Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / দীঘনিকায (টীকা) • Dīghanikāya (ṭīkā)

১. ব্রহ্মজালসুত্তৰণ্ণনা

1. Brahmajālasuttavaṇṇanā

পরিব্বাজককথাৰণ্ণনা

Paribbājakakathāvaṇṇanā

এৰং পঠমমহাসঙ্গীতিং দস্সেত্ৰা যদত্থং সা ইধ দস্সিতা, ইদানি তং নিগমনৰসেন দস্সেতুং ‘‘ইমিস্সা’’তিআদিমাহ।

Evaṃ paṭhamamahāsaṅgītiṃ dassetvā yadatthaṃ sā idha dassitā, idāni taṃ nigamanavasena dassetuṃ ‘‘imissā’’tiādimāha.

. এত্তাৰতা চ ব্রহ্মজালস্স সাধারণতো বাহিরনিদানং দস্সেত্ৰা ইদানি অব্ভন্তরনিদানং সংৰণ্ণেতুং ‘‘তত্থ এৰ’’ন্তিআদি ৰুত্তং। অথ ৰা ছহি আকারেহি সংৰণ্ণনা কাতব্বা সম্বন্ধতো পদতো পদৰিভাগতো পদত্থতো অনুযোগতো পরিহারতো চাতি। তত্থ সম্বন্ধো নাম দেসনাসম্বন্ধো। যং লোকিযা ‘‘উম্মুগ্ঘাতো’’তি ৰদন্তি। সো পন পাল়িযা নিদানপাল়িৰসেন, নিদানপাল়িযা পন সঙ্গীতিৰসেন ৰেদিতব্বোতি পঠমমহাসঙ্গীতিং দস্সেন্তেন নিদানপাল়িযা সম্বন্ধস্স দস্সিতত্তা পদাদিৰসেন সংৰণ্ণনং করোন্তো ‘‘এৰন্তি নিপাতপদ’’ন্তিআদিমাহ। ‘‘মেতিআদীনী’’তি এত্থ অন্তরা-সদ্দ-চ-সদ্দানং নিপাতপদভাৰো, ৰত্তব্বো, ন ৰা ৰত্তব্বো তেসং নযগ্গহণেন গহিতত্তা, তদৰসিট্ঠানং আপটি-সদ্দানং আদি-সদ্দেন সঙ্গণ্হনতো। ‘‘পদৰিভাগো’’তি পদানং ৰিসেসো, ন পন পদৰিগ্গহো। অথ ৰা পদানি চ পদৰিভাগো চ পদৰিভাগো, পদৰিগ্গহো চ পদৰিভাগো চ পদৰিভাগোতি ৰা একসেসৰসেন পদপদৰিগ্গহাপি পদৰিভাগ সদ্দেন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং। তত্থ পদৰিগ্গহো ‘‘ভিক্খূনং সঙ্ঘো’’তিআদিভেদেসু পদেসু দট্ঠব্বো।

1. Ettāvatā ca brahmajālassa sādhāraṇato bāhiranidānaṃ dassetvā idāni abbhantaranidānaṃ saṃvaṇṇetuṃ ‘‘tattha eva’’ntiādi vuttaṃ. Atha vā chahi ākārehi saṃvaṇṇanā kātabbā sambandhato padato padavibhāgato padatthato anuyogato parihārato cāti. Tattha sambandho nāma desanāsambandho. Yaṃ lokiyā ‘‘ummugghāto’’ti vadanti. So pana pāḷiyā nidānapāḷivasena, nidānapāḷiyā pana saṅgītivasena veditabboti paṭhamamahāsaṅgītiṃ dassentena nidānapāḷiyā sambandhassa dassitattā padādivasena saṃvaṇṇanaṃ karonto ‘‘evanti nipātapada’’ntiādimāha. ‘‘Metiādīnī’’ti ettha antarā-sadda-ca-saddānaṃ nipātapadabhāvo, vattabbo, na vā vattabbo tesaṃ nayaggahaṇena gahitattā, tadavasiṭṭhānaṃ āpaṭi-saddānaṃ ādi-saddena saṅgaṇhanato. ‘‘Padavibhāgo’’ti padānaṃ viseso, na pana padaviggaho. Atha vā padāni ca padavibhāgo ca padavibhāgo, padaviggaho ca padavibhāgo ca padavibhāgoti vā ekasesavasena padapadaviggahāpi padavibhāga saddena vuttāti veditabbaṃ. Tattha padaviggaho ‘‘bhikkhūnaṃ saṅgho’’tiādibhedesu padesu daṭṭhabbo.

অত্থতোতি পদত্থতো। তং পন পদত্থং অত্থুদ্ধারক্কমেন পঠমং এৰং-সদ্দস্স দস্সেন্তো ‘‘এৰংসদ্দো তাৰা’’তিআদিমাহ। অৰধারণাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ইদমত্থপুচ্ছাপরিমাণাদিঅত্থানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো। তথা হি ‘‘এৰংগতানি, এৰংৰিধো, এৰমাকারো’’তিআদীসু ইদং-সদ্দস্স অত্থে এৰং-সদ্দো। গত-সদ্দো হি পকারপরিযাযো, তথা ৰিধাকার-সদ্দা চ। তথা হি ৰিধযুত্তগত-সদ্দে লোকিযা পকারত্থে ৰদন্তি। ‘‘এৰং নু খো, ন নু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’’তি, ‘‘এৰং সু তে সুন্হাতা সুৰিলিত্তা কপ্পিতকেসমস্সু, আমুত্তমালাভরণা ওদাতৰত্থৰসনা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতা সমঙ্গীভূতা পরিচারেন্তি, সেয্যথাপি ত্ৰং এতরহি সাচরিযকোতি? নো হিদং ভো গোতমা’’তি চ আদীসু পুচ্ছাযং। ‘‘এৰং লহুপরিৰত্তং, এৰং আযুপরিযন্তো’’তি চ আদীসু পরিমাণে। ননু চ ‘‘এৰং নু খো, এৰং সু তে, এৰং আযুপরিযন্তো’’তি এত্থ এৰং-সদ্দেন পুচ্ছনাকারপরিমাণাকারানং ৰুত্তত্তা আকারত্থো এৰ এৰং-সদ্দো তি? ন, ৰিসেসসব্ভাৰতো। আকারমত্তৰাচকো হেত্থ আকারত্থোতি অধিপ্পেতো, যথা ‘‘এৰং ব্যাখোতিআদীসু পন ন আকারৰিসেসৰাচকো এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘এৰং জাতেন মচ্চেনা’’তিআদীনি উপমাদীসু উদাহরণানি উপপন্নানি হোন্তি। তথা হি ‘‘যথাপি…পে॰… বহু’’ন্তি? এত্থ পুপ্ফরাসিট্ঠানিযতো মনুস্সুপপত্তিসপ্পুরিসূপনিস্সযসদ্ধম্মসৰনযোনিসোমনসিকারভোগসম্পত্তিআদিদানাদিপুঞ্ঞকিরিযাহেতুসমুদাযতো সোভাসুগন্ধতাদিগুণযোগতো মালাগুণসদিসিযো পহূতা পুঞ্ঞকিরিযা মরিতব্বসভাৰতায মচ্চেন সত্তেন কত্তব্বাতি জোদিতত্তা পুপ্ফরাসিমালাগুণাৰ উপমা, তেসং উপমাকারো যথা-সদ্দেন অনিযমতো ৰুত্তোতি এৰং-সদ্দো উপমাকারনিগমনত্থোতি ৰত্তুং যুত্তং। সো পন উপমাকারো নিযমিযমানো অত্থতো উপমাৰ হোতীতি আহ ‘‘উপমাযং আগতো’’তি।

Atthatoti padatthato. Taṃ pana padatthaṃ atthuddhārakkamena paṭhamaṃ evaṃ-saddassa dassento ‘‘evaṃsaddo tāvā’’tiādimāha. Avadhāraṇādīti ettha ādi-saddena idamatthapucchāparimāṇādiatthānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘evaṃgatāni, evaṃvidho, evamākāro’’tiādīsu idaṃ-saddassa atthe evaṃ-saddo. Gata-saddo hi pakārapariyāyo, tathā vidhākāra-saddā ca. Tathā hi vidhayuttagata-sadde lokiyā pakāratthe vadanti. ‘‘Evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti, ‘‘evaṃ su te sunhātā suvilittā kappitakesamassu, āmuttamālābharaṇā odātavatthavasanā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyakoti? No hidaṃ bho gotamā’’ti ca ādīsu pucchāyaṃ. ‘‘Evaṃ lahuparivattaṃ, evaṃ āyupariyanto’’ti ca ādīsu parimāṇe. Nanu ca ‘‘evaṃ nu kho, evaṃ su te, evaṃ āyupariyanto’’ti ettha evaṃ-saddena pucchanākāraparimāṇākārānaṃ vuttattā ākārattho eva evaṃ-saddo ti? Na, visesasabbhāvato. Ākāramattavācako hettha ākāratthoti adhippeto, yathā ‘‘evaṃ byākhotiādīsu pana na ākāravisesavācako evañca katvā ‘‘evaṃ jātena maccenā’’tiādīni upamādīsu udāharaṇāni upapannāni honti. Tathā hi ‘‘yathāpi…pe… bahu’’nti? Ettha puppharāsiṭṭhāniyato manussupapattisappurisūpanissayasaddhammasavanayonisomanasikārabhogasampattiādidānādipuññakiriyāhetusamudāyato sobhāsugandhatādiguṇayogato mālāguṇasadisiyo pahūtā puññakiriyā maritabbasabhāvatāya maccena sattena kattabbāti joditattā puppharāsimālāguṇāva upamā, tesaṃ upamākāro yathā-saddena aniyamato vuttoti evaṃ-saddo upamākāranigamanatthoti vattuṃ yuttaṃ. So pana upamākāro niyamiyamāno atthato upamāva hotīti āha ‘‘upamāyaṃ āgato’’ti.

তথা এৰং ইমিনা আকারেন ‘‘অভিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদিনা উপদিসিযমানায সমণসারুপ্পায আকপ্পসম্পত্তিযা যো তত্থ উপদিসনাকারো, সো অত্থতো উপদেসোযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘এৰং তে…পে॰… উপদেসে’’তি। তথা এৰমেতং ভগৰা, এৰমেতং সুগতাতি এত্থ চ ভগৰতা যথাৰুত্তমত্থং অৰিপরীততো জানন্তেহি কতং তত্থ সংৰিজ্জমানগুণানং পকারেহি হংসনং উদগ্গতাকরণং সম্পহংসনং, যো তত্থ সম্পহংসনাকারোতি যোজেতব্বং। এৰমেৰং পনাযন্তি এত্থ গরহণাকারোতি যোজেতব্বং। সো চ গরহণাকারো ‘‘ৰসলী’’তিআদি খুংসনসদ্দসন্নিধানতো ইধ এৰং-সদ্দেন পকাসিতোতি ৰিঞ্ঞাযতি। যথা চেত্থ, এৰং উপমাকারাদযোপি উপমাদিৰসেন ৰুত্তানং পুপ্ফরাসিআদিসদ্দানং সন্নিধানতোতি দট্ঠব্বং। এৰঞ্চ ৰদেহীতি ‘‘যথাহং ৰদামি, এৰং সমণং আনন্দং ৰদেহী’’তি ৰদনাকারো ইদানি ৰত্তব্বো এৰং-সদ্দেন নিদস্সীযতীতি নিদস্সনত্থো ৰুত্তো। এৰং নোতি এত্থাপি তেসং যথাৰুত্তধম্মানং অহিতদুক্খাৰহভাৰে সন্নিট্ঠানজননত্থং অনুমতিগ্গহণৰসেন ‘‘সংৰত্তন্তি, নো ৰা, কথং ৰা এত্থ হোতী’’তি পুচ্ছায কতায ‘‘এৰং নো এত্থ হোতী’’তি ৰুত্তত্তা তদাকারসন্নিট্ঠানং এৰং-সদ্দেন ৰিভাৰিতন্তি ৰিঞ্ঞাযতি, সো পন তেসং ধম্মানং অহিতায দুক্খায সংৰত্তনাকারো নিযমিযমানো অৰধারণত্থো হোতীতি আহ ‘‘এৰং নো এত্থ হোতীতি আদীসু অৰধারণে’’তি। এৰং ভন্তেতি পন ধম্মস্স সাধুকং সৰনমনসিকারে সন্নিযোজিতেহি ভিক্খূহি অত্তনো তত্থ ঠিতভাৰস্স পটিজাননৰসেন ৰুত্তত্তা এত্থ এৰং-সদ্দো ৰচনসম্পটিচ্ছনত্থো ৰুত্তো, তেন এৰং ভন্তে, সাধু ভন্তে, সুট্ঠু ভন্তেতি ৰুত্তং হোতি।

Tathā evaṃ iminā ākārena ‘‘abhikkamitabba’’ntiādinā upadisiyamānāya samaṇasāruppāya ākappasampattiyā yo tattha upadisanākāro, so atthato upadesoyevāti vuttaṃ ‘‘evaṃ te…pe… upadese’’ti. Tathā evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatāti ettha ca bhagavatā yathāvuttamatthaṃ aviparītato jānantehi kataṃ tattha saṃvijjamānaguṇānaṃ pakārehi haṃsanaṃ udaggatākaraṇaṃ sampahaṃsanaṃ, yo tattha sampahaṃsanākāroti yojetabbaṃ. Evamevaṃ panāyanti ettha garahaṇākāroti yojetabbaṃ. So ca garahaṇākāro ‘‘vasalī’’tiādi khuṃsanasaddasannidhānato idha evaṃ-saddena pakāsitoti viññāyati. Yathā cettha, evaṃ upamākārādayopi upamādivasena vuttānaṃ puppharāsiādisaddānaṃ sannidhānatoti daṭṭhabbaṃ. Evañca vadehīti ‘‘yathāhaṃ vadāmi, evaṃ samaṇaṃ ānandaṃ vadehī’’ti vadanākāro idāni vattabbo evaṃ-saddena nidassīyatīti nidassanattho vutto. Evaṃ noti etthāpi tesaṃ yathāvuttadhammānaṃ ahitadukkhāvahabhāve sanniṭṭhānajananatthaṃ anumatiggahaṇavasena ‘‘saṃvattanti, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti pucchāya katāya ‘‘evaṃ no ettha hotī’’ti vuttattā tadākārasanniṭṭhānaṃ evaṃ-saddena vibhāvitanti viññāyati, so pana tesaṃ dhammānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanākāro niyamiyamāno avadhāraṇattho hotīti āha ‘‘evaṃ no ettha hotīti ādīsu avadhāraṇe’’ti. Evaṃ bhanteti pana dhammassa sādhukaṃ savanamanasikāre sanniyojitehi bhikkhūhi attano tattha ṭhitabhāvassa paṭijānanavasena vuttattā ettha evaṃ-saddo vacanasampaṭicchanattho vutto, tena evaṃ bhante, sādhu bhante, suṭṭhu bhanteti vuttaṃ hoti.

নানানযনিপুণন্তি একত্তনানত্তঅব্যাপারএৰংধম্মতাসঙ্খাতা, নন্দিযাৰট্ট তিপুক্খলসীহৰিক্কীল়িতঅঙ্কুসদিসালোচনসঙ্খাতা ৰা আধারাদিভেদৰসেন নানাৰিধা নযা নানানযা, নযা ৰা পাল়িগতিযো, তা চ পঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিআদিৰসেন সংকিলেভাগিযাদিলোকিযাদিতদুভযৰোমিস্সতাদিৰসেন কুসলাদিৰসেন খন্ধাদিৰসেন সঙ্গহাদিৰসেন সমযৰিমুত্তাদিৰসেন ঠপনাদিৰসেন কুসলমূলাদিৰসেন তিকপট্ঠানাদিৰসেন চ নানপ্পকারাতি নানানযা, তেহি নিপুণং সণ্হসুখুমন্তি নানানযনিপুণং। আসযোৰ অজ্ঝাসযো, তে চ সস্সতাদিভেদেন, তত্থ চ অপ্পরজক্খতাদিৰসেন অনেকা, অত্তজ্ঝাসযাদযো এৰ ৰা সমুট্ঠানং উপ্পত্তিহেতু এতস্সাতি অনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং। অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নন্তি অত্থব্যঞ্জনপরিপুণ্ণং উপনেতব্বাভাৰতো, সঙ্কাসনপকাসনৰিৰরণৰিভজনউত্তানীকরণপঞ্ঞত্তিৰসেন ছহি অত্থপদেহি, অক্খরপদব্যঞ্জনাকারনিরুত্তিনিদ্দেসৰসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতন্তি ৰা অত্থো দট্ঠব্বো।

Nānānayanipuṇanti ekattanānattaabyāpāraevaṃdhammatāsaṅkhātā, nandiyāvaṭṭa tipukkhalasīhavikkīḷitaaṅkusadisālocanasaṅkhātā vā ādhārādibhedavasena nānāvidhā nayā nānānayā, nayā vā pāḷigatiyo, tā ca paññattianupaññattiādivasena saṃkilebhāgiyādilokiyāditadubhayavomissatādivasena kusalādivasena khandhādivasena saṅgahādivasena samayavimuttādivasena ṭhapanādivasena kusalamūlādivasena tikapaṭṭhānādivasena ca nānappakārāti nānānayā, tehi nipuṇaṃ saṇhasukhumanti nānānayanipuṇaṃ. Āsayova ajjhāsayo, te ca sassatādibhedena, tattha ca apparajakkhatādivasena anekā, attajjhāsayādayo eva vā samuṭṭhānaṃ uppattihetu etassāti anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ. Atthabyañjanasampannanti atthabyañjanaparipuṇṇaṃ upanetabbābhāvato, saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi, akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatanti vā attho daṭṭhabbo.

ৰিৰিধপাটিহারিযন্তি এত্থ পাটিহারিযপদস্স ৰচনত্থং ‘‘পটিপক্খহরণতো রাগাদিকিলেসাপনযনতো পাটিহারিয’’ন্তি ৰদন্তি। ভগৰতো পন পটিপক্খা রাগাদযো ন সন্তি, যে হরিতব্বা। পুথুজ্জনানম্পি ৰিগতূপক্কিলেসে অট্ঠগুণসমন্নাগতে চিত্তে হতপটিপক্খে ইদ্ধিৰিধং পৰত্ততি, তস্মা তত্থ পৰত্তৰোহারেন চ ন সক্কা ইধ ‘‘পাটিহারিয’’ন্তি ৰত্তুং। সচে পন মহাকারুণিকস্স ভগৰতো ৰেনেয্যগতা চ কিলেসা পটিপক্খা, তেসং হরণতো ‘‘পাটিহারিয’’ন্তি ৰুত্তং, এৰং সতি যুত্তমেতং। অথ ৰা ভগৰতো চ সাসনস্স চ পটিপক্খা তিত্থিযা, তেসং হরণতো পাটিহারিযং। তে হি দিট্ঠিহরণৰসেন, দিট্ঠিপ্পকাসনে অসমত্থভাৰেন চ ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীহি হরিতা অপনীতা হোন্তীতি। ‘‘পটী’’তি ৰা অযং সদ্দো ‘‘পচ্ছা’’তি এতস্স অত্থং বোধেতি ‘‘তস্মিং পটিপৰিট্ঠম্হি, অঞ্ঞো আগঞ্ছি ব্রাহ্মণো’’তিআদীসু ৰিয, তস্মা সমাহিতে চিত্তে, ৰিগতূপক্কিলেসে চ কতকিচ্চেন পচ্ছা হরিতব্বং পৰত্তেতব্বন্তি পটিহারিযং, অত্তনো ৰা উপক্কিলেসেসু চতুত্থজ্ঝানমগ্গেহি হরিতেসু পচ্ছা হরণং পটিহারিযং। ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিযো চ ৰিগতূপক্কিলেসেন, কতকিচ্চেন চ সত্তহিতত্থং পুন পৰত্তেতব্বা, হরিতেসু চ অত্তনো উপক্কিলেসেসু পরসত্তানং উপক্কিলেসহরণানি হোন্তীতি পটিহারিযানি ভৰন্তি। পটিহারিযমেৰ পাটিহারিযং। পটিহারিযে ৰা ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীসমুদাযে ভৰং একেকং ‘‘পাটিহারিয’’ন্তি ৰুচ্চতি। পটিহারিযং ৰা চতুত্থজ্ঝানং মগ্গো চ পটিপক্খহরণতো, তত্থ জাতং, তস্মিং ৰা নিমিত্তভূতে, ততো ৰা আগতন্তি পাটিহারিযং। তস্স পন ইদ্ধিআদিভেদেন ৰিসযভেদেন চ বহুৰিধস্স ভগৰতো দেসনায লব্ভমানত্তা আহ ‘‘ৰিৰিধপাটিহারিয’’ন্তি।

Vividhapāṭihāriyanti ettha pāṭihāriyapadassa vacanatthaṃ ‘‘paṭipakkhaharaṇato rāgādikilesāpanayanato pāṭihāriya’’nti vadanti. Bhagavato pana paṭipakkhā rāgādayo na santi, ye haritabbā. Puthujjanānampi vigatūpakkilese aṭṭhaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe iddhividhaṃ pavattati, tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha ‘‘pāṭihāriya’’nti vattuṃ. Sace pana mahākāruṇikassa bhagavato veneyyagatā ca kilesā paṭipakkhā, tesaṃ haraṇato ‘‘pāṭihāriya’’nti vuttaṃ, evaṃ sati yuttametaṃ. Atha vā bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā, tesaṃ haraṇato pāṭihāriyaṃ. Te hi diṭṭhiharaṇavasena, diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā hontīti. ‘‘Paṭī’’ti vā ayaṃ saddo ‘‘pacchā’’ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu viya, tasmā samāhite citte, vigatūpakkilese ca katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ, attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā haraṇaṃ paṭihāriyaṃ. Iddhiādesanānusāsaniyo ca vigatūpakkilesena, katakiccena ca sattahitatthaṃ puna pavattetabbā, haritesu ca attano upakkilesesu parasattānaṃ upakkilesaharaṇāni hontīti paṭihāriyāni bhavanti. Paṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ. Paṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanīsamudāye bhavaṃ ekekaṃ ‘‘pāṭihāriya’’nti vuccati. Paṭihāriyaṃ vā catutthajjhānaṃ maggo ca paṭipakkhaharaṇato, tattha jātaṃ, tasmiṃ vā nimittabhūte, tato vā āgatanti pāṭihāriyaṃ. Tassa pana iddhiādibhedena visayabhedena ca bahuvidhassa bhagavato desanāya labbhamānattā āha ‘‘vividhapāṭihāriya’’nti.

ন অঞ্ঞথাতি ভগৰতো সম্মুখা সুতাকারতো ন অঞ্ঞথাতি অত্থো, ন পন ভগৰতো দেসিতাকারতো। অচিন্তেয্যানুভাৰা হি ভগৰতো দেসনা। এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘সব্বপ্পকারেন কো সমত্থো ৰিঞ্ঞাতু’’ন্তি ইদং ৰচনং সমত্থিতং হোতি। ধারণবলদস্সনঞ্চ ন ৰিরুজ্ঝতি সুতাকারাৰিরজ্ঝনস্স অধিপ্পেতত্তা। ন হেত্থ অত্থন্তরতাপরিহারো দ্ৰিন্নম্পি অত্থানং একৰিসযত্তা, ইতরথা থেরো ভগৰতো দেসনায সব্বথা পটিগ্গহণে সমত্থো অসমত্থো চাতি আপজ্জেয্যাতি।

Na aññathāti bhagavato sammukhā sutākārato na aññathāti attho, na pana bhagavato desitākārato. Acinteyyānubhāvā hi bhagavato desanā. Evañca katvā ‘‘sabbappakārena ko samattho viññātu’’nti idaṃ vacanaṃ samatthitaṃ hoti. Dhāraṇabaladassanañca na virujjhati sutākārāvirajjhanassa adhippetattā. Na hettha atthantaratāparihāro dvinnampi atthānaṃ ekavisayattā, itarathā thero bhagavato desanāya sabbathā paṭiggahaṇe samattho asamattho cāti āpajjeyyāti.

‘‘যো পরো ন হোতি, সো অত্তা’’তি এৰং ৰুত্তায নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতায সসন্ততিযং ৰত্তনতো তিৰিধোপি মে-সদ্দো কিঞ্চাপি একস্মিংযেৰ অত্থে দিস্সতি, করণসম্পদানসামিনিদ্দেসৰসেন পন ৰিজ্জমানভেদং সন্ধাযাহ ‘‘মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতী’’তি।

‘‘Yo paro na hoti, so attā’’ti evaṃ vuttāya niyakajjhattasaṅkhātāya sasantatiyaṃ vattanato tividhopi me-saddo kiñcāpi ekasmiṃyeva atthe dissati, karaṇasampadānasāminiddesavasena pana vijjamānabhedaṃ sandhāyāha ‘‘me-saddo tīsu atthesu dissatī’’ti.

কিঞ্চাপি উপসগ্গো কিরিযং ৰিসেসেতি, জোতকভাৰতো পন সতিপি তস্মিং সুত-সদ্দো এৰ তং তমত্থং অনুৰদতীতি অনুপসগ্গস্স সুত-সদ্দস্স অত্থুদ্ধারে সউপসগ্গস্স গহণং ন ৰিরুজ্ঝতীতি দস্সেন্তো ‘‘সউপসগ্গো চ অনুপসগ্গো চা’’তি আহ। অস্সাতি সুত-সদ্দস্স। কম্মভাৰসাধনানি ইধ সুত-সদ্দে সম্ভৰন্তীতি ৰুত্তং ‘‘উপধারিতন্তি ৰা উপধারণন্তি ৰা অত্থো’’তি। মযাতি অত্থে সতীতি যদা মেসদ্দস্স কত্তুৰসেন করণনিদ্দেসো, তদাতি অত্থো। মমাতি অত্থে সতীতি যদা সম্বন্ধৰসেন সামিনিদ্দেসো, তদা।

Kiñcāpi upasaggo kiriyaṃ viseseti, jotakabhāvato pana satipi tasmiṃ suta-saddo eva taṃ tamatthaṃ anuvadatīti anupasaggassa suta-saddassa atthuddhāre saupasaggassa gahaṇaṃ na virujjhatīti dassento ‘‘saupasaggo ca anupasaggo cā’’ti āha. Assāti suta-saddassa. Kammabhāvasādhanāni idha suta-sadde sambhavantīti vuttaṃ ‘‘upadhāritanti vā upadhāraṇanti vā attho’’ti. Mayāti atthe satīti yadā mesaddassa kattuvasena karaṇaniddeso, tadāti attho. Mamāti atthe satīti yadā sambandhavasena sāminiddeso, tadā.

সুতসদ্দসন্নিধানে পযুত্তেন এৰংসদ্দেন সৰনকিরিযাজোতকেন ভৰিতব্বন্তি ৰুত্তং ‘‘এৰন্তি সোতৰিঞ্ঞাণাদিৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সন’’ন্তি। আদি-সদ্দেন সম্পটিচ্ছনাদীনং পঞ্চদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণানং তদভিনিহটানঞ্চ মনোদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণানং গহণং ৰেদিতব্বং। সব্বেসম্পি ৰাক্যানং এৰকারত্থসহিতত্তা ‘‘সুত’’ন্তি এতস্স সুতং এৰাতি অযমত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘অস্সৰনভাৰপটিক্খেপতো’’তি, এতেন অৰধারণেন নিরাকতং দস্সেতি। যথা চ সুতং সুতং এৰাতি নিযমেতব্বং, তং সম্মা সুতং হোতীতি আহ ‘‘অনূনাধিকাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি। অথ ৰা ‘‘সদ্দন্তরত্থাপোহনৰসেন সদ্দো অত্থং ৰদতী’’তি সুতন্তি অসুতং ন হোতীতি অযমেতস্স অত্থোতি ৰুত্তং ‘‘অস্সৰনভাৰপটিক্খেপতো’’তি, ইমিনা দিট্ঠাদিৰিনিৰত্তনং করোতি। ইদং ৰুত্তং হোতি। ন ইদং মযা দিট্ঠং, ন সযম্ভুঞাণেন সচ্ছিকতং, অথ খো সুতং, তঞ্চ খো সম্মদেৰাতি। তেনেৰাহ ‘‘অনূনাধিকাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি। অৰধারণত্থে ৰা এৰং-সদ্দে অযং অত্থযোজনা করীযতীতি তদপেক্খস্স সুত-সদ্দস্স অযমত্থো ৰুত্তো ‘‘অস্সৰনভাৰপটিক্খেপতো’’তি। তেনেৰ আহ ‘‘অনূনাধিকাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি। সৰনসদ্দো চেত্থ কম্মত্থো ৰেদিতব্বো সুয্যতীতি।

Sutasaddasannidhāne payuttena evaṃsaddena savanakiriyājotakena bhavitabbanti vuttaṃ ‘‘evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassana’’nti. Ādi-saddena sampaṭicchanādīnaṃ pañcadvārikaviññāṇānaṃ tadabhinihaṭānañca manodvārikaviññāṇānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Sabbesampi vākyānaṃ evakāratthasahitattā ‘‘suta’’nti etassa sutaṃ evāti ayamattho labbhatīti āha ‘‘assavanabhāvapaṭikkhepato’’ti, etena avadhāraṇena nirākataṃ dasseti. Yathā ca sutaṃ sutaṃ evāti niyametabbaṃ, taṃ sammā sutaṃ hotīti āha ‘‘anūnādhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Atha vā ‘‘saddantaratthāpohanavasena saddo atthaṃ vadatī’’ti sutanti asutaṃ na hotīti ayametassa atthoti vuttaṃ ‘‘assavanabhāvapaṭikkhepato’’ti, iminā diṭṭhādivinivattanaṃ karoti. Idaṃ vuttaṃ hoti. Na idaṃ mayā diṭṭhaṃ, na sayambhuñāṇena sacchikataṃ, atha kho sutaṃ, tañca kho sammadevāti. Tenevāha ‘‘anūnādhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Avadhāraṇatthe vā evaṃ-sadde ayaṃ atthayojanā karīyatīti tadapekkhassa suta-saddassa ayamattho vutto ‘‘assavanabhāvapaṭikkhepato’’ti. Teneva āha ‘‘anūnādhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Savanasaddo cettha kammattho veditabbo suyyatīti.

এৰং সৰনহেতুসুণন্তপুগ্গলসৰনৰিসেসৰসেন পদত্তযস্স একেন পকারেন অত্থযোজনং দস্সেত্ৰা ইদানি পকারন্তরেহিপি তং দস্সেতুং ‘‘তথা এৰ’’ন্তিআদি ৰুত্তং। তত্থ তস্সাতি যা সা ভগৰতো সম্মুখা ধম্মস্সৰনাকারেন পৰত্তা মনোদ্ৰারৰিঞ্ঞাণৰীথি, তস্সা। সা হি নানপ্পকারেন আরম্মণে পৰত্তিতুং সমত্থা। তথা চ ৰুত্তং ‘‘সোতদ্ৰারানুসারেনা’’তি। নানপ্পকারেনাতি ৰক্খমানানং অনেকৰিহিতানং ব্যঞ্জনত্থগ্গহণানানাকারেন, এতেন ইমিস্সা যোজনায আকারত্থো এৰং-সদ্দো গহিতোতি দীপেতি। পৰত্তিভাৰপ্পকাসনন্তি পৰত্তিযা অত্থিভাৰপ্পকাসনং। ‘‘সুতন্তি ধম্মপ্পকাসন’’ন্তি যস্মিং আরম্মণে ৰুত্তপ্পকারা ৰিঞ্ঞাণৰীথি নানপ্পকারেন পৰত্তা, তস্স ধম্মত্তা ৰুত্তং, ন সুতসদ্দস্স ধম্মত্থত্তা। ৰুত্তস্সেৰত্থস্স পাকটীকরণং ‘‘অযঞ্হেত্থা’’তিআদি। তত্থ ৰিঞ্ঞাণৰীথিযাতি করণত্থে করণৰচনং। মযাতি কত্থুঅত্থে।

Evaṃ savanahetusuṇantapuggalasavanavisesavasena padattayassa ekena pakārena atthayojanaṃ dassetvā idāni pakārantarehipi taṃ dassetuṃ ‘‘tathā eva’’ntiādi vuttaṃ. Tattha tassāti yā sā bhagavato sammukhā dhammassavanākārena pavattā manodvāraviññāṇavīthi, tassā. Sā hi nānappakārena ārammaṇe pavattituṃ samatthā. Tathā ca vuttaṃ ‘‘sotadvārānusārenā’’ti. Nānappakārenāti vakkhamānānaṃ anekavihitānaṃ byañjanatthaggahaṇānānākārena, etena imissā yojanāya ākārattho evaṃ-saddo gahitoti dīpeti. Pavattibhāvappakāsananti pavattiyā atthibhāvappakāsanaṃ. ‘‘Sutanti dhammappakāsana’’nti yasmiṃ ārammaṇe vuttappakārā viññāṇavīthi nānappakārena pavattā, tassa dhammattā vuttaṃ, na sutasaddassa dhammatthattā. Vuttassevatthassa pākaṭīkaraṇaṃ ‘‘ayañhetthā’’tiādi. Tattha viññāṇavīthiyāti karaṇatthe karaṇavacanaṃ. Mayāti katthuatthe.

‘‘এৰন্তি নিদ্দিসিতব্বপ্পকাসন’’ন্তি নিদস্সনত্থং এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা ৰুত্তং নিদস্সেতব্বস্স নিদ্দিসিতব্বত্তাভাৰাভাৰতো, তেন এৰং-সদ্দেন সকলম্পি সুত্তং পচ্চামট্ঠন্তি দস্সেতি। সুত-সদ্দস্স কিরিযাসদ্দত্তা, সৰনকিরিযায চ সাধারণৰিঞ্ঞাণপ্পবন্ধপটিবদ্ধত্তা তত্থ চ পুগ্গলৰোহারোতি ৰুত্তং ‘‘সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসন’’ন্তি। ন হি পুগ্গলৰোহাররহিতে ধম্মপ্পবন্ধে সৰনকিরিযা লব্ভতীতি।

‘‘Evanti niddisitabbappakāsana’’nti nidassanatthaṃ evaṃ-saddaṃ gahetvā vuttaṃ nidassetabbassa niddisitabbattābhāvābhāvato, tena evaṃ-saddena sakalampi suttaṃ paccāmaṭṭhanti dasseti. Suta-saddassa kiriyāsaddattā, savanakiriyāya ca sādhāraṇaviññāṇappabandhapaṭibaddhattā tattha ca puggalavohāroti vuttaṃ ‘‘sutanti puggalakiccappakāsana’’nti. Na hi puggalavohārarahite dhammappabandhe savanakiriyā labbhatīti.

‘‘যস্স চিত্তসন্তানস্সা’’তিআদিপি আকারত্থমেৰ এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা পুরিমযোজনায অঞ্ঞথা অত্থযোজনং দস্সেতুং ৰুত্তং। তত্থ আকারপঞ্ঞত্তীতি উপাদাপঞ্ঞত্তি এৰ, ধম্মানং পৰত্তিআকারুপাদানৰসেন তথা ৰুত্তা। ‘‘সুতন্তি ৰিসযনিদ্দেসো’’তি সোতব্বভূতো ধম্মো সৰনকিরিযাকত্তুপুগ্গলস্স সৰনকিরিযাৰসেন পৰত্তিট্ঠানন্তি কত্ৰা ৰুত্তং। চিত্তসন্তানৰিনিমুত্তস্স পরমত্থতো কস্সচি কত্তু অভাৰেপি সদ্দৰোহারেন বুদ্ধিপরিকপ্পিতভেদৰচনিচ্ছায চিত্তসন্তানতো অঞ্ঞং ৰিয তংসমঙ্গিং কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘চিত্তসন্তানেন তংসমঙ্গিনো’’তি। সৰনকিরিযাৰিসযোপি সোতব্বধম্মো সৰনকিরিযাৰসেন পৰত্তচিত্তসন্তানস্স ইধ পরমত্থতো কত্তুভাৰতো, সৰনৰসেন চিত্তপ্পৰত্তিযা এৰ ৰা সৰনকিরিযাভাৰতো তংকিরিযাকত্তু চ ৰিসযো হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘তংসমঙ্গিনো কত্তু ৰিসযে’’তি। সুতাকারস্স চ থেরস্স সম্মানিচ্ছিতভাৰতো আহ ‘‘গহণসন্নিট্ঠান’’ন্তি, এতেন ৰা অৰধারণত্থং এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা অযং অত্থযোজনা কতাতি দট্ঠব্বং।

‘‘Yassa cittasantānassā’’tiādipi ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā purimayojanāya aññathā atthayojanaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha ākārapaññattīti upādāpaññatti eva, dhammānaṃ pavattiākārupādānavasena tathā vuttā. ‘‘Sutanti visayaniddeso’’ti sotabbabhūto dhammo savanakiriyākattupuggalassa savanakiriyāvasena pavattiṭṭhānanti katvā vuttaṃ. Cittasantānavinimuttassa paramatthato kassaci kattu abhāvepi saddavohārena buddhiparikappitabhedavacanicchāya cittasantānato aññaṃ viya taṃsamaṅgiṃ katvā vuttaṃ ‘‘cittasantānena taṃsamaṅgino’’ti. Savanakiriyāvisayopi sotabbadhammo savanakiriyāvasena pavattacittasantānassa idha paramatthato kattubhāvato, savanavasena cittappavattiyā eva vā savanakiriyābhāvato taṃkiriyākattu ca visayo hotīti katvā vuttaṃ ‘‘taṃsamaṅgino kattu visaye’’ti. Sutākārassa ca therassa sammānicchitabhāvato āha ‘‘gahaṇasanniṭṭhāna’’nti, etena vā avadhāraṇatthaṃ evaṃ-saddaṃ gahetvā ayaṃ atthayojanā katāti daṭṭhabbaṃ.

পুব্বে সুতানং নানাৰিহিতানং সুত্তসঙ্খাতানং অত্থব্যঞ্জনানং উপধারিতরূপস্স আকারস্স নিদস্সনস্স অৰধারণস্স ৰা পকাসনসভাৰো এৰং-সদ্দোতি তদাকারাদিউপধারণস্স পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতধম্মপ্পবন্ধব্যাপারতায ৰুত্তং ‘‘এৰন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো’’তি। সৰনকিরিযা পন পুগ্গলৰাদিনোপি ৰিঞ্ঞাণনিরপেক্খা নত্থীতি ৰিসেসতো ৰিঞ্ঞাণব্যাপারোতি আহ ‘‘সুতন্তি ৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি। মেতি সদ্দপ্পৰত্তিযা একন্তেনেৰ সত্তৰিসযত্তা, ৰিঞ্ঞাণকিচ্চস্স চ তত্থেৰ সমোদহিতব্বতো ‘‘মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো’’তি ৰুত্তং। অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিসভাৰা যথাক্কমং এৰং-সদ্দ সুত-সদ্দানং অত্থাতি তে তথারূপপঞ্ঞত্তিউপাদানব্যাপারভাৰেন দস্সেন্তো আহ ‘‘এৰন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো। সুতন্তি ৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি। এত্থ চ করণকিরিযাকত্তুকম্মৰিসেসপ্পকাসনৰসেন পুগ্গলব্যাপাৰিসযপুগ্গলব্যাপারনিদস্সনৰসেন গহণাকারগাহকতব্বিসযৰিসেসনিদ্দেসৰসেন কত্তুকরণ ব্যাপারকত্তুনিদ্দেসৰসেন চ দুতিযাদযো চতস্সো অত্থযোজনা দস্সিতাতি দট্ঠব্বং।

Pubbe sutānaṃ nānāvihitānaṃ suttasaṅkhātānaṃ atthabyañjanānaṃ upadhāritarūpassa ākārassa nidassanassa avadhāraṇassa vā pakāsanasabhāvo evaṃ-saddoti tadākārādiupadhāraṇassa puggalapaññattiyā upādānabhūtadhammappabandhabyāpāratāya vuttaṃ ‘‘evanti puggalakiccaniddeso’’ti. Savanakiriyā pana puggalavādinopi viññāṇanirapekkhā natthīti visesato viññāṇabyāpāroti āha ‘‘sutanti viññāṇakiccaniddeso’’ti. Meti saddappavattiyā ekanteneva sattavisayattā, viññāṇakiccassa ca tattheva samodahitabbato ‘‘meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso’’ti vuttaṃ. Avijjamānapaññattivijjamānapaññattisabhāvā yathākkamaṃ evaṃ-sadda suta-saddānaṃ atthāti te tathārūpapaññattiupādānabyāpārabhāvena dassento āha ‘‘evanti puggalakiccaniddeso. Sutanti viññāṇakiccaniddeso’’ti. Ettha ca karaṇakiriyākattukammavisesappakāsanavasena puggalabyāpāvisayapuggalabyāpāranidassanavasena gahaṇākāragāhakatabbisayavisesaniddesavasena kattukaraṇa byāpārakattuniddesavasena ca dutiyādayo catasso atthayojanā dassitāti daṭṭhabbaṃ.

