমিনা তংতংরূপাদিধম্মানং অৰিপরীতসভাৰো চ ‘‘পটিৰেধো’’তি ৰুচ্চতীতি।
Nanu ca ‘‘dhammo tantī’’ti imasmiṃ pakkhe dhammassa saddasabhāvattā dhammadesanānaṃ viseso na siyāti? Na, tesaṃ tesaṃ atthānaṃ bodhakabhāvena ñāto, uggahaṇādivasena ca pubbe vavatthāpito saddappabandho dhammo, pacchā paresaṃ avabodhanatthaṃ pavattito tadatthappakāsako saddo desanāti. Atha vā yathāvuttasaddasamuṭṭhāpako cittuppādo desanā, musāvādādayo viya. ‘‘Vacanassa pavattana’’nti ca yathāvuttacittuppādavasena yujjati. So hi vacanaṃ pavatteti, tañca tena pavattīyati desīyati. ‘‘So ca lokiyalokuttaro’’ti evaṃ vuttaṃ abhisamayaṃ yena pakārena abhisameti, yaṃ abhisameti, yo ca tassa sabhāvo, tehi pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘visayato asammohato ca atthānurūpaṃ dhammesū’’tiādimāha. Tattha hi visayato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho avijjādidhammasaṅkhārādiatthatadubhayapaññāpanārammaṇo lokiyo abhisamayo, asammohato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho nibbānārammaṇo maggasampayutto yathāvuttadhammatthapaññattīsu sammohaviddhaṃsano lokuttaro abhisamayoti. Abhisamayato aññampi paṭivedhatthaṃ dassetuṃ ‘‘tesaṃ tesaṃ vā’’tiādimāha. ‘Paṭivedhanaṃ paṭivedho’ti iminā hi vacanatthena abhisamayo, ‘paṭivijjhīyatīti paṭivedho’ti iminā taṃtaṃrūpādidhammānaṃ aviparītasabhāvo ca ‘‘paṭivedho’’ti vuccatīti.
যথাৰুত্তেহি ধম্মাদীহি পিটকানং গম্ভীরভাৰং দস্সেতুং ‘‘ইদানি যস্মা এতেসু পিটকেসূ’’তিআদিমাহ। যো চেত্থাতি এতেসু তংতংপিটকগতেসু ধম্মাদীসু যো পটিৰেধো, এতেসু চ পিটকেসু তেসং তেসং ধম্মানং যো অৰিপরীতসভাৰোতি যোজেতব্বং। দুক্খোগাহতা চ অৰিজ্জাসঙ্খারাদীনং ধম্মত্থানং দুপ্পটিৰিজ্ঝতায, তেসং পঞ্ঞাপনস্স দুক্করভাৰতো তংদেসনায, পটিৰেধনসঙ্খাতস্স পটিৰেধস্স উপ্পাদনৰিসযিকরণানং অসক্কুণেয্যত্তা, অৰিপরীতসভাৰসঙ্খাতস্স পটিৰেধস্স দুৰিঞ্ঞেয্যতায এৰ ৰেদিতব্বা।
Yathāvuttehi dhammādīhi piṭakānaṃ gambhīrabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘idāni yasmā etesu piṭakesū’’tiādimāha. Yo cetthāti etesu taṃtaṃpiṭakagatesu dhammādīsu yo paṭivedho, etesu ca piṭakesu tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ yo aviparītasabhāvoti yojetabbaṃ. Dukkhogāhatā ca avijjāsaṅkhārādīnaṃ dhammatthānaṃ duppaṭivijjhatāya, tesaṃ paññāpanassa dukkarabhāvato taṃdesanāya, paṭivedhanasaṅkhātassa paṭivedhassa uppādanavisayikaraṇānaṃ asakkuṇeyyattā, aviparītasabhāvasaṅkhātassa paṭivedhassa duviññeyyatāya eva veditabbā.