সব্বস্সাপি সদ্দাধিগমনীযস্স অত্থস্স পঞ্ঞত্তিমুখেনেৰ পটিপজ্জিতব্বত্তা, সব্বপঞ্ঞত্তীনঞ্চ ৰিজ্জমানাদিৰসেন ছসু পঞ্ঞত্তিভেদেসু অন্তোগধত্তা তেসু ‘‘এৰ’’ন্তিআদীনং পঞ্ঞত্তীনং সরূপং নিদ্ধারেন্তো আহ ‘‘এৰন্তি চ মেতি চা’’তিআদি। তত্থ এৰন্তি চ মেতি চ ৰুচ্চমানস্স অত্থস্স আকারাদিনো, ধম্মানঞ্চ অসল্লক্খণভাৰতো অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰোতি আহ ‘‘সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি। তত্থ সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেনাতি ভূতত্থউত্তমত্থৰসেন। ইদং ৰুত্তং হোতিযো মাযামরীচিআদযো ৰিয অভূতত্থো, অনুস্সৰাদীহি গহেতব্বো ৰিয অনুত্তমত্থো চ ন হোতি, সো রূপসদ্দাদিসভাৰো রুপ্পনানুভৰনাদিসভাৰো ৰা অত্থো ‘‘সচ্চিকট্ঠো, পরমত্থ চা’’তি ৰুচ্চতি, ন তথা এৰং মেতি পদানমত্থোতি, এতমেৰত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘কিঞ্হেত্থ ত’’ন্তিআদি ৰুত্তং। সুতন্তি পন সদ্দাযতনং সন্ধাযাহ ‘‘ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি। তেনেৰ হি ‘‘যঞ্হি তমেত্থ সোতেন উপলদ্ধ’’ন্তি ৰুত্তং , ‘‘সোতদ্ৰারানুসারেন উপলদ্ধ’’ন্তি পন ৰুত্তে অত্থব্যঞ্জনাদিসব্বং লব্ভতি। তং তং উপাদায ৰত্তব্বতোতি সোতপথং আগতে ধম্মে উপাদায তেসং উপধারিতাকারাদিনো পচ্চামসনৰসেন ‘‘এৰ’’ন্তি, সসন্ততিপরিযাপন্নে খন্ধে উপাদায ‘‘মে’’তি ৰত্তব্বত্তাতি অত্থো। দিট্ঠাদিসভাৰরহিতে সদ্দাযতনে পৰত্তমানোপি সুতৰোহারো ‘‘দুতিযং ততিয’’ন্তিআদিকো ৰিয পঠমাদীনি দিট্ঠমুতৰিঞ্ঞাতে অপেক্খিত্ৰা পৰত্তোতি আহ ‘‘দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৰত্তব্বতো’’তি। অসুতং ন হোতীতি হি ‘‘সুত’’ন্তি পকাসিতো যমত্থোতি।

Sabbassāpi saddādhigamanīyassa atthassa paññattimukheneva paṭipajjitabbattā, sabbapaññattīnañca vijjamānādivasena chasu paññattibhedesu antogadhattā tesu ‘‘eva’’ntiādīnaṃ paññattīnaṃ sarūpaṃ niddhārento āha ‘‘evanti ca meti cā’’tiādi. Tattha evanti ca meti ca vuccamānassa atthassa ākārādino, dhammānañca asallakkhaṇabhāvato avijjamānapaññattibhāvoti āha ‘‘saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññattī’’ti. Tattha saccikaṭṭhaparamatthavasenāti bhūtatthauttamatthavasena. Idaṃ vuttaṃ hotiyo māyāmarīciādayo viya abhūtattho, anussavādīhi gahetabbo viya anuttamattho ca na hoti, so rūpasaddādisabhāvo ruppanānubhavanādisabhāvo vā attho ‘‘saccikaṭṭho, paramattha cā’’ti vuccati, na tathā evaṃ meti padānamatthoti, etamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘kiñhettha ta’’ntiādi vuttaṃ. Sutanti pana saddāyatanaṃ sandhāyāha ‘‘vijjamānapaññattī’’ti. Teneva hi ‘‘yañhi tamettha sotena upaladdha’’nti vuttaṃ , ‘‘sotadvārānusārena upaladdha’’nti pana vutte atthabyañjanādisabbaṃ labbhati. Taṃ taṃ upādāya vattabbatoti sotapathaṃ āgate dhamme upādāya tesaṃ upadhāritākārādino paccāmasanavasena ‘‘eva’’nti, sasantatipariyāpanne khandhe upādāya ‘‘me’’ti vattabbattāti attho. Diṭṭhādisabhāvarahite saddāyatane pavattamānopi sutavohāro ‘‘dutiyaṃ tatiya’’ntiādiko viya paṭhamādīni diṭṭhamutaviññāte apekkhitvā pavattoti āha ‘‘diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato’’ti. Asutaṃ na hotīti hi ‘‘suta’’nti pakāsito yamatthoti.

অত্তনা পটিৰিদ্ধা সুত্তস্স পকারৰিসেসা ‘‘এৰ’’ন্তি থেরেন পচ্চামট্ঠাতি আহ ‘‘অসম্মোহং দীপেতী’’তি। ‘‘নানপ্পকারপটিৰেধসমত্থো হোতী’’তি এতেন ৰক্খমানস্স সুত্তস্স নানপ্পকারতং দুপ্পটিৰিজ্ঝতঞ্চ দস্সেতি। ‘‘সুতস্স অসম্মোসং দীপেতী’’তি সুতাকারস্স যাথাৰতো দস্সিযমানত্তা ৰুত্তং। অসম্মোহেনাতি সম্মোহাভাৰেন, পঞ্ঞায এৰ ৰা সৰনকালসম্ভূতায তদুত্তরকালপঞ্ঞাসিদ্ধি, এৰং অসম্মোসেনাতি এত্থাপি ৰত্তব্বং। ব্যঞ্জনানং পটিৰিজ্ঝিতব্বো আকারো নাতিগম্ভীরো, যথাসুতধারণমেৰ তত্থ করণীযন্তি সতিযা ব্যাপারো অধিকো, পঞ্ঞা তত্থ গুণীভূতাতি ৰুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমাযা’’তিআদি পঞ্ঞায পুব্বঙ্গমাতি কত্ৰা। পুব্বঙ্গমতা চেত্থ পধানভাৰো ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা’’তিআদীসু ৰিয, পুব্বঙ্গমতায ৰা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু আৰজ্জনাদীনং ৰিয অপ্পধানত্তে পঞ্ঞা পুব্বঙ্গমা এতিস্সাতি অযম্পি অত্থো যুজ্জতি, এৰং ‘‘সতিপুব্বঙ্গমাযা’’তি এত্থাপি ৰুত্তনযানুসারেন যথাসম্ভৰমত্থো ৰেদিতব্বো। অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্সাতি অত্থব্যঞ্জনপরিপুণ্ণস্স, সঙ্কাসনপকাসনৰিৰরণৰিভজনউত্তানীকরণপঞ্ঞত্তিৰসেন ছহি অত্থপদেহি, অক্খরপদব্যঞ্জনাকারনিরুত্তিনিদ্দেসৰসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতস্সাতি ৰা অত্থো দট্ঠব্বো।

Attanā paṭividdhā suttassa pakāravisesā ‘‘eva’’nti therena paccāmaṭṭhāti āha ‘‘asammohaṃ dīpetī’’ti. ‘‘Nānappakārapaṭivedhasamattho hotī’’ti etena vakkhamānassa suttassa nānappakārataṃ duppaṭivijjhatañca dasseti. ‘‘Sutassa asammosaṃ dīpetī’’ti sutākārassa yāthāvato dassiyamānattā vuttaṃ. Asammohenāti sammohābhāvena, paññāya eva vā savanakālasambhūtāya taduttarakālapaññāsiddhi, evaṃ asammosenāti etthāpi vattabbaṃ. Byañjanānaṃ paṭivijjhitabbo ākāro nātigambhīro, yathāsutadhāraṇameva tattha karaṇīyanti satiyā byāpāro adhiko, paññā tattha guṇībhūtāti vuttaṃ ‘‘paññāpubbaṅgamāyā’’tiādi paññāya pubbaṅgamāti katvā. Pubbaṅgamatā cettha padhānabhāvo ‘‘manopubbaṅgamā’’tiādīsu viya, pubbaṅgamatāya vā cakkhuviññāṇādīsu āvajjanādīnaṃ viya appadhānatte paññā pubbaṅgamā etissāti ayampi attho yujjati, evaṃ ‘‘satipubbaṅgamāyā’’ti etthāpi vuttanayānusārena yathāsambhavamattho veditabbo. Atthabyañjanasampannassāti atthabyañjanaparipuṇṇassa, saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi, akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatassāti vā attho daṭṭhabbo.

যোনিসোমনসিকারং দীপেতীতি এৰং-সদ্দেন ৰুচ্চমানানং আকারনিদস্সনাৰধারণত্থানং অৰিপরীতসদ্ধম্মৰিসযত্তাতি অধিপ্পাযো। ‘‘অৰিক্খেপং দীপেতী’’তি ‘‘ব্রহ্মজালং কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদি পুচ্ছাৰসেন পকরণপ্পত্তস্স ৰক্খমানস্স সুত্তস্স সৰনং সমাধানমন্তরেন ন সম্ভৰতীতি কত্ৰা ৰুত্তং। ‘‘ৰিক্খিত্তচিত্তস্সা’’তিআদি তস্সেৰত্থস্স সমত্থনৰসেন ৰুত্তং। সব্বসম্পত্তিযাতি অত্থব্যঞ্জনদেসকপযোজনাদিসম্পত্তিযা। অৰিপরীতসদ্ধম্মৰিসযেহি ৰিয আকারনিদস্সনাৰধারণত্থেহি যোনিসোমনসিকারস্স, সদ্ধম্মস্সৰনেন ৰিয চ অৰিক্খেপস্স যথা যোনিসোমনসিকারেন ফলভূতেন অত্তসম্মাপণিধিপুব্বেকতপুঞ্ঞতানং সিদ্ধি ৰুত্তা তদৰিনাভাৰতো, এৰং অৰিক্খেপেন ফলভূতেন কারণভূতানং সদ্ধম্মস্সৰনসপ্পুরিসূপনিস্সযানং সিদ্ধি দস্সেতব্বা সিযা অস্সুতৰতো, সপ্পুরিসূপনিস্সযরহিতস্স চ তদভাৰতো।

Yonisomanasikāraṃ dīpetīti evaṃ-saddena vuccamānānaṃ ākāranidassanāvadhāraṇatthānaṃ aviparītasaddhammavisayattāti adhippāyo. ‘‘Avikkhepaṃ dīpetī’’ti ‘‘brahmajālaṃ kattha bhāsita’’ntiādi pucchāvasena pakaraṇappattassa vakkhamānassa suttassa savanaṃ samādhānamantarena na sambhavatīti katvā vuttaṃ. ‘‘Vikkhittacittassā’’tiādi tassevatthassa samatthanavasena vuttaṃ. Sabbasampattiyāti atthabyañjanadesakapayojanādisampattiyā. Aviparītasaddhammavisayehi viya ākāranidassanāvadhāraṇatthehi yonisomanasikārassa, saddhammassavanena viya ca avikkhepassa yathā yonisomanasikārena phalabhūtena attasammāpaṇidhipubbekatapuññatānaṃ siddhi vuttā tadavinābhāvato, evaṃ avikkhepena phalabhūtena kāraṇabhūtānaṃ saddhammassavanasappurisūpanissayānaṃ siddhi dassetabbā siyā assutavato, sappurisūpanissayarahitassa ca tadabhāvato.

‘‘ন হি ৰিক্খিত্তচিত্তো’’তিআদিনা সমত্থনৰচনেন পন অৰিক্খেপেন কারণভূতেন সপ্পুরিসূপনিস্সযেন চ ফলভূতস্স সদ্ধম্মস্সৰনস্স সিদ্ধি দস্সিতা। অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো যুত্তো সিযাসদ্ধম্মস্সৰনসপ্পুরিসূপনিস্সযা ন একন্তেন অৰিক্খেপস্স কারণং বাহিরঙ্গত্তা, অৰিক্খেপো পন সপ্পুরিসূপনিস্সযো ৰিয সদ্ধম্মস্সৰনস্স একন্তকারণন্তি। এৰম্পি অৰিক্খেপেন সপ্পুরিসূপনিস্সযসিদ্ধিজোতনা ন সমত্থিতাৰ, নো ন সমত্থিতা ৰিক্খিত্তচিত্তানং সপ্পুরিসপযিরুপাসনাভাৰস্স অত্থসিদ্ধত্তা। এত্থ চ পুরিমং ফলেন কারণস্স সিদ্ধিদস্সনং নদীপূরেন ৰিয উপরি ৰুট্ঠিসব্ভাৰস্স, দুতিযং কারণেন ফলস্স সিদ্ধিদস্সনং দট্ঠব্বং একন্তেন ৰস্সিনা ৰিয মেঘৰুট্ঠানেন ৰুট্ঠিপ্পৰত্তিযা।

‘‘Nahi vikkhittacitto’’tiādinā samatthanavacanena pana avikkhepena kāraṇabhūtena sappurisūpanissayena ca phalabhūtassa saddhammassavanassa siddhi dassitā. Ayaṃ panettha adhippāyo yutto siyāsaddhammassavanasappurisūpanissayā na ekantena avikkhepassa kāraṇaṃ bāhiraṅgattā, avikkhepo pana sappurisūpanissayo viya saddhammassavanassa ekantakāraṇanti. Evampi avikkhepena sappurisūpanissayasiddhijotanā na samatthitāva, no na samatthitā vikkhittacittānaṃ sappurisapayirupāsanābhāvassa atthasiddhattā. Ettha ca purimaṃ phalena kāraṇassa siddhidassanaṃ nadīpūrena viya upari vuṭṭhisabbhāvassa, dutiyaṃ kāraṇena phalassa siddhidassanaṃ daṭṭhabbaṃ ekantena vassinā viya meghavuṭṭhānena vuṭṭhippavattiyā.

ভগৰতো ৰচনস্স অত্থব্যঞ্জনপভেদপরিচ্ছেদৰসেন সকলসাসনসম্পত্তিওগাহনাকারো নিরৰসেসপরহিতপারিপূরিকারণন্তি ৰুত্তং ‘‘এৰং ভদ্দকো আকারো’’তি। যস্মা ন হোতীতি সম্বন্ধো। পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিন্তি অত্তসম্মাপণিধিপুব্বেকতপুঞ্ঞতাসঙ্খাতং গুণদ্ৰযং। অপরাপরং ৰুত্তিযা চেত্থ চক্কভাৰো, চরন্তি এতেহি সত্তা সম্পত্তিভৰেসূতি ৰা। যে সন্ধায ৰুত্তং ‘‘চত্তারিমানি ভিক্খৰে চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৰমনুস্সানং চতুচক্কং ৰত্ততী’’তিআদি । পুরিমপচ্ছিমভাৰো চেত্থ দেসনাক্কমৰসেন দট্ঠব্বো। পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসিদ্ধিযাতি পচ্ছিমচক্কদ্ৰযস্স অত্থিতায। সম্মাপণিহিতত্তো পুব্বে চ কতপুঞ্ঞো সুদ্ধাসযো হোতি তদসুদ্ধিহেতূনং কিলেসানং দূরীভাৰতোতি আহ ‘‘আসযসুদ্ধি সিদ্ধা হোতী’’তি। তথা হি ৰুত্তং ‘‘সম্মাপণিহিতং চিত্তং, সেয্যসো নং ততো করে’’তি, ‘‘কতপুঞ্ঞোসি ত্ৰং আনন্দ, পধানং অনুযুঞ্জ খিপ্পং হোহিসি অনাসৰোতি চ। তেনেৰাহ ‘‘আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধী’’তি। পযোগসুদ্ধিযাতি যোনিসোমনসিকারপুব্বঙ্গমস্স ধম্মস্সৰনপযোগস্স ৰিসদভাৰেন। তথা চাহ ‘‘আগমব্যত্তিসিদ্ধী’’তি। সব্বস্স ৰা কাযৰচীপযোগস্স নিদ্দোসভাৰেন। পরিসুদ্ধকাযৰচীপযোগো হি ৰিপ্পটিসারাভাৰতো অৰিক্খিত্তচিত্তো পরিযত্তিযং ৰিসারদো হোতীতি।

Bhagavato vacanassa atthabyañjanapabhedaparicchedavasena sakalasāsanasampattiogāhanākāro niravasesaparahitapāripūrikāraṇanti vuttaṃ ‘‘evaṃ bhaddako ākāro’’ti. Yasmā na hotīti sambandho. Pacchimacakkadvayasampattinti attasammāpaṇidhipubbekatapuññatāsaṅkhātaṃ guṇadvayaṃ. Aparāparaṃ vuttiyā cettha cakkabhāvo, caranti etehi sattā sampattibhavesūti vā. Ye sandhāya vuttaṃ ‘‘cattārimāni bhikkhave cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī’’tiādi . Purimapacchimabhāvo cettha desanākkamavasena daṭṭhabbo. Pacchimacakkadvayasiddhiyāti pacchimacakkadvayassa atthitāya. Sammāpaṇihitatto pubbe ca katapuñño suddhāsayo hoti tadasuddhihetūnaṃ kilesānaṃ dūrībhāvatoti āha ‘‘āsayasuddhi siddhā hotī’’ti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sammāpaṇihitaṃ cittaṃ, seyyaso naṃ tato kare’’ti, ‘‘katapuññosi tvaṃ ānanda, padhānaṃ anuyuñja khippaṃ hohisi anāsavoti ca. Tenevāha ‘‘āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhī’’ti. Payogasuddhiyāti yonisomanasikārapubbaṅgamassa dhammassavanapayogassa visadabhāvena. Tathā cāha ‘‘āgamabyattisiddhī’’ti. Sabbassa vā kāyavacīpayogassa niddosabhāvena. Parisuddhakāyavacīpayogo hi vippaṭisārābhāvato avikkhittacitto pariyattiyaṃ visārado hotīti.

‘‘নানপ্পকারপটিৰেধদীপকেনা’’তিআদিনা অত্থব্যঞ্জনেসু থেরস্স এৰং-সদ্দ সুত-সদ্দানং অসম্মোহাসম্মোসদীপনতো চতুপটিসম্ভিদাৰসেন অত্থযোজনং দস্সেতি। তত্থ ‘‘সোতব্বপ্পভেদপটিৰেধদীপকেনা’’তি এতেন অযং সুত-সদ্দো এৰং-সদ্দসন্নিধানতো, ৰক্খমানাপেক্খায ৰা সামঞ্ঞেনেৰ সোতব্বধম্মৰিসেসং আমসতীতি দস্সেতি। মনোদিট্ঠিকরণাপরিযত্তিধম্মানং অনুপেক্খনসুপ্পটিৰেধা ৰিসেসতো মনসিকারপটিবদ্ধাতি তে ৰুত্তনযেন যোনিসোমনসিকারদীপকেন এৰং-সদ্দেন যোজেত্ৰা, সৰনধারণৰচীপরিচযা পরিযত্তিধম্মানং ৰিসেসেন সোতাৰধানপটিবদ্ধাতি তে অৰিক্খেপদীপকেন সুত-সদ্দেন যোজেত্ৰা দস্সেন্তো সাসনসম্পত্তিযা ধম্মস্সৰনে উস্সাহং জনেতি। তত্থ ধম্মাতি পরিযত্তিধম্মা। মনসানুপেক্খিতাতি ‘‘ইধ সীলং কথিতং, ইধ সমাধি, ইধ পঞ্ঞা, এত্তকা এত্থ অনুসন্ধিযো’’তিআদিনা নযেন মনসা অনুপেক্খিতা। দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধাতি নিজ্ঝানক্খন্তিভূতায, ঞাতপরিঞ্ঞাসঙ্খাতায ৰা দিট্ঠিযা তত্থ তত্থ ৰুত্তরূপারূপধম্মে ‘‘ইতি রূপং, এত্তকং রূপ’’ন্তিআদিনা সুট্ঠু ৰৰত্থপেত্ৰা পটিৰিদ্ধা।

‘‘Nānappakārapaṭivedhadīpakenā’’tiādinā atthabyañjanesu therassa evaṃ-sadda suta-saddānaṃ asammohāsammosadīpanato catupaṭisambhidāvasena atthayojanaṃ dasseti. Tattha ‘‘sotabbappabhedapaṭivedhadīpakenā’’ti etena ayaṃ suta-saddo evaṃ-saddasannidhānato, vakkhamānāpekkhāya vā sāmaññeneva sotabbadhammavisesaṃ āmasatīti dasseti. Manodiṭṭhikaraṇāpariyattidhammānaṃ anupekkhanasuppaṭivedhā visesato manasikārapaṭibaddhāti te vuttanayena yonisomanasikāradīpakena evaṃ-saddena yojetvā, savanadhāraṇavacīparicayā pariyattidhammānaṃ visesena sotāvadhānapaṭibaddhāti te avikkhepadīpakena suta-saddena yojetvā dassento sāsanasampattiyā dhammassavane ussāhaṃ janeti. Tattha dhammāti pariyattidhammā. Manasānupekkhitāti ‘‘idha sīlaṃ kathitaṃ, idha samādhi, idha paññā, ettakā ettha anusandhiyo’’tiādinā nayena manasā anupekkhitā. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti nijjhānakkhantibhūtāya, ñātapariññāsaṅkhātāya vā diṭṭhiyā tattha tattha vuttarūpārūpadhamme ‘‘iti rūpaṃ, ettakaṃ rūpa’’ntiādinā suṭṭhu vavatthapetvā paṭividdhā.

‘‘সকলেন ৰচনেনা’’তি পুব্বে তীহি পদেহি ৰিসুং ৰিসুং যোজিতত্তা ৰুত্তং। অসপ্পুরিসভূমিন্তি অকতঞ্ঞুতং ‘‘ইধেকচ্চো পাপভিক্খু তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং পরিযাপুণিত্ৰা অত্তনো দহতী’’তি এৰং ৰুত্তং অনরিযৰোহারাৰত্থং। সা এৰ অনরিযৰোহারাৰত্থা অসদ্ধম্মো। ননু চ আনন্দত্থেরস্স ‘‘মমেদং ৰচন’’ন্তি অধিমানস্স, মহাকস্সপত্থেরাদীনঞ্চ তদাসঙ্কায অভাৰতো অসপ্পুরিসভূমিসমতিক্কমাদিৰচনং নিরত্থকং তি? নযিদং এৰং ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি ৰদন্তেন অযম্পি অত্থো ৰিভাৰিতোতি দস্সনতো। কেচি পন ‘‘দেৰতানং পরিৰিতক্কাপেক্খং তথাৰচনন্তি এদিসী চোদনা অনৰকাসা’’তি ৰদন্তি। তস্মিং কির খণে একচ্চানং দেৰতানং এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি ‘‘তথাগতো চ পরিনিব্বুতো, অযঞ্চ আযস্মা দেসনাকুসলো, ইদানি ধম্মং দেসেতি, সক্যকুলপ্পসুতো তথাগতস্স ভাতা চূল়পিতুপুত্তো, কিং নু খো সযং সচ্ছিকত ধম্মং দেসেতি, উদাহু ভগৰতোযেৰ ৰচনং যথাসুত’’ন্তি। এৰং তদাসঙ্কিতপ্পকারতো অসপ্পুরিসভূমিসমোক্কমাদিতো অতিক্কমাদি ৰিভাৰিতন্তি। অত্তনো অদহন্তোতি ‘‘মমেত’’ন্তি অত্তনি অট্ঠপেন্তো। অপ্পেতীতি নিদস্সেতি। দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেসু যথারহং সত্তে নেতীতি নেত্তি, ধম্মোযেৰ নেত্তি ধম্মনেত্তি।

‘‘Sakalena vacanenā’’ti pubbe tīhi padehi visuṃ visuṃ yojitattā vuttaṃ. Asappurisabhūminti akataññutaṃ ‘‘idhekacco pāpabhikkhu tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ pariyāpuṇitvā attano dahatī’’ti evaṃ vuttaṃ anariyavohārāvatthaṃ. Sā eva anariyavohārāvatthā asaddhammo. Nanu ca ānandattherassa ‘‘mamedaṃ vacana’’nti adhimānassa, mahākassapattherādīnañca tadāsaṅkāya abhāvato asappurisabhūmisamatikkamādivacanaṃ niratthakaṃ ti? Nayidaṃ evaṃ ‘‘evaṃ me suta’’nti vadantena ayampi attho vibhāvitoti dassanato. Keci pana ‘‘devatānaṃ parivitakkāpekkhaṃ tathāvacananti edisī codanā anavakāsā’’ti vadanti. Tasmiṃ kira khaṇe ekaccānaṃ devatānaṃ evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘tathāgato ca parinibbuto, ayañca āyasmā desanākusalo, idāni dhammaṃ deseti, sakyakulappasuto tathāgatassa bhātā cūḷapituputto, kiṃ nu kho sayaṃ sacchikata dhammaṃ deseti, udāhu bhagavatoyeva vacanaṃ yathāsuta’’nti. Evaṃ tadāsaṅkitappakārato asappurisabhūmisamokkamādito atikkamādi vibhāvitanti. Attano adahantoti ‘‘mameta’’nti attani aṭṭhapento. Appetīti nidasseti. Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthesu yathārahaṃ satte netīti netti, dhammoyeva netti dhammanetti.

দল়্হতরনিৰিট্ঠা ৰিচিকিচ্ছা কঙ্খা। নাতিসংসপ্পনং মতিভেদমত্তং ৰিমতি। অস্সদ্ধিযং ৰিনাসেতি ভগৰতো দেসিতত্তা, সম্মুখা চস্স পটিগ্গহিতত্তা, খলিতদুরুত্তাদিগ্গহণদোসাভাৰতো চ। এত্থ চ পঠমাদযো তিস্সো অত্থযোজনা আকারাদিঅত্থেসু অগ্গহিতৰিসেসমেৰ এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা দস্সিতা, ততো পরা তিস্সো আকারত্থমেৰ এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা ৰিভাৰিতা। পচ্ছিমা পন তিস্সো যথাক্কমং আকারত্থং নিদস্সনত্থং অৰধারণত্থঞ্চ এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা যোজিতাতি দট্ঠব্বং।

Daḷhataraniviṭṭhā vicikicchā kaṅkhā. Nātisaṃsappanaṃ matibhedamattaṃ vimati. Assaddhiyaṃ vināseti bhagavato desitattā, sammukhā cassa paṭiggahitattā, khalitaduruttādiggahaṇadosābhāvato ca. Ettha ca paṭhamādayo tisso atthayojanā ākārādiatthesu aggahitavisesameva evaṃ-saddaṃ gahetvā dassitā, tato parā tisso ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā vibhāvitā. Pacchimā pana tisso yathākkamaṃ ākāratthaṃ nidassanatthaṃ avadhāraṇatthañca evaṃ-saddaṃ gahetvā yojitāti daṭṭhabbaṃ.

এক-সদ্দো অঞ্ঞসেট্ঠাসহাযসঙ্খ্যদীসু দিস্সতি। তথাহেস ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ , ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি ইত্থেকে অভিৰদন্তী’’তিআদীসু অঞ্ঞত্থে দিস্সতি, ‘‘চেতসো একোদিভাৰ’’ন্তিআদীসু সেট্ঠত্থে, ‘‘একো ৰূপকট্ঠো’’তিআদীসু অসহাযে, ‘‘একোৰ খো ভিক্খৰে খণো চ সমযো চ ব্রহ্মচরিযৰাসাযা’’তিআদীসু সঙ্খ্যযং, ইধাপি সঙ্খ্যযন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘একন্তি গণনপরিচ্ছেদনিদ্দেসো’’তি। কালঞ্চ সমযঞ্চাতি যুত্তকালঞ্চ পচ্চযসামগ্গিঞ্চ। খণোতি ওকাসো। তথাগতুপ্পাদাদিকো হি মগ্গব্রহ্মচরিযস্স ওকাসো তপ্পচ্চযপটিলাভহেতুত্তা। খণো এৰ চ সমযো। যো ‘‘খণো’’তি চ ‘‘সমযো’’তি চ ৰুচ্চতি, সো একো ৰাতি হি অত্থো। মহাসমযোতি মহাসমূহো। সমযোপি খোতি সিক্খাপদপূরণস্স হেতুপি। সমযপ্পৰাদকেতি দিট্ঠিপ্পৰাদকে। তত্থ হি নিসিন্না তিত্থিযা অত্তনো অত্তনো সমযং পৰদন্তীতি। অত্থাভিসমযাতি হিতপটিলাভা। অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, অভিসমযো অত্থোতি অভিসমযট্ঠোতি পীল়ন আদীনি অভিসমেতব্বভাৰেন একীভাৰং উপনেত্ৰা ৰুত্তানি। অভিসমযস্স ৰা পটিৰেধস্স ৰিসযভূতভাৰো অভিসমযট্ঠোতি তানেৰ তথা একত্তেন ৰুত্তানি। তত্থ পীল়নং দুক্খসচ্চস্স তং সমঙ্গীনো হিংসনং অৰিপ্ফারিকতাকরণং। সন্তাপোদুক্খদুক্খতাদিৰসেন সন্তাপনং পরিদহণং।

Eka-saddo aññaseṭṭhāsahāyasaṅkhyadīsu dissati. Tathāhesa ‘‘sassato attā ca loko ca , idameva saccaṃ moghamaññanti ittheke abhivadantī’’tiādīsu aññatthe dissati, ‘‘cetaso ekodibhāva’’ntiādīsu seṭṭhatthe, ‘‘eko vūpakaṭṭho’’tiādīsu asahāye, ‘‘ekova kho bhikkhave khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu saṅkhyayaṃ, idhāpi saṅkhyayanti dassento āha ‘‘ekanti gaṇanaparicchedaniddeso’’ti. Kālañca samayañcāti yuttakālañca paccayasāmaggiñca. Khaṇoti okāso. Tathāgatuppādādiko hi maggabrahmacariyassa okāso tappaccayapaṭilābhahetuttā. Khaṇo eva ca samayo. Yo ‘‘khaṇo’’ti ca ‘‘samayo’’ti ca vuccati, so eko vāti hi attho. Mahāsamayoti mahāsamūho. Samayopi khoti sikkhāpadapūraṇassa hetupi. Samayappavādaketi diṭṭhippavādake. Tattha hi nisinnā titthiyā attano attano samayaṃ pavadantīti. Atthābhisamayāti hitapaṭilābhā. Abhisametabboti abhisamayo, abhisamayo atthoti abhisamayaṭṭhoti pīḷana ādīni abhisametabbabhāvena ekībhāvaṃ upanetvā vuttāni. Abhisamayassa vā paṭivedhassa visayabhūtabhāvo abhisamayaṭṭhoti tāneva tathā ekattena vuttāni. Tattha pīḷanaṃ dukkhasaccassa taṃ samaṅgīno hiṃsanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ. Santāpodukkhadukkhatādivasena santāpanaṃ paridahaṇaṃ.

তত্থ সহকারীকারণং সন্নিজ্ঝ সমেতি সমৰেতীতি সমযো, সমৰাযো। সমেতি সমাগচ্ছতি মগ্গব্রহ্মচরিযমেত্থ তদাধারপুগ্গলেহীতি সমযো, খণো। সমেতি এত্থ, এতেনৰ সংগচ্ছতি সত্তো, সভাৰধম্মো ৰা সহজাতাদীহি, উপ্পাদাদীহি ৰাতি সমযো, কালো। ধম্মপ্পৰত্তিমত্ততায অত্থতো অভূতোপি হি কালো ধম্মপ্পৰত্তিযা অধিকরণং, করণং ৰিয চ কপ্পনামত্তসিদ্ধেন রূপেন ৰোহরীযতীতি। সমং, সহ ৰা অৰযৰানং অযনং পৰত্তি অৰট্ঠানন্তি সমযো, সমূহো, যথা ‘‘সমুদাযো’’তি। অৰযৰসহাৰট্ঠানমেৰ হি সমূহোতি। অৰসেসপচ্চযানং সমাগমে এতি ফলং এতস্মা উপ্পজ্জতি পৰত্ততি চাতি সমযো, হেতু যথা ‘‘সমুদযো’’তি। সমেতি সংযোজনভাৰতো সম্বন্ধো এতি অত্তনো ৰিসযে পৰত্ততি, দল়্হগ্গহণভাৰতো ৰা সংযুত্তা অযন্তি পৰত্তন্তি সত্তা যথাভিনিৰেসং এতেনাতি সমযো, দিট্ঠি। দিট্ঠিসংযোজনেন হি সত্তা অতিৰিয বজ্ঝন্তীতি। সমিতি সঙ্গতি সমোধানন্তি সমযো, পটিলাভো। সমস্স যানং, সম্মা ৰা যানং অপগমোতি সমযো, পহানং। অভিমুখং ঞাণেন এতব্বো অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, ধম্মানং অৰিপরীতো সভাৰো। অভিমুখভাৰেন সম্মা এতি গচ্ছতি বুজ্ঝতীতি অভিসমযো, ধম্মানং যথাভূতসভাৰাৰবোধো। এৰং তস্মিং তস্মিং অত্থে সময-সদ্দস্স পৰত্তি ৰেদিতব্বা। সময-সদ্দস্স অত্থুদ্ধারে অভিসময-সদ্দস্স উদাহরণং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং। অস্সাতি সময-সদ্দস্স। কালো অত্থো সমৰাযাদীনং অত্থানং ইধ অসম্ভৰতো দেসদেসকপরিসানং ৰিয সুত্তস্স নিদানভাৰেন কালস্স অপদিসিতব্বতো চ।

Tattha sahakārīkāraṇaṃ sannijjha sameti samavetīti samayo, samavāyo. Sameti samāgacchati maggabrahmacariyamettha tadādhārapuggalehīti samayo, khaṇo. Sameti ettha, etenava saṃgacchati satto, sabhāvadhammo vā sahajātādīhi, uppādādīhi vāti samayo, kālo. Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ, karaṇaṃ viya ca kappanāmattasiddhena rūpena voharīyatīti. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo, samūho, yathā ‘‘samudāyo’’ti. Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūhoti. Avasesapaccayānaṃ samāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo, hetu yathā ‘‘samudayo’’ti. Sameti saṃyojanabhāvato sambandho eti attano visaye pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā saṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayo, diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti. Samiti saṅgati samodhānanti samayo, paṭilābho. Samassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamoti samayo, pahānaṃ. Abhimukhaṃ ñāṇena etabbo abhisametabboti abhisamayo, dhammānaṃ aviparīto sabhāvo. Abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti abhisamayo, dhammānaṃ yathābhūtasabhāvāvabodho. Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samaya-saddassa pavatti veditabbā. Samaya-saddassa atthuddhāre abhisamaya-saddassa udāharaṇaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Assāti samaya-saddassa. Kālo attho samavāyādīnaṃ atthānaṃ idha asambhavato desadesakaparisānaṃ viya suttassa nidānabhāvena kālassa apadisitabbato ca.

কস্মা পনেত্থ অনিযামিতৰসেনেৰ কালো নিদ্দিট্ঠো, ন উতুসংৰচ্ছরাদিৰসেন নিযমেত্ৰাতি আহ ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদি। উতুসংৰচ্ছরাদিৰসেন নিযমং অকত্ৰা সময-সদ্দস্স ৰচনে অযম্পি গুণো লদ্ধো হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘যে ৰা ইমে’’তিআদিমাহ। সামঞ্ঞজোতনা হি ৰিসেসে অৰতিট্ঠতীতি। তত্থ দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসমযো দেৰসিকং ঝানসমাপত্তীহি ৰীতিনামনকালো, ৰিসেসতো সত্তসত্তাহানি। পকাসাতি দসসহস্সিলোকধাতুযা পকম্পনওভাসপাতুভাৰাদীহি পাকটা। যথাৰুত্তপ্পভেদেসুযেৰ সমযেসু একদেসং পকারন্তরেহি সঙ্গহেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘যো চায’’ন্তিআদিমাহ। তথা হি ঞাণকিচ্চসমযো অত্তহিতপটিপত্তিসমযো চ অভিসম্বোধিসমযো। অরিযতুণ্হিভাৰসমযো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসমযো। করুণাকিচ্চপরহিতপটিপত্তিধম্মিকথাসমযো দেসনাসমযেৰ।

Kasmā panettha aniyāmitavaseneva kālo niddiṭṭho, na utusaṃvaccharādivasena niyametvāti āha ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi. Utusaṃvaccharādivasena niyamaṃ akatvā samaya-saddassa vacane ayampi guṇo laddho hotīti dassento ‘‘ye vā ime’’tiādimāha. Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhatīti. Tattha diṭṭhadhammasukhavihārasamayo devasikaṃ jhānasamāpattīhi vītināmanakālo, visesato sattasattāhāni. Pakāsāti dasasahassilokadhātuyā pakampanaobhāsapātubhāvādīhi pākaṭā. Yathāvuttappabhedesuyeva samayesu ekadesaṃ pakārantarehi saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘yo cāya’’ntiādimāha. Tathā hi ñāṇakiccasamayo attahitapaṭipattisamayo ca abhisambodhisamayo. Ariyatuṇhibhāvasamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo. Karuṇākiccaparahitapaṭipattidhammikathāsamayo desanāsamayeva.

করণৰচনেন নিদ্দেসো কতো যথাতি সম্বন্ধো। তত্থাতি অভিধম্মৰিনযেসু। তথাতি ভুম্মকরণেহি। অধিকরণত্থ আধারত্থো। ভাৰো নাম কিরিযা, কিরিযায কিরিযন্তরলক্খণং ভাৰেনভাৰলক্খণং। তত্থ যথা কালো সভাৰধম্মপরিচ্ছিন্নো সযং পরমত্থতো অৰিজ্জমানোপি আধারভাৰেন পঞ্ঞাতো তঙ্খণপ্পৰত্তানং ততো পুব্বে পরতো চ অভাৰতো ‘‘পুব্বণ্হে জাতো, সাযন্হে গচ্ছতী’’তি, চ আদীসু, সমূহো চ অৰযৰৰিনিমুত্তো অৰিজ্জমানোপি কপ্পনামত্তসিদ্ধো অৰযৰানং আধারভাৰেন পঞ্ঞাপীযতি ‘‘রুক্খে সাখা, যৰরাসিযং সম্ভূতো’’তিআদীসু, এৰং ইধাপীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অধিকরণঞ্হি…পে॰… ধম্মান’’ন্তি। যস্মিং কালে, ধম্মপুঞ্জে ৰা কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৰ কালে, ধম্মপুঞ্জে চ ফস্সাদযোপি হোন্তীতি অযঞ্হি তত্থ অত্থো। যথা চ গাৰীসু দুয্হমানাসু গতো, দুদ্ধাসু আগতোতি দোহনকিরিযায গমনকিরিযা লক্খীযতি, এৰং ইধাপি ‘‘যস্মিং সমযে, তস্মিং সমযে’’তি চ ৰুত্তে সতীতি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযমানো এৰ হোতি পদত্থস্স সত্তাৰিরহাভৰতোতি সমযস্স সত্তাকিরিযায চিত্তস্স উপ্পাদকিরিযা, ফস্সাদীনং ভৰনকিরিযা চ লক্খীযতি। যস্মিং সমযেতি যস্মিং নৰমে খণে, যোনিসোমনসিকারাদিহেতুম্হি, পচ্চযসমৰাযে ৰা সতি কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৰ খণে, হেতুম্হি, পচ্চযসমৰাযে চ সতি ফস্সাদযোপি হোন্তীতি উভযত্থ সময-সদ্দে ভুম্মনিদ্দেসো কতো লক্খণভূতভাৰযুত্তোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘খণ…পে॰… লক্খীযতী’’তি।

Karaṇavacanena niddeso kato yathāti sambandho. Tatthāti abhidhammavinayesu. Tathāti bhummakaraṇehi. Adhikaraṇattha ādhārattho. Bhāvo nāma kiriyā, kiriyāya kiriyantaralakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ. Tattha yathā kālo sabhāvadhammaparicchinno sayaṃ paramatthato avijjamānopi ādhārabhāvena paññāto taṅkhaṇappavattānaṃ tato pubbe parato ca abhāvato ‘‘pubbaṇhe jāto, sāyanhe gacchatī’’ti, ca ādīsu, samūho ca avayavavinimutto avijjamānopi kappanāmattasiddho avayavānaṃ ādhārabhāvena paññāpīyati ‘‘rukkhe sākhā, yavarāsiyaṃ sambhūto’’tiādīsu, evaṃ idhāpīti dassento āha ‘‘adhikaraṇañhi…pe… dhammāna’’nti. Yasmiṃ kāle, dhammapuñje vā kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva kāle, dhammapuñje ca phassādayopi hontīti ayañhi tattha attho. Yathā ca gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgatoti dohanakiriyāya gamanakiriyā lakkhīyati, evaṃ idhāpi ‘‘yasmiṃ samaye, tasmiṃ samaye’’ti ca vutte satīti ayamattho viññāyamāno eva hoti padatthassa sattāvirahābhavatoti samayassa sattākiriyāya cittassa uppādakiriyā, phassādīnaṃ bhavanakiriyā ca lakkhīyati. Yasmiṃ samayeti yasmiṃ navame khaṇe, yonisomanasikārādihetumhi, paccayasamavāye vā sati kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva khaṇe, hetumhi, paccayasamavāye ca sati phassādayopi hontīti ubhayattha samaya-sadde bhummaniddeso kato lakkhaṇabhūtabhāvayuttoti dassento āha ‘‘khaṇa…pe… lakkhīyatī’’ti.

হেতুঅত্থো করণত্থো চ সম্ভৰতি ‘‘অন্নেন ৰসতি, অজ্ঝেনেন ৰসতি, ফরসুনা ছিন্দতি, কুদালেন খণতী’’তিআদীসু ৰিয। ৰীতিক্কমঞ্হি সুত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৰা ওতিণ্ণৰত্থুকং পুগ্গলং পটিপুচ্ছিত্ৰা, ৰিগরহিত্ৰা চ তং তং ৰত্থুং ওতিণ্ণকালং অনতিক্কমিত্ৰা তেনেৰ কালেন সিক্খাপদানি পঞ্ঞপেন্তো ভগৰা ৰিহরতি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ততিযপারাজিকাদীসু ৰিযাতি।

Hetuatthokaraṇattho ca sambhavati ‘‘annena vasati, ajjhenena vasati, pharasunā chindati, kudālena khaṇatī’’tiādīsu viya. Vītikkamañhi sutvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā otiṇṇavatthukaṃ puggalaṃ paṭipucchitvā, vigarahitvā ca taṃ taṃ vatthuṃ otiṇṇakālaṃ anatikkamitvā teneva kālena sikkhāpadāni paññapento bhagavā viharati sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno tatiyapārājikādīsu viyāti.

অচ্চন্তমেৰ আরম্ভতো পট্ঠায যাৰ দেসনানিট্ঠানং পরহিতপটিপত্তিসঙ্খাতেন করুণাৰিহারেন। তদত্থজোতনত্থন্তি অচ্চন্তসংযোগত্থজোতনত্থং। উপযোগৰচননিদ্দেসো কতো যথা ‘‘মাসং অজ্ঝেতী’’তি।

Accantameva ārambhato paṭṭhāya yāva desanāniṭṭhānaṃ parahitapaṭipattisaṅkhātena karuṇāvihārena. Tadatthajotanatthanti accantasaṃyogatthajotanatthaṃ. Upayogavacananiddeso kato yathā ‘‘māsaṃ ajjhetī’’ti.

পোরাণাতি অট্ঠকথাচরিযা। অভিলাপমত্তভেদোতি ৰচনমত্তেন ৰিসেসো। তেন সুত্তৰিনযেসু ৰিভত্তিব্যতযো কতোতি দস্সেতি।

Porāṇāti aṭṭhakathācariyā. Abhilāpamattabhedoti vacanamattena viseso. Tena suttavinayesu vibhattibyatayo katoti dasseti.

সেট্ঠন্তি সেট্ঠৰাচকং ৰচনং সেট্ঠন্তি ৰুত্তং সেট্ঠগুণসহচরণতো। তথা উত্তমন্তি এত্থাপি। গারৰযুত্তোতি গরুভাৰযুত্তো গরুগুণযোগতো, গরুকরণারহতায ৰা গারৰযুত্তো।

Seṭṭhanti seṭṭhavācakaṃ vacanaṃ seṭṭhanti vuttaṃ seṭṭhaguṇasahacaraṇato. Tathā uttamanti etthāpi. Gāravayuttoti garubhāvayutto garuguṇayogato, garukaraṇārahatāya vā gāravayutto.

ৰুত্তোযেৰ ন পন ইধ ৰত্তব্বো ৰিসুদ্ধিমগ্গস্স ইমিস্সা অট্ঠকথায একদেসভাৰতোতি অধিপ্পাযো।

Vuttoyeva na pana idha vattabbo visuddhimaggassa imissā aṭṭhakathāya ekadesabhāvatoti adhippāyo.

অপিচ ভগে ৰনি, ৰমীতি ৰা ভগৰা, ভগে সীলাদিগুণে ৰনি ভজি সেৰি, তে ৰা ৰিনেয্যসন্তানেসু ‘‘কথং নু খো উপ্পজ্জেয্যু’’ন্তি ৰনি যাচি পত্থযীতি ভগৰা, ভগং ৰা সিরিং, ইস্সরিযং, যসঞ্চ ৰমি খেলপিণ্ডং ৰিয ছড্ডযীতি ভগৰা। তথা হি ভগৰা হত্থগতং সিরিং, চতুদ্দীপিস্সরিযং, চক্কৰত্তিসম্পত্তিসন্নিস্সযঞ্চ সত্তরতনসমুজ্জলং যসং অনপেক্খো পরিচ্চজীতি। অথ ৰা ভানি নাম নক্খত্তানি, তেহি সমং গচ্ছন্তি পৰত্তন্তীতি ভগা, সিনেরুযুগন্ধরাদিগতা ভাজনলোকসোভা। তে ভগৰা ৰমি তপ্পটিবদ্ধছন্দরাগপ্পহানেন পজহতীতি এৰম্পি ভগে ৰমীতি ভগৰা।

Apica bhage vani, vamīti vā bhagavā, bhage sīlādiguṇe vani bhaji sevi, te vā vineyyasantānesu ‘‘kathaṃ nu kho uppajjeyyu’’nti vani yāci patthayīti bhagavā, bhagaṃ vā siriṃ, issariyaṃ, yasañca vami khelapiṇḍaṃ viya chaḍḍayīti bhagavā. Tathā hi bhagavā hatthagataṃ siriṃ, catuddīpissariyaṃ, cakkavattisampattisannissayañca sattaratanasamujjalaṃ yasaṃ anapekkho pariccajīti. Atha vā bhāni nāma nakkhattāni, tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā, sineruyugandharādigatā bhājanalokasobhā. Te bhagavā vami tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahatīti evampi bhage vamīti bhagavā.

‘‘ধম্মসরীরং পচ্চক্খং করোতী’’তি ‘‘যো ৰো আনন্দ মযা ধম্মো চ ৰিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৰো মমচ্চযেন সত্থা’’তি ৰচনতো ধম্মস্স সত্থুভাৰপরিযাযো ৰিজ্জতীতি কত্ৰা ৰুত্তং।

‘‘Dhammasarīraṃ paccakkhaṃ karotī’’ti ‘‘yo vo ānanda mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’’ti vacanato dhammassa satthubhāvapariyāyo vijjatīti katvā vuttaṃ.

ৰজিরসঙ্ঘাতসমানকাযো পরেহি অভেজ্জসরীরত্তা। ন হি ভগৰতো রূপকাযে কেনচি অন্তরাযো সক্কা কাতুন্তি। দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি ৰক্খমানস্স সকলসুত্তস্স ‘‘এৰ’’ন্তি নিদ্দিসনতো। সাৰকসম্পত্তিং নিদ্দিসতি পটিসম্ভিদাপ্পত্তেন পঞ্চসু ঠানেসু ভগৰতা এতদগ্গে ঠপিতেন মযা মহাসাৰকেন সুতং, তঞ্চ খো মযাৰ সুতং, ন অনুস্সৰিতং, ন পরম্পরাভতন্তি ইমস্সত্থস্স দীপনতো। কালসম্পত্তিং নিদ্দিসতি ‘‘ভগৰা’’তি পদস্স সন্নিধানে পযুত্তস্স সময-সদ্দস্স কালস্স বুদ্ধুপ্পাদপটিমণ্ডিতভাৰদীপনতো। বুদ্ধুপ্পাদপরমা হি কালসম্পদা। তেনেতং ৰুচ্চতি –

Vajirasaṅghātasamānakāyo parehi abhejjasarīrattā. Na hi bhagavato rūpakāye kenaci antarāyo sakkā kātunti. Desanāsampattiṃ niddisati vakkhamānassa sakalasuttassa ‘‘eva’’nti niddisanato. Sāvakasampattiṃ niddisati paṭisambhidāppattena pañcasu ṭhānesu bhagavatā etadagge ṭhapitena mayā mahāsāvakena sutaṃ, tañca kho mayāva sutaṃ, na anussavitaṃ, na paramparābhatanti imassatthassa dīpanato. Kālasampattiṃ niddisati ‘‘bhagavā’’ti padassa sannidhāne payuttassa samaya-saddassa kālassa buddhuppādapaṭimaṇḍitabhāvadīpanato. Buddhuppādaparamā hi kālasampadā. Tenetaṃ vuccati –

‘‘কপ্পকসাযে কলিযুগে, বুদ্ধুপ্পাদো অহো মহচ্ছরিযং।

‘‘Kappakasāye kaliyuge, buddhuppādo aho mahacchariyaṃ;

হুতাৰহমজ্ঝে জাতং, সমুদিতমকরন্দমরৰিন্দ’’ন্তি॥

Hutāvahamajjhe jātaṃ, samuditamakarandamaravinda’’nti.

ভগৰাতি দেসকসম্পত্তিং নিদ্দিসতি গুণৰিসিট্ঠসত্তুত্তমগারৰাধিৰচনতো।

Bhagavāti desakasampattiṃ niddisati guṇavisiṭṭhasattuttamagāravādhivacanato.

ৰিজ্জন্তরিকাযাতি ৰিজ্জুনিচ্ছরণক্খণে। অন্তরতোতি হদযে। অন্তরাতি আরব্ভ নিপ্ফত্তীনং ৰেমজ্ঝে। অন্তরিকাযাতি অন্তরাল়ে। এত্থ চ ‘‘তদন্তরং কো জানেয্য, এতেসং অন্তরা কপ্পা, গণনাতো অসঙ্খিযা, অন্তরন্তরা কথং ওপাতেতী’’তি চ আদীসু ৰিয কারণৰেমজ্ঝেসু ৰত্তমানা অন্তরা-সদ্দা এৰ উদাহরিতব্বা সিযুং, ন পন চিত্তখণৰিৰরেসু ৰত্তমানা অন্তরন্তরিকা-সদ্দা। অন্তরা-সদ্দস্স হি অযং অত্থুদ্ধারোতি। অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো সিযা – যেসু অত্থেসু অন্তরা-সদ্দো ৰত্ততি, তেসু অন্তরসদ্দোপি ৰত্ততীতি সমানত্থত্তা অন্তরা-সদ্দত্থে ৰত্তমানো অন্তর-সদ্দো উদাহটো, অন্তরা-সদ্দো এৰ ৰা ‘‘যস্সন্তরতো’’তি এত্থ গাথাসুখত্থং রস্সং কত্ৰা ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং। অন্তরা-সদ্দো এৰ পন ইক-সদ্দেন পদং ৰড্ঢেত্ৰা ‘‘অন্তরিকা’’তি ৰুত্তোতি এৰমেত্থ উদাহরণোদাহরিতব্বানং ৰিরোধাভাৰো দট্ঠব্বো। অযোজিযমানে উপযোগৰচনং ন পাপুণাতি সামিৰচনস্স পসঙ্গে অন্তরা-সদ্দযোগেন উপযোগৰচনস্স ইচ্ছিতত্তা। তেনেৰাহ ‘‘অন্তরাসদ্দেন যুত্তত্তা উপযোগৰচনং কত’’ন্তি।

Vijjantarikāyāti vijjuniccharaṇakkhaṇe. Antaratoti hadaye. Antarāti ārabbha nipphattīnaṃ vemajjhe. Antarikāyāti antarāḷe. Ettha ca ‘‘tadantaraṃ ko jāneyya, etesaṃ antarā kappā, gaṇanāto asaṅkhiyā, antarantarā kathaṃ opātetī’’ti ca ādīsu viya kāraṇavemajjhesu vattamānā antarā-saddā eva udāharitabbā siyuṃ, na pana cittakhaṇavivaresu vattamānā antarantarikā-saddā. Antarā-saddassa hi ayaṃ atthuddhāroti. Ayaṃ panettha adhippāyo siyā – yesu atthesu antarā-saddo vattati, tesu antarasaddopi vattatīti samānatthattā antarā-saddatthe vattamāno antara-saddo udāhaṭo, antarā-saddo eva vā ‘‘yassantarato’’ti ettha gāthāsukhatthaṃ rassaṃ katvā vuttoti daṭṭhabbaṃ. Antarā-saddo eva pana ika-saddena padaṃ vaḍḍhetvā ‘‘antarikā’’ti vuttoti evamettha udāharaṇodāharitabbānaṃ virodhābhāvo daṭṭhabbo. Ayojiyamāne upayogavacanaṃ na pāpuṇāti sāmivacanassa pasaṅge antarā-saddayogena upayogavacanassa icchitattā. Tenevāha ‘‘antarāsaddena yuttattā upayogavacanaṃ kata’’nti.

‘‘নিযতো সম্বোধিপরাযণো, অট্ঠানমেতং ভিক্খৰে অনৰকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো সঞ্চিচ্চ পাণং জীৰিতা ৰোরোপেয্য, ‘‘নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’ তিআদিৰচনতো দিট্ঠিসীলানং নিযতসভাৰত্তা সোতাপন্নাপি অঞ্ঞমঞ্ঞং দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতা, পগেৰ সকদাগামিআদযো। ‘‘তথারূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৰিহরতি, তথারূপেসু সীলেসু সীলসামঞ্ঞগতো ৰিহরতী’’তি ৰচনতো পুথুজ্জনানম্পি দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতভাৰো লব্ভতিযেৰ।

‘‘Niyato sambodhiparāyaṇo, aṭṭhānametaṃ bhikkhave anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyya, ‘‘netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ tiādivacanato diṭṭhisīlānaṃ niyatasabhāvattā sotāpannāpi aññamaññaṃ diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatā, pageva sakadāgāmiādayo. ‘‘Tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharati, tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagato viharatī’’ti vacanato puthujjanānampi diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvo labbhatiyeva.

সুপ্পিযোপি খোতি এত্থ খো-সদ্দো অৰধারণত্থো ‘‘অস্সোসি খো’’তিআদীসু ৰিয। তেন অদ্ধানমগ্গপটিপন্নো অহোসিযেৰ, নাস্স মগ্গপটিপত্তিযা কোচি অন্তরাযো অহোসীতি অযমত্থো দীপিতো হোতি। তত্রাতি ৰা কালস্স পটিনিদ্দেসো। সোপি হি ‘‘একং সময’’ন্তি পুব্বে অধিকতো। যঞ্হি সমযং ভগৰা অন্তরা রাজগহঞ্চ নাল়ন্দঞ্চ অদ্ধানমগ্গপটিপন্নো, তস্মিংযেৰ সমযে সুপ্পিযোপি তং মগ্গং পটিপন্নো অৰণ্ণং ভাসতি, ব্রহ্মদত্তো চ ৰণ্ণং ভাসতীতি। পরিযাযতি পরিৰত্ততীতি পরিযাযো, ৰারো। পরিযাযেতি দেসেতব্বমত্থং পটিপাদেতীতি পরিযাযো, দেসনা। পরিযাযতি অত্তনো ফলং পরিগ্গহেত্ৰা পৰত্ততীতি পরিযাযো, কারণন্তি এৰং পরিযায-সদ্দস্স ৰারাদীসু পৰত্তি ৰেদিতব্বা। কারণেনাতি কারণপতিরূপকেন। তথা হি ৰক্খতি ‘‘অকারণমেৰ কারণন্তি ৰত্ৰা’’তি। কস্মা পনেত্থ ‘‘অৰণ্ণং ভাসতী’’তি, ‘‘ৰণ্ণং ভাসতী’’তি চ ৰত্তমানকালনিদ্দেসো কতো, ননু সঙ্গীতিকালতো সো অৰণ্ণৰণ্ণানং ভাসিতকালো অতীতোতি? সচ্চমেতং, ‘‘অদ্ধানমগ্গপটিপন্নো হোতী’’তি এত্থ হোতি-সদ্দো ৰিয অতীতকালত্থো ভাসতি-সদ্দো চ দট্ঠব্বো। অথ ৰা যস্মিং কালে তেহি অৰণ্ণো ৰণ্ণো চ ভাসীযতি, তং অপেক্খিত্ৰা এৰং ৰুত্তং। এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘তত্রাতি কালস্স পটিনিদ্দেসো’’তি ইদঞ্চ ৰচনং সমত্থিতং হোতি।

Suppiyopi khoti ettha kho-saddo avadhāraṇattho ‘‘assosi kho’’tiādīsu viya. Tena addhānamaggapaṭipanno ahosiyeva, nāssa maggapaṭipattiyā koci antarāyo ahosīti ayamattho dīpito hoti. Tatrāti vā kālassa paṭiniddeso. Sopi hi ‘‘ekaṃ samaya’’nti pubbe adhikato. Yañhi samayaṃ bhagavā antarā rājagahañca nāḷandañca addhānamaggapaṭipanno, tasmiṃyeva samaye suppiyopi taṃ maggaṃ paṭipanno avaṇṇaṃ bhāsati, brahmadatto ca vaṇṇaṃ bhāsatīti. Pariyāyati parivattatīti pariyāyo, vāro. Pariyāyeti desetabbamatthaṃ paṭipādetīti pariyāyo, desanā. Pariyāyati attano phalaṃ pariggahetvā pavattatīti pariyāyo, kāraṇanti evaṃ pariyāya-saddassa vārādīsu pavatti veditabbā. Kāraṇenāti kāraṇapatirūpakena. Tathā hi vakkhati ‘‘akāraṇameva kāraṇanti vatvā’’ti. Kasmā panettha ‘‘avaṇṇaṃ bhāsatī’’ti, ‘‘vaṇṇaṃ bhāsatī’’ti ca vattamānakālaniddeso kato, nanu saṅgītikālato so avaṇṇavaṇṇānaṃ bhāsitakālo atītoti? Saccametaṃ, ‘‘addhānamaggapaṭipanno hotī’’ti ettha hoti-saddo viya atītakālattho bhāsati-saddo ca daṭṭhabbo. Atha vā yasmiṃ kāle tehi avaṇṇo vaṇṇo ca bhāsīyati, taṃ apekkhitvā evaṃ vuttaṃ. Evañca katvā ‘‘tatrāti kālassa paṭiniddeso’’ti idañca vacanaṃ samatthitaṃ hoti.

অকারণন্তি অযুত্তিং, অনুপপত্তিন্তি অত্থো। ন হি অরসরূপতাদযো দোসা ভগৰতি সংৰিজ্জন্তি, ধম্মসঙ্ঘানঞ্চ দুরক্খাতদুপ্পটিপন্নতাদযোতি। অকারণন্তি ৰা যুত্তকারণরহিতং, পটিঞ্ঞামত্তন্তি অধিপ্পাযো । ইমস্মিঞ্চ অত্থে কারণন্তি ৰত্ৰাতি কারণং ৰাতি ৰত্ৰাতি অত্থো। অরসরূপাদীনঞ্চেত্থ জাতিৰুড্ঢেসু অভিৰাদনাদিসামীচিকম্মাকরণং কারণং, তথা উত্তরিমনুস্সধম্মালমরিযঞাণদস্সনাভাৰস্স সুন্দরিকামগুণাদিনৰবোধো, সংসারস্স আদিকোটিযা অপঞ্ঞাযনপটিঞ্ঞা, অব্যাকতৰত্থুব্যাকরণন্তি এৰমাদযো, তথা অসব্বঞ্ঞুতাদীনং কমাৰবোধাদযো যথারহং নিদ্ধারেতব্বা। তথা তথাতি জাতিৰুড্ঢানং অনভিৰাদনাদিআকারেন।

Akāraṇanti ayuttiṃ, anupapattinti attho. Na hi arasarūpatādayo dosā bhagavati saṃvijjanti, dhammasaṅghānañca durakkhātaduppaṭipannatādayoti. Akāraṇanti vā yuttakāraṇarahitaṃ, paṭiññāmattanti adhippāyo . Imasmiñca atthe kāraṇanti vatvāti kāraṇaṃ vāti vatvāti attho. Arasarūpādīnañcettha jātivuḍḍhesu abhivādanādisāmīcikammākaraṇaṃ kāraṇaṃ, tathā uttarimanussadhammālamariyañāṇadassanābhāvassa sundarikāmaguṇādinavabodho, saṃsārassa ādikoṭiyā apaññāyanapaṭiññā, abyākatavatthubyākaraṇanti evamādayo, tathā asabbaññutādīnaṃ kamāvabodhādayo yathārahaṃ niddhāretabbā. Tathā tathāti jātivuḍḍhānaṃ anabhivādanādiākārena.

অৰণ্ণং ভাসমানোতি অৰণ্ণংভাসনহেতু। হেতুঅত্থো হি অযং মান-সদ্দো। অনযব্যসনং পাপুণিস্সতি একন্তমহাসাৰজ্জত্তা রতনত্তযোপৰাদস্স। তেনেৰাহ –

Avaṇṇaṃ bhāsamānoti avaṇṇaṃbhāsanahetu. Hetuattho hi ayaṃ māna-saddo. Anayabyasanaṃ pāpuṇissati ekantamahāsāvajjattā ratanattayopavādassa. Tenevāha –

‘‘যো নিন্দিযং পসংসতি,

‘‘Yo nindiyaṃ pasaṃsati,

তং ৰা নিন্দতি যো পসংসিযো।

Taṃ vā nindati yo pasaṃsiyo;

ৰিচিনাতি মুখেন সো কলিং,

Vicināti mukhena so kaliṃ,

কলিনা তেন সুখং ন ৰিন্দতী’’তি॥

Kalinā tena sukhaṃ na vindatī’’ti.

‘‘অম্হাকং আচরিযো’’তিআদিনা ব্রহ্মদত্তস্স সংৰেগুপ্পত্তিং, অত্তনো আচরিযে কারুঞ্ঞপ্পৰত্তিঞ্চ দস্সেত্ৰা কিঞ্চাপি অন্তেৰাসিনা আচরিযস্স অনুকূলেন ভৰিতব্বং, অযং পন পণ্ডিতজাতিকত্তা ন এদিসেসু তং অনুৰত্ততীতি, ইদানি তস্স কম্মস্সকতঞ্ঞাণপ্পৰত্তিং দস্সেন্তো ‘‘আচরিযে খো পনা’’তিআদিমাহ। ৰণ্ণং ভাসিতুং আরদ্ধো ‘‘অপিনামাযং এত্তকেনাপি রতনত্তযাৰণ্ণতো ওরমেয্যা’’তি। ৰণ্ণীযতীতি ৰণ্ণো, গুণো। ৰণ্ণনং গুণসঙ্কিত্তনন্তি ৰণ্ণো, পসংসা। সংঞ্ঞূল়্হাতি গন্থিতা, নিবন্ধিতাতি অত্থো। অতিত্থেন পক্খন্দো ধম্মকথিকোতি ন ৰত্তব্বো অপরিমাণগুণত্তা বুদ্ধাদীনং , নিরৰসেসানঞ্চ তেসং ইধ পকাসনং পাল়িসংৰণ্ণনাযেৰ সম্পজ্জতীতি। অনুস্সৰাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন আকারপরিৰিতক্কদিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযো সঙ্গণ্হাতি। অত্তনো থামেন ৰণ্ণং অভাসি, ন পন বুদ্ধাদীনং গুণানুরূপন্তি অধিপ্পাযো। অসঙ্খ্যয্যাপরিমিতপ্পভেদা হি বুদ্ধাদীনং গুণা। ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘Amhākaṃ ācariyo’’tiādinā brahmadattassa saṃveguppattiṃ, attano ācariye kāruññappavattiñca dassetvā kiñcāpi antevāsinā ācariyassa anukūlena bhavitabbaṃ, ayaṃ pana paṇḍitajātikattā na edisesu taṃ anuvattatīti, idāni tassa kammassakataññāṇappavattiṃ dassento ‘‘ācariye kho panā’’tiādimāha. Vaṇṇaṃ bhāsituṃ āraddho ‘‘apināmāyaṃ ettakenāpi ratanattayāvaṇṇato orameyyā’’ti. Vaṇṇīyatīti vaṇṇo, guṇo. Vaṇṇanaṃ guṇasaṅkittananti vaṇṇo, pasaṃsā. Saṃññūḷhāti ganthitā, nibandhitāti attho. Atitthena pakkhando dhammakathikoti na vattabbo aparimāṇaguṇattā buddhādīnaṃ , niravasesānañca tesaṃ idha pakāsanaṃ pāḷisaṃvaṇṇanāyeva sampajjatīti. Anussavādīti ettha ādi-saddena ākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantiyo saṅgaṇhāti. Attano thāmena vaṇṇaṃ abhāsi, na pana buddhādīnaṃ guṇānurūpanti adhippāyo. Asaṅkhyayyāparimitappabhedā hi buddhādīnaṃ guṇā. Vuttañhetaṃ –

‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৰণ্ণং,

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,

কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো।

Kappampi ce aññamabhāsamāno;

খীযেথ কপ্পো চিরদীঘমন্তরে,

Khīyetha kappo ciradīghamantare,

ৰণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি॥

Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti.

ইধাপি ৰক্খতি ‘‘অপ্পমত্তকং খো পনেত’’ন্তিআদি।

Idhāpi vakkhati ‘‘appamattakaṃ kho paneta’’ntiādi.

ইতি হ তেতি এত্থ ইতীতি ৰুত্তপ্পকারপরামসনং। -কারো নিপাতমত্তন্তি আহ ‘‘এৰং তে’’তি।

Iti ha teti ettha itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Ha-kāro nipātamattanti āha ‘‘evaṃ te’’ti.

ইরিযাপথানুবন্ধনেন অনুবন্ধা হোন্তি, ন পন সম্মাপটিপত্তিঅনুবন্ধনেনাতি অধিপ্পাযো। তস্মিং কালেতি যস্মিং সংৰচ্ছরে উতুম্হি মাসে পক্খে ৰা ভগৰা তং অদ্ধানমগ্গং পটিপন্নো, তস্মিং কালে। তেনেৰ হি কিরিযাৰিচ্ছেদদস্সনৰসেন ‘‘রাজগহে পিণ্ডায চরতী’’তি ৰত্তমানকালনিদ্দেসো কতো। সোতি এৰং রাজগহে ৰসমানো ভগৰা। তং দিৰসন্তি যং দিৰসং অদ্ধানমগ্গপটিপন্নো, তং দিৰসং। তং অদ্ধানং পটিপন্নো নাল়ন্দাযং ৰেনেয্যানং ৰিৰিধ হিতসুখনিপ্ফত্তিং আকঙ্খমানো ইমিস্সা চ অট্ঠুপ্পত্তিযা তিৰিধসীলালঙ্কতং নানাৰিধকুহনলপনাদিমিচ্ছাজীৰৰিদ্ধংসনং দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিজালৰিনিৰেঠনং দসসহস্সিলোকধাতুপকম্পনং ব্রহ্মজালসুত্তন্তং দেসেস্সামীতি। এত্তাৰতা ‘‘কস্মা পন ভগৰা তং অদ্ধানং পটিপন্নো’’তি চোদনা ৰিসোধিতা হোতি। ‘‘কস্মা চ সুপ্পিযো অনুবন্ধো’’তি অযং পন চোদনা ‘‘ভগৰতো তং মগ্গং পটিপন্নভাৰং অজানন্তো’’তি এতেন ৰিসোধিতা হোতি। ন হি সো ভগৰন্তং দট্ঠুমেৰ ইচ্ছতীতি। তেনেৰাহ ‘‘সচে পন জানেয্য, নানুবন্ধেয্যা’’তি।

Iriyāpathānubandhanena anubandhā honti, na pana sammāpaṭipattianubandhanenāti adhippāyo. Tasmiṃ kāleti yasmiṃ saṃvacchare utumhi māse pakkhe vā bhagavā taṃ addhānamaggaṃ paṭipanno, tasmiṃ kāle. Teneva hi kiriyāvicchedadassanavasena ‘‘rājagahe piṇḍāya caratī’’ti vattamānakālaniddeso kato. Soti evaṃ rājagahe vasamāno bhagavā. Taṃ divasanti yaṃ divasaṃ addhānamaggapaṭipanno, taṃ divasaṃ. Taṃ addhānaṃ paṭipanno nāḷandāyaṃ veneyyānaṃ vividha hitasukhanipphattiṃ ākaṅkhamāno imissā ca aṭṭhuppattiyā tividhasīlālaṅkataṃ nānāvidhakuhanalapanādimicchājīvaviddhaṃsanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhijālaviniveṭhanaṃ dasasahassilokadhātupakampanaṃ brahmajālasuttantaṃ desessāmīti. Ettāvatā ‘‘kasmā pana bhagavā taṃ addhānaṃ paṭipanno’’ti codanā visodhitā hoti. ‘‘Kasmā ca suppiyo anubandho’’ti ayaṃ pana codanā ‘‘bhagavato taṃ maggaṃ paṭipannabhāvaṃ ajānanto’’ti etena visodhitā hoti. Na hi so bhagavantaṃ daṭṭhumeva icchatīti. Tenevāha ‘‘sace pana jāneyya, nānubandheyyā’’ti.

নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জিট্ঠপভস্সরৰসেন ‘‘ছব্বণ্ণরস্মিযো। ‘‘সমন্তা অসীতিহত্থপ্পমাণে’’তি তাসং রস্মীনং পকতিযা পৰত্তিট্ঠানৰসেন ৰুত্তং। ‘‘তস্মিং কির সমযে’’তি চ তস্মিং অদ্ধানগমনসমযে বুদ্ধসিরিযা অনিগূহিতভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং। ন হি তদা তস্সা নিগূহনে পক্কুসাতিঅভিগমনাদীসু ৰিয কিঞ্চিপি কারণং অত্থীতি। রতনাৰেল়ং রতনৰটংসকং। চীনপিট্ঠচুণ্ণং সিন্ধনচুণ্ণং।

Nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassaravasena ‘‘chabbaṇṇarasmiyo. ‘‘Samantā asītihatthappamāṇe’’ti tāsaṃ rasmīnaṃ pakatiyā pavattiṭṭhānavasena vuttaṃ. ‘‘Tasmiṃ kira samaye’’ti ca tasmiṃ addhānagamanasamaye buddhasiriyā anigūhitabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Na hi tadā tassā nigūhane pakkusātiabhigamanādīsu viya kiñcipi kāraṇaṃ atthīti. Ratanāveḷaṃ ratanavaṭaṃsakaṃ. Cīnapiṭṭhacuṇṇaṃ sindhanacuṇṇaṃ.

ব্যামপ্পভাপরিক্খেপৰিলাসিনী চ অস্স ভগৰতো লক্খণমালাতি মহাপুরিসলক্খণানি অঞ্ঞমঞ্ঞপটিবদ্ধত্তা এৰমাহ। দ্ৰত্তিংসায চন্দমণ্ডলানং মালা কেনচি গন্থেত্ৰা ঠপিতা যদি সিযাতি পরিকপ্পনৰসেনাহ ‘‘গন্থেত্ৰা ঠপিতদ্ৰত্তিংসচন্দমালাযা’’তি। সিরিং অভিভৰন্তী ইৰাতি সম্বন্ধো। এস নযো সূরিযমালাযাতিআদীসুপি। মহাথেরাতি মহাসাৰকে সন্ধাযাহ। এৰং গচ্ছন্তং ভগৰন্তং ভিক্খূ চ দিস্ৰা অথ অত্তনো পরিসং অৰলোকেসীতি সম্বন্ধো। ‘‘যস্মা পনেসা’’তিআদিনা ‘‘কস্মা চ সো রতনত্তযস্স অৰণ্ণং ভাসতী’’তি চোদনং ৰিসোধেতি। ইতীতি এৰং, ৰুত্তপ্পকারেনাতি অত্থো। ইমেহি দ্ৰীহীতি লাভপরিৰারহানিং নিগমনৰসেন দস্সেতি। ভগৰতো ৰিরোধানুনযাভাৰৰীমংসনত্থং এতে অৰণ্ণং ৰণ্ণঞ্চ ভাসন্তীতি অপরে। ‘‘মারেন অন্ৰাৰিট্ঠা এৰং করোন্তী’’তি চ ৰদন্তি।

Byāmappabhāparikkhepavilāsinī ca assa bhagavato lakkhaṇamālāti mahāpurisalakkhaṇāni aññamaññapaṭibaddhattā evamāha. Dvattiṃsāya candamaṇḍalānaṃ mālā kenaci ganthetvā ṭhapitā yadi siyāti parikappanavasenāha ‘‘ganthetvā ṭhapitadvattiṃsacandamālāyā’’ti. Siriṃ abhibhavantī ivāti sambandho. Esa nayo sūriyamālāyātiādīsupi. Mahātherāti mahāsāvake sandhāyāha. Evaṃ gacchantaṃ bhagavantaṃ bhikkhū ca disvā atha attano parisaṃ avalokesīti sambandho. ‘‘Yasmā panesā’’tiādinā ‘‘kasmā ca so ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsatī’’ti codanaṃ visodheti. Itīti evaṃ, vuttappakārenāti attho. Imehi dvīhīti lābhaparivārahāniṃ nigamanavasena dasseti. Bhagavato virodhānunayābhāvavīmaṃsanatthaṃ ete avaṇṇaṃ vaṇṇañca bhāsantīti apare. ‘‘Mārena anvāviṭṭhā evaṃ karontī’’ti ca vadanti.

. অম্বলট্ঠিকায অৰিদূরে ভৰত্তা উয্যানং অম্বলট্ঠিকা যথা ‘‘ৰরুণানগরং, গোদাগামো’’তি। কেচি পন ‘‘অম্বলট্ঠিকাতি যথাৰুত্তনযেনেৰ একগামো’’তি ৰদন্তি । তেসং মতে অম্বলট্ঠিকাযন্তি সমীপত্থে ভুম্মৰচনং। রাজাগারকং ৰেস্সৰণমহারাজদেৰাযতনন্তি একে। বহুপরিস্সযোতি বহুপদ্দৰো। ‘‘সদ্ধিং অন্তেৰাসিনা ব্রহ্মদত্তেন মাণৰেনা’’তি ৰুত্তং সীহল়ট্ঠকথাযং। তঞ্চ খো পাল়ি আরুল়্হৰসেনেৰ, ন পন তদা সুপ্পিযস্স পরিসায অভাৰতো। কস্মা পনেত্থ ব্রহ্মদত্তোযেৰ পাল়ি আরুল়্হো, ন সুপ্পিযস্স পরিসাতি? পযোজনাভাৰতো। যথা চেতং, এৰং অঞ্ঞম্পি এদিসং পযোজনাভাৰতো সঙ্গীতিকারেহি ন সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং। কেচি পন ‘‘ৰুত্তন্তি পাল়িযং ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, তং ন যুজ্জতি পাল়িআরুল়্হৰসেন পাল়িযং ৰুত্তন্তি আপজ্জনতো। তস্মা যথাৰুত্তনযেনেৰেত্থ অত্থো গহেতব্বো। পরিৰারেত্ৰা নিসিন্নো হোতীতি সম্বন্ধো।

2. Ambalaṭṭhikāya avidūre bhavattā uyyānaṃ ambalaṭṭhikā yathā ‘‘varuṇānagaraṃ, godāgāmo’’ti. Keci pana ‘‘ambalaṭṭhikāti yathāvuttanayeneva ekagāmo’’ti vadanti . Tesaṃ mate ambalaṭṭhikāyanti samīpatthe bhummavacanaṃ. Rājāgārakaṃ vessavaṇamahārājadevāyatananti eke. Bahuparissayoti bahupaddavo. ‘‘Saddhiṃ antevāsinā brahmadattena māṇavenā’’ti vuttaṃ sīhaḷaṭṭhakathāyaṃ. Tañca kho pāḷi āruḷhavaseneva, na pana tadā suppiyassa parisāya abhāvato. Kasmā panettha brahmadattoyeva pāḷi āruḷho, na suppiyassa parisāti? Payojanābhāvato. Yathā cetaṃ, evaṃ aññampi edisaṃ payojanābhāvato saṅgītikārehi na saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Keci pana ‘‘vuttanti pāḷiyaṃ vutta’’nti vadanti, taṃ na yujjati pāḷiāruḷhavasena pāḷiyaṃ vuttanti āpajjanato. Tasmā yathāvuttanayenevettha attho gahetabbo. Parivāretvā nisinno hotīti sambandho.

. কথাধম্মোতি কথাসভাৰো, কথাধম্মো উপপরিক্খাৰিধীতি কেচি। নীযতীতি নযো, অত্থো। সদ্দসত্থং অনুগতো নযো সদ্দনযো। তত্থ হি অনভিণ্হৰুত্তিকে অচ্ছরিয-সদ্দো ইচ্ছিতো। তেনেৰাহ ‘‘অন্ধস্স পব্বতারোহণং ৰিযা’’তি। অচ্ছরাযোগ্গন্তি অচ্ছরিযন্তি নিরুত্তিনযো , সো পন যস্মা পোরাণট্ঠকথাযং আগতো, তস্মা আহ ‘‘অট্ঠকথানযোতি। যাৰঞ্চিদং সুপ্পটিৰিদিতাতি সম্বন্ধো, তস্স যত্তকং সুট্ঠু পটিৰিদিতা, তং এত্তকন্তি ন সক্কা অম্হেহি পটিৰিজ্ঝিতুং, অক্খাতুং ৰাতি অত্থো। তেনেৰাহ ‘‘তেন সুপ্পটিৰিদিততায অপ্পমেয্যতং দস্সেতী’’তি।

3.Kathādhammoti kathāsabhāvo, kathādhammo upaparikkhāvidhīti keci. Nīyatīti nayo, attho. Saddasatthaṃ anugato nayo saddanayo. Tattha hi anabhiṇhavuttike acchariya-saddo icchito. Tenevāha ‘‘andhassa pabbatārohaṇaṃ viyā’’ti. Accharāyoggantiacchariyanti niruttinayo , so pana yasmā porāṇaṭṭhakathāyaṃ āgato, tasmā āha ‘‘aṭṭhakathānayoti. Yāvañcidaṃ suppaṭividitāti sambandho, tassa yattakaṃ suṭṭhu paṭividitā, taṃ ettakanti na sakkā amhehi paṭivijjhituṃ, akkhātuṃ vāti attho. Tenevāha ‘‘tena suppaṭividitatāya appameyyataṃ dassetī’’ti.

পকতত্থপটিনিদ্দেসো তং-সদ্দোতি তস্স ‘‘ভগৰতা’’তিআদীহি পদেহি সমানাধিকরণভাৰেন ৰুত্তস্স যেন অভিসম্বুদ্ধভাৰেন ভগৰা পকতো সুপাকটো চ হোতি, তং অভিসম্বুদ্ধভাৰং সদ্ধিং আগমনপটিপদায অত্থভাৰেন দস্সেন্তো ‘‘যো সো…পে॰… অভিসম্বুদ্ধো’’তি আহ। সতিপি ঞাণদস্সন-সদ্দানং ইধ পঞ্ঞাৰেৰচনভাৰে তেন তেন ৰিসেসেন নেসং সৰিসযৰিসেসপ্পৰত্তিদস্সনত্থং অসাধারণঞাণৰিসেসৰসেন ৰিজ্জত্তযৰসেন ৰিজ্জাভিঞ্ঞানাৰরণৰসেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমংসচক্খুৰসেন পটিৰেধদেসনাঞাণৰসেন চ তদত্থং যোজেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘তেসং তেস’’ন্তিআদিমাহ। তত্থ আসযানুসযং জানতাআসযানুসযঞাণেন। সব্বঞেয্যধম্মং পস্সতা সব্বঞ্ঞুতানাৰরণঞাণেহি।

Pakatatthapaṭiniddeso taṃ-saddoti tassa ‘‘bhagavatā’’tiādīhi padehi samānādhikaraṇabhāvena vuttassa yena abhisambuddhabhāvena bhagavā pakato supākaṭo ca hoti, taṃ abhisambuddhabhāvaṃ saddhiṃ āgamanapaṭipadāya atthabhāvena dassento ‘‘yo so…pe… abhisambuddho’’ti āha. Satipi ñāṇadassana-saddānaṃ idha paññāvevacanabhāve tena tena visesena nesaṃ savisayavisesappavattidassanatthaṃ asādhāraṇañāṇavisesavasena vijjattayavasena vijjābhiññānāvaraṇavasena sabbaññutaññāṇamaṃsacakkhuvasena paṭivedhadesanāñāṇavasena ca tadatthaṃ yojetvā dassento ‘‘tesaṃ tesa’’ntiādimāha. Tattha āsayānusayaṃ jānatāāsayānusayañāṇena. Sabbañeyyadhammaṃ passatā sabbaññutānāvaraṇañāṇehi.

পুব্বেনিৰাসাদীহীতি পুব্বেনিৰাসাসৰক্খযঞাণেহি। পটিৰেধপঞ্ঞাযাতি অরিযমগ্গপঞ্ঞায। অরীনন্তি কিলেসারীনং, পঞ্চৰিধমারানং ৰা, সাসনপচ্চত্থিকানং ৰা অঞ্ঞতিত্থিযানং, তেসং হননং পাটিহারিযেহি অভিভৰনং, অপ্পটিভানতাকরণং, অজ্ঝুপেক্খনঞ্চ। কেসিৰিনযসুত্তঞ্চেত্থ নিদস্সনং।

Pubbenivāsādīhīti pubbenivāsāsavakkhayañāṇehi. Paṭivedhapaññāyāti ariyamaggapaññāya. Arīnanti kilesārīnaṃ, pañcavidhamārānaṃ vā, sāsanapaccatthikānaṃ vā aññatitthiyānaṃ, tesaṃ hananaṃ pāṭihāriyehi abhibhavanaṃ, appaṭibhānatākaraṇaṃ, ajjhupekkhanañca. Kesivinayasuttañcettha nidassanaṃ.