যন্তি যং পরিযত্তিদুগ্গহণং সন্ধায ৰুত্তং। অত্থন্তি ভাসিতত্থং, পযোজনত্থঞ্চ। ন উপপরিক্খন্তীতি ন ৰিচারেন্তি। ন নিজ্ঝানং খমন্তীতি নিজ্ঝানপঞ্ঞং নক্খমন্তি, নিজ্ঝাযিত্ৰা পঞ্ঞায দিস্ৰা রোচেত্ৰা গহেতব্বা ন হোন্তীতি অধিপ্পাযো। ইতীতি এৰং এতায পরিযত্তিযা। ৰাদপ্পমোক্খানিসংসা অত্তনো উপরি পরেহি আরোপিতৰাদস্স নিগ্গহস্স পমোক্খপ্পযোজনা হুত্ৰা ধম্মং পরিযাপুণন্তি, ৰাদপ্পমোক্খা ৰা নিন্দাপমোক্খা। যস্স চত্থাযাতি যস্স চ সীলাদিপূরণস্স অনুপাদাৰিমোক্খস্স ৰা অত্থায ধম্মং পরিযাপুণন্তি ঞাযেন পরিযাপুণন্তীতি অধিপ্পাযো। অস্সাতি অস্স ধম্মস্স। নানুভোন্তীতি ন ৰিন্দন্তি। তেসং তে ধম্মা দুগ্গহিতত্তা উপারম্ভমানদব্বমক্খপলাসাদিহেতুভাৰেন দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি। ভণ্ডাগারে নিযুত্তো ভণ্ডাগারিকো, ভণ্ডাগারিকো ৰিয ভণ্ডাগারিকো, ধম্মরতনানুপালকো। অঞ্ঞত্থং অনপেক্খিত্ৰা ভণ্ডাগারিকস্সেৰ সতো পরিযত্তি ভণ্ডাগারিকপরিযত্তি।
Yanti yaṃ pariyattiduggahaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Atthanti bhāsitatthaṃ, payojanatthañca. Na upaparikkhantīti na vicārenti. Na nijjhānaṃ khamantīti nijjhānapaññaṃ nakkhamanti, nijjhāyitvā paññāya disvā rocetvā gahetabbā na hontīti adhippāyo. Itīti evaṃ etāya pariyattiyā. Vādappamokkhānisaṃsā attano upari parehi āropitavādassa niggahassa pamokkhappayojanā hutvā dhammaṃ pariyāpuṇanti, vādappamokkhā vā nindāpamokkhā. Yassa catthāyāti yassa ca sīlādipūraṇassa anupādāvimokkhassa vā atthāya dhammaṃ pariyāpuṇanti ñāyena pariyāpuṇantīti adhippāyo. Assāti assa dhammassa. Nānubhontīti na vindanti. Tesaṃ te dhammā duggahitattā upārambhamānadabbamakkhapalāsādihetubhāvena dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Bhaṇḍāgāre niyutto bhaṇḍāgāriko, bhaṇḍāgāriko viya bhaṇḍāgāriko, dhammaratanānupālako. Aññatthaṃ anapekkhitvā bhaṇḍāgārikasseva sato pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti.
‘‘তাসংযেৰা’’তি অৰধারণং পাপুণিতব্বানং ছল়ভিঞ্ঞাচতুপ্পটিসম্ভিদাদীনং ৰিনযে পভেদৰচনাভাৰং সন্ধায ৰুত্তং। ৰেরঞ্জকণ্ডে (পারা॰ ১২) হি তিস্সো ৰিজ্জাৰ ৰিভত্তা। দুতিযে পন ‘‘তাসংযেৰা’’তি অৰধারণং চতস্সো পটিসম্ভিদা অপেক্খিত্ৰা কতং, ন তিস্সো ৰিজ্জা। তা হি ছসু অভিঞ্ঞাসু অন্তোগধাতি সুত্তে ৰিভত্তা যেৰাতি।
‘‘Tāsaṃyevā’’ti avadhāraṇaṃ pāpuṇitabbānaṃ chaḷabhiññācatuppaṭisambhidādīnaṃ vinaye pabhedavacanābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Verañjakaṇḍe (pārā. 12) hi tisso vijjāva vibhattā. Dutiye pana ‘‘tāsaṃyevā’’ti avadhāraṇaṃ catasso paṭisambhidā apekkhitvā kataṃ, na tisso vijjā. Tā hi chasu abhiññāsu antogadhāti sutte vibhattā yevāti.
দুগ্গহিতং গণ্হাতি, ‘‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা তদেৰিদং ৰিঞ্ঞাণং সন্ধাৰতি সংসরতি অনঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা (ম॰ নি॰ ১.৩৯৬)। ধম্মচিন্তন্তি ধম্মসভাৰৰিচারণং, ‘‘চিত্তুপ্পাদমত্তেনেৰ দানং হোতি, সযমেৰ চিত্তং অত্তনো আরম্মণং হোতি, সব্বং চিত্তং অসভাৰধম্মারম্মণ’’ন্তি চ এৰমাদি। তেসন্তি তেসং পিটকানং।
Duggahitaṃ gaṇhāti, ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anañña’’ntiādinā (ma. ni. 1.396). Dhammacintanti dhammasabhāvavicāraṇaṃ, ‘‘cittuppādamatteneva dānaṃ hoti, sayameva cittaṃ attano ārammaṇaṃ hoti, sabbaṃ cittaṃ asabhāvadhammārammaṇa’’nti ca evamādi. Tesanti tesaṃ piṭakānaṃ.