তথা ঠানাঠানাদীনি জানতা, যথাকম্মূপগে সত্তে পস্সতা, সৰাসনানং আসৰানং খীণত্তা অরহতা, অভিঞ্ঞেয্যাদিভেদে ধম্মে অভিঞ্ঞেয্যাদিতো অৰিপরীতাৰবোধতো সম্মাসম্বুদ্ধেন । অথ ৰা তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণতায জানতা, তিণ্ণম্পি কম্মানং ঞাণানুপরিৰত্তিতো নিসম্মকারিতায পস্সতা, দৰাদীনম্পি অভাৰসাধিকায পহানসম্পদায অরহতা, ছন্দাদীনং অহানিহেতুভূতায অপরিক্খযপটিভানসাধিকায সব্বঞ্ঞুতায সম্মাসম্বুদ্ধেনাতি এৰং দসবলট্ঠারসাৰেণিকবুদ্ধধম্মেহিপি যোজনা ৰেদিতব্বা।

Tathā ṭhānāṭhānādīni jānatā, yathākammūpage satte passatā, savāsanānaṃ āsavānaṃ khīṇattā arahatā, abhiññeyyādibhede dhamme abhiññeyyādito aviparītāvabodhato sammāsambuddhena. Atha vā tīsu kālesu appaṭihatañāṇatāya jānatā, tiṇṇampi kammānaṃ ñāṇānuparivattito nisammakāritāya passatā, davādīnampi abhāvasādhikāya pahānasampadāya arahatā, chandādīnaṃ ahānihetubhūtāya aparikkhayapaṭibhānasādhikāya sabbaññutāya sammāsambuddhenāti evaṃ dasabalaṭṭhārasāveṇikabuddhadhammehipi yojanā veditabbā.

যদিপি হীনকল্যাণভেদেন দুৰিধাৰ অধিমুত্তি পাল়িযং ৰুত্তা, পৰত্তিআকারৰসেন পন অনেকভেদভিন্নাতি আহ ‘‘নানাধিমুত্তিকতা’’তি। সা পন অধিমুত্তি অজ্ঝাসযধাতু, তদপি তথা তথা দস্সনং খমনং রোচনঞ্চাতি আহ ‘‘নানাজ্ঝাসযতা…পে॰… রুচিতা’’তি। নানাধিমুত্তিকতঞাণেনাতি চেত্থ সব্বঞ্ঞুতঞাণং অধিপ্পেতং, ন দসবলঞাণন্তি আহ ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞাণেনা’’তি। ইতি হ মেতি এত্থ এৰং-সদ্দত্থো ইতি-সদ্দো, -কারো নিপাতমত্তং সরলোপো চ কতোতি দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘এৰং ইমে’’তি।

Yadipi hīnakalyāṇabhedena duvidhāva adhimutti pāḷiyaṃ vuttā, pavattiākāravasena pana anekabhedabhinnāti āha ‘‘nānādhimuttikatā’’ti. Sā pana adhimutti ajjhāsayadhātu, tadapi tathā tathā dassanaṃ khamanaṃ rocanañcāti āha ‘‘nānājjhāsayatā…pe… rucitā’’ti. Nānādhimuttikatañāṇenāti cettha sabbaññutañāṇaṃ adhippetaṃ, na dasabalañāṇanti āha ‘‘sabbaññutañāṇenā’’ti. Iti ha meti ettha evaṃ-saddattho iti-saddo, ha-kāro nipātamattaṃ saralopo ca katoti dassetuṃ vuttaṃ ‘‘evaṃ ime’’ti.

. অরহত্তমগ্গেন সমুগ্ঘাতং কতং, যতো ‘‘নত্থি অব্যাৰটমনো’’তি বুদ্ধধম্মেসু ৰুচ্চতি। ৰীতিনামেত্ৰা ফলসমাপত্তীহি। নিৰাসেত্ৰা ৰিহারনিৰাসনপরিৰত্তনৰসেন। ‘‘কদাচি এককো’’তিআদি তেসং তেসং ৰিনেয্যানং ৰিনযনানুকূলং ভগৰতো উপসঙ্কমদস্সনং। পাদনিক্খেপসমযে ভূমিযা সমভাৰাপত্তি সুপ্পতিট্ঠিতপাদতায নিস্সন্দফলং, ন ইদ্ধিনিম্মানং। ‘‘ঠপিতমত্তে দক্খিণপাদে’’তি বুদ্ধানং সব্বদক্খিণতায ৰুত্তং। অরহত্তে পতিট্ঠহন্তীতি সম্বন্ধো।

4.Arahattamaggena samugghātaṃ kataṃ, yato ‘‘natthi abyāvaṭamano’’ti buddhadhammesu vuccati. Vītināmetvā phalasamāpattīhi. Nivāsetvā vihāranivāsanaparivattanavasena. ‘‘Kadāci ekako’’tiādi tesaṃ tesaṃ vineyyānaṃ vinayanānukūlaṃ bhagavato upasaṅkamadassanaṃ. Pādanikkhepasamaye bhūmiyā samabhāvāpatti suppatiṭṭhitapādatāya nissandaphalaṃ, na iddhinimmānaṃ. ‘‘Ṭhapitamatte dakkhiṇapāde’’ti buddhānaṃ sabbadakkhiṇatāya vuttaṃ. Arahatte patiṭṭhahantīti sambandho.

দুল্লভা সম্পত্তীতি সতিপি মনুস্সত্তপটিলাভে পতিরূপদেসৰাসইন্দ্রিযাৰেকল্লসদ্ধাপটিলাভাদযো গুণা দুল্লভাতি অত্থো। চাতুমহারাজিকভৰনন্তি চাতুমহারাজিকদেৰলোকে সুঞ্ঞৰিমানানি গচ্ছন্তীতি অত্থো। এস নযো তাৰতিংসভৰনাদীসুপি। কালযুত্তন্তি ইমিস্সা ৰেলায ইমস্স এৰং ৰত্তব্বন্তি তংতংকালানুরূপং। সমযযুত্তন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং, অট্ঠুপ্পত্তিঅনুরূপং ৰা। অথ ৰা সমযযুত্তন্তি হেতূদাহরণসহিতং। কালেন সাপদেসঞ্হি ভগৰা ধম্মং দেসেতি। উতুং গণ্হপেতি, ন পন মলং পক্খালেতীতি অধিপ্পাযো। ন হি ভগৰতো কাযে রজোজল্লং উপলিম্পতীতি।

Dullabhā sampattīti satipi manussattapaṭilābhe patirūpadesavāsaindriyāvekallasaddhāpaṭilābhādayo guṇā dullabhāti attho. Cātumahārājikabhavananti cātumahārājikadevaloke suññavimānāni gacchantīti attho. Esa nayo tāvatiṃsabhavanādīsupi. Kālayuttanti imissā velāya imassa evaṃ vattabbanti taṃtaṃkālānurūpaṃ. Samayayuttanti tasseva vevacanaṃ, aṭṭhuppattianurūpaṃ vā. Atha vā samayayuttanti hetūdāharaṇasahitaṃ. Kālena sāpadesañhi bhagavā dhammaṃ deseti. Utuṃ gaṇhapeti, na pana malaṃ pakkhāletīti adhippāyo. Na hi bhagavato kāye rajojallaṃ upalimpatīti.

কিলাসুভাৰো কিলমথো। সীহসেয্যং কপ্পেতি সরীরস্স কিলাসুভাৰমোচনত্থন্তি যোজেতব্বং। ‘‘বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেতী’’তি ইদং পচ্ছিমযামে ভগৰতো বহুলআচিণ্ণৰসেন ৰুত্তং। অপ্পেকদা অৰসিট্ঠবলঞাণেহি সব্বঞ্ঞুতঞাণেন চ ভগৰা তমত্থং সাধেতীতি। ‘‘ইমে দিট্ঠিট্ঠানা’’তিআদিদেসনা সীহনাদো। তেসং ‘‘ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা’’ তিআদিনা পচ্চযাকারং সমোধানেত্ৰা। ‘‘সিনেরুং উক্খিপন্তো ৰিয নভং পহরন্তো ৰিয চা’’তি ইদং ব্রহ্মজালদেসনায অনঞ্ঞসাধারণত্তা সুদুক্করতাদস্সনত্থং ৰুত্তং। এতন্তি ‘‘যেন, তেনা’’তি এতং পদদ্ৰযং। যেনাতি ৰা হেতুম্হি করণৰচনং, যেন কারণেন সো মণ্ডলমাল়ো উপসঙ্কমিতব্বো, তেন কারণেন উপসঙ্কমীতি অত্থো, কারণং পন ‘‘ইমে ভিক্খূ’’তিআদিনা অট্ঠকথাযং ৰুত্তংএৰ। কট্ঠন্তি নিসীদনযোগ্যং দারুক্খন্ধং।

Kilāsubhāvo kilamatho. Sīhaseyyaṃ kappeti sarīrassa kilāsubhāvamocanatthanti yojetabbaṃ. ‘‘Buddhacakkhunā lokaṃ voloketī’’ti idaṃ pacchimayāme bhagavato bahulaāciṇṇavasena vuttaṃ. Appekadā avasiṭṭhabalañāṇehi sabbaññutañāṇena ca bhagavā tamatthaṃ sādhetīti. ‘‘Ime diṭṭhiṭṭhānā’’tiādidesanā sīhanādo. Tesaṃ ‘‘vedanāpaccayā taṇhā’’ tiādinā paccayākāraṃ samodhānetvā. ‘‘Sineruṃ ukkhipanto viya nabhaṃ paharanto viya cā’’ti idaṃ brahmajāladesanāya anaññasādhāraṇattā sudukkaratādassanatthaṃ vuttaṃ. Etanti ‘‘yena, tenā’’ti etaṃ padadvayaṃ. Yenāti vā hetumhi karaṇavacanaṃ, yena kāraṇena so maṇḍalamāḷo upasaṅkamitabbo, tena kāraṇena upasaṅkamīti attho, kāraṇaṃ pana ‘‘ime bhikkhū’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃeva. Kaṭṭhanti nisīdanayogyaṃ dārukkhandhaṃ.

পুরিমোতি ‘‘কতমায নু ভৰথা’’তি এৰং ৰুত্তো অত্থো। কা চ পন ৰোতি এত্থ -সদ্দো ব্যতিরেকে। তেন যথাপুচ্ছিতায কথায ৰক্খমানং ৰিপ্পকতভাৰং জোতেতি। পন-সদ্দো ৰচনালঙ্কারো। যায হি কথায তে ভিক্খূ সন্নিসিন্না, সা এৰ অন্তরাকথাভূতা ৰিপ্পকতা ৰিসেসেন পুন পুচ্ছীযতীতি। অঞ্ঞাতি অন্তরাসদ্দস্স অত্থমাহ। অঞ্ঞত্থে হি অযং অন্তরা-সদ্দো ‘‘ভূমন্তরং সমযন্তর’’ন্তিআদীসু ৰিয। অন্তরাতি ৰা ৰেমজ্ঝেতি অত্থো। ননু চ তেহি ভিক্খূহি সা কথা যথাধিপ্পাযং ‘‘ইতি হ মে’’তিআদিনা নিট্ঠপিতা যেৰাতি? ন নিট্ঠাপিতা ভগৰতো উপসঙ্কমনেন উপচ্ছিন্নত্তা। যদি হি ভগৰা তস্মিং খণে ন উপসঙ্কমেয্য ভিয্যোপি তপ্পটিবদ্ধাযেৰ কথা পৰত্তেয্যুং, ভগৰতো উপসঙ্কমনেন পন ন পৰত্তেসুং। তেনেৰাহ অযং খো…পে॰… অনুপ্পত্তো’’তি। কস্মা পনেত্থ ধম্মৰিনযসঙ্গহে করিযমানে নিদানৰচনং, ননু ভগৰতো ৰচনমেৰ সঙ্গহেতব্বন্তি? ৰুচ্চতেদেসনায ঠিতিঅসম্মোসসদ্ধেয্যভাৰসম্পাদনত্থং। কালদেসদেসকৰত্থুধম্মপটিগ্গাহকপটিবদ্ধা হি দেসনা চিরট্ঠিতিকা হোতি, অসম্মোসধম্মা সদ্ধেয্যা চ। দেসকালকত্তুসোতুনিমিত্তেহি উপনিবন্ধো ৰিয ৰোহারৰিনিচ্ছযো, তেনেৰ চাযস্মতা মহাকস্সপেন ‘‘ব্রহ্মজালং আৰুসো আনন্দ কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিনা দেসাদিপুচ্ছাসু কতাসু তাসং ৰিস্সজ্জনং করোন্তেন ধম্মভণ্ডাগারিকেন নিদানং ভাসিতন্তি তযিদমাহ ‘‘কাল…পে॰… নিদানং ভাসিত’’ন্তি।

Purimoti ‘‘katamāya nu bhavathā’’ti evaṃ vutto attho. Kā ca pana voti ettha ca-saddo byatireke. Tena yathāpucchitāya kathāya vakkhamānaṃ vippakatabhāvaṃ joteti. Pana-saddo vacanālaṅkāro. Yāya hi kathāya te bhikkhū sannisinnā, sā eva antarākathābhūtā vippakatā visesena puna pucchīyatīti. Aññāti antarāsaddassa atthamāha. Aññatthe hi ayaṃ antarā-saddo ‘‘bhūmantaraṃ samayantara’’ntiādīsu viya. Antarāti vā vemajjheti attho. Nanu ca tehi bhikkhūhi sā kathā yathādhippāyaṃ ‘‘iti ha me’’tiādinā niṭṭhapitā yevāti? Na niṭṭhāpitā bhagavato upasaṅkamanena upacchinnattā. Yadi hi bhagavā tasmiṃ khaṇe na upasaṅkameyya bhiyyopi tappaṭibaddhāyeva kathā pavatteyyuṃ, bhagavato upasaṅkamanena pana na pavattesuṃ. Tenevāha ayaṃ kho…pe… anuppatto’’ti. Kasmā panettha dhammavinayasaṅgahe kariyamāne nidānavacanaṃ, nanu bhagavato vacanameva saṅgahetabbanti? Vuccatedesanāya ṭhitiasammosasaddheyyabhāvasampādanatthaṃ. Kāladesadesakavatthudhammapaṭiggāhakapaṭibaddhā hi desanā ciraṭṭhitikā hoti, asammosadhammā saddheyyā ca. Desakālakattusotunimittehi upanibandho viya vohāravinicchayo, teneva cāyasmatā mahākassapena ‘‘brahmajālaṃ āvuso ānanda kattha bhāsita’’ntiādinā desādipucchāsu katāsu tāsaṃ vissajjanaṃ karontena dhammabhaṇḍāgārikena nidānaṃ bhāsitanti tayidamāha ‘‘kāla…pe… nidānaṃ bhāsita’’nti.

অপিচ সত্থুসিদ্ধিযা নিদানৰচনং। তথাগতস্স হি ভগৰতো পুব্বরচনানুমানাগমতক্কাভাৰতো সম্মাসম্বুদ্ধত্তসিদ্ধি। সম্মাসম্বুদ্ধভাৰেন হিস্স পুব্বরচনাদীনং অভাৰো সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণচারতায, একপ্পমাণত্তা চ ঞেয্যধম্মেসু। তথা আচরিযমুট্ঠিধম্মমচ্ছরিযসত্থুসাৰকানুরোধাভাৰতো খীণাসৰত্তসিদ্ধি। খীণা সৰতায হিস্স আচরিযমুট্ঠিআদীনং অভাৰো, ৰিসুদ্ধা চ পরানুগ্গহপ্পৰত্তি। ইতি দেসকদোসভূতানং দিট্ঠিচারিত্তসম্পত্তিদূসকানং অৰিজ্জাতণ্হানং অভাৰসূচকেহি, ঞাণপ্পহানসম্পদাভি ব্যঞ্জনকেহি চ সম্বুদ্ধৰিসুদ্ধভাৰেহি পুরিমৰেসারজ্জদ্ৰযসিদ্ধি, ততো এৰ চ অন্তরাযিকনিয্যানিকধম্মেসু সম্মোহাভাৰসিদ্ধিতো পচ্ছিমৰেসারজ্জদ্ৰযসিদ্ধীতি ভগৰতো চতুৰেসারজ্জসমন্নাগমো , অত্তহিতপরহিতপ্পটিপত্তি চ পকাসিতা হোতি নিদানৰচনেন সম্পত্তপরিসায অজ্ঝাসযানুরূপং ঠানুপ্পত্তিকপ্পটিভানেন ধম্মদেসনাদীপনতো, ‘‘জানতা পস্সতা’’তিআদি ৰচনতো চ। তেন ৰুত্তং ‘‘সত্থুসিদ্ধিযা নিদানৰচন’’ন্তি।

Apica satthusiddhiyā nidānavacanaṃ. Tathāgatassa hi bhagavato pubbaracanānumānāgamatakkābhāvato sammāsambuddhattasiddhi. Sammāsambuddhabhāvena hissa pubbaracanādīnaṃ abhāvo sabbattha appaṭihatañāṇacāratāya, ekappamāṇattā ca ñeyyadhammesu. Tathā ācariyamuṭṭhidhammamacchariyasatthusāvakānurodhābhāvato khīṇāsavattasiddhi. Khīṇā savatāya hissa ācariyamuṭṭhiādīnaṃ abhāvo, visuddhā ca parānuggahappavatti. Iti desakadosabhūtānaṃ diṭṭhicārittasampattidūsakānaṃ avijjātaṇhānaṃ abhāvasūcakehi, ñāṇappahānasampadābhi byañjanakehi ca sambuddhavisuddhabhāvehi purimavesārajjadvayasiddhi, tato eva ca antarāyikaniyyānikadhammesu sammohābhāvasiddhito pacchimavesārajjadvayasiddhīti bhagavato catuvesārajjasamannāgamo , attahitaparahitappaṭipatti ca pakāsitā hoti nidānavacanena sampattaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ ṭhānuppattikappaṭibhānena dhammadesanādīpanato, ‘‘jānatā passatā’’tiādi vacanato ca. Tena vuttaṃ ‘‘satthusiddhiyā nidānavacana’’nti.

তথা সত্থুসিদ্ধিযা নিদানৰচনং। ঞাণকরুণাপরিগ্গহিতসব্বকিরিযস্স হি ভগৰতো নত্থি নিরত্থিকা পৰত্তি, অত্তহিতত্থা ৰা, তস্মা পরেসংযেৰ অত্থায পৰত্তসব্বকিরিযস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স সকলম্পি কাযৰচীমনোকম্মং সত্থুভূতং, ন কব্যরচনাদিসাসনভূতং। তেন ৰুত্তং ‘‘সত্থুসিদ্ধিযা নিদানৰচন’’ন্তি। অপিচ সত্থুনো পমাণভূততাৰিভাৰনেন সাসনস্স পমাণভাৰসিদ্ধিযা নিদানৰচনং। ‘‘ভগৰতা’’তি হি ইমিনা তথাগতস্স গুণৰিসিট্ঠসত্তুত্তমাদিভাৰদীপনেন, ‘‘জানতা’’তিআদিনা আসযানুসযঞাণাদিপযোগদীপনেন চ অযমত্থো সাধিতো হোতি। ইদমেত্থ নিদানৰচনপযোজনস্স মুখমত্তদস্সনং। কো হি সমত্থো বুদ্ধানুবুদ্ধেন ধম্মভণ্ডাগারিকেন ভাসিতস্স নিদানস্স পযোজনানি নিরৰসেসতো ৰিভাৰেতুন্তি।

Tathā satthusiddhiyā nidānavacanaṃ. Ñāṇakaruṇāpariggahitasabbakiriyassa hi bhagavato natthi niratthikā pavatti, attahitatthā vā, tasmā paresaṃyeva atthāya pavattasabbakiriyassa sammāsambuddhassa sakalampi kāyavacīmanokammaṃ satthubhūtaṃ, na kabyaracanādisāsanabhūtaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘satthusiddhiyā nidānavacana’’nti. Apica satthuno pamāṇabhūtatāvibhāvanena sāsanassa pamāṇabhāvasiddhiyā nidānavacanaṃ. ‘‘Bhagavatā’’ti hi iminā tathāgatassa guṇavisiṭṭhasattuttamādibhāvadīpanena, ‘‘jānatā’’tiādinā āsayānusayañāṇādipayogadīpanena ca ayamattho sādhito hoti. Idamettha nidānavacanapayojanassa mukhamattadassanaṃ. Ko hi samattho buddhānubuddhena dhammabhaṇḍāgārikena bhāsitassa nidānassa payojanāni niravasesato vibhāvetunti.

নিদানৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Nidānavaṇṇanā niṭṭhitā.

. নিক্খিত্তস্সাতি দেসিতস্স। দেসনাপি হি দেসেতব্বস্স সীলাদিঅত্থস্স ৰিনেয্যসন্তানেসু নিক্খিপনতো ‘‘নিক্খেপো’’তি ৰুচ্চতি। তত্থ যথা অনেকসতঅনেকসহস্সভেদানিপি সুত্তন্তানি সংকিলেসভাগিযাদিসাসনপ্পট্ঠাননযেন সোল়সৰিধতং নাতিৰত্তন্তি, এৰং অত্তজ্ঝাসযাদিসুত্তনিক্খেপৰসেন চতুব্বিধভাৰন্তি আহ ‘‘চত্তারো সুত্তনিক্খেপা’’তি। কামঞ্চেত্থ অত্তজ্ঝাসযস্স, অট্ঠুপ্পত্তিযা চ পরজ্ঝাসযপুচ্ছাহি সদ্ধিং সংসগ্গভেদো সম্ভৰতি অজ্ঝাসযপুচ্ছানুসন্ধিসব্ভাৰতো, অত্তজ্ঝাসযঅট্ঠুপ্পত্তীনং পন অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসগ্গো নত্থীতি নযিধ নিরৰসেসো ৰিত্থারনযো সম্ভৰতি, তস্মা ‘‘চত্তারো সুত্তনিক্খেপা’’তি ৰুত্তং। অথ ৰা যদিপি অট্ঠুপ্পত্তিযা অজ্ঝাসযেন সিযা সংসগ্গভেদো, তদন্তোগধত্তা পন সেসনিক্খেপানং মূলনিক্খেপৰসেন চত্তারোৰ দস্সিতাতি দট্ঠব্বং। সো পনাযং সুত্তনিক্খেপো সামঞ্ঞভাৰতো পঠমং ৰিচারেতব্বো, তস্মিং ৰিচারিতে যস্সা অট্ঠুপ্পত্তিযা ইদং সুত্তং নিক্খিত্তং, তস্সা ৰিভাগৰসেন ‘‘মমং ৰা ভিক্খৰে’’তিআদিনা (দী॰ নি॰ ১.৫, ৬), ‘‘অপ্পমত্তকং খো পনেত’’ন্তিআদিনা (দী॰ নি॰ ১.৭), ‘‘অত্থি ভিক্খৰে’’তিআদিনা (দী॰ নি॰ ১.২৮) চ পৰত্তানং সুত্তানং সুত্তপদেসানং ৰণ্ণনা ৰুচ্চমানা তংতংঅনুসন্ধিদস্সনসুখতায সুৰিঞ্ঞেয্যা হোতীতি আহ ‘‘সুত্তনিক্খেপং ৰিচারেত্ৰা ৰুচ্চমানা পাকটা হোতী’’তি।

5.Nikkhittassāti desitassa. Desanāpi hi desetabbassa sīlādiatthassa vineyyasantānesu nikkhipanato ‘‘nikkhepo’’ti vuccati. Tattha yathā anekasataanekasahassabhedānipi suttantāni saṃkilesabhāgiyādisāsanappaṭṭhānanayena soḷasavidhataṃ nātivattanti, evaṃ attajjhāsayādisuttanikkhepavasena catubbidhabhāvanti āha ‘‘cattāro suttanikkhepā’’ti. Kāmañcettha attajjhāsayassa, aṭṭhuppattiyā ca parajjhāsayapucchāhi saddhiṃ saṃsaggabhedo sambhavati ajjhāsayapucchānusandhisabbhāvato, attajjhāsayaaṭṭhuppattīnaṃ pana aññamaññaṃ saṃsaggo natthīti nayidha niravaseso vitthāranayo sambhavati, tasmā ‘‘cattāro suttanikkhepā’’ti vuttaṃ. Atha vā yadipi aṭṭhuppattiyā ajjhāsayena siyā saṃsaggabhedo, tadantogadhattā pana sesanikkhepānaṃ mūlanikkhepavasena cattārova dassitāti daṭṭhabbaṃ. So panāyaṃ suttanikkhepo sāmaññabhāvato paṭhamaṃ vicāretabbo, tasmiṃ vicārite yassā aṭṭhuppattiyā idaṃ suttaṃ nikkhittaṃ, tassā vibhāgavasena ‘‘mamaṃ vā bhikkhave’’tiādinā (dī. ni. 1.5, 6), ‘‘appamattakaṃ kho paneta’’ntiādinā (dī. ni. 1.7), ‘‘atthi bhikkhave’’tiādinā (dī. ni. 1.28) ca pavattānaṃ suttānaṃ suttapadesānaṃ vaṇṇanā vuccamānā taṃtaṃanusandhidassanasukhatāya suviññeyyā hotīti āha ‘‘suttanikkhepaṃ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hotī’’ti.

‘‘সুত্তনিক্খেপা’’তিআদীসু নিক্খিপনং নিক্খেপো, সুত্তস্স নিক্খেপো সুত্তস্স কথনং সুত্তনিক্খেপো, সুত্তদেসনাতি অত্থো। নিক্খিপীযতীতি ৰা নিক্খেপো, সুত্তংযেৰ নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো। অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো, সো অস্স অত্থি সুত্তদেসনাকারণভূতোতি অত্তজ্ঝাসযো। অত্তনো অজ্ঝাসযো এতস্সাতি ৰা অত্তজ্ঝাসযো। পরজ্ঝাসযোতি এত্থাপি এসেৰ নযো। পুচ্ছায ৰসো পুচ্ছাৰসো, সো এতস্স অত্থীতি পুচ্ছৰসিকো। অরণীযতো অত্থো, সুত্তদেসনায ৰত্থু। অত্থস্স উপ্পত্তি অত্থুপ্পত্তি, অত্থুপ্পত্তিযেৰ অট্ঠুপ্পত্তি, সা এতস্স অত্থীতি অট্ঠুপ্পত্তিকো। অথ ৰা নিক্খিপীযতি সুত্তং এতেনাতি সুত্তনিক্খেপো, অত্তজ্ঝাসযাদি এৰ। এতস্মিং পন অত্থৰিকপ্পে অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো, পরেসং অজ্ঝাসযো পরজ্ঝাসযো, পুচ্ছীযতীতি পুচ্ছা, পুচ্ছিতব্বো অত্থো। সোতব্বৰসপ্পৰত্তং ধম্মপ্পটিগ্গাহকানং ৰচনং পুচ্ছাৰসিকা, তদেৰ নিক্খেপসদ্দাপেক্খায পুল্লিঙ্গৰসেন ৰুত্তং ‘‘পুচ্ছাৰসিকো’’তি। তথা অট্ঠুপ্পত্তিযেৰ ‘‘অট্ঠুপ্পত্তিকো’’তি এৰম্পেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো।

‘‘Suttanikkhepā’’tiādīsu nikkhipanaṃ nikkhepo, suttassa nikkhepo suttassa kathanaṃ suttanikkhepo, suttadesanāti attho. Nikkhipīyatīti vā nikkhepo, suttaṃyeva nikkhepo suttanikkhepo. Attano ajjhāsayo attajjhāsayo, so assa atthi suttadesanākāraṇabhūtoti attajjhāsayo. Attano ajjhāsayo etassāti vā attajjhāsayo. Parajjhāsayoti etthāpi eseva nayo. Pucchāya vaso pucchāvaso, so etassa atthīti pucchavasiko. Araṇīyato attho, suttadesanāya vatthu. Atthassa uppatti atthuppatti, atthuppattiyeva aṭṭhuppatti, sā etassa atthīti aṭṭhuppattiko. Atha vā nikkhipīyati suttaṃ etenāti suttanikkhepo, attajjhāsayādi eva. Etasmiṃ pana atthavikappe attano ajjhāsayo attajjhāsayo, paresaṃ ajjhāsayo parajjhāsayo, pucchīyatīti pucchā, pucchitabbo attho. Sotabbavasappavattaṃ dhammappaṭiggāhakānaṃ vacanaṃ pucchāvasikā, tadeva nikkhepasaddāpekkhāya pulliṅgavasena vuttaṃ ‘‘pucchāvasiko’’ti. Tathā aṭṭhuppattiyeva ‘‘aṭṭhuppattiko’’ti evampettha attho veditabbo.

এত্থ চ পরেসং ইন্দ্রিযপরিপাকাদিকারণনিরপেক্খতা অত্তজ্ঝাসযস্স ৰিসুং নিক্খেপভাৰো যুত্তো। তেনেৰাহ ‘‘কেৰলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৰ কথেতী’’তি। পরজ্ঝাসযপুচ্ছাৰসিকানং পন পরেসং অজ্ঝাসযপুচ্ছানং দেসনানিমিত্তভূতানং উপ্পত্তিযং পৰত্তিতানং কথং অট্ঠুপ্পত্তিযং অনৰরোধো, পুচ্ছাৰসিকঅট্ঠুপ্পত্তিকানং ৰা পরজ্ঝাসযানুরোধেন পৰত্তিতদেসনত্তা কথং পরজ্ঝাসযে অনৰরোধোতি ন চোদেতব্বমেতং। পরেসঞ্হি অভিনীহারপরিপুচ্ছাদিৰিনিমুত্তস্সেৰ সুত্তদেসনাকারণুপ্পাদস্স অট্ঠুপ্পত্তিভাৰেন গহিতত্তা পরজ্ঝাসযপুচ্ছাৰসিকানং ৰিসুং গহণং। তথা হি ধম্মদাযাদসুত্তাদীনং (ম॰ নি॰ ১.২৯) আমিসুপ্পাদাদিদেসনানিমিত্তং ‘‘অট্ঠুপ্পত্তী’’তি ৰুচ্চতি। পরেসং পুচ্ছং ৰিনা অজ্ঝাসযমেৰ নিমিত্তং কত্ৰা দেসিতো পরজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৰসেন দেসিতো পুচ্ছাৰসিকোতি পাকটো যমত্থোতি। অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৰ কথেসি ধম্মতন্তিঠপনত্থন্তি দট্ঠব্বং। সম্মপ্পধানসুত্তন্তহারকোতি অনুপুব্বেন নিদ্দিট্ঠানং সংযুত্তকে সম্মপ্পধানপটিসংযুত্তানং সুত্তানং আৰল়ি, তথা ইদ্ধিপাদহারকাদি। ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা ধম্মা সদ্ধিন্দ্রিযাদযো। অভিনীহারন্তি পণিধানং।

Ettha ca paresaṃ indriyaparipākādikāraṇanirapekkhatā attajjhāsayassa visuṃ nikkhepabhāvo yutto. Tenevāha ‘‘kevalaṃ attano ajjhāsayeneva kathetī’’ti. Parajjhāsayapucchāvasikānaṃ pana paresaṃ ajjhāsayapucchānaṃ desanānimittabhūtānaṃ uppattiyaṃ pavattitānaṃ kathaṃ aṭṭhuppattiyaṃ anavarodho, pucchāvasikaaṭṭhuppattikānaṃ vā parajjhāsayānurodhena pavattitadesanattā kathaṃ parajjhāsaye anavarodhoti na codetabbametaṃ. Paresañhi abhinīhāraparipucchādivinimuttasseva suttadesanākāraṇuppādassa aṭṭhuppattibhāvena gahitattā parajjhāsayapucchāvasikānaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tathā hi dhammadāyādasuttādīnaṃ (ma. ni. 1.29) āmisuppādādidesanānimittaṃ ‘‘aṭṭhuppattī’’ti vuccati. Paresaṃ pucchaṃ vinā ajjhāsayameva nimittaṃ katvā desito parajjhāsayo, pucchāvasena desito pucchāvasikoti pākaṭo yamatthoti. Attano ajjhāsayeneva kathesi dhammatantiṭhapanatthanti daṭṭhabbaṃ. Sammappadhānasuttantahārakoti anupubbena niddiṭṭhānaṃ saṃyuttake sammappadhānapaṭisaṃyuttānaṃ suttānaṃ āvaḷi, tathā iddhipādahārakādi.Vimuttiparipācanīyā dhammā saddhindriyādayo. Abhinīhāranti paṇidhānaṃ.

ৰণ্ণাৰণ্ণেতি এত্থ ‘‘অচ্ছরিযং আৰুসো’’তিআদিনা ভিক্খুসঙ্ঘেন ৰুত্তো ৰণ্ণোপি সঙ্গহিতো, তং পন অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা ‘‘অত্থি ভিক্খৰে অঞ্ঞে চ ধম্মা’’তিআদিনা উপরি দেসনং আরভিস্সতীতি। ‘‘মমং ৰা ভিক্খৰে পরে ৰণ্ণং ভাসেয্যু’’ন্তি ইমিস্সা দেসনায ব্রহ্মদত্তেন ৰুত্তৰণ্ণো অট্ঠুপ্পত্তীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘অন্তেৰাসী ৰণ্ণং। ইতি ইমং ৰণ্ণাৰণ্ণং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা’’তি। ৰা-সদ্দো উপমানসমুচ্চযসংসযৰৰস্সগ্গপদপূরণৰিকপ্পাদীসু বহূসু অত্থেসু দিস্সতি। তথা হেস ‘‘পণ্ডিতো ৰাপি তেন সো’’তিআদীসু (ধ॰ প॰ ৬৩) উপমানে দিস্সতি, সদিসভাৰেতি অত্থো। ‘‘তং ৰাপি ধীরা মুনি ৰেদযন্তী’’তিআদীসু (সু॰ নি॰ ২০৩) সমুচ্চযে, ‘‘কে ৰা ইমে, কস্স ৰা’’তিআদীসু (পারা॰ ২৯৬) সংসযে, ‘‘অযং ৰা ইমেসং সমণব্রাহ্মণানং সব্ববালো সব্বমূল়্হো’’তিআদীসু ৰৰস্সগ্গে, ‘‘ন ৰাযং কুমারকো মত্তমঞ্ঞাসী’’তিআদীসু (সং॰ নি॰ ২.১৫৪) পদপূরণে, ‘‘যে হি কেচি ভিক্খৰে সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা’’তিআদীসু (ম॰ নি॰ ১.১৭০) ৰিকপ্পে, ইধাযং ৰিকপ্পেযেৰাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰা-সদ্দো ৰিকপ্পনত্থো’’তি। পর-সদ্দো অত্থেৰ অঞ্ঞত্থে ‘‘অহঞ্চেৰ খো পন ধম্মং দেসেয্যং, পরে চ মে ন আজানেয্যু’’ন্তিআদীসু (দী॰ নি॰ ২.৬৪, ৬৫; ম॰ নি॰ ১.২৮১; ম॰ নি॰ ২.২২৩; সং॰ নি॰ ১.১৭২; মহাৰ॰ ৪, ৮) অত্থি অধিকে ‘‘ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণ’’ন্তিআদীসু (পটি॰ ম॰ মাতিকা ৬৮, ১.১১১) অত্থি পচ্ছাভাগে ‘‘পরতো আগমিস্সতী’’তিআদীসু। অত্থি পচ্চনীকভাৰে ‘‘উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহ ধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা’’তিআদীসু (দী॰ নি॰ ২.১৬৮)। ইধাপি পচ্চনীকভাৰেতি দস্সেন্তো আহ ‘‘পরেতি পটিৰিরুদ্ধা’’তি।

Vaṇṇāvaṇṇeti ettha ‘‘acchariyaṃ āvuso’’tiādinā bhikkhusaṅghena vutto vaṇṇopi saṅgahito, taṃ pana aṭṭhuppattiṃ katvā ‘‘atthi bhikkhave aññe ca dhammā’’tiādinā upari desanaṃ ārabhissatīti. ‘‘Mamaṃ vā bhikkhave pare vaṇṇaṃ bhāseyyu’’nti imissā desanāya brahmadattena vuttavaṇṇo aṭṭhuppattīti katvā vuttaṃ ‘‘antevāsī vaṇṇaṃ. Iti imaṃ vaṇṇāvaṇṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā’’ti. -saddo upamānasamuccayasaṃsayavavassaggapadapūraṇavikappādīsu bahūsu atthesu dissati. Tathā hesa ‘‘paṇḍito vāpi tena so’’tiādīsu (dha. pa. 63) upamāne dissati, sadisabhāveti attho. ‘‘Taṃ vāpi dhīrā muni vedayantī’’tiādīsu (su. ni. 203) samuccaye, ‘‘ke vā ime, kassa vā’’tiādīsu (pārā. 296) saṃsaye, ‘‘ayaṃ vā imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sabbabālo sabbamūḷho’’tiādīsu vavassagge, ‘‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.154) padapūraṇe, ‘‘ye hi keci bhikkhave samaṇā vā brāhmaṇā vā’’tiādīsu (ma. ni. 1.170) vikappe, idhāyaṃ vikappeyevāti dassento āha ‘‘vā-saddo vikappanattho’’ti. Para-saddo attheva aññatthe ‘‘ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.64, 65; ma. ni. 1.281; ma. ni. 2.223; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 4, 8) atthi adhike ‘‘indriyaparopariyattañāṇa’’ntiādīsu (paṭi. ma. mātikā 68, 1.111) atthi pacchābhāge ‘‘parato āgamissatī’’tiādīsu. Atthi paccanīkabhāve ‘‘uppannaṃ parappavādaṃ saha dhammena suniggahitaṃ niggahetvā’’tiādīsu (dī. ni. 2.168). Idhāpi paccanīkabhāveti dassento āha ‘‘pareti paṭiviruddhā’’ti.

ঈদিসেসুপীতি এত্থ পি-সদ্দো সম্ভাৰনে, তেন রতনত্তযনিমিত্তম্পি অকুসলচিত্তপ্পৰত্তি ন কাতব্বা, পগেৰ ৰট্টামিসলোকামিসনিমিত্তন্তি দস্সেতি। সভাৰধম্মতো অঞ্ঞস্স কত্তুঅভাৰজোতনত্থং আহনতীতি কত্তুঅত্থে আঘাতসদ্দং দস্সেতি, তত্থ আহনতীতি হিংসতি ৰিবাধতি, উপতাপেতি চাতি অত্থো। আহনতি এতেন, আহননমত্তং ৰা আঘাতোতি করণভাৰত্থাপি সম্ভৰন্তিযেৰ। এৰং অৰযৰভেদনেন আঘাত-সদ্দস্স অত্থং ৰত্ৰা ইদানি তত্থ পরিযাযেনপি অত্থং দস্সেন্তো ‘‘কোপস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি আহ। অযঞ্চ নযো ‘‘অপ্পচ্চযো অনভিরদ্ধী’’তিআদীসুপি যথাসম্ভৰং ৰত্তব্বো। অপ্পতীতা হোন্তি তেনাতি পাকটপরিযাযেন অপ্পচ্চয-সদ্দস্স অত্থদস্সনং, তংমুখেন পন ন পচ্চেতি তেনাতি অপ্পচ্চযোতি দট্ঠব্বং। অভিরাধযতীতি সাধযতি। দ্ৰীহীতি আঘাতঅনভিরদ্ধিপদেহি। একেনাতি অপ্পচ্চযপদেন। সেসানন্তি সঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণক্খন্ধানং, সঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণঅৰসিট্ঠসঙ্খারক্খন্ধসঙ্খাতানং ৰা। করণন্তি উপ্পাদনং। আঘাতাদীনঞ্হি পৰত্তিযা পচ্চযসমৰাযনং ইধ ‘‘করণ’’ন্তি ৰুত্তং, তং পন অত্থতো উপ্পাদনমেৰ। অনুপ্পাদনঞ্হি সন্ধায ভগৰতা ‘‘ন করণীযা’’তি ৰুত্তন্তি। পটিক্খিত্তমেৰ একুপ্পাদেকৰত্থুকেকারম্মণেকনিরোধভাৰতো।

Īdisesupīti ettha pi-saddo sambhāvane, tena ratanattayanimittampi akusalacittappavatti na kātabbā, pageva vaṭṭāmisalokāmisanimittanti dasseti. Sabhāvadhammato aññassa kattuabhāvajotanatthaṃ āhanatīti kattuatthe āghātasaddaṃ dasseti, tattha āhanatīti hiṃsati vibādhati, upatāpeti cāti attho. Āhanati etena, āhananamattaṃ vā āghātoti karaṇabhāvatthāpi sambhavantiyeva. Evaṃ avayavabhedanena āghāta-saddassa atthaṃ vatvā idāni tattha pariyāyenapi atthaṃ dassento ‘‘kopassetaṃ adhivacana’’nti āha. Ayañca nayo ‘‘appaccayo anabhiraddhī’’tiādīsupi yathāsambhavaṃ vattabbo. Appatītā honti tenāti pākaṭapariyāyena appaccaya-saddassa atthadassanaṃ, taṃmukhena pana na pacceti tenāti appaccayoti daṭṭhabbaṃ. Abhirādhayatīti sādhayati. Dvīhīti āghātaanabhiraddhipadehi. Ekenāti appaccayapadena. Sesānanti saññāviññāṇakkhandhānaṃ, saññāviññāṇaavasiṭṭhasaṅkhārakkhandhasaṅkhātānaṃ vā. Karaṇanti uppādanaṃ. Āghātādīnañhi pavattiyā paccayasamavāyanaṃ idha ‘‘karaṇa’’nti vuttaṃ, taṃ pana atthato uppādanameva. Anuppādanañhi sandhāya bhagavatā ‘‘na karaṇīyā’’ti vuttanti. Paṭikkhittameva ekuppādekavatthukekārammaṇekanirodhabhāvato.

তত্থাতি তস্মিং মনোপদোসে। তুম্হন্তি ‘‘তুম্হাক’’ন্তি ইমিনা সমানত্থো একো সদ্দো ‘‘যথা অম্হাক’’ন্তি ইমিনা সমানত্থো ‘‘অম্হ’’ন্তি অযং সদ্দো। যথাহ, ‘‘তস্মা হি অম্হং দহরা ন মিয্যরে’’তি (জা॰ ১.৯.৯৩, ৯৯)। ‘‘অন্তরাযো’’তি ইদং মনোপদোসস্স অকরণীযতায কারণৰচনং। যস্মা তুম্হাকংযেৰ চ ভৰেয্য তেন কোপাদিনা পঠমজ্ঝানাদীনং অন্তরাযো, তস্মা তে কোপাদিপরিযাযেন ৰুত্তা আঘাতাদযো ন করণীযাতি অত্থো। তেন নাহং ‘‘সব্বঞ্ঞূ’’তি ইস্সরভাৰেন তুম্হে ততো নিৰারেমি, অথ খো ইমিনা নাম কারণেনাতি দস্সেতি। তং পন কারণৰচনং যস্মা আদীনৰৰিভাৰনং হোতি, তস্মা আহ ‘‘আদীনৰং দস্সেন্তো’’তি। ‘‘অপি নু তুম্হে’’তিআদিনা মনোপদোসো ন কালন্তরভাৰিনোযেৰ হিতসুখস্স অন্তরাযকরো, অথ খো তঙ্খণপ্পৰত্তিরহস্সপি হিতসুখস্স অন্তরাযকরোতি মনোপদোসে আদীনৰং দল়্হতরং কত্ৰা দস্সেতি। যেসং কেসঞ্চি ‘‘পরে’’তিআদীসু ৰিয ন পটিৰিরুদ্ধানংযেৰাতি অত্থো। তেনেৰাহ ‘‘কুপিতো’’তিআদি।

Tatthāti tasmiṃ manopadose. Tumhanti ‘‘tumhāka’’nti iminā samānattho eko saddo ‘‘yathā amhāka’’nti iminā samānattho ‘‘amha’’nti ayaṃ saddo. Yathāha, ‘‘tasmā hi amhaṃ daharā na miyyare’’ti (jā. 1.9.93, 99). ‘‘Antarāyo’’ti idaṃ manopadosassa akaraṇīyatāya kāraṇavacanaṃ. Yasmā tumhākaṃyeva ca bhaveyya tena kopādinā paṭhamajjhānādīnaṃ antarāyo, tasmā te kopādipariyāyena vuttā āghātādayo na karaṇīyāti attho. Tena nāhaṃ ‘‘sabbaññū’’ti issarabhāvena tumhe tato nivāremi, atha kho iminā nāma kāraṇenāti dasseti. Taṃ pana kāraṇavacanaṃ yasmā ādīnavavibhāvanaṃ hoti, tasmā āha ‘‘ādīnavaṃ dassento’’ti. ‘‘Api nu tumhe’’tiādinā manopadoso na kālantarabhāvinoyeva hitasukhassa antarāyakaro, atha kho taṅkhaṇappavattirahassapi hitasukhassa antarāyakaroti manopadose ādīnavaṃ daḷhataraṃ katvā dasseti. Yesaṃ kesañci ‘‘pare’’tiādīsu viya na paṭiviruddhānaṃyevāti attho. Tenevāha ‘‘kupito’’tiādi.

অন্ধতমন্তি অন্ধভাৰকরতমং। ন্তি যত্থ। ভুম্মত্থে হি এতং পচ্চত্তৰচনং। যস্মিং কালে কোধো সহতে নরং, অন্ধতমং তদা হোতীতি সম্বন্ধো। ন্তি ৰা কারণৰচনং, যস্মা কোধো উপ্পজ্জমানো নরং অভিভৰতি, তস্মা অন্ধতমং তদা হোতি, যদা কোধোতি অত্থো যংতংসদ্দানং একন্তসম্বন্ধিভাৰতো। অথ ৰা ন্তি কিরিযায পরামসনং। কোধো সহতেতি যদেতং কোধস্স সহনং অভিভৰনং, এতং অন্ধকারতমভৰনন্তি অত্থো। অথ ৰা যং নরং কোধো সহতে অভিভৰতি, তস্স অন্ধতমং তদা হোতি, ততো চ কুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, কুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতীতি। অন্তরতোতি অব্ভন্তরতো, চিত্ততো ৰা।

Andhatamanti andhabhāvakaratamaṃ. Yanti yattha. Bhummatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ. Yasmiṃ kāle kodho sahate naraṃ, andhatamaṃ tadā hotīti sambandho. Yanti vā kāraṇavacanaṃ, yasmā kodho uppajjamāno naraṃ abhibhavati, tasmā andhatamaṃ tadā hoti, yadā kodhoti attho yaṃtaṃsaddānaṃ ekantasambandhibhāvato. Atha vā yanti kiriyāya parāmasanaṃ. Kodho sahateti yadetaṃ kodhassa sahanaṃ abhibhavanaṃ, etaṃ andhakāratamabhavananti attho. Atha vā yaṃ naraṃ kodho sahate abhibhavati, tassa andhatamaṃ tadā hoti, tato ca kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passatīti. Antaratoti abbhantarato, cittato vā.

‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ কারণ’’ন্তি ইমিনা সব্বঞ্ঞূ এৰ অম্হাকং সত্থা অৰিপরীতধম্মদেসনত্তা, স্ৰাক্খাতো ধম্মো একন্তনিয্যানিকত্তা, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো সংকিলেসরহিতত্তাতি ইমমত্থং দস্সেতি। ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ কারণ’’ন্তি এতেন চ ‘‘ন সব্বঞ্ঞূ’’তিআদিৰচনং অভূতং অতচ্ছন্তি নিব্বেঠিতং হোতি। দুতিযং পদন্তি ‘‘অতচ্ছ’’ন্তি পদং। পঠমস্সাতি ‘‘অভূত’’ন্তি পদস্স। চতুত্থঞ্চাতি ‘‘ন চ পনেতং অম্হেসু সংৰিজ্জতী’’তি পদং। ততিযস্সাতি ‘‘নত্থি চেতং অম্হেসূ’’তি পদস্স। অৰণ্ণেযেৰাতি কারণপতিরূপকং ৰত্ৰা দোসপতিট্ঠাপনৰসেন নিন্দনে এৰ। ন সব্বত্থাতি কেৰলং অক্কোসনখুংসনৰম্ভনাদীসু ন একন্তেন নিব্বেঠনং কাতব্বন্তি অত্থো। ৰুত্তমেৰত্থং ‘‘যদি হী’’তিআদিনা পাকটং কত্ৰা দস্সেতি।

‘‘Idañcidañca kāraṇa’’nti iminā sabbaññū eva amhākaṃ satthā aviparītadhammadesanattā, svākkhāto dhammo ekantaniyyānikattā, suppaṭipanno saṅgho saṃkilesarahitattāti imamatthaṃ dasseti. ‘‘Idañcidañca kāraṇa’’nti etena ca ‘‘na sabbaññū’’tiādivacanaṃ abhūtaṃ atacchanti nibbeṭhitaṃ hoti. Dutiyaṃ padanti ‘‘ataccha’’nti padaṃ. Paṭhamassāti ‘‘abhūta’’nti padassa. Catutthañcāti ‘‘na ca panetaṃ amhesu saṃvijjatī’’ti padaṃ. Tatiyassāti ‘‘natthi cetaṃ amhesū’’ti padassa. Avaṇṇeyevāti kāraṇapatirūpakaṃ vatvā dosapatiṭṭhāpanavasena nindane eva. Na sabbatthāti kevalaṃ akkosanakhuṃsanavambhanādīsu na ekantena nibbeṭhanaṃ kātabbanti attho. Vuttamevatthaṃ ‘‘yadi hī’’tiādinā pākaṭaṃ katvā dasseti.

. আনন্দন্তি পমোদন্তি এতেন ধম্মেন তংসমঙ্গিনো সত্তাতি আনন্দ-সদ্দস্স করণত্থতং দস্সেতি । সোভনং মনো অস্সাতি সুমনো, সোভনং ৰা মনো সুমনো, তস্স ভাৰো সোমনস্সন্তি তদঞ্ঞধম্মানম্পি সম্পযুত্তানং সোমনস্সভাৰো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি রুল়্হীসদ্দত্তা যথা ‘‘পঙ্কজ’’ন্তি দস্সেন্তো ‘‘চেতসিকসুখস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি আহ। উব্বিলযতীতি উব্বিলং, ভিন্দতি পুরিমাৰত্থায ৰিসেসং আপজ্জতীতি অত্থো। উব্বিলমেৰ উব্বিলাৰিতং, তস্স ভাৰো উব্বিলাৰিতত্তং। যায উপ্পন্নায কাযচিত্তং ৰাতপূরিতভস্তা ৰিয উদ্ধুমাযনাকারপ্পত্তং হোতি, তস্সা গেহস্সিতায ওদগ্গিযপীতিযা এতং অধিৰচনং। তেনেৰাহ ‘‘উদ্ধচ্চাৰহাযা’’তিআদি। ইধাপি ‘‘কিঞ্চাপি তেসং ভিক্খূনং উব্বিলাৰিতমেৰ নত্থি, অথ খো আযতিং কুলপুত্তানং এদিসেসুপি ঠানেসু অকুসলুপ্পত্তিং পটিসেধেন্তো ধম্মনেত্তিং ঠপেতী’’তি, ‘‘দ্ৰীহি পদেহি সঙ্খারক্খন্ধো, একেন ৰেদনাক্খন্ধো ৰুত্তো’’তি এত্থ ‘‘তেসং ৰসেন সেসানম্পি সম্পযুত্তধম্মানং করণং পটিক্খিত্তমেৰা’’তি চ অট্ঠকথাযং, ‘‘পি-সদ্দো সম্ভাৰনে’’তিআদিনা ইধ চ ৰুত্তনযেন অত্থো যথাসম্ভৰং ৰেদিতব্বো। ‘‘তুম্হংযেৰস্স তেন অন্তরাযো’’তি এত্থাপি ‘‘অন্তরাযোতি ইদ’’ন্তিআদিনা হেট্ঠা অৰণ্ণপক্খে ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো।

6.Ānandanti pamodanti etena dhammena taṃsamaṅgino sattāti ānanda-saddassa karaṇatthataṃ dasseti . Sobhanaṃ mano assāti sumano, sobhanaṃ vā mano sumano, tassa bhāvo somanassanti tadaññadhammānampi sampayuttānaṃ somanassabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati ruḷhīsaddattā yathā ‘‘paṅkaja’’nti dassento ‘‘cetasikasukhassetaṃ adhivacana’’nti āha. Ubbilayatīti ubbilaṃ, bhindati purimāvatthāya visesaṃ āpajjatīti attho. Ubbilameva ubbilāvitaṃ, tassa bhāvo ubbilāvitattaṃ. Yāya uppannāya kāyacittaṃ vātapūritabhastā viya uddhumāyanākārappattaṃ hoti, tassā gehassitāya odaggiyapītiyā etaṃ adhivacanaṃ. Tenevāha ‘‘uddhaccāvahāyā’’tiādi. Idhāpi ‘‘kiñcāpi tesaṃ bhikkhūnaṃ ubbilāvitameva natthi, atha kho āyatiṃ kulaputtānaṃ edisesupi ṭhānesu akusaluppattiṃ paṭisedhento dhammanettiṃ ṭhapetī’’ti, ‘‘dvīhi padehi saṅkhārakkhandho, ekena vedanākkhandho vutto’’ti ettha ‘‘tesaṃ vasena sesānampi sampayuttadhammānaṃ karaṇaṃ paṭikkhittamevā’’ti ca aṭṭhakathāyaṃ, ‘‘pi-saddo sambhāvane’’tiādinā idha ca vuttanayena attho yathāsambhavaṃ veditabbo. ‘‘Tumhaṃyevassatena antarāyo’’ti etthāpi ‘‘antarāyoti ida’’ntiādinā heṭṭhā avaṇṇapakkhe vuttanayena attho veditabbo.

কস্মা পনেতন্তি চ ৰক্খমানংযেৰ অত্থং মনসি কত্ৰা চোদেতি। আচরিযো ‘‘সচ্চং ৰণ্ণিত’’ন্তি তমত্থং পটিজানিত্ৰা ‘‘তং পন নেক্খম্মনিস্সিত’’ন্তিআদিনা পরিহরতি। তত্থ এতন্তি আনন্দাদীনং অকরণীযতাৰচনং। ননু ভগৰতা ৰণ্ণিতন্তি সম্বন্ধো। কসিণেনাতি কসিণতায সকলভাৰেন। কেচি পন ‘‘জম্বুদীপস্সাতি করণে সামিৰচন’’ন্তি ৰদন্তি, তেসং মতেন কসিণজম্বুদীপ-সদ্দানং সমানাধিকরণভাৰো দট্ঠব্বো। তস্মাতি যস্মা গেহস্সিতপীতিসোমনস্সং ঝানাদীনং অন্তরাযকরং, তস্মা। ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘‘সোমনস্সং পাহং দেৰানং ইন্দ দুৰিধেন ৰদামি সেৰিতব্বম্পি অসেৰিতব্বম্পী’’তি (দী॰ নি॰ ২.৩৫৯)। ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি যেন সম্পযুত্তা পীতি অন্তরাযকরী, তং দস্সনত্থং ৰুত্তং। তত্থ ‘‘ইদঞ্হি লোভসহগতং পীতিসোমনস্স’’ন্তি ৰত্তব্বং সিযা, পীতিগ্গহণেন পন সোমনস্সম্পি গহিতমেৰ হোতি সোমনস্সরহিতায পীতিযা অভাৰতোতি পীতিযেৰ গহিতাতি দট্ঠব্বং। অথ ৰা সেৰিতব্বাসেৰিতব্বৰিভাগৰচনতো সোমনস্সস্স পাকটো অন্তরাযকরভাৰো, ন তথা পীতিযাতি পীতিযেৰ লোভসহগতত্তেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তা। ‘‘লুদ্ধো অত্থ’’ন্তিআদিগাথানং ‘‘কুদ্ধো অত্থ’’ন্তিআদি গাথাসু ৰিয অত্থো দট্ঠব্বো।

Kasmā panetanti ca vakkhamānaṃyeva atthaṃ manasi katvā codeti. Ācariyo ‘‘saccaṃ vaṇṇita’’nti tamatthaṃ paṭijānitvā ‘‘taṃ pana nekkhammanissita’’ntiādinā pariharati. Tattha etanti ānandādīnaṃ akaraṇīyatāvacanaṃ. Nanu bhagavatā vaṇṇitanti sambandho. Kasiṇenāti kasiṇatāya sakalabhāvena. Keci pana ‘‘jambudīpassāti karaṇe sāmivacana’’nti vadanti, tesaṃ matena kasiṇajambudīpa-saddānaṃ samānādhikaraṇabhāvo daṭṭhabbo. Tasmāti yasmā gehassitapītisomanassaṃ jhānādīnaṃ antarāyakaraṃ, tasmā. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘somanassaṃ pāhaṃ devānaṃ inda duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampī’’ti (dī. ni. 2.359). ‘‘Ayañhī’’tiādi yena sampayuttā pīti antarāyakarī, taṃ dassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha ‘‘idañhi lobhasahagataṃ pītisomanassa’’nti vattabbaṃ siyā, pītiggahaṇena pana somanassampi gahitameva hoti somanassarahitāya pītiyā abhāvatoti pītiyeva gahitāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā sevitabbāsevitabbavibhāgavacanato somanassassa pākaṭo antarāyakarabhāvo, na tathā pītiyāti pītiyeva lobhasahagatattena visesetvā vuttā. ‘‘Luddho attha’’ntiādigāthānaṃ ‘‘kuddho attha’’ntiādi gāthāsu viya attho daṭṭhabbo.

‘‘মমং ৰা ভিক্খৰে পরে ৰণ্ণং ভাসেয্যুং, ধম্মস্স ৰা ৰণ্ণং ভাসেয্যুং, সঙ্ঘস্স ৰা ৰণ্ণং ভাসেয্যুং, তত্র চে তুম্হে অস্সথ আনন্দিনো সুমনা উব্বিলাৰিতা, অপি নু তুম্হে পরেসং সুভাসিতদুব্ভাসিতং আজানেয্যাথাতি। নো হেতং ভন্তে’’তি অযং ততিযৰারো, সো দেসনাকালে নীহরিত্ৰা দেসেতব্বপুগ্গলাভাৰতো দেসনায অনাগতোপি তদত্থসম্ভৰতো অত্থতো আগতোযেৰাতি দট্ঠব্বো যথা তং কথাৰত্থুপকরণং ৰিত্থারৰসেনাতি অধিপ্পাযো। ‘‘অত্থতো আগতো যেৰা’’তি এতেন সংৰণ্ণনাকালে তথা বুজ্ঝনকসত্তানং ৰসেন সো ৰারো আনেত্ৰা ৰত্তব্বোতি দস্সেতি। ‘‘যথেৰ হী’’তিআদিনা তমেৰত্থসম্ভৰং ৰিভাৰেতি। ৰুত্তনযেনাতি ‘‘তত্র তুম্হেহীতি তস্মিং ৰণ্ণে তুম্হেহী’’তিআদিনা, ‘‘দুতিযং পদং পঠমস্স পদস্স, চতুত্থঞ্চ ততিযস্স ৰেৰচন’’ন্তিআদিনা চ ৰুত্তনযেন।

‘‘Mamaṃ vā bhikkhave pare vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra ce tumhe assatha ānandino sumanā ubbilāvitā, api nu tumhe paresaṃ subhāsitadubbhāsitaṃ ājāneyyāthāti. No hetaṃ bhante’’ti ayaṃ tatiyavāro, so desanākāle nīharitvā desetabbapuggalābhāvato desanāya anāgatopi tadatthasambhavato atthato āgatoyevāti daṭṭhabbo yathā taṃ kathāvatthupakaraṇaṃ vitthāravasenāti adhippāyo. ‘‘Atthato āgato yevā’’ti etena saṃvaṇṇanākāle tathā bujjhanakasattānaṃ vasena so vāro ānetvā vattabboti dasseti. ‘‘Yatheva hī’’tiādinā tamevatthasambhavaṃ vibhāveti. Vuttanayenāti ‘‘tatra tumhehīti tasmiṃ vaṇṇe tumhehī’’tiādinā, ‘‘dutiyaṃ padaṃ paṭhamassa padassa, catutthañca tatiyassa vevacana’’ntiādinā ca vuttanayena.

চূল়সীলৰণ্ণনা

Cūḷasīlavaṇṇanā

. নিৰত্তো অমূলকত্তা ৰিস্সজ্জেতব্বতাভাৰতো। অনুৰত্ততিযেৰ ৰিস্সজ্জেতব্বতায অধিকতভাৰতো। অনুসন্ধিং দস্সেস্সতি ‘‘অত্থি ভিক্খৰে’’তিআদিনা। ওরন্তি ৰা অপরভাগো ‘‘ওরতো ভোগং, ওরং পার’’ন্তিআদীসু ৰিয। অথ ৰা হেট্ঠাঅত্থো ওর-সদ্দো ‘‘ওরং আগমনায যে পচ্চযা, তে ওরম্ভাগিযানি সংযোজনানী’’তিআদীসু ৰিয। সীলঞ্হি সমাধিপঞ্ঞাযো অপেক্খিত্ৰা অপরভাগো, হেট্ঠাভূতঞ্চ হোতীতি। সীলমত্তকন্তি এত্থ মত্ত-সদ্দো অপ্পকত্থো ৰা ‘‘ভেসজ্জমত্তা’’তিআদীসু (দী॰ নি॰ ১.৪৪৭) ৰিয। ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থো ৰা ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তা ধম্মা (ধ॰ স॰ তিকমাতিকা ৬), মনোমত্তা ধাতু মনোধাতূ’’তি চ আদীসু ৰিয। ‘‘অপ্পমত্তকং, ওরমত্তক’’ন্তি পদদ্ৰযেন সামঞ্ঞতো ৰুত্তোযেৰ হি অত্থো সীলমত্তকন্তি ৰিসেসৰসেন ৰুত্তো। অথ ৰা সীলেনপি তদেকদেসস্সেৰ সঙ্গহণত্থং অপ্পকত্থৰাচকো, ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থো এৰ ৰা ‘‘সীলমত্তক’’ন্তি এত্থ মত্ত-সদ্দো ৰুত্তো। তথা হি ইন্দ্রিযসংৰরপচ্চযসন্নিস্সিতসীলানি ইধ দেসনং অনারুল়্হানি। ন হি তানি পাতিমোক্খআজীৰপারিসুদ্ধিসীলানি ৰিয সব্বপুথুজ্জনেসু পাকটানীতি। ‘‘উস্সাহং কত্ৰা’’তি এতেন ‘‘ৰদমানো’’তি এত্থ সত্তিঅত্থং মান-সদ্দং দস্সেতি।

7.Nivatto amūlakattā vissajjetabbatābhāvato. Anuvattatiyeva vissajjetabbatāya adhikatabhāvato. Anusandhiṃ dassessati ‘‘atthi bhikkhave’’tiādinā. Oranti vā aparabhāgo ‘‘orato bhogaṃ, oraṃ pāra’’ntiādīsu viya. Atha vā heṭṭhāattho ora-saddo ‘‘oraṃ āgamanāya ye paccayā, te orambhāgiyāni saṃyojanānī’’tiādīsu viya. Sīlañhi samādhipaññāyo apekkhitvā aparabhāgo, heṭṭhābhūtañca hotīti. Sīlamattakanti ettha matta-saddo appakattho vā ‘‘bhesajjamattā’’tiādīsu (dī. ni. 1.447) viya. Visesanivattiattho vā ‘‘avitakkavicāramattā dhammā (dha. sa. tikamātikā 6), manomattā dhātu manodhātū’’ti ca ādīsu viya. ‘‘Appamattakaṃ, oramattaka’’nti padadvayena sāmaññato vuttoyeva hi attho sīlamattakanti visesavasena vutto. Atha vā sīlenapi tadekadesasseva saṅgahaṇatthaṃ appakatthavācako, visesanivattiattho eva vā ‘‘sīlamattaka’’nti ettha matta-saddo vutto. Tathā hi indriyasaṃvarapaccayasannissitasīlāni idha desanaṃ anāruḷhāni. Na hi tāni pātimokkhaājīvapārisuddhisīlāni viya sabbaputhujjanesu pākaṭānīti. ‘‘Ussāhaṃ katvā’’ti etena ‘‘vadamāno’’ti ettha sattiatthaṃ māna-saddaṃ dasseti.

অলঙ্করণং ৰিভূসনং অলঙ্কারো, কুণ্ডলাদিপসাধনং ৰা। ঊনট্ঠানপূরণং মণ্ডনং। মণ্ডনেতি মণ্ডনহেতু। অথ ৰা মণ্ডতীতি মণ্ডনো, মণ্ডনজাতিকো পুরিসো। বহুৰচনত্থে চ ইদং একৰচনং, মণ্ডনসীলেসূতি অত্থো। পরিপূরকারীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকারত্থো ৰা, তেন সকলম্পি সীলথোমন সুত্তং দস্সেতি। চন্দনন্তি চন্দনসহচরণতো চন্দনগন্ধো, তথা তগরাদীসুপি। সতঞ্চ গন্ধোতি এত্থ গন্ধো ৰিযাতি গন্ধোতি ৰুত্তো সীলনিবন্ধনো থুতিঘোসো। সীলঞ্হি কিত্তিযা নিমিত্তং। যথাহ ‘‘সীলৰতো সীলসম্পন্নস্স কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতী’’তি (দী॰ নি॰ ২.১৫০; অ॰ নি॰ ৫.২১৩; মহাৰ॰ ২৮৫)। পৰাযতীতি পকাসতি। গন্ধাৰ গন্ধজাতা।

Alaṅkaraṇaṃ vibhūsanaṃ alaṅkāro, kuṇḍalādipasādhanaṃ vā. Ūnaṭṭhānapūraṇaṃ maṇḍanaṃ. Maṇḍaneti maṇḍanahetu. Atha vā maṇḍatīti maṇḍano, maṇḍanajātiko puriso. Bahuvacanatthe ca idaṃ ekavacanaṃ, maṇḍanasīlesūti attho. Paripūrakārīti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, tena sakalampi sīlathomana suttaṃ dasseti. Candananti candanasahacaraṇato candanagandho, tathā tagarādīsupi. Satañca gandhoti ettha gandho viyāti gandhoti vutto sīlanibandhano thutighoso. Sīlañhi kittiyā nimittaṃ. Yathāha ‘‘sīlavato sīlasampannassa kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchatī’’ti (dī. ni. 2.150; a. ni. 5.213; mahāva. 285). Pavāyatīti pakāsati. Gandhāva gandhajātā.

‘‘অপ্পকং বহুক’’ন্তি ইদং পারাপারং ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞং উপনিধায ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘উপরিগুণে উপনিধাযা’’তি। সীলঞ্হীতি এত্থ হি-সদ্দো হেতুঅত্থো, তেন ইদং দস্সেতি ‘‘যস্মা সীলং কিঞ্চাপি পতিট্ঠাভাৰেন সমাধিস্স বহুকারং, পভাৰাদিগুণৰিসেসে পনস্স উপনিধায কলম্পি ন উপেতি, তথা সমাধি চ পঞ্ঞাযা’’তি। তেনেৰাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি। ইদানি ‘‘কথ’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা সমাধিস্স আনুভাৰং ৰিত্থারতো ৰিভাৰেতি। ‘‘অভি…পে॰… মূলে’’তি ইদং যমকপাটিহারিযস্স সুপাকটভাৰদস্সনত্থং, অঞ্ঞেহি বোধিমূলঞাতিসমাগমাদীসু কতপাটিহারিযেহি ৰিসেসনত্থঞ্চ ৰুত্তং। যমকপাটিহারিযকরণত্থায হি ভগৰতো চিত্তে উপ্পন্নে তদনুচ্ছৰিকং ঠানং ইচ্ছিতব্বন্তি রতনমণ্ডপাদি সক্কস্স দেৰরঞ্ঞো আণায ৰিস্সকম্মুনা নিম্মিতন্তি ৰদন্তি, ভগৰতাৰ নিম্মিতন্তি অপরে। ‘‘যো কোচি এৰরূপং পাটিহারিযং কাতুং সমত্থো অত্থি চে, আগচ্ছতূ’’তি চোদনাসদিসত্তা ৰুত্তং ‘‘অত্তাদানপরিদীপন’’ন্তি। তত্থ অত্তাদানং অনুযোগো, তিত্থিযানং তথা কাতুং অসমত্থত্তা, ‘‘করিস্সামা’’তি পুব্বে উট্ঠিতত্তা তিত্থিযপরিমদ্দনং।

‘‘Appakaṃ bahuka’’nti idaṃ pārāpāraṃ viya aññamaññaṃ upanidhāya vuccatīti āha ‘‘upariguṇe upanidhāyā’’ti. Sīlañhīti ettha hi-saddo hetuattho, tena idaṃ dasseti ‘‘yasmā sīlaṃ kiñcāpi patiṭṭhābhāvena samādhissa bahukāraṃ, pabhāvādiguṇavisese panassa upanidhāya kalampi na upeti, tathā samādhi ca paññāyā’’ti. Tenevāha ‘‘tasmā’’tiādi. Idāni ‘‘katha’’nti pucchitvā samādhissa ānubhāvaṃ vitthārato vibhāveti. ‘‘Abhi…pe…mūle’’ti idaṃ yamakapāṭihāriyassa supākaṭabhāvadassanatthaṃ, aññehi bodhimūlañātisamāgamādīsu katapāṭihāriyehi visesanatthañca vuttaṃ. Yamakapāṭihāriyakaraṇatthāya hi bhagavato citte uppanne tadanucchavikaṃ ṭhānaṃ icchitabbanti ratanamaṇḍapādi sakkassa devarañño āṇāya vissakammunā nimmitanti vadanti, bhagavatāva nimmitanti apare. ‘‘Yo koci evarūpaṃ pāṭihāriyaṃ kātuṃ samattho atthi ce, āgacchatū’’ti codanāsadisattā vuttaṃ ‘‘attādānaparidīpana’’nti. Tattha attādānaṃ anuyogo, titthiyānaṃ tathā kātuṃ asamatthattā, ‘‘karissāmā’’ti pubbe uṭṭhitattā titthiyaparimaddanaṃ.

উপরিমকাযতোতিআদি পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি॰ ম॰ ১.১১৬)।

Uparimakāyatotiādi paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.116).

তত্থাযং পাল়িসেসো –

Tatthāyaṃ pāḷiseso –

‘‘হেট্ঠিমকাযতো অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততি, উপরিমকাযতো উদকধারা পৰত্ততি। পুরত্থিমকাযতো অগ্গি, পচ্ছিমকাযতো উদকং। পচ্ছিমকাযতো অগ্গি, পুরত্থিমকাযতো উদকং। দক্খিণঅক্খিতো অগ্গি, ৰামঅক্খিতো উদকং। ৰামঅক্খিতো অগ্গি, দক্খিণঅক্খিতো উদকং। দক্খিণকণ্ণসোততো অগ্গি, ৰামকণ্ণসোততো উদকং। ৰামকণ্ণসোততো অগ্গি, দক্খিণকণ্ণসোততো উদকং। দক্খিণনাসিকাসোততো অগ্গি, ৰামনাসিকাসোততো উদকং। ৰামনাসিকাসোততো অগ্গি, দক্খিণনাসিকাসোততো উদকং। দক্খিণঅংসকূটতো অগ্গি, ৰামঅংসকূটতো উদকং। ৰামঅংসকূটতো অগ্গি, দক্খিণঅংসকূটতো উদকং। দক্খিণহত্থতো অগ্গি, ৰামহত্থতো উদকং। ৰামহত্থতো অগ্গি, দক্খিণহত্থতো উদকং। দক্খিণপস্সতো অগ্গি, ৰামপস্সতো উদকং। ৰামপস্সতো অগ্গি, দক্খিণপস্সতো উদকং। দক্খিণপাদতো অগ্গি , ৰামপাদতো উদকং। ৰামপাদতো অগ্গি, দক্খিণপাদতো উদকং। অঙ্গুলঙ্গুলেহি অগ্গি, অঙ্গুলন্তরিকাহি উদকং । অঙ্গুলন্তরিকাহি অগ্গি, অঙ্গুলঙ্গুলেহি উদকং। একেকলোমতো অগ্গি, একেকলোমতো উদকং। লোমকূপতো লোমকূপতো অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততি, লোমকূপতো লোমকূপতো উদকধারা পৰত্ততী’’তি (পটি॰ ম॰ ১.১১৬)।

‘‘Heṭṭhimakāyato aggikkhandho pavattati, uparimakāyato udakadhārā pavattati. Puratthimakāyato aggi, pacchimakāyato udakaṃ. Pacchimakāyato aggi, puratthimakāyato udakaṃ. Dakkhiṇaakkhito aggi, vāmaakkhito udakaṃ. Vāmaakkhito aggi, dakkhiṇaakkhito udakaṃ. Dakkhiṇakaṇṇasotato aggi, vāmakaṇṇasotato udakaṃ. Vāmakaṇṇasotato aggi, dakkhiṇakaṇṇasotato udakaṃ. Dakkhiṇanāsikāsotato aggi, vāmanāsikāsotato udakaṃ. Vāmanāsikāsotato aggi, dakkhiṇanāsikāsotato udakaṃ. Dakkhiṇaaṃsakūṭato aggi, vāmaaṃsakūṭato udakaṃ. Vāmaaṃsakūṭato aggi, dakkhiṇaaṃsakūṭato udakaṃ. Dakkhiṇahatthato aggi, vāmahatthato udakaṃ. Vāmahatthato aggi, dakkhiṇahatthato udakaṃ. Dakkhiṇapassato aggi, vāmapassato udakaṃ. Vāmapassato aggi, dakkhiṇapassato udakaṃ. Dakkhiṇapādato aggi , vāmapādato udakaṃ. Vāmapādato aggi, dakkhiṇapādato udakaṃ. Aṅgulaṅgulehi aggi, aṅgulantarikāhi udakaṃ . Aṅgulantarikāhi aggi, aṅgulaṅgulehi udakaṃ. Ekekalomato aggi, ekekalomato udakaṃ. Lomakūpato lomakūpato aggikkhandho pavattati, lomakūpato lomakūpato udakadhārā pavattatī’’ti (paṭi. ma. 1.116).

অট্ঠকথাযং পন ‘‘একেকলোমকূপতো’’তি আগতং।

Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ekekalomakūpato’’ti āgataṃ.

‘‘ছন্নং ৰণ্ণানন্তি আদিনযপ্পৰত্ত’’ন্তি এত্থাপি নীলানং পীতকানং লোহিতকানং ওদাতানং মঞ্জিট্ঠানং পভস্সরানন্তি অযং পাল়িসেসো। ‘‘সুৰণ্ণৰণ্ণা রস্মিযো’’তি ইদং তাসং যেভুয্যতায ৰুত্তং। ৰিত্থারেতব্বন্তি এত্থাপি ‘‘সত্থা তিট্ঠতি, নিম্মিতো চঙ্কমতি ৰা নিসীদতি ৰা সেয্যং ৰা কপ্পেতী’’তিআদিনা চতূসু ইরিযাপথেসু একেকমূলকা সত্থুৰসেন চত্তারো, নিম্মিতৰসেন চত্তারোতি সব্বেৰ অট্ঠ ৰারে ৰিত্থারেতব্বং।

‘‘Channaṃ vaṇṇānanti ādinayappavatta’’nti etthāpi nīlānaṃ pītakānaṃ lohitakānaṃ odātānaṃ mañjiṭṭhānaṃ pabhassarānanti ayaṃ pāḷiseso. ‘‘Suvaṇṇavaṇṇā rasmiyo’’ti idaṃ tāsaṃ yebhuyyatāya vuttaṃ. Vitthāretabbanti etthāpi ‘‘satthā tiṭṭhati, nimmito caṅkamati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappetī’’tiādinā catūsu iriyāpathesu ekekamūlakā satthuvasena cattāro, nimmitavasena cattāroti sabbeva aṭṭha vāre vitthāretabbaṃ.

মধুপাযাসন্তি মধুসিত্তং পাযাসং। অত্তা মিত্তো মজ্ঝত্তো ৰেরীতি চতূসু সীমসম্ভেদৰসেন চতুরঙ্গসমন্নাগতং মেত্তাকম্মট্ঠানং। ‘‘চতুরঙ্গসমন্নাগত’’ন্তি ইদং পন ‘‘ৰীরিযাধিট্ঠান’’ন্তি এতেনাপি যোজেতব্বং। তত্থ ‘‘কামং তচো চ ন্হারু চা’’তিআদিপাল়ি (ম॰ নি॰ ২.১৮৪; সং॰ নি॰ ২.২২; অ॰ নি॰ ২.৫; অ॰ নি॰ ৮.১৩; মহানি॰ ১৯৬) ৰসেন চতুরঙ্গসমন্নাগততা ৰেদিতব্বা। ‘‘কিচ্ছং ৰতাযং লোকো আপন্নো’’তিআদিনা (দী॰ নি॰ ২.৫৭; সং॰ নি॰ ২.৪) জরামরণমুখেন পচ্চযাকারে ঞাণং ওতারেত্ৰা। আনাপানচতুত্থজ্ঝানন্তি এত্থাপি ‘‘সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণ’’ন্তি পদং ৰিভত্তিৰিপরিণামং কত্ৰা যোজেতব্বং। তম্পি হি সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণমেৰাতি ৰদন্তি। ছত্তিংসকোটিসতসহস্সমুখেন মহাৰজিরঞাণগব্ভং গণ্হাপেন্তো ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা। দ্ৰত্তিংসদোণগণ্হনপ্পমাণং কুণ্ডং কোলম্বো। দরিভাগো কন্দরো। চক্কৰাল়পাদেসু মহাসমুদ্দো চক্কৰাল়মহাসমুদ্দো।

Madhupāyāsanti madhusittaṃ pāyāsaṃ. Attā mitto majjhatto verīti catūsu sīmasambhedavasena caturaṅgasamannāgataṃ mettākammaṭṭhānaṃ. ‘‘Caturaṅgasamannāgata’’nti idaṃ pana ‘‘vīriyādhiṭṭhāna’’nti etenāpi yojetabbaṃ. Tattha ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru cā’’tiādipāḷi (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22; a. ni. 2.5; a. ni. 8.13; mahāni. 196) vasena caturaṅgasamannāgatatā veditabbā. ‘‘Kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno’’tiādinā (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4) jarāmaraṇamukhena paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā. Ānāpānacatutthajjhānanti etthāpi ‘‘sabbabuddhānaṃ āciṇṇa’’nti padaṃ vibhattivipariṇāmaṃ katvā yojetabbaṃ. Tampi hi sabbabuddhānaṃ āciṇṇamevāti vadanti. Chattiṃsakoṭisatasahassamukhena mahāvajirañāṇagabbhaṃ gaṇhāpento vipassanaṃvaḍḍhetvā. Dvattiṃsadoṇagaṇhanappamāṇaṃ kuṇḍaṃ kolambo. Daribhāgo kandaro. Cakkavāḷapādesu mahāsamuddo cakkavāḷamahāsamuddo.

‘‘দুৰে পুথুজ্জনা’’তিআদি পুথুজ্জনে লব্ভমানৰিভাগদস্সনত্থং ৰুত্তং, ন মূলপরিযাযৰণ্ণনাদীসু ৰিয পুথুজ্জনৰিসেসনিদ্ধারণত্থং। সব্বোপি হি পুথুজ্জনো ভগৰতো উপরি গুণে ৰিভাৰেতুং ন সক্কোতি, তিট্ঠতু পুথুজ্জনো, সাৰকপচ্চেকবুদ্ধানম্পি অৰিসযা বুদ্ধগুণা। তথা হি ৰক্খতি ‘‘সোতাপন্না’’তিআদি (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৮)। ৰাচুগ্গতকরণং উগ্গহো। অত্থপরিপুচ্ছনং পরিপুচ্ছা। অট্ঠকথাৰসেন অত্থস্স সৰনং সৰনং। ব্যঞ্জনত্থানং সুনিক্খেপসুদস্সনেন ধম্মস্স পরিহরণং ধারণং। এৰং সুতধাতপরিচিতানং মনসানুপেক্খনং পচ্চৰেক্খণং। বহূনং নানপ্পকারানং কিলেসানং সক্কাযদিট্ঠিযা চ অৰিহতত্তা তা জনেন্তি, তাহি ৰা জনিতাতি পুথুজ্জনা। অৰিঘাতমেৰ ৰা জন-সদ্দো ৰদতি। পুথু সত্থারানং মুখুল্লোকিকাতি এত্থ পুথূ জনা সত্থুপটিঞ্ঞা এতেসন্তি পুথুজ্জনাতি ৰচনত্থো। পুথু…পে॰… অৰুট্ঠিতাতি এত্থ জনেতব্বা, জাযন্তি ৰা এত্থাতি জনা, গতিযো। পুথূ জনা এতেসন্তি পুথুজ্জনা। ইতো পরে জাযন্তি এতেহীতি জনা, অভিসঙ্খারাদযো। তে এতেসং পুথূ ৰিজ্জন্তীতি পুথুজ্জনা। অভিসঙ্খরণাদি অত্থো এৰ ৰা জন-সদ্দো দট্ঠব্বো। কামরাগভৰরাগদিট্ঠিঅৰিজ্জা ওঘা। রাগগ্গিআদযো সন্তাপা। তেযেৰ, সব্বেপি ৰা কিলেসা পরিল়াহা। পুথু পঞ্চসু কামগুণেসু রত্তাতি এত্থ জাযতীতি জনো, রাগো গেধোতি এৰং আদিকো। পুথু জনো এতেসন্তি পুথুজ্জনা, পুথূসু ৰা জনা জাতা রত্তাতি এৰং রাগাদিঅত্থো এৰ ৰা জন-সদ্দো দট্ঠব্বো। পলিবুদ্ধাতি সম্বুদ্ধা, উপদ্দুতা ৰা। ‘‘পুথূনং গণনপথমতীতান’’ন্তিআদিনা পুথূ জনা পুথুজ্জনাতি দস্সেতি।

‘‘Duve puthujjanā’’tiādi puthujjane labbhamānavibhāgadassanatthaṃ vuttaṃ, na mūlapariyāyavaṇṇanādīsu viya puthujjanavisesaniddhāraṇatthaṃ. Sabbopi hi puthujjano bhagavato upari guṇe vibhāvetuṃ na sakkoti, tiṭṭhatu puthujjano, sāvakapaccekabuddhānampi avisayā buddhaguṇā. Tathā hi vakkhati ‘‘sotāpannā’’tiādi (dī. ni. aṭṭha. 1.8). Vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Atthaparipucchanaṃ paripucchā. Aṭṭhakathāvasena atthassa savanaṃ savanaṃ. Byañjanatthānaṃ sunikkhepasudassanena dhammassa pariharaṇaṃ dhāraṇaṃ. Evaṃ sutadhātaparicitānaṃ manasānupekkhanaṃ paccavekkhaṇaṃ. Bahūnaṃ nānappakārānaṃ kilesānaṃ sakkāyadiṭṭhiyā ca avihatattā tā janenti, tāhi vā janitāti puthujjanā. Avighātameva vā jana-saddo vadati. Puthu satthārānaṃ mukhullokikāti ettha puthū janā satthupaṭiññā etesanti puthujjanāti vacanattho. Puthu…pe… avuṭṭhitāti ettha janetabbā, jāyanti vā etthāti janā, gatiyo. Puthū janā etesanti puthujjanā. Ito pare jāyanti etehīti janā, abhisaṅkhārādayo. Te etesaṃ puthū vijjantīti puthujjanā. Abhisaṅkharaṇādi attho eva vā jana-saddo daṭṭhabbo. Kāmarāgabhavarāgadiṭṭhiavijjā oghā. Rāgaggiādayo santāpā. Teyeva, sabbepi vā kilesā pariḷāhā. Puthu pañcasu kāmaguṇesu rattāti ettha jāyatīti jano, rāgo gedhoti evaṃ ādiko. Puthu jano etesanti puthujjanā, puthūsu vā janā jātā rattāti evaṃ rāgādiattho eva vā jana-saddo daṭṭhabbo. Palibuddhāti sambuddhā, upaddutā vā. ‘‘Puthūnaṃ gaṇanapathamatītāna’’ntiādinā puthū janā puthujjanāti dasseti.