এতন্তি এতং বুদ্ধৰচনং। অত্থানুলোমতো অনুলোমিকো। অনুলোমিকতংযেৰ ৰিভাৰেতুং ‘‘কস্মা পনা’’তিআদি ৰুত্তং। একনিকাযম্পীতি একসমূহম্পি । পোণিকা চিক্খল্লিকা চ খত্তিযা, তেসং নিৰাসো পোণিকনিকাযো চিক্খল্লিকনিকাযো চ।
Etanti etaṃ buddhavacanaṃ. Atthānulomato anulomiko. Anulomikataṃyeva vibhāvetuṃ ‘‘kasmā panā’’tiādi vuttaṃ. Ekanikāyampīti ekasamūhampi . Poṇikā cikkhallikā ca khattiyā, tesaṃ nivāso poṇikanikāyo cikkhallikanikāyo ca.
নৰপ্পভেদন্তি এত্থ কথং নৰপ্পভেদং? সগাথকঞ্হি সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকঞ্চ সুত্তং ৰেয্যাকরণং, তদুভযৰিনিমুত্তঞ্চ সুত্তং উদানাদিৰিসেসসঞ্ঞারহিতং নত্থি, যং সুত্তঙ্গং সিযা, মঙ্গলসুত্তাদীনঞ্চ (খু॰ পা॰ ৫.২; সু॰ নি॰ ২২৫) সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা, গাথাভাৰতো, ধম্মপদাদীনং ৰিয, গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৰা সিযা, সগাথকত্তা, সগাথৰগ্গস্স ৰিয, তথা উভতোৰিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানন্তি? ৰুচ্চতে –
Navappabhedanti ettha kathaṃ navappabhedaṃ? Sagāthakañhi suttaṃ geyyaṃ, niggāthakañca suttaṃ veyyākaraṇaṃ, tadubhayavinimuttañca suttaṃ udānādivisesasaññārahitaṃ natthi, yaṃ suttaṅgaṃ siyā, maṅgalasuttādīnañca (khu. pā. 5.2; su. ni. 225) suttaṅgasaṅgaho na siyā, gāthābhāvato, dhammapadādīnaṃ viya, geyyaṅgasaṅgaho vā siyā, sagāthakattā, sagāthavaggassa viya, tathā ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānanti? Vuccate –
‘‘সুত্তন্তি সামঞ্ঞৰিধি, ৰিসেসৰিধযো পরে।
‘‘Suttanti sāmaññavidhi, visesavidhayo pare;
সনিমিত্তা নিরুল়্হত্তা সহতাঞ্ঞেন নাঞ্ঞতো’’॥ (সারত্থ॰ টী॰ ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা)।
Sanimittā niruḷhattā sahatāññena nāññato’’. (sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā);
সব্বস্সাপি হি বুদ্ধৰচনস্স সুত্তন্তি অযং সামঞ্ঞৰিধি। তেনেৰাহ আযস্মা মহাকচ্চানো নেত্তিযং – ‘‘নৰৰিধসুত্তন্তপরিযেট্ঠী’’তি (নেত্তি॰ সঙ্গহৰার)। ‘‘এত্তকং তস্স ভগৰতো সুত্তাগতং সুত্তপরিযাপন্নং (পাচি॰ ২৫৫, ১২৪২), সকৰাদে পঞ্চসুত্তসতানী’’তি (ধ॰ স॰ অট্ঠ॰ নিদানকথা; কথা॰ অট্ঠ॰ নিদানকথা) এৰমাদি চ এতস্স অত্থস্স সাধকং।
Sabbassāpi hi buddhavacanassa suttanti ayaṃ sāmaññavidhi. Tenevāha āyasmā mahākaccāno nettiyaṃ – ‘‘navavidhasuttantapariyeṭṭhī’’ti (netti. saṅgahavāra). ‘‘Ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ (pāci. 255, 1242), sakavāde pañcasuttasatānī’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; kathā. aṭṭha. nidānakathā) evamādi ca etassa atthassa sādhakaṃ.