যেহি গুণৰিসেসেহি নিমিত্তভূতেহি ভগৰতি তথাগত-সদ্দো পৰত্তো, তংদস্সনত্থং ‘‘অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা তথাগতো’’তিআদিমাহ। গুণনেমিত্তকানেৰ হি ভগৰতো সব্বানি নামানি। যথাহ –

Yehi guṇavisesehi nimittabhūtehi bhagavati tathāgata-saddo pavatto, taṃdassanatthaṃ ‘‘aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato’’tiādimāha. Guṇanemittakāneva hi bhagavato sabbāni nāmāni. Yathāha –

‘‘অসঙ্খ্যেয্যানি নামানি, সগুণেন মহেসিনো।

‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino;

গুণেন নামমুদ্ধেয্যং, অপি নামসহস্সতো’’তি॥ (ধ॰ স॰ অট্ঠ॰ ১৩১৩; উদা॰ অট্ঠ॰ ৫৩; পটি॰ ম॰ অট্ঠ॰ ১.১.৭৬)।

Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāmasahassato’’ti. (dha. sa. aṭṭha. 1313; udā. aṭṭha. 53; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.76);

তথা আগতোতি এত্থ আকারনিযমনৰসেন ওপম্মসম্পটিপাদনত্থো তথা-সদ্দো। সামঞ্ঞজোতনায ৰিসেসাৰট্ঠানতো পটিপদাগমনত্থো আগত-সদ্দো, ন ঞাণগমনত্থো ‘‘তথলক্খণং আগতো’’তিআদীসু (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৭; ম॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.১২; সং॰ নি॰ অট্ঠ॰ ২.৪.৭৮; অ॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.১.১৭০; উদা॰ অট্ঠ॰ ১৮; পটি॰ ম॰ অট্ঠ॰ ১.১.৩৭; থেরগা॰ অট্ঠ॰ ১.৩; ইতিৰু॰ অট্ঠ॰ ৩৮; মহানি॰ অট্ঠ॰ ১৪) ৰিয, নাপি কাযগমনাদিঅত্থো ‘‘আগতো খো মহাসমণো, মাগধানং গিরিব্বজ’’ন্তিআদীসু (মহাৰ॰ ৬২) ৰিয। তত্থ যদাকারনিযমনৰসেন ওপম্মসম্পটিপাদনত্থো তথা-সদ্দো, তং করুণাপধানত্তা মহাকরুণামুখেন পুরিমবুদ্ধানং আগমনপটিপদং উদাহরণৰসেন সামঞ্ঞতো দস্সেন্তো যংতংসদ্দানং একন্তসম্বন্ধভাৰতো ‘‘যথা সব্বলোক…পে॰… আগতা’’তি আহ। তং পন পটিপদং মহাপদানসুত্তাদীসু (দী॰ নি॰ ২.৪) সম্বহুলনিদ্দেসেন সুপাকটানং আসন্নানঞ্চ ৰিপস্সীআদীনং ছন্নং সম্মাসম্বুদ্ধানং ৰসেন নিদস্সেন্তো ‘‘যথা ৰিপস্সী ভগৰা’’তিআদিমাহ। তত্থ যেন অভিনীহারেনাতি মনুস্সত্তলিঙ্গসম্পত্তিহেতুসত্থারদস্সনপব্বজ্জাঅভিঞ্ঞাদিগুণসম্পত্তিঅধিকারছন্দানং ৰসেন অট্ঠঙ্গসমন্নাগতেন কাযপ্পণিধানমহাপণিধানেন । সব্বেসঞ্হি বুদ্ধানং কাযপ্পণিধানং ইমিনাৰ অভিনীহারেন সমিজ্ঝতীতি। এৰং মহাভিনীহারৰসেন ‘‘তথাগতো’’তি পদস্স অত্থং দস্সেত্ৰা ইদানি পারমীপূরণৰসেন দস্সেতুং ‘‘যথা ৰিপস্সী ভগৰা…পে॰… কস্সপো ভগৰা দানপারমিং পূরেত্ৰা’’তিআদিমাহ।

Tathā āgatoti ettha ākāraniyamanavasena opammasampaṭipādanattho tathā-saddo. Sāmaññajotanāya visesāvaṭṭhānato paṭipadāgamanattho āgata-saddo, na ñāṇagamanattho ‘‘tathalakkhaṇaṃ āgato’’tiādīsu (dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.12; saṃ. ni. aṭṭha. 2.4.78; a. ni. aṭṭha. 1.1.170; udā. aṭṭha. 18; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.37; theragā. aṭṭha. 1.3; itivu. aṭṭha. 38; mahāni. aṭṭha. 14) viya, nāpi kāyagamanādiattho ‘‘āgato kho mahāsamaṇo, māgadhānaṃ giribbaja’’ntiādīsu (mahāva. 62) viya. Tattha yadākāraniyamanavasena opammasampaṭipādanattho tathā-saddo, taṃ karuṇāpadhānattā mahākaruṇāmukhena purimabuddhānaṃ āgamanapaṭipadaṃ udāharaṇavasena sāmaññato dassento yaṃtaṃsaddānaṃ ekantasambandhabhāvato ‘‘yathā sabbaloka…pe… āgatā’’ti āha. Taṃ pana paṭipadaṃ mahāpadānasuttādīsu (dī. ni. 2.4) sambahulaniddesena supākaṭānaṃ āsannānañca vipassīādīnaṃ channaṃ sammāsambuddhānaṃ vasena nidassento ‘‘yathā vipassī bhagavā’’tiādimāha. Tattha yenaabhinīhārenāti manussattaliṅgasampattihetusatthāradassanapabbajjāabhiññādiguṇasampattiadhikārachandānaṃ vasena aṭṭhaṅgasamannāgatena kāyappaṇidhānamahāpaṇidhānena . Sabbesañhi buddhānaṃ kāyappaṇidhānaṃ imināva abhinīhārena samijjhatīti. Evaṃ mahābhinīhāravasena ‘‘tathāgato’’ti padassa atthaṃ dassetvā idāni pāramīpūraṇavasena dassetuṃ ‘‘yathā vipassī bhagavā…pe… kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā’’tiādimāha.

এত্থ চ সুত্তন্তিকানং মহাবোধিযানপটিপদায কোসল্লজননত্থং পারমীসু অযং ৰিত্থারকথা – কা পনেতা পারমিযো? কেনট্ঠেন পারমিযো? কতিৰিধা চেতা? কো তাসং কমো? কানি লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানি? কো পচ্চযো? কো সংকিলেসো? কিং ৰোদানং? কো পটিপক্খো? কা পটিপত্তি? কো ৰিভাগো? কো সঙ্গহো? কো সম্পাদনূপাযো? কিত্তকেন কালেন সম্পাদনং? কো আনিসংসো? কিং চেতাসং ফলন্তি?

Ettha ca suttantikānaṃ mahābodhiyānapaṭipadāya kosallajananatthaṃ pāramīsu ayaṃ vitthārakathā – kā panetā pāramiyo? Kenaṭṭhena pāramiyo? Katividhā cetā? Ko tāsaṃ kamo? Kāni lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni? Ko paccayo? Ko saṃkileso? Kiṃ vodānaṃ? Ko paṭipakkho? Kā paṭipatti? Ko vibhāgo? Ko saṅgaho? Ko sampādanūpāyo? Kittakena kālena sampādanaṃ? Ko ānisaṃso? Kiṃ cetāsaṃ phalanti?

তত্রিদং ৰিস্সজ্জনং – কা পনেতা পারমিযোতি। তণ্হামানাদীহি অনুপহতা করুণূপাযকোসল্লপরিগ্গহিতা দানাদযো গুণা পারমিযো।

Tatridaṃ vissajjanaṃ – kā panetā pāramiyoti. Taṇhāmānādīhi anupahatā karuṇūpāyakosallapariggahitā dānādayo guṇā pāramiyo.

কেনট্ঠেন পারমিযোতি দানসীলাদিগুণৰিসেসযোগেন সত্তুত্তমতায পরমা মহাসত্তা বোধিসত্তা, তেসং ভাৰো, কম্মং ৰা পারমী, দানাদিকিরিযা। অথ ৰা পরতীতি পরমো, দানাদিগুণানং পূরকো পালকো চ বোধিসত্তো। পরমস্স অযং, পরমস্স ৰা ভাৰো, কম্মং ৰা পারমী, দানাদিকিরিযাৰ। অথ ৰা পরং সত্তং অত্তনি মৰতি বন্ধতি গুণৰিসেসযোগেন, পরং ৰা অধিকতরং মজ্জতি সুজ্ঝতি সংকিলেসমলতো, পরং ৰা সেট্ঠং নিব্বানং ৰিসেসেন মযতি গচ্ছতি, পরং ৰা লোকং পমাণভূতেন ঞাণৰিসেসেন ইধলোকং ৰিয মুনাতি পরিচ্ছিন্দতি, পরং ৰা অতিৰিয সীলাদিগুণগণং অত্তনো সন্তানে মিনোতি পক্খিপতি, পরং ৰা অত্তভূততো ধম্মকাযতো অঞ্ঞং, পটিপক্খং ৰা তদনত্থকরং কিলেসচোরগণং মিনাতি হিংসতীতি পরমো, মহাসত্তো। ‘‘পরমস্স অয’’ন্তিআদি ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং। পারে ৰা নিব্বানে মজ্জতি সুজ্ঝতি সত্তে চ সোধেতি, তত্থ ৰা সত্তে মৰতি বন্ধতি যোজেতি, তং ৰা মযতি গচ্ছতি গমেতি চ, মুনাতি ৰা তং যাথাৰতো, তত্থ ৰা সত্তে মিনোতি পক্খিপতি, কিলেসারিং ৰা সত্তানং তত্থ মিনাতি হিংসতীতি পারমী, মহাপুরিসো। তস্স ভাৰো, কম্মং ৰা পারমিতা, দানাদিকিরিযাৰ। ইমিনা নযেন পারমীনং সদ্দত্থো ৰেদিতব্বো।

Kenaṭṭhena pāramiyoti dānasīlādiguṇavisesayogena sattuttamatāya paramā mahāsattā bodhisattā, tesaṃ bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikiriyā. Atha vā paratīti paramo, dānādiguṇānaṃ pūrako pālako ca bodhisatto. Paramassa ayaṃ, paramassa vā bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikiriyāva. Atha vā paraṃ sattaṃ attani mavati bandhati guṇavisesayogena, paraṃ vā adhikataraṃ majjati sujjhati saṃkilesamalato, paraṃ vā seṭṭhaṃ nibbānaṃ visesena mayati gacchati, paraṃ vā lokaṃ pamāṇabhūtena ñāṇavisesena idhalokaṃ viya munāti paricchindati, paraṃ vā ativiya sīlādiguṇagaṇaṃ attano santāne minoti pakkhipati, paraṃ vā attabhūtato dhammakāyato aññaṃ, paṭipakkhaṃ vā tadanatthakaraṃ kilesacoragaṇaṃ mināti hiṃsatīti paramo, mahāsatto. ‘‘Paramassa aya’’ntiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Pāre vā nibbāne majjati sujjhati satte ca sodheti, tattha vā satte mavati bandhati yojeti, taṃ vā mayati gacchati gameti ca, munāti vā taṃ yāthāvato, tattha vā satte minoti pakkhipati, kilesāriṃ vā sattānaṃ tattha mināti hiṃsatīti pāramī, mahāpuriso. Tassa bhāvo, kammaṃ vā pāramitā, dānādikiriyāva. Iminā nayena pāramīnaṃ saddattho veditabbo.

কতিৰিধাতি সঙ্খেপতো দসৰিধা, তা পন পাল়িযং সরূপতো আগতাযেৰ। যথাহ –

Katividhāti saṅkhepato dasavidhā, tā pana pāḷiyaṃ sarūpato āgatāyeva. Yathāha –

‘‘ৰিচিনন্তো তদা দক্খিং, পঠমং দানপারমি’’ন্তিআদি (বু॰ ৰং॰ ১১৬)।

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, paṭhamaṃ dānapārami’’ntiādi (bu. vaṃ. 116).

যথা চাহ –

Yathā cāha –

‘‘কতি নু খো ভন্তে বুদ্ধকারকা ধম্মা? দস খো সারিপুত্ত বুদ্ধকারকা ধম্মা। কতমে দস? দানং খো সারিপুত্ত বুদ্ধকারকো ধম্মো, সীলং নেক্খম্মং পঞ্ঞা ৰীরিযং খন্তি সচ্চমধিট্ঠানং মেত্তা উপেক্খা বুদ্ধকারকো ধম্মো, ইমে খো সারিপুত্ত দস বুদ্ধকারকা ধম্মাতি। ইদমৰোচ ভগৰা, ইদং ৰত্ৰান সুগতো অথাপরং এতদৰোচ সত্থা –

‘‘Kati nu kho bhante buddhakārakā dhammā? Dasa kho sāriputta buddhakārakā dhammā. Katame dasa? Dānaṃ kho sāriputta buddhakārako dhammo, sīlaṃ nekkhammaṃ paññā vīriyaṃ khanti saccamadhiṭṭhānaṃ mettā upekkhā buddhakārako dhammo, ime kho sāriputta dasa buddhakārakā dhammāti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

‘দানং সীলঞ্চ নেক্খম্মং, পঞ্ঞা ৰীরিযেন পঞ্চমং।

‘Dānaṃ sīlañca nekkhammaṃ, paññā vīriyena pañcamaṃ;

খন্তি সচ্চং অধিট্ঠানং, মেত্তুপেক্খাতি তে দসা’তি’’॥

Khanti saccaṃ adhiṭṭhānaṃ, mettupekkhāti te dasā’ti’’.

কেচি পন ‘‘ছব্বিধা’’তি ৰদন্তি, তং এতাসং সঙ্গহৰসেন ৰুত্তং। সো পন সঙ্গহো পরতো আৰিভৰিস্সতি।

Keci pana ‘‘chabbidhā’’ti vadanti, taṃ etāsaṃ saṅgahavasena vuttaṃ. So pana saṅgaho parato āvibhavissati.

কো তাসং কমোতি এত্থ কমো নাম দেসনাক্কমো, সো চ পঠমসমাদানহেতুকো, সমাদানং পৰিচযহেতুকং, ইতি যথা আদিম্হি পৰিচিতা সমাদিন্না চ, তথা দেসিতা। তত্থ চ দানং সীলস্স বহূপকারং সুকরঞ্চাতি তং আদিম্হি ৰুত্তং। দানং সীলপরিগ্গহিতং মহপ্ফলং হোতি মহানিসংসন্তি দানানন্তরং সীলং ৰুত্তং। সীলং নেক্খম্মপরিগ্গহিতং, নেক্খম্মং পঞ্ঞাপরিগ্গহিতং, পঞ্ঞা ৰীরিযপরিগ্গহিতা, ৰীরিযং খন্তিপরিগ্গহিতং, খন্তি সচ্চপরিগ্গহিতা, সচ্চং অধিট্ঠানপরিগ্গহিতং, অধিট্ঠানং মেত্তাপরিগ্গহিতং, মেত্তা উপেক্খাপরিগ্গহিতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসাতি মেত্তানন্তরং উপেক্খা ৰুত্তা। উপেক্খা পন করুণাপরিগ্গহিতা, করুণা চ উপেক্খাপরিগ্গহিতাতি ৰেদিতব্বা। কথং পন মহাকারুণিকা বোধিসত্তা সত্তেসু উপেক্খকা হোন্তীতি? উপেক্খিতব্বযুত্তেসু কঞ্চি কালং উপেক্খকা হোন্তি, ন পন সব্বত্থ, সব্বদা চাতি কেচি। অপরে পন ন সত্তেসু উপেক্খকা, সত্তকতেসু পন ৰিপ্পকারেসু উপেক্খকা হোন্তীতি।

Ko tāsaṃ kamoti ettha kamo nāma desanākkamo, so ca paṭhamasamādānahetuko, samādānaṃ pavicayahetukaṃ, iti yathā ādimhi pavicitā samādinnā ca, tathā desitā. Tattha ca dānaṃ sīlassa bahūpakāraṃ sukarañcāti taṃ ādimhi vuttaṃ. Dānaṃ sīlapariggahitaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsanti dānānantaraṃ sīlaṃ vuttaṃ. Sīlaṃ nekkhammapariggahitaṃ, nekkhammaṃ paññāpariggahitaṃ, paññā vīriyapariggahitā, vīriyaṃ khantipariggahitaṃ, khanti saccapariggahitā, saccaṃ adhiṭṭhānapariggahitaṃ, adhiṭṭhānaṃ mettāpariggahitaṃ, mettā upekkhāpariggahitā mahapphalā hoti mahānisaṃsāti mettānantaraṃ upekkhā vuttā. Upekkhā pana karuṇāpariggahitā, karuṇā ca upekkhāpariggahitāti veditabbā. Kathaṃ pana mahākāruṇikā bodhisattā sattesu upekkhakā hontīti? Upekkhitabbayuttesu kañci kālaṃ upekkhakā honti, na pana sabbattha, sabbadā cāti keci. Apare pana na sattesu upekkhakā, sattakatesu pana vippakāresu upekkhakā hontīti.

অপরো নযো – পচুরজনেসুপি পৰত্তিযা সব্বসত্তসাধারণত্তা, অপ্পফলত্তা, সুকরত্তা চ আদিম্হি দানং ৰুত্তং। সীলেনদাযকপটিগ্গাহকসুদ্ধিতো, পরানুগ্গহং ৰত্ৰা পরপীল়ানিৰত্তিৰচনতো, কিরিযধম্মং ৰত্ৰা অকিরিযধম্মৰচনতো, ভোগসম্পত্তিহেতুং ৰত্ৰা ভৰসম্পত্তিহেতুৰচনতো চ দানস্স অনন্তরং সীলং ৰুত্তং। নেক্খম্মেন সীলসম্পত্তিসিদ্ধিতো, কাযৰচীসুচরিতং ৰত্ৰা মনোসুচরিতৰচনতো, ৰিসুদ্ধসীলস্স সুখেনেৰ ঝানসমিজ্ঝনতো, কম্মাপরাধপ্পহানেন পযোগসুদ্ধিং ৰত্ৰা কিলেসাপরাধপ্পহানেন আসযসুদ্ধিৰচনতো, ৰীতিক্কমপ্পহানেন চিত্তস্স পরিযুট্ঠানপ্পহানৰচনতো চ সীলস্স অনন্তরং নেক্খম্মং ৰুত্তং। পঞ্ঞায নেক্খম্মস্স সিদ্ধিপরিসুদ্ধিতো, ঝানাভাৰে পঞ্ঞাভাৰৰচনতো। সমাধিপদট্ঠানা হি পঞ্ঞা, পঞ্ঞাপচ্চুপট্ঠানো চ সমাধি। সমথনিমিত্তং ৰত্ৰা উপেক্খানিমিত্তৰচনতো, পরহিতজ্ঝানেন পরহিতকরণূপাযকোসল্লৰচনতো চ নেক্খম্মস্স অনন্তরং পঞ্ঞা ৰুত্তা। ৰীরিযারম্ভেন পঞ্ঞাকিচ্চসিদ্ধিতো, সত্তসুঞ্ঞতাধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিং ৰত্ৰা সত্তহিতায আরম্ভস্স অচ্ছরিযতাৰচনতো, উপেক্খানিমিত্তং ৰত্ৰা পগ্গহনিমিত্তৰচনতো, নিসম্মকারিতং ৰত্ৰা উট্ঠানৰচনতো চ। নিসম্মকারিনো হি উট্ঠানং ফলৰিসেসমাৰহতীতি পঞ্ঞায অনন্তরং ৰীরিযং ৰুত্তং।

Aparo nayo – pacurajanesupi pavattiyā sabbasattasādhāraṇattā, appaphalattā, sukarattā ca ādimhi dānaṃ vuttaṃ. Sīlenadāyakapaṭiggāhakasuddhito, parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato, kiriyadhammaṃ vatvā akiriyadhammavacanato, bhogasampattihetuṃ vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānassa anantaraṃ sīlaṃ vuttaṃ. Nekkhammena sīlasampattisiddhito, kāyavacīsucaritaṃ vatvā manosucaritavacanato, visuddhasīlassa sukheneva jhānasamijjhanato, kammāparādhappahānena payogasuddhiṃ vatvā kilesāparādhappahānena āsayasuddhivacanato, vītikkamappahānena cittassa pariyuṭṭhānappahānavacanato ca sīlassa anantaraṃ nekkhammaṃ vuttaṃ. Paññāya nekkhammassa siddhiparisuddhito, jhānābhāve paññābhāvavacanato. Samādhipadaṭṭhānā hi paññā, paññāpaccupaṭṭhāno ca samādhi. Samathanimittaṃ vatvā upekkhānimittavacanato, parahitajjhānena parahitakaraṇūpāyakosallavacanato ca nekkhammassa anantaraṃ paññā vuttā. Vīriyārambhena paññākiccasiddhito, sattasuññatādhammanijjhānakkhantiṃ vatvā sattahitāya ārambhassa acchariyatāvacanato, upekkhānimittaṃ vatvā paggahanimittavacanato, nisammakāritaṃ vatvā uṭṭhānavacanato ca. Nisammakārino hi uṭṭhānaṃ phalavisesamāvahatīti paññāya anantaraṃ vīriyaṃ vuttaṃ.

ৰীরিযেন তিতিক্খাসিদ্ধিতো। ৰীরিযৰা হি আরদ্ধৰীরিযত্তা সত্তসঙ্খারেহি উপনীতং দুক্খং অভিভুয্য ৰিহরতি ৰীরিযস্স তিতিক্খালঙ্কারভাৰতো। ৰীরিযৰতো হি তিতিক্খা সোভতি। পগ্গহনিমিত্তং ৰত্ৰা সমথনিমিত্তৰচনতো, অচ্চারম্ভেন উদ্ধচ্চদোসপ্পহানৰচনতো। ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিযা হি উদ্ধচ্চদোসো পহীযতি। ৰীরিযৰতো সাতচ্চকরণৰচনতো। খন্তিবহুলো হি অনুদ্ধতো সাতচ্চকারী হোতি। অপ্পমাদৰতো পরহিতকিরিযারম্ভে পচ্চুপকারতণ্হাভাৰৰচনতো। যাথাৰতো ধম্মনিজ্ঝানে হি সতি তণ্হা ন হোতি। পরহিতারম্ভে পরমেপি পরকতদুক্খসহনভাৰৰচনতো চ ৰীরিযস্স অনন্তরং খন্তি ৰুত্তা । সচ্চেন খন্তিযা চিরাধিট্ঠানতো, অপকারিনো অপকারখন্তিং ৰত্ৰা তদুপকারকরণে অৰিসংৰাদৰচনতো, খন্তিযা অপৰাদৰাচাৰিকম্পনেন ভূতৰাদিতায অৰিজহনৰচনতো, সত্তসুঞ্ঞতাধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিং ৰত্ৰা তদুপব্রূহিতঞাণসচ্চৰচনতো চ খন্তিযা অনন্তরং সচ্চং ৰুত্তং। অধিট্ঠানেন সচ্চসিদ্ধিতো। অচলাধিট্ঠানস্স হি ৰিরতি সিজ্ঝতি। অৰিসংৰাদিতং ৰত্ৰা তত্থ অচলভাৰৰচনতো। সচ্চসন্ধো হি দানাদীসু পটিঞ্ঞানুরূপং নিচ্চলোৰ পৰত্ততি। ঞাণসচ্চং ৰত্ৰা সম্ভারেসু পৰত্তিনিট্ঠাপনৰচনতো। যথাভূতঞাণৰা হি বোধিসম্ভারেসু অধিতিট্ঠতি, তে চ নিট্ঠাপেতি পটিপক্খেহি অকম্পিযভাৰতোতি সচ্চস্স অনন্তরং অধিট্ঠানং ৰুত্তং। মেত্তায পরহিতকরণসমাদানাধিট্ঠানসিদ্ধিতো, অধিট্ঠানং ৰত্ৰা হিতূপসংহারৰচনতো। বোধিসম্ভারে হি অধিতিট্ঠমানো মেত্তাৰিহারী হোতি। অচলাধিট্ঠানস্স সমাদানাৰিকোপনতো, সমাদানসম্ভৰতো চ অধিট্ঠানস্স অনন্তরং মেত্তা ৰুত্তা। উপেক্খায মেত্তাৰিসুদ্ধিতো, সত্তেসু হিতূপসংহারং ৰত্ৰা তদপরাধেসু উদাসীনতাৰচনতো, মেত্তাভাৰনং ৰত্ৰা তন্নিস্সন্দভাৰনাৰচনতো, ‘‘হিতকামসত্তেপি উপেক্খকো’’তি অচ্ছরিযগুণভাৰৰচনতো চ মেত্তায অনন্তরং উপেক্খা ৰুত্তাতি এৰমেতাসং কমো ৰেদিতব্বো।

Vīriyena titikkhāsiddhito. Vīriyavā hi āraddhavīriyattā sattasaṅkhārehi upanītaṃ dukkhaṃ abhibhuyya viharati vīriyassa titikkhālaṅkārabhāvato. Vīriyavato hi titikkhā sobhati. Paggahanimittaṃ vatvā samathanimittavacanato, accārambhena uddhaccadosappahānavacanato. Dhammanijjhānakkhantiyā hi uddhaccadoso pahīyati. Vīriyavato sātaccakaraṇavacanato. Khantibahulo hi anuddhato sātaccakārī hoti. Appamādavato parahitakiriyārambhe paccupakārataṇhābhāvavacanato. Yāthāvato dhammanijjhāne hi sati taṇhā na hoti. Parahitārambhe paramepi parakatadukkhasahanabhāvavacanato ca vīriyassa anantaraṃ khanti vuttā . Saccena khantiyā cirādhiṭṭhānato, apakārino apakārakhantiṃ vatvā tadupakārakaraṇe avisaṃvādavacanato, khantiyā apavādavācāvikampanena bhūtavāditāya avijahanavacanato, sattasuññatādhammanijjhānakkhantiṃ vatvā tadupabrūhitañāṇasaccavacanato ca khantiyā anantaraṃ saccaṃ vuttaṃ. Adhiṭṭhānena saccasiddhito. Acalādhiṭṭhānassa hi virati sijjhati. Avisaṃvāditaṃ vatvā tattha acalabhāvavacanato. Saccasandho hi dānādīsu paṭiññānurūpaṃ niccalova pavattati. Ñāṇasaccaṃ vatvā sambhāresu pavattiniṭṭhāpanavacanato. Yathābhūtañāṇavā hi bodhisambhāresu adhitiṭṭhati, te ca niṭṭhāpeti paṭipakkhehi akampiyabhāvatoti saccassa anantaraṃ adhiṭṭhānaṃ vuttaṃ. Mettāya parahitakaraṇasamādānādhiṭṭhānasiddhito, adhiṭṭhānaṃ vatvā hitūpasaṃhāravacanato. Bodhisambhāre hi adhitiṭṭhamāno mettāvihārī hoti. Acalādhiṭṭhānassa samādānāvikopanato, samādānasambhavato ca adhiṭṭhānassa anantaraṃ mettā vuttā. Upekkhāya mettāvisuddhito, sattesu hitūpasaṃhāraṃ vatvā tadaparādhesu udāsīnatāvacanato, mettābhāvanaṃ vatvā tannissandabhāvanāvacanato, ‘‘hitakāmasattepi upekkhako’’ti acchariyaguṇabhāvavacanato ca mettāya anantaraṃ upekkhā vuttāti evametāsaṃ kamo veditabbo.

কানি লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানীতি? এত্থ অৰিসেসেন তাৰ সব্বাপি পারমিযো পরানুগ্গহলক্খণা, পরেসং উপকারকরণরসা, অৰিকম্পনরসা ৰা, হিতেসিতাপচ্চুপট্ঠানা, বুদ্ধত্তপচ্চুপট্ঠানা ৰা, মহাকরুণাপদট্ঠানা, করুণূপাযকোসল্লপদট্ঠানা ৰা।

Kāni lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānīti? Ettha avisesena tāva sabbāpi pāramiyo parānuggahalakkhaṇā, paresaṃ upakārakaraṇarasā, avikampanarasā vā, hitesitāpaccupaṭṭhānā, buddhattapaccupaṭṭhānā vā, mahākaruṇāpadaṭṭhānā, karuṇūpāyakosallapadaṭṭhānā vā.

ৰিসেসেন পন যস্মা করুণূপাযকোসল্লপরিগ্গহিতা অত্তুপকরণপরিচ্চাগচেতনা দানপারমিতা। করুণূপাযকোসল্লপরিগ্গহিতং কাযৰচীসুচরিতং অত্থতো অকত্তব্বৰিরতি, কত্তব্বকরণচেতনাদযো চ সীলপারমিতা। করুণূপাযকোসল্লপরিগ্গহিতো আদীনৰদস্সনপুব্বঙ্গমো কামভৰেহি নিক্খমনচিত্তুপ্পাদো নেক্খম্মপারমিতা। করুণূপাযকোসল্লপরিগ্গহিতো ধম্মানং সামঞ্ঞৰিসেসলক্খণাৰবোধো পঞ্ঞাপারমিতা। করুণূপাযকোসল্লপরিগ্গহিতো কাযচিত্তেহি পরহিতারম্ভো ৰীরিযপারমিতা। করুণূপাযকোসল্লপরিগ্গহিতং সত্তসঙ্খারাপরাধসহনং অদোসপ্পধানো তদাকারপ্পৰত্তো চিত্তুপ্পাদো খন্তিপারমিতা । করুণূপাযকোসল্লপরিগ্গহিতং ৰিরতিচেতনাদিভেদং অৰিসংৰাদনং সচ্চপারমিতা। করুণূপাযকোসল্লপরিগ্গহিতং অচলসমাদানাধিট্ঠানং তদাকারপ্পৰত্তো চিত্তুপ্পাদো অধিট্ঠানপারমিতা। করুণূপাযকোসল্লপরিগ্গহিতো লোকস্স হিতূপসংহারো অত্থতো অব্যাপাদো মেত্তাপারমিতা। করুণূপাযকোসল্লপরিগ্গহিতা অনুনযপটিঘৰিদ্ধংসিনী ইট্ঠানিট্ঠেসু সত্তসঙ্খারেসু সমপ্পৰত্তি উপেক্খাপারমিতা।

Visesena pana yasmā karuṇūpāyakosallapariggahitā attupakaraṇapariccāgacetanā dānapāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahitaṃ kāyavacīsucaritaṃ atthato akattabbavirati, kattabbakaraṇacetanādayo ca sīlapāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahito ādīnavadassanapubbaṅgamo kāmabhavehi nikkhamanacittuppādo nekkhammapāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahito dhammānaṃ sāmaññavisesalakkhaṇāvabodho paññāpāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahito kāyacittehi parahitārambho vīriyapāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahitaṃ sattasaṅkhārāparādhasahanaṃ adosappadhāno tadākārappavatto cittuppādo khantipāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahitaṃ viraticetanādibhedaṃ avisaṃvādanaṃ saccapāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahitaṃ acalasamādānādhiṭṭhānaṃ tadākārappavatto cittuppādo adhiṭṭhānapāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahito lokassa hitūpasaṃhāro atthato abyāpādo mettāpāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahitā anunayapaṭighaviddhaṃsinī iṭṭhāniṭṭhesu sattasaṅkhāresu samappavatti upekkhāpāramitā.

তস্মা পরিচ্চাগলক্খণং দানং, দেয্যধম্মে লোভৰিদ্ধংসনরসং, অনাসত্তিপচ্চুপট্ঠানং, ভৰৰিভৰসম্পত্তিপচ্চুপট্ঠানং ৰা, পরিচ্চজিতব্বৰত্থুপদট্ঠানং। সীলনলক্খণং সীলং, সমাধানলক্খণং, পতিট্ঠানলক্খণঞ্চাতি ৰুত্তং হোতি। দুস্সীল্যৰিদ্ধংসনরসং, অনৰজ্জরসং ৰা, সোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, হিরোত্তপ্পপদট্ঠানং। কামতো ভৰতো চ নিক্খমনলক্খণং নেক্খম্মং, তদাদীনৰৰিভাৰনরসং , ততো এৰ ৰিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠানং, সংৰেগপদট্ঠানং । যথাসভাৰপটিৰেধলক্খণা পঞ্ঞা, অক্খলিতপটিৰেধলক্খণা ৰা কুসলিস্সাসখিত্তউসুপটিৰেধো ৰিয, ৰিসযোভাসনরসা পদীপো ৰিয, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা অরঞ্ঞগতসুদেসকো ৰিয, সমাধিপদট্ঠানা, চতুসচ্চপদট্ঠানা ৰা। উস্সাহলক্খণং ৰীরিযং, উপত্থম্ভনরসং, অসংসীদনপচ্চুপট্ঠানং, ৰীরিযারম্ভৰত্থু (অ॰ নি॰ ৮.৮০) পদট্ঠানং, সংৰেগপদট্ঠানং ৰা। খমনলক্খণা খন্তি, ইট্ঠানিট্ঠসহনরসা, অধিৰাসনপচ্চুপট্ঠানা, অৰিরোধপচ্চুপট্ঠানা ৰা, যথাভূতদস্সনপদট্ঠানা। অৰিসংৰাদনলক্খণং সচ্চং, যাথাৰৰিভাৰনরসং [যথাসভাৰৰিভাৰনরসং (চরিযা॰ অট্ঠ॰ পকিণ্ণককথায)], সাধুতাপচ্চুপট্ঠানং, সোরচ্চপদট্ঠানং। বোধিসম্ভারেসু অধিট্ঠানলক্খণং অধিট্ঠানং, তেসং পটিপক্খাভিভৰনরসং, তত্থ অচলতাপচ্চুপট্ঠানং, বোধিসম্ভারপদট্ঠানং। হিতাকারপ্পৰত্তিলক্খণা মেত্তা, হিতূপসংহাররসা, আঘাতৰিনযনরসা ৰা, সোম্মভাৰপচ্চুপট্ঠানা, সত্তানং মনাপভাৰদস্সনপদট্ঠানা। মজ্ঝত্তাকারপ্পৰত্তিলক্খণা উপেক্খা, সমভাৰদস্সনরসা, পটিঘানুনযৰূপসমপচ্চুপট্ঠানা, কম্মস্সকতাপচ্চৰেক্খণপদট্ঠানা। এত্থ চ করুণূপাযকোসল্লপরিগ্গহিততা দানাদীনং পরিচ্চাগাদিলক্খণস্স ৰিসেসনভাৰেন ৰত্তব্বা, যতো তানি পারমীসঙ্খ্যং লভন্তীতি।

Tasmā pariccāgalakkhaṇaṃ dānaṃ, deyyadhamme lobhaviddhaṃsanarasaṃ, anāsattipaccupaṭṭhānaṃ, bhavavibhavasampattipaccupaṭṭhānaṃ vā, pariccajitabbavatthupadaṭṭhānaṃ. Sīlanalakkhaṇaṃ sīlaṃ, samādhānalakkhaṇaṃ, patiṭṭhānalakkhaṇañcāti vuttaṃ hoti. Dussīlyaviddhaṃsanarasaṃ, anavajjarasaṃ vā, soceyyapaccupaṭṭhānaṃ, hirottappapadaṭṭhānaṃ. Kāmato bhavato ca nikkhamanalakkhaṇaṃ nekkhammaṃ, tadādīnavavibhāvanarasaṃ , tato eva vimukhabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, saṃvegapadaṭṭhānaṃ . Yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā, akkhalitapaṭivedhalakkhaṇā vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya, visayobhāsanarasā padīpo viya, asammohapaccupaṭṭhānā araññagatasudesako viya, samādhipadaṭṭhānā, catusaccapadaṭṭhānā vā. Ussāhalakkhaṇaṃ vīriyaṃ, upatthambhanarasaṃ, asaṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ, vīriyārambhavatthu (a. ni. 8.80) padaṭṭhānaṃ, saṃvegapadaṭṭhānaṃ vā. Khamanalakkhaṇā khanti, iṭṭhāniṭṭhasahanarasā, adhivāsanapaccupaṭṭhānā, avirodhapaccupaṭṭhānā vā, yathābhūtadassanapadaṭṭhānā. Avisaṃvādanalakkhaṇaṃ saccaṃ, yāthāvavibhāvanarasaṃ [yathāsabhāvavibhāvanarasaṃ (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathāya)], sādhutāpaccupaṭṭhānaṃ, soraccapadaṭṭhānaṃ. Bodhisambhāresu adhiṭṭhānalakkhaṇaṃ adhiṭṭhānaṃ, tesaṃ paṭipakkhābhibhavanarasaṃ, tattha acalatāpaccupaṭṭhānaṃ, bodhisambhārapadaṭṭhānaṃ. Hitākārappavattilakkhaṇā mettā, hitūpasaṃhārarasā, āghātavinayanarasā vā, sommabhāvapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Majjhattākārappavattilakkhaṇā upekkhā, samabhāvadassanarasā, paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā, kammassakatāpaccavekkhaṇapadaṭṭhānā. Ettha ca karuṇūpāyakosallapariggahitatā dānādīnaṃ pariccāgādilakkhaṇassa visesanabhāvena vattabbā, yato tāni pāramīsaṅkhyaṃ labhantīti.

কো পচ্চযোতি অভিনীহারো পচ্চযো। যো হি অযং ‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তী’’তিআদি (বু॰ ৰং॰ ২.৫৯) অট্ঠধম্মসমোধানসম্পাদিতো ‘‘তিণ্ণো তারেয্যং, মুত্তো মোচেয্যং, বুদ্ধো বোধেয্যং, সুদ্ধো সোধেয্যং, দন্তো দমেয্যং, সন্তো সমেয্যং, অস্সত্থো অস্সাসেয্যং, পরিনিব্বুতো পরিনিব্বাপেয্য’’ন্তিআদিনা (চরিযা॰ অট্ঠ॰ পকিণ্ণককথায) পৰত্তো অভিনীহারো, সো অৰিসেসেন সব্বপারমীনং পচ্চযো। তপ্পৰত্তিযা হি উদ্ধং পারমীনং পৰিচযুপট্ঠানসমাদানাধিট্ঠাননিপ্ফত্তিযো মহাপুরিসানং সম্ভৰন্তি।

Kopaccayoti abhinīhāro paccayo. Yo hi ayaṃ ‘‘manussattaṃ liṅgasampattī’’tiādi (bu. vaṃ. 2.59) aṭṭhadhammasamodhānasampādito ‘‘tiṇṇo tāreyyaṃ, mutto moceyyaṃ, buddho bodheyyaṃ, suddho sodheyyaṃ, danto dameyyaṃ, santo sameyyaṃ, assattho assāseyyaṃ, parinibbuto parinibbāpeyya’’ntiādinā (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathāya) pavatto abhinīhāro, so avisesena sabbapāramīnaṃ paccayo. Tappavattiyā hi uddhaṃ pāramīnaṃ pavicayupaṭṭhānasamādānādhiṭṭhānanipphattiyo mahāpurisānaṃ sambhavanti.

যথা চ অভিনীহারো, এৰং মহাকরুণা, উপাযকোসল্লঞ্চ। তত্থ উপাযকোসল্লং নাম দানাদীনং বোধিসম্ভারভাৰস্স নিমিত্তভূতা পঞ্ঞা, যাহি করুণূপাযকোসল্লতাহি মহাপুরিসানং অত্তসুখনিরপেক্খতা, নিরন্তরং পরহিতকরণপসুততা, সুদুক্করেহিপি মহাবোধিসত্তচরিতেহি ৰিসাদাভাৰো, পসাদসম্বুদ্ধিদস্সনসৰনানুস্সরণাৰত্থাসুপি সত্তানং হিতসুখপটিলাভহেতুভাৰো চ সম্পজ্জতি। তথা হি পঞ্ঞায বুদ্ধভাৰসিদ্ধি, করুণায বুদ্ধকম্মসিদ্ধি। পঞ্ঞায সযং তরতি, করুণায পরে তারেতি। পঞ্ঞায পরদুক্খং পরিজানাতি, করুণায পরদুক্খপটিকারং আরভতি। পঞ্ঞায চ দুক্খে নিব্বিন্দতি, করুণায দুক্খং সম্পটিচ্ছতি। তথা পঞ্ঞায পরিনিব্বানাভিমুখো হোতি, করুণায তং ন পাপুণাতি। তথা করুণায সংসারাভিমুখো হোতি , পঞ্ঞায তত্র নাভিরমতি। পঞ্ঞায চ সব্বত্থ ৰিরজ্জতি, করুণানুগতত্তা ন চ ন সব্বেসং অনুগ্গহায পৰত্তো, করুণায সব্বেপি অনুকম্পতি, পঞ্ঞানুগতত্তা ন চ ন সব্বত্থ ৰিরত্তচিত্তো। পঞ্ঞায চ অহংকারমমংকারাভাৰো, করুণায আলসিযদীনতাভাৰো। তথা পঞ্ঞাকরুণাহি যথাক্কমং অত্তপরনাথতা, ধীরৰীরভাৰো, অনত্তন্তপঅপরন্তপতা, অত্তহিতপরহিতনিপ্ফত্তি, নিব্ভযাভিংসনকভাৰো, ধম্মাধিপতিলোকাধিপতিতা, কতঞ্ঞুপুব্বকারিভাৰো, মোহতণ্হাৰিগমো, ৰিজ্জাচরণসিদ্ধি, বলৰেসারজ্জনিপ্ফত্তীতি সব্বস্সাপি পারমিতাফলস্স ৰিসেসেন উপাযভাৰতো পঞ্ঞাকরুণা পারমীনং পচ্চযো। ইদঞ্চ দ্ৰযং পারমীনং ৰিয পণিধানস্সাপি পচ্চযো।

Yathā ca abhinīhāro, evaṃ mahākaruṇā, upāyakosallañca. Tattha upāyakosallaṃ nāma dānādīnaṃ bodhisambhārabhāvassa nimittabhūtā paññā, yāhi karuṇūpāyakosallatāhi mahāpurisānaṃ attasukhanirapekkhatā, nirantaraṃ parahitakaraṇapasutatā, sudukkarehipi mahābodhisattacaritehi visādābhāvo, pasādasambuddhidassanasavanānussaraṇāvatthāsupi sattānaṃ hitasukhapaṭilābhahetubhāvo ca sampajjati. Tathā hi paññāya buddhabhāvasiddhi, karuṇāya buddhakammasiddhi. Paññāya sayaṃ tarati, karuṇāya pare tāreti. Paññāya paradukkhaṃ parijānāti, karuṇāya paradukkhapaṭikāraṃ ārabhati. Paññāya ca dukkhe nibbindati, karuṇāya dukkhaṃ sampaṭicchati. Tathā paññāya parinibbānābhimukho hoti, karuṇāya taṃ na pāpuṇāti. Tathā karuṇāya saṃsārābhimukho hoti , paññāya tatra nābhiramati. Paññāya ca sabbattha virajjati, karuṇānugatattā na ca na sabbesaṃ anuggahāya pavatto, karuṇāya sabbepi anukampati, paññānugatattā na ca na sabbattha virattacitto. Paññāya ca ahaṃkāramamaṃkārābhāvo, karuṇāya ālasiyadīnatābhāvo. Tathā paññākaruṇāhi yathākkamaṃ attaparanāthatā, dhīravīrabhāvo, anattantapaaparantapatā, attahitaparahitanipphatti, nibbhayābhiṃsanakabhāvo, dhammādhipatilokādhipatitā, kataññupubbakāribhāvo, mohataṇhāvigamo, vijjācaraṇasiddhi, balavesārajjanipphattīti sabbassāpi pāramitāphalassa visesena upāyabhāvato paññākaruṇā pāramīnaṃ paccayo. Idañca dvayaṃ pāramīnaṃ viya paṇidhānassāpi paccayo.

তথা উস্সাহউম্মঙ্গঅৰত্থানহিতচরিযা চ পারমীনং পচ্চযোতি ৰেদিতব্বা, যা বুদ্ধভাৰস্স উপ্পত্তিট্ঠানতায ‘‘বুদ্ধভূমিযো’’তি পৰুচ্চন্তি। যথাহ –

Tathā ussāhaummaṅgaavatthānahitacariyā ca pāramīnaṃ paccayoti veditabbā, yā buddhabhāvassa uppattiṭṭhānatāya ‘‘buddhabhūmiyo’’ti pavuccanti. Yathāha –

‘‘কতি পন ভন্তে বুদ্ধভূমিযো? চতস্সো খো সারিপুত্ত বুদ্ধভূমিযো। কতমা চতস্সো? উস্সাহো চ হোতি ৰীরিযং, উমঙ্গো চ হোতি পঞ্ঞাভাৰনা, অৰত্থানঞ্চ হোতি অধিট্ঠানং, মেত্তাভাৰনা চ হোতি হিতচরিযা। ইমা খো সারিপুত্ত চতস্সো বুদ্ধভূমিযো’’তি (সু॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.খগ্গৰিসাণসুত্তৰণ্ণনাযম্পি)।

‘‘Kati pana bhante buddhabhūmiyo? Catasso kho sāriputta buddhabhūmiyo. Katamā catasso? Ussāho ca hoti vīriyaṃ, umaṅgo ca hoti paññābhāvanā, avatthānañca hoti adhiṭṭhānaṃ, mettābhāvanā ca hoti hitacariyā. Imā kho sāriputta catasso buddhabhūmiyo’’ti (su. ni. aṭṭha. 1.khaggavisāṇasuttavaṇṇanāyampi).

তথা নেক্খম্মপৰিৰেকঅলোভাদোসামোহনিস্সরণপ্পভেদা ছ অজ্ঝাসযা। ৰুত্তঞ্হেতং –

Tathā nekkhammapavivekaalobhādosāmohanissaraṇappabhedā cha ajjhāsayā. Vuttañhetaṃ –

‘‘নেক্খম্মজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা কামে দোসদস্সাৰিনো, পৰিৰেক…পে॰… সঙ্গণিকায, অলোভ…পে॰… লোভে, অদোস…পে॰… দোসে, অমোহ…পে॰… মোহে, নিস্সরণজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা সব্বভৰেসু দোসদস্সাৰিনো’’তি (ৰিসুদ্ধি॰ অট্ঠ॰ ১.৪৯ ৰাক্যখন্ধেপি)।

‘‘Nekkhammajjhāsayā ca bodhisattā kāme dosadassāvino, paviveka…pe… saṅgaṇikāya, alobha…pe… lobhe, adosa…pe… dose, amoha…pe… mohe, nissaraṇajjhāsayā ca bodhisattā sabbabhavesu dosadassāvino’’ti (visuddhi. aṭṭha. 1.49 vākyakhandhepi).

তস্মা এতে বোধিসত্তানং ছ অজ্ঝাসযা দানাদীনং পচ্চযাতি ৰেদিতব্বা। ন হি লোভাদীসু আদীনৰদস্সনেন, অলোভাদিঅধিকভাৰেন চ ৰিনা দানাদিপারমিযো সম্ভৰন্তি। অলোভাদীনঞ্হি অধিকভাৰেন পরিচ্চাগাদিনিন্নচিত্ততা অলোভজ্ঝাসযাদিতাতি। যথা চেতে, এৰং দানজ্ঝাসযতাদযোপি। যথাহ –

Tasmā ete bodhisattānaṃ cha ajjhāsayā dānādīnaṃ paccayāti veditabbā. Na hi lobhādīsu ādīnavadassanena, alobhādiadhikabhāvena ca vinā dānādipāramiyo sambhavanti. Alobhādīnañhi adhikabhāvena pariccāgādininnacittatā alobhajjhāsayāditāti. Yathā cete, evaṃ dānajjhāsayatādayopi. Yathāha –

‘‘কতি পন ভন্তে বোধায চরন্তানং বোধিসত্তানং অজ্ঝাসযা? দস খো সারিপুত্ত বোধায চরন্তানং বোধিসত্তানং অজ্ঝাসযা। কতমে দস? দানজ্ঝাসযা সারিপুত্ত বোধিসত্তা মচ্ছেরে দোসদস্সাৰিনো, সীল…পে॰… উপেক্খজ্ঝাসযা সারিপুত্ত বোধিসত্তা সুখদুক্খেসু দোসদস্সাৰিনো’’তি।

‘‘Kati pana bhante bodhāya carantānaṃ bodhisattānaṃ ajjhāsayā? Dasa kho sāriputta bodhāya carantānaṃ bodhisattānaṃ ajjhāsayā. Katame dasa? Dānajjhāsayā sāriputta bodhisattā macchere dosadassāvino, sīla…pe… upekkhajjhāsayā sāriputta bodhisattā sukhadukkhesu dosadassāvino’’ti.

এতেসু হি মচ্ছেরঅসংৰরকামৰিচিকিচ্ছাকোসজ্জঅক্খন্তিৰিসংৰাদঅনধিট্ঠানব্যাপাদ- সুখদুক্খসঙ্খাতেসু আদীনৰদস্সনপুব্বঙ্গমা দানাদিনিন্নচিত্ততাসঙ্খাতা দানজ্ঝাসযতাদযো দানাদিপারমীনং নিব্বত্তিযা কারণন্তি । তথা অপরিচ্চাগপরিচ্চাগাদীসু যথাক্কমং আদীনৰানিসংসপচ্চৰেক্খণা দানাদিপারমীনং পচ্চযো।

Etesu hi maccheraasaṃvarakāmavicikicchākosajjaakkhantivisaṃvādaanadhiṭṭhānabyāpāda- sukhadukkhasaṅkhātesu ādīnavadassanapubbaṅgamā dānādininnacittatāsaṅkhātā dānajjhāsayatādayo dānādipāramīnaṃ nibbattiyā kāraṇanti . Tathā apariccāgapariccāgādīsu yathākkamaṃ ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇā dānādipāramīnaṃ paccayo.

তত্থাযং পচ্চৰেক্খণাৰিধি – খেত্তৰত্থুহিরঞ্ঞসুৰণ্ণগোমহিংসদাসিদাসপুত্তদারাদিপরিগ্গহব্যাসত্তচিত্তানং সত্তানং খেত্তাদীনং ৰত্থুকামভাৰেন বহুপত্থনীযভাৰতো, রাজচোরাদিসাধারণভাৰতো, ৰিৰাদাধিট্ঠানতো, সপত্তকরণতো, নিস্সারতো, পটিলাভপরিপালনেসু পরৰিহেঠনহেতুতো, ৰিনাসনিমিত্তঞ্চ সোকাদিঅনেকৰিহিতব্যসনাৰহতো, তদাসত্তিনিদানঞ্চ মচ্ছেরমলপরিযুট্ঠিতচিত্তানং অপাযূপপত্তিসম্ভৰতোতি এৰং ৰিৰিধৰিপুলানত্থাৰহা এতে অত্থা নাম, তেসং পরিচ্চাগোযেৰেকো সোত্থিভাৰোতি পরিচ্চাগে অপ্পমাদো করণীযো।

Tatthāyaṃ paccavekkhaṇāvidhi – khettavatthuhiraññasuvaṇṇagomahiṃsadāsidāsaputtadārādipariggahabyāsattacittānaṃ sattānaṃ khettādīnaṃ vatthukāmabhāvena bahupatthanīyabhāvato, rājacorādisādhāraṇabhāvato, vivādādhiṭṭhānato, sapattakaraṇato, nissārato, paṭilābhaparipālanesu paraviheṭhanahetuto, vināsanimittañca sokādianekavihitabyasanāvahato, tadāsattinidānañca maccheramalapariyuṭṭhitacittānaṃ apāyūpapattisambhavatoti evaṃ vividhavipulānatthāvahā ete atthā nāma, tesaṃ pariccāgoyeveko sotthibhāvoti pariccāge appamādo karaṇīyo.

অপিচ ‘‘যাচকো যাচমানো অত্তনো গুয্হস্স আচিক্খনতো ময্হং ৰিস্সাসিকো’’তি চ ‘‘পহায গমনীযং অত্তনো সন্তকং গহেত্ৰা পরলোকং যাহীতি ময্হং উপদেসকো’’তি চ ‘‘আদিত্তে ৰিয অগারে মরণগ্গিনা আদিত্তে লোকে ততো ময্হং সন্তকস্স অপৰাহকসহাযো’’তি চ ‘‘অপৰাহিতস্স চস্স নিজ্ঝাযনিক্খেপট্ঠানভূতো’’তি চ ‘‘দানসঙ্খাতে কল্যাণকম্মস্মিং সহাযভাৰতো, সব্বসম্পত্তীনং অগ্গভূতায পরমদুল্লভায বুদ্ধভূমিযা সম্পত্তিহেতুভাৰতো চ পরমো কল্যাণমিত্তো’’তি চ পচ্চৰেক্খিতব্বং।

Apica ‘‘yācako yācamāno attano guyhassa ācikkhanato mayhaṃ vissāsiko’’ti ca ‘‘pahāya gamanīyaṃ attano santakaṃ gahetvā paralokaṃ yāhīti mayhaṃ upadesako’’ti ca ‘‘āditte viya agāre maraṇagginā āditte loke tato mayhaṃ santakassa apavāhakasahāyo’’ti ca ‘‘apavāhitassa cassa nijjhāyanikkhepaṭṭhānabhūto’’ti ca ‘‘dānasaṅkhāte kalyāṇakammasmiṃ sahāyabhāvato, sabbasampattīnaṃ aggabhūtāya paramadullabhāya buddhabhūmiyā sampattihetubhāvato ca paramo kalyāṇamitto’’ti ca paccavekkhitabbaṃ.

তথা ‘‘উল়ারে কম্মনি অনেনাহং সম্ভাৰিতো, তস্মা সা সম্ভাৰনা অৰিতথা কাতব্বা’’তি চ ‘‘একন্তভেদিতায জীৰিতস্স অযাচিতেনপি মযা দাতব্বং, পগেৰ যাচিতেনা’’তি চ ‘‘উল়ারজ্ঝাসযেহি গৰেসিত্ৰাপি দাতব্বো, সযমেৰাগতো মম পুঞ্ঞেনা’’তি চ ‘‘যাচকস্স দানাপদেসেন ময্হমেৰাযমনুগ্গহো’’তি চ ‘‘অহং ৰিয অযং সব্বোপি লোকো মযা অনুগ্গহেতব্বো’’তি চ ‘‘অসতি যাচকে কথং ময্হং দানপারমী পূরেয্যা’’তি চ ‘‘যাচকানমেৰত্থায মযা সব্বো পরিগ্গহেতব্বো’’তি চ ‘‘অযাচিত্ৰা মম সন্তকং যাচকা সযমেৰ কদা গণ্হেয্যু’’ন্তি চ ‘‘কথমহং যাচকানং পিযো চস্সং মনাপো’’তি চ ‘‘কথং ৰা তে ময্হং পিযা চস্সু মনাপা’’তি চ ‘‘কথং ৰাহং দদমানো, দত্ৰাপি চ অত্তমনো অস্সং পমুদিতো পীতিসোমনস্সজাতো’’তি চ ‘‘কথং ৰা মে যাচকা ভৰেয্যুং, উল়ারো চ দানজ্ঝাসযো’’তি চ ‘‘কথং ৰাহমযাচিতোযেৰ যাচকানং হদযমঞ্ঞায দদেয্য’’ন্তি চ ‘‘সতি ধনে যাচকে চ অপরিচ্চাগো মহতী ময্হং ৰঞ্চনা’’তি চ ‘‘কথং ৰাহং অত্তনো অঙ্গানি জীৰিতং ৰাপি যাচকানং পরিচ্চজেয্য’’ন্তি চ পচ্চৰেক্খিতব্বং।

Tathā ‘‘uḷāre kammani anenāhaṃ sambhāvito, tasmā sā sambhāvanā avitathā kātabbā’’ti ca ‘‘ekantabheditāya jīvitassa ayācitenapi mayā dātabbaṃ, pageva yācitenā’’ti ca ‘‘uḷārajjhāsayehi gavesitvāpi dātabbo, sayamevāgato mama puññenā’’ti ca ‘‘yācakassa dānāpadesena mayhamevāyamanuggaho’’ti ca ‘‘ahaṃ viya ayaṃ sabbopi loko mayā anuggahetabbo’’ti ca ‘‘asati yācake kathaṃ mayhaṃ dānapāramī pūreyyā’’ti ca ‘‘yācakānamevatthāya mayā sabbo pariggahetabbo’’ti ca ‘‘ayācitvā mama santakaṃ yācakā sayameva kadā gaṇheyyu’’nti ca ‘‘kathamahaṃ yācakānaṃ piyo cassaṃ manāpo’’ti ca ‘‘kathaṃ vā te mayhaṃ piyā cassu manāpā’’ti ca ‘‘kathaṃ vāhaṃ dadamāno, datvāpi ca attamano assaṃ pamudito pītisomanassajāto’’ti ca ‘‘kathaṃ vā me yācakā bhaveyyuṃ, uḷāro ca dānajjhāsayo’’ti ca ‘‘kathaṃ vāhamayācitoyeva yācakānaṃ hadayamaññāya dadeyya’’nti ca ‘‘sati dhane yācake ca apariccāgo mahatī mayhaṃ vañcanā’’ti ca ‘‘kathaṃ vāhaṃ attano aṅgāni jīvitaṃ vāpi yācakānaṃ pariccajeyya’’nti ca paccavekkhitabbaṃ.

অপিচ ‘‘অত্থো নামাযং নিরপেক্খং দাযকং অনুগচ্ছতি যথা তং নিরপেক্খং খেপকং কিটকো’’তি অত্থে নিরপেক্খতায চিত্তং উপ্পাদেতব্বং। যাচমানো পন যদি পিযপুগ্গলো হোতি, ‘‘পিযো মং যাচতী’’তি সোমনস্সং উপ্পাদেতব্বং। অথ উদাসীনপুগ্গলো হোতি, ‘‘অযং মং যাচমানো অদ্ধা ইমিনা পরিচ্চাগেন মিত্তো হোতী’’তি সোমনস্সং উপ্পাদেতব্বং। দদন্তোপি হি যাচকানং পিযো হোতীতি। অথ পন ৰেরীপুগ্গলো যাচতি, ‘‘পচ্চত্থিকো মং যাচতি, অযং মং যাচমানো অদ্ধা ইমিনা পরিচ্চাগেন ৰেরীপি পিযো মিত্তো হোতী’’তি ৰিসেসতো সোমনস্সং উপ্পাদেতব্বং। এৰং পিযপুগ্গলে ৰিয মজ্ঝত্তৰেরীপুগ্গলেসুপি মেত্তাপুব্বঙ্গমং করুণং উপট্ঠপেত্ৰাৰ দাতব্বং।

Apica ‘‘attho nāmāyaṃ nirapekkhaṃ dāyakaṃ anugacchati yathā taṃ nirapekkhaṃ khepakaṃ kiṭako’’ti atthe nirapekkhatāya cittaṃ uppādetabbaṃ. Yācamāno pana yadi piyapuggalo hoti, ‘‘piyo maṃ yācatī’’ti somanassaṃ uppādetabbaṃ. Atha udāsīnapuggalo hoti, ‘‘ayaṃ maṃ yācamāno addhā iminā pariccāgena mitto hotī’’ti somanassaṃ uppādetabbaṃ. Dadantopi hi yācakānaṃ piyo hotīti. Atha pana verīpuggalo yācati, ‘‘paccatthiko maṃ yācati, ayaṃ maṃ yācamāno addhā iminā pariccāgena verīpi piyo mitto hotī’’ti visesato somanassaṃ uppādetabbaṃ. Evaṃ piyapuggale viya majjhattaverīpuggalesupi mettāpubbaṅgamaṃ karuṇaṃ upaṭṭhapetvāva dātabbaṃ.

সচে পনস্স চিরকালপরিভাৰিতত্তা লোভস্স দেয্যধম্মৰিসযা লোভধম্মা উপ্পজ্জেয্যুং, তেন বোধিসত্তপটিঞ্ঞেন ইতি পটিসঞ্চিক্খিতব্বং ‘‘ননু তযা সপ্পুরিস সম্বোধায অভিনীহারং করোন্তেন সব্বসত্তানং উপকারত্থায অযং কাযো নিস্সট্ঠো, তপ্পরিচ্চাগমযঞ্চ পুঞ্ঞং, তত্থ নাম তে বাহিরেপি ৰত্থুস্মিং অতিসঙ্গপ্পৰত্তি হত্থিসিনানসদিসী হোতি, তস্মা তযা ন কত্থচি সঙ্গো উপ্পাদেতব্বো। সেয্যথাপি নাম মহতো ভেসজ্জরুক্খস্স তিট্ঠতো মূলং মূলত্থিকা হরন্তি, পপটিকং, তচং, খন্ধং, ৰিটপং, সারং, সাখং, পলাসং, পুপ্ফং, ফলং ফলত্থিকা হরন্তি, ন তস্স রুক্খস্স ‘ময্হং সন্তকং এতে হরন্তী’’তি ৰিতক্কসমুদাচারো হোতি, এৰমেৰ সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপজ্জন্তেন মযা মহাদুক্খে অকতঞ্ঞুকে নিচ্চাসুচিম্হি কাযে পরেসং উপকারায ৰিনিযুজ্জমানে অণুমত্তোপি মিচ্ছাৰিতক্কো ন উপ্পাদেতব্বো, কো ৰা এত্থ ৰিসেসো অজ্ঝত্তিকবাহিরেসু মহাভূতেসু একন্তভেদনৰিকিরণৰিদ্ধংসনধম্মেসু, কেৰলং পন সম্মোহৰিজম্ভিতমেতং, যদিদং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি অভিনিৰেসো। তস্মা বাহিরেসু ৰিয অজ্ঝত্তিকেসুপি করচরণনযনাদীসু , মংসাদীসু চ অনপেক্খেন হুত্ৰা ‘তংতদত্থিকা হরন্তূ’তি নিস্সট্ঠচিত্তেন ভৰিতব্ব’’ন্তি। এৰং পটিসঞ্চিক্খতো চস্স বোধায পহিতত্তস্স কাযজীৰিতেসু নিরপেক্খস্স অপ্পকসিরেনেৰ কাযৰচীমনোকম্মানি সুৰিসুদ্ধানি হোন্তি। সো ৰিসুদ্ধকাযৰচীমনোকম্মন্তো ৰিসুদ্ধাজীৰো ঞাযপটিপত্তিযং ঠিতো, আযাপাযুপাযকোসল্লসমন্নাগমেন ভিয্যোসো মত্তায দেয্যধম্মপরিচ্চাগেন, অভযদানসদ্ধম্মদানেহি চ সব্বসত্তে অনুগ্গণ্হিতুং সমত্থো হোতীতি। অযং তাৰ দানপারমিযং পচ্চৰেক্খণানযো।

Sace panassa cirakālaparibhāvitattā lobhassa deyyadhammavisayā lobhadhammā uppajjeyyuṃ, tena bodhisattapaṭiññena iti paṭisañcikkhitabbaṃ ‘‘nanu tayā sappurisa sambodhāya abhinīhāraṃ karontena sabbasattānaṃ upakāratthāya ayaṃ kāyo nissaṭṭho, tappariccāgamayañca puññaṃ, tattha nāma te bāhirepi vatthusmiṃ atisaṅgappavatti hatthisinānasadisī hoti, tasmā tayā na katthaci saṅgo uppādetabbo. Seyyathāpi nāma mahato bhesajjarukkhassa tiṭṭhato mūlaṃ mūlatthikā haranti, papaṭikaṃ, tacaṃ, khandhaṃ, viṭapaṃ, sāraṃ, sākhaṃ, palāsaṃ, pupphaṃ, phalaṃ phalatthikā haranti, na tassa rukkhassa ‘mayhaṃ santakaṃ ete harantī’’ti vitakkasamudācāro hoti, evameva sabbalokahitāya ussukkamāpajjantena mayā mahādukkhe akataññuke niccāsucimhi kāye paresaṃ upakārāya viniyujjamāne aṇumattopi micchāvitakko na uppādetabbo, ko vā ettha viseso ajjhattikabāhiresu mahābhūtesu ekantabhedanavikiraṇaviddhaṃsanadhammesu, kevalaṃ pana sammohavijambhitametaṃ, yadidaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti abhiniveso. Tasmā bāhiresu viya ajjhattikesupi karacaraṇanayanādīsu , maṃsādīsu ca anapekkhena hutvā ‘taṃtadatthikā harantū’ti nissaṭṭhacittena bhavitabba’’nti. Evaṃ paṭisañcikkhato cassa bodhāya pahitattassa kāyajīvitesu nirapekkhassa appakasireneva kāyavacīmanokammāni suvisuddhāni honti. So visuddhakāyavacīmanokammanto visuddhājīvo ñāyapaṭipattiyaṃ ṭhito, āyāpāyupāyakosallasamannāgamena bhiyyoso mattāya deyyadhammapariccāgena, abhayadānasaddhammadānehi ca sabbasatte anuggaṇhituṃ samattho hotīti. Ayaṃ tāva dānapāramiyaṃ paccavekkhaṇānayo.

সীলপারমিযং পন এৰং পচ্চৰেক্খিতব্বং – ইদঞ্হি সীলং নাম গঙ্গোদকাদীহি ৰিসোধেতুং অসক্কুণেয্যস্স দোসমলস্স ৰিক্খালনজলং, হরিচন্দনাদীহি ৰিনেতুং অসক্কুণেয্যরাগাদিপরিল়াহৰিনযনং, হারমকুটকুণ্ডলাদীহি পচুরজনালঙ্কারেহি অসাধারণো সাধূনং অলঙ্কারৰিসেসো, সব্বদিসাৰাযনতো অকিত্তিমো, সব্বকালানুরূপো চ সুরভিগন্ধো, খত্তিযমহাসালাদীহি দেৰতাহি চ ৰন্দনীযাদিভাৰাৰহনতো পরমো ৰসীকরণমন্তো, চাতুমহারাজিকাদি দেৰলোকারোহনসোপানপন্তি, ঝানাভিঞ্ঞানং অধিগমুপাযো, নিব্বানমহানগরস্স সম্পাপকমগ্গো, সাৰকবোধিপচ্চেকবোধিসম্মাসম্বোধীনং পতিট্ঠানভূমি, যং যং ৰা পনিচ্ছিতং পত্থিতং, তস্স তস্স সমিজ্ঝনূপাযভাৰতো চিন্তামণিকপ্পরুক্খাদিকে চ অতিসেতি। ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘‘ইজ্ঝতি ভিক্খৰে সীলৰতো চেতোপণিধি ৰিসুদ্ধত্তা’’তি (অ॰ নি॰ ৮.৩৫)। অপরম্পি ৰুত্তং ‘‘আকঙ্খেয্য চে ভিক্খৰে ভিক্খু সব্রহ্মচারীনং পিযো চ অস্সং মনাপো চ গরু চ ভাৰনীযো চাতি, সীলেস্ৰেৰস্স পরিপূরকারী’’তিআদি (ম॰ নি॰ ১.৬১), তথা ‘‘অৰিপ্পটিসারত্থানি খো আনন্দ কুসলানি সীলানী’’তি (অ॰ নি॰ ১০.১; ১১.১), ‘‘পঞ্চিমে গহপতযো আনিসংসা সীলৰতো সীলসম্পদাযা’’তি (দী॰ নি॰ ২.১৫০; উদা॰ ৭৬; মহাৰ॰ ১৮৫) সুত্তানঞ্চ ৰসেন সীলস্স গুণা পচ্চৰেক্খিতব্বা, তথা অগ্গিক্খন্ধোপমসুত্তাদীনং (অ॰ নি॰ ৭.৭২) ৰসেন সীলৰিরহে আদীনৰা।

Sīlapāramiyaṃ pana evaṃ paccavekkhitabbaṃ – idañhi sīlaṃ nāma gaṅgodakādīhi visodhetuṃ asakkuṇeyyassa dosamalassa vikkhālanajalaṃ, haricandanādīhi vinetuṃ asakkuṇeyyarāgādipariḷāhavinayanaṃ, hāramakuṭakuṇḍalādīhi pacurajanālaṅkārehi asādhāraṇo sādhūnaṃ alaṅkāraviseso, sabbadisāvāyanato akittimo, sabbakālānurūpo ca surabhigandho, khattiyamahāsālādīhi devatāhi ca vandanīyādibhāvāvahanato paramo vasīkaraṇamanto, cātumahārājikādi devalokārohanasopānapanti, jhānābhiññānaṃ adhigamupāyo, nibbānamahānagarassa sampāpakamaggo, sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhīnaṃ patiṭṭhānabhūmi, yaṃ yaṃ vā panicchitaṃ patthitaṃ, tassa tassa samijjhanūpāyabhāvato cintāmaṇikapparukkhādike ca atiseti. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ijjhati bhikkhave sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā’’ti (a. ni. 8.35). Aparampi vuttaṃ ‘‘ākaṅkheyya ce bhikkhave bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca assaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cāti, sīlesvevassa paripūrakārī’’tiādi (ma. ni. 1.61), tathā ‘‘avippaṭisāratthāni kho ānanda kusalāni sīlānī’’ti (a. ni. 10.1; 11.1), ‘‘pañcime gahapatayo ānisaṃsā sīlavato sīlasampadāyā’’ti (dī. ni. 2.150; udā. 76; mahāva. 185) suttānañca vasena sīlassa guṇā paccavekkhitabbā, tathā aggikkhandhopamasuttādīnaṃ (a. ni. 7.72) vasena sīlavirahe ādīnavā.

পীতিসোমনস্সনিমিত্ততো, অত্তানুৰাদপরানুৰাদদণ্ডদুগ্গতিভযাভাৰতো, ৰিঞ্ঞূহি পাসংসভাৰতো, অৰিপ্পটিসারহেতুতো, সোত্থিট্ঠানতো , অভিজনসাপতেয্যাধিপতেয্যাযুরূপট্ঠানবন্ধুমিত্তসম্পত্তীনং অতিসযনতো চ সীলং পচ্চৰেক্খিতব্বং। সীলৰতো হি অত্তনো সীলসম্পদাহেতু মহন্তং পীতিসোমনস্সং উপ্পজ্জতি ‘‘কতং ৰত মযা কুসলং, কতং কল্যাণং, কতং ভীরুত্তাণ’’ন্তি। তথা সীলৰতো অত্তা ন উপৰদতি, ন পরে ৰিঞ্ঞূ, দণ্ডদুগ্গতিভযানং সম্ভৰোযেৰ নত্থি, ‘‘সীলৰা পুরিসপুগ্গলো কল্যাণধম্মো’’তি ৰিঞ্ঞূনং পাসংসো হোতি। তথা সীলৰতো য্ৰাযং ‘‘কতং ৰত মযা পাপং, কতং লুদ্দং, কতং কিব্বিস’’ন্তি দুস্সীলস্স ৰিপ্পটিসারো উপ্পজ্জতি, সো ন হোতি। সীলঞ্চ নামেতং অপ্পমাদাধিট্ঠানতো, ভোগব্যসনাদিপরিহারমুখেন মহতো অত্থস্স সাধনতো, মঙ্গলভাৰতো চ পরমং সোত্থিট্ঠানং, নিহীনজচ্চোপি সীলৰা খত্তিযমহাসালাদীনং পূজনীযো হোতীতি কুলসম্পত্তিং অতিসেতি সীলসম্পদা, ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি মহারাজ, ইধ তে অস্স পুরিসো দাসো কম্মকরো’’তিআদি (দী॰ নি॰ ১.১৮৩) ৰচনঞ্চেত্থ সাধকং। চোরাদীহি অসাধারণতো, পরলোকানুগমনতো, মহপ্ফলভাৰতো, সমথাদিগুণাধিট্ঠানতো চ বাহিরধনং অতিসেতি সীলং, পরমস্স চিত্তিস্সরিযস্স অধিট্ঠানভাৰতো খত্তিযাদীনং ইস্সরিযং অতিসেতি সীলং। সীলনিমিত্তঞ্হি তংতংসত্তনিকাযেসু সত্তানং ইস্সরিযং ৰস্সসতদীঘপ্পমাণতো জীৰিততো একাহম্পি সীলৰতো জীৰিতস্স ৰিসিট্ঠতাৰচনতো, সতি চ জীৰিতে সিক্খানিক্খেপস্স মরণতাৰচনতো সীলং জীৰিততো ৰিসিট্ঠতরং। ৰেরীনম্পি মনুঞ্ঞভাৰাৰহনতো, জরারোগৰিপত্তীহি অনভিভৰনীযতো চ রূপসম্পত্তিং অতিসেতি সীলং। পাসাদহম্মিযাদিট্ঠানৰিসেসে, রাজযুৰরাজসেনাপতিআদিট্ঠানৰিসেসে চ অতিসেতি সীলং সুখৰিসেসাধিট্ঠানভাৰতো । সভাৰসিনিদ্ধে সন্তিকাৰচরেপি বন্ধুজনে মিত্তজনে চ অতিসেতি একন্তহিতসম্পাদনতো, পরলোকানুগমনতো চ। ‘‘ন তং মাতা পিতা কযিরা’’তিআদি (ধ॰ প॰ ৪৩) ৰচনঞ্চেত্থ সাধকং। তথা হত্থিঅস্সরথাদিভেদেহি, মন্তাগদসোত্থানপ্পযোগেহি চ দুরারক্খং অত্তানং আরক্খভাৰেন সীলমেৰ ৰিসিট্ঠতরং অত্তাধীনতো, অপরাধীনতো, মহাৰিসযতো চ। তেনেৰাহ ‘‘ধম্মো হৰে রক্খতি ধম্মচারি’’ন্তিআদি (জা॰ ১.৯.১০২)। এৰমনেকগুণসমন্নাগতং সীলন্তি পচ্চৰেক্খন্তস্স অপরিপুণ্ণা চেৰ সীলসম্পদা পারিপূরিং গচ্ছতি অপরিসুদ্ধা চ পারিসুদ্ধিং।

Pītisomanassanimittato, attānuvādaparānuvādadaṇḍaduggatibhayābhāvato, viññūhi pāsaṃsabhāvato, avippaṭisārahetuto, sotthiṭṭhānato , abhijanasāpateyyādhipateyyāyurūpaṭṭhānabandhumittasampattīnaṃ atisayanato ca sīlaṃ paccavekkhitabbaṃ. Sīlavato hi attano sīlasampadāhetu mahantaṃ pītisomanassaṃ uppajjati ‘‘kataṃ vata mayā kusalaṃ, kataṃ kalyāṇaṃ, kataṃ bhīruttāṇa’’nti. Tathā sīlavato attā na upavadati, na pare viññū, daṇḍaduggatibhayānaṃ sambhavoyeva natthi, ‘‘sīlavā purisapuggalo kalyāṇadhammo’’ti viññūnaṃ pāsaṃso hoti. Tathā sīlavato yvāyaṃ ‘‘kataṃ vata mayā pāpaṃ, kataṃ luddaṃ, kataṃ kibbisa’’nti dussīlassa vippaṭisāro uppajjati, so na hoti. Sīlañca nāmetaṃ appamādādhiṭṭhānato, bhogabyasanādiparihāramukhena mahato atthassa sādhanato, maṅgalabhāvato ca paramaṃ sotthiṭṭhānaṃ, nihīnajaccopi sīlavā khattiyamahāsālādīnaṃ pūjanīyo hotīti kulasampattiṃ atiseti sīlasampadā, ‘‘taṃ kiṃ maññasi mahārāja, idha te assa puriso dāso kammakaro’’tiādi (dī. ni. 1.183) vacanañcettha sādhakaṃ. Corādīhi asādhāraṇato, paralokānugamanato, mahapphalabhāvato, samathādiguṇādhiṭṭhānato ca bāhiradhanaṃ atiseti sīlaṃ, paramassa cittissariyassa adhiṭṭhānabhāvato khattiyādīnaṃ issariyaṃ atiseti sīlaṃ. Sīlanimittañhi taṃtaṃsattanikāyesu sattānaṃ issariyaṃ vassasatadīghappamāṇato jīvitato ekāhampi sīlavato jīvitassa visiṭṭhatāvacanato, sati ca jīvite sikkhānikkhepassa maraṇatāvacanato sīlaṃ jīvitato visiṭṭhataraṃ. Verīnampi manuññabhāvāvahanato, jarārogavipattīhi anabhibhavanīyato ca rūpasampattiṃ atiseti sīlaṃ. Pāsādahammiyādiṭṭhānavisese, rājayuvarājasenāpatiādiṭṭhānavisese ca atiseti sīlaṃ sukhavisesādhiṭṭhānabhāvato . Sabhāvasiniddhe santikāvacarepi bandhujane mittajane ca atiseti ekantahitasampādanato, paralokānugamanato ca. ‘‘Na taṃ mātā pitā kayirā’’tiādi (dha. pa. 43) vacanañcettha sādhakaṃ. Tathā hatthiassarathādibhedehi, mantāgadasotthānappayogehi ca durārakkhaṃ attānaṃ ārakkhabhāvena sīlameva visiṭṭhataraṃ attādhīnato, aparādhīnato, mahāvisayato ca. Tenevāha ‘‘dhammo have rakkhati dhammacāri’’ntiādi (jā. 1.9.102). Evamanekaguṇasamannāgataṃ sīlanti paccavekkhantassa aparipuṇṇā ceva sīlasampadā pāripūriṃ gacchati aparisuddhā ca pārisuddhiṃ.

সচে পনস্স দীঘরত্তং পরিচযেন সীলপটিপক্খা ধম্মা দোসাদযো অন্তরন্তরা উপ্পজ্জেয্যুং, তেন বোধিসত্তপটিঞ্ঞেন এৰং পটিসঞ্চিক্খিতব্বং ‘‘ননু তযা সম্বোধায পণিধানং কতং, সীলৰিকলেন চ ন সক্কা লোকিযাপি সম্পত্তিযো পাপুণিতুং, পগেৰ লোকুত্তরা, সব্বসম্পত্তীনং পন অগ্গভূতায সম্মাসম্বোধিযা অধিট্ঠানভূতেন সীলেন পরমুক্কংসগতেন ভৰিতব্বং। তস্মা ‘কিকীৰ অণ্ড’ন্তিআদিনা (ৰিসুদ্ধি॰ ১.১৯; দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৭) ৰুত্তনযেন সম্মা সীলং পরিরক্খন্তেন সুট্ঠু তযা পেসলেন ভৰিতব্বং। অপি চ তযা ধম্মদেসনায যানত্তযে সত্তানং অৰতারণপরিপাচনানি কাতব্বানি, সীলৰিকলস্স চ ৰচনং ন পচ্চেতব্বং হোতি অসপ্পাযাহারৰিচারস্স ৰিয ৰেজ্জস্স তিকিচ্ছনং, তস্মা কথাহং সদ্ধেয্যো হুত্ৰা সত্তানং অৰতারণপরিপাচনানি করেয্য’’ন্তি সভাৰপরিসুদ্ধসীলেন ভৰিতব্বং। কিঞ্চ ‘‘ঝানাদিগুণৰিসেসযোগেন মে সত্তানং উপকারকরণসমত্থতা , পঞ্ঞাপারমীআদিপরিপূরণঞ্চ, ঝানাদযো চ গুণা সীলপারিসুদ্ধিং ৰিনা ন সম্ভৰন্তী’’তি সম্মদেৰ সীলং পরিসোধেতব্বং।

Sace panassa dīgharattaṃ paricayena sīlapaṭipakkhā dhammā dosādayo antarantarā uppajjeyyuṃ, tena bodhisattapaṭiññena evaṃ paṭisañcikkhitabbaṃ ‘‘nanu tayā sambodhāya paṇidhānaṃ kataṃ, sīlavikalena ca na sakkā lokiyāpi sampattiyo pāpuṇituṃ, pageva lokuttarā, sabbasampattīnaṃ pana aggabhūtāya sammāsambodhiyā adhiṭṭhānabhūtena sīlena paramukkaṃsagatena bhavitabbaṃ. Tasmā ‘kikīva aṇḍa’ntiādinā (visuddhi. 1.19; dī. ni. aṭṭha. 1.7) vuttanayena sammā sīlaṃ parirakkhantena suṭṭhu tayā pesalena bhavitabbaṃ. Api ca tayā dhammadesanāya yānattaye sattānaṃ avatāraṇaparipācanāni kātabbāni, sīlavikalassa ca vacanaṃ na paccetabbaṃ hoti asappāyāhāravicārassa viya vejjassa tikicchanaṃ, tasmā kathāhaṃ saddheyyo hutvā sattānaṃ avatāraṇaparipācanāni kareyya’’nti sabhāvaparisuddhasīlena bhavitabbaṃ. Kiñca ‘‘jhānādiguṇavisesayogena me sattānaṃ upakārakaraṇasamatthatā , paññāpāramīādiparipūraṇañca, jhānādayo ca guṇā sīlapārisuddhiṃ vinā na sambhavantī’’ti sammadeva sīlaṃ parisodhetabbaṃ.