ৰিসেসৰিধযো পরে সনিমিত্তা তদেকদেসেসু গেয্যাদযো ৰিসেসৰিধযো তেন তেন নিমিত্তেন পতিট্ঠিতা। তথা হি গেয্যস্স সগাথকত্তং তব্ভাৰনিমিত্তং। লোকেপি হি সসিলোকং সগাথকং (নেত্তি॰ অট্ঠ॰ ১৩) চুণ্ণিযগন্থং ‘গেয্য’ন্তি ৰদন্তি। গাথাৰিরহে পন সতি পুচ্ছং কত্ৰা ৰিস্সজ্জনভাৰো ৰেয্যাকরণস্স তব্ভাৰনিমিত্তং। পুচ্ছাৰিস্সজ্জনঞ্হি ‘ব্যাকরণ’ন্তি ৰুচ্চতি, ব্যাকরণমেৰ ৰেয্যাকরণং। এৰং সন্তে সগাথকাদীনম্পি পুচ্ছং কত্ৰা ৰিস্সজ্জনৰসেন পৰত্তানং ৰেয্যাকরণভাৰো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, গেয্যাদিসঞ্ঞানং অনোকাসভাৰতো, ‘গাথাৰিরহে সতী’তি ৰিসেসিতত্তা চ। তথা হি ধম্মপদাদীসু কেৰলং গাথাবন্ধেসু, সগাথকত্তেপি সোমনস্সঞাণমযিকগাথাযুত্তেসু, ‘ৰুত্তঞ্হেত’ন্তিআদিৰচনসম্বন্ধেসু, অব্ভুতধম্মপটিসংযুত্তেসু চ সুত্তৰিসেসেসু যথাক্কমং গাথাউদানইতিৰুত্তকঅব্ভুতধম্মসঞ্ঞা পতিট্ঠিতা, তথা সতিপি গাথাবন্ধভাৰে ভগৰতো অতীতাসু জাতীসু চরিযানুভাৰপ্পকাসকেসু জাতকসঞ্ঞা, সতিপি পঞ্হাৰিস্সজ্জনভাৰে, সগাথকত্তে চ কেসুচি সুত্তন্তেসু ৰেদস্স লভাপনতো ৰেদল্লসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি এৰং তেন তেন সগাথকত্তাদিনা নিমিত্তেন তেসু তেসু সুত্তৰিসেসেসু গেয্যাদিসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি ৰিসেসৰিধযো সুত্তঙ্গতো পরে গেয্যাদযো। যং পনেত্থ গেয্যঙ্গাদিনিমিত্তরহিতং, তং সুত্তঙ্গং ৰিসেসসঞ্ঞাপরিহারেন সামঞ্ঞসঞ্ঞায পৰত্তনতোতি। ননু চ সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৰেয্যাকরণন্তি সুত্তঙ্গং ন সম্ভৰতীতি চোদনা তদৰত্থা ৰাতি? ন তদৰত্থা, সোধিতত্তা। সোধিতঞ্হি পুব্বে গাথাৰিরহে সতি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনভাৰো ৰেয্যাকরণস্স তব্ভাৰনিমিত্তন্তি।
Visesavidhayopare sanimittā tadekadesesu geyyādayo visesavidhayo tena tena nimittena patiṭṭhitā. Tathā hi geyyassa sagāthakattaṃ tabbhāvanimittaṃ. Lokepi hi sasilokaṃ sagāthakaṃ (netti. aṭṭha. 13) cuṇṇiyaganthaṃ ‘geyya’nti vadanti. Gāthāvirahe pana sati pucchaṃ katvā vissajjanabhāvo veyyākaraṇassa tabbhāvanimittaṃ. Pucchāvissajjanañhi ‘byākaraṇa’nti vuccati, byākaraṇameva veyyākaraṇaṃ. Evaṃ sante sagāthakādīnampi pucchaṃ katvā vissajjanavasena pavattānaṃ veyyākaraṇabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati, geyyādisaññānaṃ anokāsabhāvato, ‘gāthāvirahe satī’ti visesitattā ca. Tathā hi dhammapadādīsu kevalaṃ gāthābandhesu, sagāthakattepi somanassañāṇamayikagāthāyuttesu, ‘vuttañheta’ntiādivacanasambandhesu, abbhutadhammapaṭisaṃyuttesu ca suttavisesesu yathākkamaṃ gāthāudānaitivuttakaabbhutadhammasaññā patiṭṭhitā, tathā satipi gāthābandhabhāve bhagavato atītāsu jātīsu cariyānubhāvappakāsakesu jātakasaññā, satipi pañhāvissajjanabhāve, sagāthakatte ca kesuci suttantesu vedassa labhāpanato vedallasaññā patiṭṭhitāti evaṃ tena tena sagāthakattādinā nimittena tesu tesu suttavisesesu geyyādisaññā patiṭṭhitāti visesavidhayo suttaṅgato pare geyyādayo. Yaṃ panettha geyyaṅgādinimittarahitaṃ, taṃ suttaṅgaṃ visesasaññāparihārena sāmaññasaññāya pavattanatoti. Nanu ca sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇanti suttaṅgaṃ na sambhavatīti codanā tadavatthā vāti? Na tadavatthā, sodhitattā. Sodhitañhi pubbe gāthāvirahe sati pucchāvissajjanabhāvo veyyākaraṇassa tabbhāvanimittanti.
যঞ্চ ৰুত্তং – ‘‘গাথাভাৰতো মঙ্গলসুত্তাদীনং (খু॰ পা॰ ৫.১, ২, ৩) সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা’’তি, তং ন, নিরুল়্হত্তা। নিরুল়্হো হি মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তভাৰো। ন হি তানি ধম্মপদবুদ্ধৰংসাদযো ৰিয গাথাভাৰেন পঞ্ঞাতানি, অথ খো সুত্তভাৰেন। তেনেৰ হি অট্ঠকথাযং ‘‘সুত্তনামক’’ন্তি নামগ্গহণং কতং। যঞ্চ পন ৰুত্তং – ‘‘সগাথকত্তা গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি নত্থি, যস্মা সহতাঞ্ঞেন। সহ গাথাহীতি হি সগাথকং। সহভাৰো নাম অত্থতো অঞ্ঞেন হোতি, ন চ মঙ্গলসুত্তাদীসু কথাৰিনিমুত্তো কোচি সুত্তপদেসো অত্থি, যো ‘সহ গাথাহী’তি ৰুচ্চেয্য, ন চ সমুদাযো নাম কোচি অত্থি, যদপি ৰুত্তং – ‘‘উভতোৰিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানং গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি তদপি ন, অঞ্ঞতো। অঞ্ঞা এৰ হি তা গাথা জাতকাদিপরিযাপন্নত্তা। অতো ন তাহি উভতোৰিভঙ্গাদীনং গেয্যঙ্গভাৰোতি। এৰং সুত্তাদীনং অঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্করাভাৰো ৰেদিতব্বো।
Yañca vuttaṃ – ‘‘gāthābhāvato maṅgalasuttādīnaṃ (khu. pā. 5.1, 2, 3) suttaṅgasaṅgaho na siyā’’ti, taṃ na, niruḷhattā. Niruḷho hi maṅgalasuttādīnaṃ suttabhāvo. Na hi tāni dhammapadabuddhavaṃsādayo viya gāthābhāvena paññātāni, atha kho suttabhāvena. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘suttanāmaka’’nti nāmaggahaṇaṃ kataṃ. Yañca pana vuttaṃ – ‘‘sagāthakattā geyyaṅgasaṅgaho siyā’’ti, tadapi natthi, yasmā sahatāññena. Saha gāthāhīti hi sagāthakaṃ. Sahabhāvo nāma atthato aññena hoti, na ca maṅgalasuttādīsu kathāvinimutto koci suttapadeso atthi, yo ‘saha gāthāhī’ti vucceyya, na ca samudāyo nāma koci atthi, yadapi vuttaṃ – ‘‘ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānaṃ geyyaṅgasaṅgaho siyā’’ti tadapi na, aññato. Aññā eva hi tā gāthā jātakādipariyāpannattā. Ato na tāhi ubhatovibhaṅgādīnaṃ geyyaṅgabhāvoti. Evaṃ suttādīnaṃ aṅgānaṃ aññamaññasaṅkarābhāvo veditabbo.
‘‘অযং ধম্মো…পে॰… অযং ৰিনযো, ইমানি চতুরাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানী’’তি বুদ্ধৰচনং ধম্মৰিনযাদিভেদেন ৰৰত্থপেত্ৰা সঙ্গাযন্তেন মহাকস্সপপ্পমুখেন ৰসিগণেন অনেকচ্ছরিযপাতুভাৰপটিমণ্ডিতায সঙ্গীতিযা ইমস্স দীঘাগমস্স পঠমমজ্ঝিমবুদ্ধৰচনাদিভাৰো ৰৰত্থাপিতোতি দস্সেতি, ‘‘এৰমেতং অভেদতো’’তিআদিনা।
‘‘Ayaṃ dhammo…pe… ayaṃ vinayo, imāni caturāsīti dhammakkhandhasahassānī’’ti buddhavacanaṃ dhammavinayādibhedena vavatthapetvā saṅgāyantena mahākassapappamukhena vasigaṇena anekacchariyapātubhāvapaṭimaṇḍitāya saṅgītiyā imassa dīghāgamassa paṭhamamajjhimabuddhavacanādibhāvo vavatthāpitoti dasseti, ‘‘evametaṃ abhedato’’tiādinā.
নিদানকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Nidānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