তথা ‘‘সম্বাধো ঘরাৰাসো রজোপথো’’তিআদিনা (দী॰ নি॰ ১.১৯১; ম॰ নি॰ ১.২৯১; সং॰ নি॰ ২.১৫৪; ম॰ নি॰ ২.১০) ঘরাৰাসে ‘‘অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামা’’তিআদিনা (ম॰ নি॰ ১.২৩৪; পাচি॰ ৪১৭; মহানি॰ ৩, ৬;), ‘‘মাতাপি পুত্তেন ৰিৰদতী’’তিআদিনা (ম॰ নি॰ ১.১৬৮, ১৭৮) চ কামেসু ‘‘সেয্যথাপি পুরিসো ইণং আদায কম্মন্তে পযোজেয্যা’’তিআদিনা (দী॰ নি॰ ১.২১৮) কামচ্ছন্দাদীসু আদীনৰদস্সনপুব্বঙ্গমা ৰুত্তৰিপরিযাযেন ‘‘অব্ভোকাসো পব্বজ্জা’’তিআদিনা (দী॰ নি॰ ১.১.৯১; সং॰ নি॰ ১.১৫৪) পব্বজ্জাদীসু আনিসংসপটিসঙ্খাৰসেন নেক্খম্মপারমিযং পচ্চৰেক্খণা ৰেদিতব্বা। অযমেত্থ সঙ্খেপত্থো, ৰিত্থারো পন দুক্খক্খন্ধ (ম॰ নি॰ ১.১৬৩) ৰীমংসসুত্তাদি (ম॰ নি॰ ১.৪৮৭) ৰসেন দুক্খক্খন্ধআসিৰিসোপমসুত্তাদিৰসেন (চরিযা॰ অট্ঠ॰ পকিণ্ণককথাযং) ৰেদিতব্বো।

Tathā ‘‘sambādho gharāvāso rajopatho’’tiādinā (dī. ni. 1.191; ma. ni. 1.291; saṃ. ni. 2.154; ma. ni. 2.10) gharāvāse ‘‘aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā’’tiādinā (ma. ni. 1.234; pāci. 417; mahāni. 3, 6;), ‘‘mātāpi puttena vivadatī’’tiādinā (ma. ni. 1.168, 178) ca kāmesu ‘‘seyyathāpi puriso iṇaṃ ādāya kammante payojeyyā’’tiādinā (dī. ni. 1.218) kāmacchandādīsu ādīnavadassanapubbaṅgamā vuttavipariyāyena ‘‘abbhokāso pabbajjā’’tiādinā (dī. ni. 1.1.91; saṃ. ni. 1.154) pabbajjādīsu ānisaṃsapaṭisaṅkhāvasena nekkhammapāramiyaṃ paccavekkhaṇā veditabbā. Ayamettha saṅkhepattho, vitthāro pana dukkhakkhandha (ma. ni. 1.163) vīmaṃsasuttādi (ma. ni. 1.487) vasena dukkhakkhandhaāsivisopamasuttādivasena (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathāyaṃ) veditabbo.

তথা ‘‘পঞ্ঞায ৰিনা দানাদযো ধম্মা ন ৰিসুজ্ঝন্তি, যথাসকং ব্যাপারসমত্থা চ ন হোন্তী’’তি পঞ্ঞাগুণা মনসি কাতব্বা। যথেৰ হি জীৰিতেন ৰিনা সরীরযন্তং ন সোভতি, ন চ অত্তনো কিরিযাসু পটিপত্তিসমত্থং হোতি, যথা চ চক্খাদীনি ইন্দ্রিযানি ৰিঞ্ঞাণেন ৰিনা যথাসকং ৰিসযেসু কিচ্চং কাতুং নপ্পহোন্তি, এৰং সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি পঞ্ঞায ৰিনা সকিচ্চপটিপত্তিযং অসমত্থানীতি পরিচ্চাগাদিপটিপত্তিযং পঞ্ঞা পধানকারণং। উম্মীলিতপঞ্ঞাচক্খুকা হি মহাসত্তা অত্তনো অঙ্গপচ্চঙ্গানিপি দত্ৰা অনত্তুক্কংসকা, অপরৰম্ভকা চ হোন্তি, ভেসজ্জরুক্খা ৰিয ৰিকপ্পরহিতা কালত্তযেপি সোমনস্সজাতা। পঞ্ঞাৰসেন উপাযকোসল্লযোগতো পরিচ্চাগো পরহিতপ্পৰত্তিযা দানপারমিভাৰং উপেতি। অত্তত্থঞ্হি দানং ৰুড্ঢিসদিসং হোতি।

Tathā ‘‘paññāya vinā dānādayo dhammā na visujjhanti, yathāsakaṃ byāpārasamatthā ca na hontī’’ti paññāguṇā manasi kātabbā. Yatheva hi jīvitena vinā sarīrayantaṃ na sobhati, na ca attano kiriyāsu paṭipattisamatthaṃ hoti, yathā ca cakkhādīni indriyāni viññāṇena vinā yathāsakaṃ visayesu kiccaṃ kātuṃ nappahonti, evaṃ saddhādīni indriyāni paññāya vinā sakiccapaṭipattiyaṃ asamatthānīti pariccāgādipaṭipattiyaṃ paññā padhānakāraṇaṃ. Ummīlitapaññācakkhukā hi mahāsattā attano aṅgapaccaṅgānipi datvā anattukkaṃsakā, aparavambhakā ca honti, bhesajjarukkhā viya vikapparahitā kālattayepi somanassajātā. Paññāvasena upāyakosallayogato pariccāgo parahitappavattiyā dānapāramibhāvaṃ upeti. Attatthañhi dānaṃ vuḍḍhisadisaṃ hoti.

তথা পঞ্ঞায অভাৰেন তণ্হাদিসংকিলেসাৰিযোগতো সীলস্স ৰিসুদ্ধিযেৰ ন সম্ভৰতি, কুতো সব্বঞ্ঞুগুণাধিট্ঠানভাৰো। পঞ্ঞৰা এৰ চ ঘরাৰাসে কামগুণেসু সংসারে চ আদীনৰং, পব্বজ্জায ঝানসমাপত্তিযং নিব্বানে চ আনিসংসং সুট্ঠু সল্লক্খেন্তো পব্বজিত্ৰা ঝানসমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা নিব্বাননিন্নো, পরে চ তত্থ পতিট্ঠপেতীতি।

Tathā paññāya abhāvena taṇhādisaṃkilesāviyogato sīlassa visuddhiyeva na sambhavati, kuto sabbaññuguṇādhiṭṭhānabhāvo. Paññavā eva ca gharāvāse kāmaguṇesu saṃsāre ca ādīnavaṃ, pabbajjāya jhānasamāpattiyaṃ nibbāne ca ānisaṃsaṃ suṭṭhu sallakkhento pabbajitvā jhānasamāpattiyo nibbattetvā nibbānaninno, pare ca tattha patiṭṭhapetīti.

ৰীরিযঞ্চ পঞ্ঞারহিতং যদিচ্ছিতমত্থং ন সাধেতি দুরারম্ভভাৰতো। ৰরমেৰ হি অনারম্ভো দুরারম্ভতো, পঞ্ঞাসহিতেন পন ৰীরিযেন ন কিঞ্চি দুরধিগমং উপাযপটিপত্তিতো। তথা পঞ্ঞৰা এৰ পরাপকারাদিঅধিৰাসকজাতিযো হোতি, ন দুপ্পঞ্ঞো। পঞ্ঞাৰিরহিতস্স চ পরেহি উপনীতা অপকারা খন্তিযা পটিপক্খমেৰ অনুব্রূহেন্তি, পঞ্ঞৰতো পন তে খন্তিসম্পত্তিযা পরিব্রূহনৰসেন অস্সা থিরভাৰায সংৰত্তন্তি। পঞ্ঞৰা এৰ তীণি সচ্চানি তেসং কারণানি পটিপক্খে চ যথাভূতং জানিত্ৰা পরেসং অৰিসংৰাদকো হোতি। তথা পঞ্ঞাবলেন অত্তানং উপত্থম্ভেত্ৰা ধিতিসম্পদায সব্বপারমীসু অচলসমাদানাধিট্ঠানো হোতি, পঞ্ঞৰা এৰ চ পিযমজ্ঝত্তৰেরীৰিভাগং অকত্ৰা সব্বত্থ হিতূপসংহারকুসলো হোতি। তথা পঞ্ঞাৰসেন লাভাদিলোকধম্মসন্নিপাতে নিব্বিকারতায মজ্ঝত্তো হোতি। এৰং সব্বাসং পারমীনং পঞ্ঞাৰ পারিসুদ্ধিহেতূতি পঞ্ঞাগুণা পচ্চৰেক্খিতব্বা।

Vīriyañca paññārahitaṃ yadicchitamatthaṃ na sādheti durārambhabhāvato. Varameva hi anārambho durārambhato, paññāsahitena pana vīriyena na kiñci duradhigamaṃ upāyapaṭipattito. Tathā paññavā eva parāpakārādiadhivāsakajātiyo hoti, na duppañño. Paññāvirahitassa ca parehi upanītā apakārā khantiyā paṭipakkhameva anubrūhenti, paññavato pana te khantisampattiyā paribrūhanavasena assā thirabhāvāya saṃvattanti. Paññavā eva tīṇi saccāni tesaṃ kāraṇāni paṭipakkhe ca yathābhūtaṃ jānitvā paresaṃ avisaṃvādako hoti. Tathā paññābalena attānaṃ upatthambhetvā dhitisampadāya sabbapāramīsu acalasamādānādhiṭṭhāno hoti, paññavā eva ca piyamajjhattaverīvibhāgaṃ akatvā sabbattha hitūpasaṃhārakusalo hoti. Tathā paññāvasena lābhādilokadhammasannipāte nibbikāratāya majjhatto hoti. Evaṃ sabbāsaṃ pāramīnaṃ paññāva pārisuddhihetūti paññāguṇā paccavekkhitabbā.

অপিচ পঞ্ঞায ৰিনা ন দস্সনসম্পত্তি, অন্তরেন চ দিট্ঠিসম্পদং ন সীলসম্পদা, সীলদিট্ঠিসম্পদারহিতস্স ন সমাধিসম্পদা, অসমাহিতেন চ ন সক্কা অত্তহিতমত্তম্পি সাধেতুং, পগেৰ উক্কংসগতং পরহিতন্তি পরহিতায পটিপন্নেন ‘‘ননু তযা সক্কচ্চং পঞ্ঞাপারিসুদ্ধিযং আযোগো করণীযো’’তি বোধিসত্তেন অত্তা ওৰদিতব্বো। পঞ্ঞানুভাৰেন হি মহাসত্তো চতুরধিট্ঠানাধিট্ঠিতো চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি (দী॰ নি॰ ৩.২১০, ৩১৩; অ॰ নি॰ ১০.৩২) লোকং অনুগ্গণ্হন্তো সত্তে নিয্যানিকমগ্গে অৰতারেতি, ইন্দ্রিযানি চ নেসং পরিপাচেতি। তথা পঞ্ঞাবলেন খন্ধাযতনাদীসু পৰিচযবহুলো পৰত্তিনিৰত্তিযো যাথাৰতো পরিজানন্তো দানাদযো গুণে ৰিসেসনিব্বেধভাগিযভাৰং নযন্তো বোধিসত্তসিক্খায পরিপূরকারী হোতীতি এৰমাদিনা অনেকাকারৰোকারে পঞ্ঞাগুণে ৰৰত্থপেত্ৰা পঞ্ঞাপারমী অনুব্রূহেতব্বা।

Apica paññāya vinā na dassanasampatti, antarena ca diṭṭhisampadaṃ na sīlasampadā, sīladiṭṭhisampadārahitassa na samādhisampadā, asamāhitena ca na sakkā attahitamattampi sādhetuṃ, pageva ukkaṃsagataṃ parahitanti parahitāya paṭipannena ‘‘nanu tayā sakkaccaṃ paññāpārisuddhiyaṃ āyogo karaṇīyo’’ti bodhisattena attā ovaditabbo. Paññānubhāvena hi mahāsatto caturadhiṭṭhānādhiṭṭhito catūhi saṅgahavatthūhi (dī. ni. 3.210, 313; a. ni. 10.32) lokaṃ anuggaṇhanto satte niyyānikamagge avatāreti, indriyāni ca nesaṃ paripāceti. Tathā paññābalena khandhāyatanādīsu pavicayabahulo pavattinivattiyo yāthāvato parijānanto dānādayo guṇe visesanibbedhabhāgiyabhāvaṃ nayanto bodhisattasikkhāya paripūrakārī hotīti evamādinā anekākāravokāre paññāguṇe vavatthapetvā paññāpāramī anubrūhetabbā.

তথা দিস্সমানপারানিপি লোকিযানি কম্মানি নিহীনৰীরিযেন পাপুণিতুং অসক্কুণেয্যানি, অগণিতখেদেন পন আরদ্ধৰীরিযেন দুরধিগমং নাম নত্থি। নিহীনৰীরিযো হি ‘‘সংসারমহোঘতো সব্বসত্তে সন্তারেস্সামী’’তি আরভিতুমেৰ ন সক্কুণোতি। মজ্ঝিমো আরভিত্ৰা অন্তরাৰোসানমাপজ্জতি। উক্কট্ঠৰীরিযো পন অত্তসুখনিরপেক্খো আরম্ভপারং অধিগচ্ছতীতি ৰীরিযসম্পত্তি পচ্চৰেক্খিতব্বা। অপিচ ‘‘যস্স অত্তনোযেৰ সংসারপঙ্কতো সমুদ্ধরণত্থমারম্ভো, তস্সাপি ৰীরিযস্স সিথিলভাৰেন মনোরথানং মত্থকপ্পত্তি ন সক্কা সম্ভাৰেতুং, পগেৰ সদেৰকস্স লোকস্স সমুদ্ধরণত্থং কতাভিনীহারেনা’’তি চ ‘‘রাগাদীনং দোসগণানং মত্তমহাগজানং ৰিয দুন্নিৰারযভাৰতো, তন্নিদানানঞ্চ কম্মসমাদানানং উক্খিত্তাসিকৰধকসদিসভাৰতো, তন্নিমিত্তানঞ্চ দুগ্গতীনং সব্বদা ৰিৰটমুখভাৰতো, তত্থ নিযোজকানঞ্চ পাপমিত্তানং সদা সন্নিহিতভাৰতো, তদোৰাদকারিতায চ বালস্স পুথুজ্জনভাৰস্স সতি সম্ভৰে যুত্তং সযমেৰ সংসারদুক্খতো নিস্সরিতু’’ন্তি চ ‘‘মিচ্ছাৰিতক্কা ৰীরিযানুভাৰেন দূরী ভৰন্তী’’তি চ ‘‘যদি পন সম্বোধি অত্তাধীনেন ৰীরিযেন সক্কা সমধিগন্তুং , কিমেত্থ দুক্কর’’ন্তি চ এৰমাদিনা নযেন ৰীরিযস্স গুণাপচ্চৰেক্খিতব্বা।

Tathā dissamānapārānipi lokiyāni kammāni nihīnavīriyena pāpuṇituṃ asakkuṇeyyāni, agaṇitakhedena pana āraddhavīriyena duradhigamaṃ nāma natthi. Nihīnavīriyo hi ‘‘saṃsāramahoghato sabbasatte santāressāmī’’ti ārabhitumeva na sakkuṇoti. Majjhimo ārabhitvā antarāvosānamāpajjati. Ukkaṭṭhavīriyo pana attasukhanirapekkho ārambhapāraṃ adhigacchatīti vīriyasampatti paccavekkhitabbā. Apica ‘‘yassa attanoyeva saṃsārapaṅkato samuddharaṇatthamārambho, tassāpi vīriyassa sithilabhāvena manorathānaṃ matthakappatti na sakkā sambhāvetuṃ, pageva sadevakassa lokassa samuddharaṇatthaṃ katābhinīhārenā’’ti ca ‘‘rāgādīnaṃ dosagaṇānaṃ mattamahāgajānaṃ viya dunnivārayabhāvato, tannidānānañca kammasamādānānaṃ ukkhittāsikavadhakasadisabhāvato, tannimittānañca duggatīnaṃ sabbadā vivaṭamukhabhāvato, tattha niyojakānañca pāpamittānaṃ sadā sannihitabhāvato, tadovādakāritāya ca bālassa puthujjanabhāvassa sati sambhave yuttaṃ sayameva saṃsāradukkhato nissaritu’’nti ca ‘‘micchāvitakkā vīriyānubhāvena dūrī bhavantī’’ti ca ‘‘yadi pana sambodhi attādhīnena vīriyena sakkā samadhigantuṃ , kimettha dukkara’’nti ca evamādinā nayena vīriyassa guṇāpaccavekkhitabbā.

তথা ‘‘খন্তি নামাযং নিরৰসেসগুণপটিপক্খস্স কোধস্স ৰিধমনতো গুণসম্পাদনে সাধূনমপ্পটিহতমাযুধং, পরাভিভৰনে সমত্থানং অলঙ্কারো, সমণব্রাহ্মণানং বলসম্পদা, কোধগ্গিৰিনযনী উদকধারা, কল্যাণস্স কিত্তিসদ্দস্স সঞ্জাতিদেসো, পাপপুগ্গলানং ৰচীৰিসৰূপসমকরো মন্তাগদো, সংৰরে ঠিতানং পরমা ধীরপকতি, গম্ভীরাসযতায সাগরো, দোসমহাসাগরস্স ৰেলা, অপাযদ্ৰারস্স পিধানকৰাটং, দেৰব্রহ্মলোকানং আরোহণসোপানং, সব্বগুণানং অধিৰাসনভূমি, উত্তমা কাযৰচীমনোৰিসুদ্ধী’’তি মনসি কাতব্বং। অপি চ ‘‘এতে সত্তা খন্তিসম্পত্তিযা অভাৰতো ইধ চেৰ তপন্তি, পরলোকে চ তপনীযধম্মানুযোগতো’’তি চ ‘‘যদিপি পরাপকারনিমিত্তং দুক্খং উপ্পজ্জতি, তস্স পন দুক্খস্স খেত্তভূতো অত্তভাৰো, বীজভূতঞ্চ কম্মং মযাৰ অভিসঙ্খত’’ন্তি চ ‘‘তস্স দুক্খস্স আণণ্যকারণমেত’’ন্তি চ ‘‘অপকারকে অসতি কথং ময্হং খন্তিসম্পদা সম্ভৰতী’’তি চ ‘‘যদিপাযং এতরহি অপকারকো, অযং নাম পুব্বে অনেন ময্হং উপকারো কতো’’তি চ ‘‘অপকারো এৰ ৰা খন্তিনিমিত্ততায উপকারো’’তি চ ‘‘সব্বেপিমে সত্তা ময্হং পুত্তসদিসা, পুত্তকতাপরাধেসু চ কো কুজ্ঝিস্সতী’’তি চ ‘‘যেন কোধভূতাৰেসেন অযং ময্হং অপরজ্ঝতি, সো কোধভূতাৰেসো মযা ৰিনেতব্বো’’তি চ ‘‘যেন অপকারেন ইদং ময্হং দুক্খং উপ্পন্নং, তস্স অহম্পি নিমিত্ত’’ন্তি চ ‘‘যেহি ধম্মেহি অপরাধো কতো, যত্থ চ কতো, সব্বেপি তে তস্মিংযেৰ খণে নিরুদ্ধা, কস্সিদানি কেন কোধো কাতব্বো’’তি চ ‘‘অনত্ততায সব্বধম্মানং কো কস্স অপরজ্ঝতী’’তি চ পচ্চৰেক্খন্তেন খন্তিসম্পদা ব্রূহেতব্বা।

Tathā ‘‘khanti nāmāyaṃ niravasesaguṇapaṭipakkhassa kodhassa vidhamanato guṇasampādane sādhūnamappaṭihatamāyudhaṃ, parābhibhavane samatthānaṃ alaṅkāro, samaṇabrāhmaṇānaṃ balasampadā, kodhaggivinayanī udakadhārā, kalyāṇassa kittisaddassa sañjātideso, pāpapuggalānaṃ vacīvisavūpasamakaro mantāgado, saṃvare ṭhitānaṃ paramā dhīrapakati, gambhīrāsayatāya sāgaro, dosamahāsāgarassa velā, apāyadvārassa pidhānakavāṭaṃ, devabrahmalokānaṃ ārohaṇasopānaṃ, sabbaguṇānaṃ adhivāsanabhūmi, uttamā kāyavacīmanovisuddhī’’ti manasi kātabbaṃ. Api ca ‘‘ete sattā khantisampattiyā abhāvato idha ceva tapanti, paraloke ca tapanīyadhammānuyogato’’ti ca ‘‘yadipi parāpakāranimittaṃ dukkhaṃ uppajjati, tassa pana dukkhassa khettabhūto attabhāvo, bījabhūtañca kammaṃ mayāva abhisaṅkhata’’nti ca ‘‘tassa dukkhassa āṇaṇyakāraṇameta’’nti ca ‘‘apakārake asati kathaṃ mayhaṃ khantisampadā sambhavatī’’ti ca ‘‘yadipāyaṃ etarahi apakārako, ayaṃ nāma pubbe anena mayhaṃ upakāro kato’’ti ca ‘‘apakāro eva vā khantinimittatāya upakāro’’ti ca ‘‘sabbepime sattā mayhaṃ puttasadisā, puttakatāparādhesu ca ko kujjhissatī’’ti ca ‘‘yena kodhabhūtāvesena ayaṃ mayhaṃ aparajjhati, so kodhabhūtāveso mayā vinetabbo’’ti ca ‘‘yena apakārena idaṃ mayhaṃ dukkhaṃ uppannaṃ, tassa ahampi nimitta’’nti ca ‘‘yehi dhammehi aparādho kato, yattha ca kato, sabbepi te tasmiṃyeva khaṇe niruddhā, kassidāni kena kodho kātabbo’’ti ca ‘‘anattatāya sabbadhammānaṃ ko kassa aparajjhatī’’ti ca paccavekkhantena khantisampadā brūhetabbā.

যদি পনস্স দীঘরত্তং পরিচযেন পরাপকারনিমিত্তকো কোধো চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠেয্য, ইতি পটিসঞ্চিক্খিতব্বং ‘‘খন্তি নামেসা পরাপকারস্স পটিপক্খপটিপত্তীনং পচ্চুপকারকারণ’’ন্তি চ ‘‘অপকারো চ ময্হং দুক্খুপ্পাদনেন দুক্খুপনিসায সদ্ধায, সব্বলোকে অনভিরতিসঞ্ঞায চ পচ্চযো’’তি চ ‘‘ইন্দ্রিযপকতিরেসা, যদিদং ইট্ঠানিট্ঠৰিসযসমাযোগো, তত্থ অনিট্ঠৰিসযসমাযোগো ময্হং ন সিযাতি তং কুতেত্থ লব্ভা’’তি চ ‘‘কোধৰসিকো সত্তো কোধেন উম্মত্তো ৰিক্খিত্তচিত্তো, তত্থ কিং পচ্চপকারেনা’’তি চ ‘‘সব্বে পিমে সত্তা সম্মাসম্বুদ্ধেন ওরসপুত্তা ৰিয পরিপালিতা, তস্মা ন তত্থ মযা চিত্তকোপোপি কাতব্বো’’তি চ ‘‘অপরাধকে চ সতি গুণে গুণৰতি মযা ন কোপো কাতব্বো’’তি চ ‘‘অসতি গুণে ৰিসেসেন করুণাযিতব্বো’’তি চ ‘‘কোপেন চ ময্হং গুণযসা নিহীযন্তী’’তি চ ‘‘কুজ্ঝনেন ময্হং দুব্বণ্ণদুক্খসেয্যাদযো সপত্তকন্তা আগচ্ছন্তী’’তি চ ‘‘কোধো চ নামাযং সব্বাহিতকারকো সব্বহিতৰিনাসকো বলৰা পচ্চত্থিকো’’তি চ ‘‘সতি চ খন্তিযা ন কোচি পচ্চত্থিকো’’তি চ ‘‘অপরাধকেন অপরাধনিমিত্তং যং আযতিং লদ্ধব্বং দুক্খং, সতি চ খন্তিযা ময্হং তদভাৰো’’তি চ ‘‘চিন্তনেন কুজ্ঝন্তেন চ মযা পচ্চত্থিকোযেৰ অনুৰত্তিতো হোতী’’তি চ ‘‘কোধে চ মযা খন্তিযা অভিভূতে তস্স দাসভূতো পচ্চত্থিকো সম্মদেৰ অভিভূতো হোতী’’তি চ ‘‘কোধনিমিত্তং খন্তিগুণপরিচ্চাগো ময্হং ন যুত্তো’’তি চ ‘‘সতি চ কোধে গুণৰিরোধিনি (গুণৰিরোধপচ্চনীধম্মে চরিযা॰ অট্ঠ॰ পকিণ্ণককথাযং) কিং মে সীলাদিধম্মা পারিপূরিং গচ্ছেয্যুং, অসতি চ তেসু কথাহং সত্তানং উপকারবহুলো পটিঞ্ঞানুরূপং উত্তমং সম্পত্তিং পাপুণিস্সামী’’তি চ ‘‘খন্তিযা চ সতি বহিদ্ধা ৰিক্খেপাভাৰতো সমাহিতস্স সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চতো দুক্খতো সব্বে ধম্মা অনত্ততো নিব্বানঞ্চ অসঙ্খতামতসন্তপণীতাদিভাৰতো নিজ্ঝানং খমন্তি ‘বুদ্ধধম্মা চ অচিন্তেয্যাপরিমেয্যপভাৰা’তি’’, ততো চ ‘‘অনুলোমিযং খন্তিযং ঠিতো ‘কেৰলা ইমে চ অত্তত্তনিযভাৰরহিতা ধম্মমত্তা যথাসকং পচ্চযেহি উপ্পজ্জন্তি ৰযন্তি, ন কুতোচি আগচ্ছন্তি, ন কুহিঞ্চি গচ্ছন্তি, ন চ কত্থচি পতিট্ঠিতা, ন চেত্থ কোচি কস্সচি ব্যাপারো’তি অহংকারমমংকারানধিট্ঠানতা নিজ্ঝানং খমতি, যেন বোধিসত্তো বোধিযা নিযতো অনাৰত্তিধম্মো হোতী’’তি এৰমাদিনা খন্তিপারমিযং পচ্চৰেক্খণা ৰেদিতব্বা।

Yadi panassa dīgharattaṃ paricayena parāpakāranimittako kodho cittaṃ pariyādāya tiṭṭheyya, iti paṭisañcikkhitabbaṃ ‘‘khanti nāmesā parāpakārassa paṭipakkhapaṭipattīnaṃ paccupakārakāraṇa’’nti ca ‘‘apakāro ca mayhaṃ dukkhuppādanena dukkhupanisāya saddhāya, sabbaloke anabhiratisaññāya ca paccayo’’ti ca ‘‘indriyapakatiresā, yadidaṃ iṭṭhāniṭṭhavisayasamāyogo, tattha aniṭṭhavisayasamāyogo mayhaṃ na siyāti taṃ kutettha labbhā’’ti ca ‘‘kodhavasiko satto kodhena ummatto vikkhittacitto, tattha kiṃ paccapakārenā’’ti ca ‘‘sabbe pime sattā sammāsambuddhena orasaputtā viya paripālitā, tasmā na tattha mayā cittakopopi kātabbo’’ti ca ‘‘aparādhake ca sati guṇe guṇavati mayā na kopo kātabbo’’ti ca ‘‘asati guṇe visesena karuṇāyitabbo’’ti ca ‘‘kopena ca mayhaṃ guṇayasā nihīyantī’’ti ca ‘‘kujjhanena mayhaṃ dubbaṇṇadukkhaseyyādayo sapattakantā āgacchantī’’ti ca ‘‘kodho ca nāmāyaṃ sabbāhitakārako sabbahitavināsako balavā paccatthiko’’ti ca ‘‘sati ca khantiyā na koci paccatthiko’’ti ca ‘‘aparādhakena aparādhanimittaṃ yaṃ āyatiṃ laddhabbaṃ dukkhaṃ, sati ca khantiyā mayhaṃ tadabhāvo’’ti ca ‘‘cintanena kujjhantena ca mayā paccatthikoyeva anuvattito hotī’’ti ca ‘‘kodhe ca mayā khantiyā abhibhūte tassa dāsabhūto paccatthiko sammadeva abhibhūto hotī’’ti ca ‘‘kodhanimittaṃ khantiguṇapariccāgo mayhaṃ na yutto’’ti ca ‘‘sati ca kodhe guṇavirodhini (guṇavirodhapaccanīdhamme cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathāyaṃ) kiṃ me sīlādidhammā pāripūriṃ gaccheyyuṃ, asati ca tesu kathāhaṃ sattānaṃ upakārabahulo paṭiññānurūpaṃ uttamaṃ sampattiṃ pāpuṇissāmī’’ti ca ‘‘khantiyā ca sati bahiddhā vikkhepābhāvato samāhitassa sabbe saṅkhārā aniccato dukkhato sabbe dhammā anattato nibbānañca asaṅkhatāmatasantapaṇītādibhāvato nijjhānaṃ khamanti ‘buddhadhammā ca acinteyyāparimeyyapabhāvā’ti’’, tato ca ‘‘anulomiyaṃ khantiyaṃ ṭhito ‘kevalā ime ca attattaniyabhāvarahitā dhammamattā yathāsakaṃ paccayehi uppajjanti vayanti, na kutoci āgacchanti, na kuhiñci gacchanti, na ca katthaci patiṭṭhitā, na cettha koci kassaci byāpāro’ti ahaṃkāramamaṃkārānadhiṭṭhānatā nijjhānaṃ khamati, yena bodhisatto bodhiyā niyato anāvattidhammo hotī’’ti evamādinā khantipāramiyaṃ paccavekkhaṇā veditabbā.

তথা ‘‘সচ্চেন ৰিনা সীলাদীনং অসম্ভৰতো, পটিঞ্ঞানুরূপং পটিপত্তিযা অভাৰতো চ সচ্চধম্মাতিক্কমে চ সব্বপাপধম্মানং সমোসরণতো, অসচ্চসন্ধস্স অপ্পচ্চযিকভাৰতো, আযতিঞ্চ অনাদেয্যৰচনতাৰহনতো, সম্পন্নসচ্চস্স চ সব্বগুণাধিট্ঠানভাৰতো, সচ্চাধিট্ঠানেন সব্ববোধিসম্ভারানং পারিসুদ্ধিপারিপূরিসমন্ৰাযতো, সভাৰধম্মাৰিসংৰাদনেন সব্ববোধিসম্ভারকিচ্চকরণতো, বোধিসত্তপটিপত্তিযা চ পরিনিপ্ফত্তিতো’’তিআদিনা সচ্চপারমিযা সম্পত্তিযো পচ্চৰেক্খিতব্বা।

Tathā ‘‘saccena vinā sīlādīnaṃ asambhavato, paṭiññānurūpaṃ paṭipattiyā abhāvato ca saccadhammātikkame ca sabbapāpadhammānaṃ samosaraṇato, asaccasandhassa appaccayikabhāvato, āyatiñca anādeyyavacanatāvahanato, sampannasaccassa ca sabbaguṇādhiṭṭhānabhāvato, saccādhiṭṭhānena sabbabodhisambhārānaṃ pārisuddhipāripūrisamanvāyato, sabhāvadhammāvisaṃvādanena sabbabodhisambhārakiccakaraṇato, bodhisattapaṭipattiyā ca parinipphattito’’tiādinā saccapāramiyā sampattiyo paccavekkhitabbā.

তথা ‘‘দানাদীসু দল়্হসমাদানং, তম্পটিপক্খসন্নিপাতে চ নেসং অচলাৰত্থানং, তত্থ চ থিরভাৰং ৰিনা ন দানাদিসম্ভারা সম্বোধিনিমিত্তা সম্ভৰন্তী’’তিআদিনা অধিট্ঠানে গুণা পচ্চৰেক্খিতব্বা।

Tathā ‘‘dānādīsu daḷhasamādānaṃ, tampaṭipakkhasannipāte ca nesaṃ acalāvatthānaṃ, tattha ca thirabhāvaṃ vinā na dānādisambhārā sambodhinimittā sambhavantī’’tiādinā adhiṭṭhāne guṇā paccavekkhitabbā.

তথা ‘‘অত্তহিতমত্তে অৰতিট্ঠন্তেনাপি সত্তেসু হিতচিত্ততং ৰিনা ন সক্কা ইধলোকপরলোকসম্পত্তিযো পাপুণিতুং, পগেৰ সব্বসত্তে নিব্বানসম্পত্তিযং পতিট্ঠাপেতুকামেনা’’তি চ ‘‘পচ্ছা সব্বসত্তানং লোকুত্তরসম্পত্তিং আকঙ্খন্তেন ইদানি লোকিযসম্পত্তিং আকঙ্খা যুত্তরূপা’’তি চ ‘‘ইদানি আসযমত্তেন পরেসং হিতসুখূপসংহারং কাতুং অসক্কোন্তো কদা পযোগেন তং সাধেস্সামী’’তি চ ‘‘ইদানি মযা হিতসুখূপসংহারেন সংৰদ্ধিতা পচ্ছা ধম্মসংৰিভাগসহাযা ময্হং ভৰিস্সন্তী’’তি চ ‘‘এতেহি ৰিনা ন ময্হং বোধিসম্ভারা সম্ভৰন্তি, তস্মা সব্ববুদ্ধগুণৰিভূতিনিপ্ফত্তিকারণত্তা ময্হং এতে পরমং পুঞ্ঞক্খেত্তং অনুত্তরং কুসলাযতনং উত্তমং গারৰট্ঠান’’ন্তি চ ‘‘সৰিসেসং সত্তেসু সব্বেসু হিতজ্ঝাসযতা পচ্চুপট্ঠপেতব্বা, কিঞ্চ করুণাধিট্ঠানতোপি সব্বসত্তেসু মেত্তা অনুব্রূহেতব্বা। ৰিমরিযাদীকতেন হি চেতসা সত্তেসু হিতসুখূপসংহারনিরতস্স তেসং অহিতদুক্খাপনযনকামতা বলৰতী উপ্পজ্জতি দল়্হমূলা, করুণা চ সব্বেসং বুদ্ধকারকধম্মানমাদি চরণং পতিট্ঠা মূলং মুখং পমুখ’’ন্তি এৰমাদিনা মেত্তায গুণা পচ্চৰেক্খিতব্বা।

Tathā ‘‘attahitamatte avatiṭṭhantenāpi sattesu hitacittataṃ vinā na sakkā idhalokaparalokasampattiyo pāpuṇituṃ, pageva sabbasatte nibbānasampattiyaṃ patiṭṭhāpetukāmenā’’ti ca ‘‘pacchā sabbasattānaṃ lokuttarasampattiṃ ākaṅkhantena idāni lokiyasampattiṃ ākaṅkhā yuttarūpā’’ti ca ‘‘idāni āsayamattena paresaṃ hitasukhūpasaṃhāraṃ kātuṃ asakkonto kadā payogena taṃ sādhessāmī’’ti ca ‘‘idāni mayā hitasukhūpasaṃhārena saṃvaddhitā pacchā dhammasaṃvibhāgasahāyā mayhaṃ bhavissantī’’ti ca ‘‘etehi vinā na mayhaṃ bodhisambhārā sambhavanti, tasmā sabbabuddhaguṇavibhūtinipphattikāraṇattā mayhaṃ ete paramaṃ puññakkhettaṃ anuttaraṃ kusalāyatanaṃ uttamaṃ gāravaṭṭhāna’’nti ca ‘‘savisesaṃ sattesu sabbesu hitajjhāsayatā paccupaṭṭhapetabbā, kiñca karuṇādhiṭṭhānatopi sabbasattesu mettā anubrūhetabbā. Vimariyādīkatena hi cetasā sattesu hitasukhūpasaṃhāraniratassa tesaṃ ahitadukkhāpanayanakāmatā balavatī uppajjati daḷhamūlā, karuṇā ca sabbesaṃ buddhakārakadhammānamādi caraṇaṃ patiṭṭhā mūlaṃ mukhaṃ pamukha’’nti evamādinā mettāya guṇā paccavekkhitabbā.

তথা ‘‘উপেক্খায অভাৰে সত্তেহি কতা ৰিপ্পকারা চিত্তস্স ৰিকারং উপ্পাদেয্যুং, সতি চ চিত্তৰিকারে দানাদিসম্ভারানং সম্ভৰোযেৰ নত্থী’’তি চ ‘‘মেত্তাসিনেহেন সিনেহিতে চিত্তে উপেক্খায ৰিনা সম্ভারানং পারিসুদ্ধি ন হোতী’’তি চ ‘‘অনুপেক্খকো সম্ভারেসু পুঞ্ঞসম্ভারং তব্বিপাকঞ্চ সত্তহিতত্থং পরিণামেতুং ন সক্কোতী’’তি চ ‘‘উপেক্খায অভাৰে দেয্যপটিগ্গাহকেসু ৰিভাগং অকত্ৰা পরিচ্চজিতুং ন সক্কোতী’’তি চ ‘‘উপেক্খারহিতেন জীৰিতপরিক্খারানং জীৰিতস্স চ অন্তরাযং অমনসিকরিত্ৰা সংৰরৰিসোধনং কাতুং ন সক্কা’’তি চ ‘‘উপেক্খাৰসেন অরতিরতিসহস্সেৰ নেক্খম্মবলসিদ্ধিতো, উপপত্তিতো ইক্খনৰসেনেৰ সব্বসম্ভারকিচ্চনিপ্ফত্তিতো, অচ্চারদ্ধস্স ৰীরিযস্স অনুপেক্খনে পধানকিচ্চাকরণতো, উপেক্খতোযেৰ তিতিক্খানিজ্ঝানসম্ভৰতো, উপেক্খাৰসেন সত্তসঙ্খারানং অৰিসংৰাদনতো, লোকধম্মানং অজ্ঝুপেক্খনেন সমাদিন্নধম্মেসু অচলাধিট্ঠানসিদ্ধিতো, পরাপকারাদীসু অনাভোগৰসেনেৰ মেত্তাৰিহারনিপ্ফত্তিতোতি সব্ববোধিসম্ভারানং সমাদানাধিট্ঠানপারিপূরিনিপ্ফত্তিযো উপেক্খানুভাৰেন সম্পজ্জন্তী’’তি এৰং আদিনা নযেন উপেক্খাপারমী পচ্চৰেক্খিতব্বা। এৰং অপরিচ্চাগপরিচ্চাগাদীসু যথাক্কমং আদীনৰানিসংসপচ্চৰেক্খণা দানাদিপারমীনং পচ্চযোতি ৰেদিতব্বা।

Tathā ‘‘upekkhāya abhāve sattehi katā vippakārā cittassa vikāraṃ uppādeyyuṃ, sati ca cittavikāre dānādisambhārānaṃ sambhavoyeva natthī’’ti ca ‘‘mettāsinehena sinehite citte upekkhāya vinā sambhārānaṃ pārisuddhi na hotī’’ti ca ‘‘anupekkhako sambhāresu puññasambhāraṃ tabbipākañca sattahitatthaṃ pariṇāmetuṃ na sakkotī’’ti ca ‘‘upekkhāya abhāve deyyapaṭiggāhakesu vibhāgaṃ akatvā pariccajituṃ na sakkotī’’ti ca ‘‘upekkhārahitena jīvitaparikkhārānaṃ jīvitassa ca antarāyaṃ amanasikaritvā saṃvaravisodhanaṃ kātuṃ na sakkā’’ti ca ‘‘upekkhāvasena aratiratisahasseva nekkhammabalasiddhito, upapattito ikkhanavaseneva sabbasambhārakiccanipphattito, accāraddhassa vīriyassa anupekkhane padhānakiccākaraṇato, upekkhatoyeva titikkhānijjhānasambhavato, upekkhāvasena sattasaṅkhārānaṃ avisaṃvādanato, lokadhammānaṃ ajjhupekkhanena samādinnadhammesu acalādhiṭṭhānasiddhito, parāpakārādīsu anābhogavaseneva mettāvihāranipphattitoti sabbabodhisambhārānaṃ samādānādhiṭṭhānapāripūrinipphattiyo upekkhānubhāvena sampajjantī’’ti evaṃ ādinā nayena upekkhāpāramī paccavekkhitabbā. Evaṃ apariccāgapariccāgādīsu yathākkamaṃ ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇā dānādipāramīnaṃ paccayoti veditabbā.

তথা সপরিক্খারা পঞ্চদস চরণধম্মা পঞ্চ চ অভিঞ্ঞাযো। তত্থ চরণধম্মা নাম সীলসংৰরো, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, জাগরিযানুযোগো, সত্ত সদ্ধম্মা, চত্তারি ঝানানি চ। তেসু সীলাদীনং চতুন্নং তেরসপি ধুতধম্মা, অপ্পিচ্ছতাদযো চ পরিক্খারো । সদ্ধম্মেসু সদ্ধায বুদ্ধধম্মসঙ্ঘসীলচাগদেৰতূপসমানুস্সতি- লূখপুগ্গলপরিৰজ্জনসিনিদ্ধপুগ্গলসেৰনপসাদনীয- ধম্মপচ্চৰেক্খণতদধিমুত্ততা পরিক্খারো, হিরোত্তপ্পানং অকুসলাদীনৰপচ্চৰেক্খণঅপাযাদীনৰপচ্চৰেক্খণকুসলধম্মুপত্থম্ভন- ভাৰপচ্চৰেক্খণহিরোত্তপ্প রহিতপুগ্গলপরিৰজ্জনহিরোত্তপ্পসম্পন্নপুগ্গলসেৰনতদধিমুত্ততা, বাহুসচ্চস্স পুব্বযোগপরিপুচ্ছকভাৰসদ্ধম্মাভিযোগঅনৰজ্জৰিজ্জাট্ঠানাদি- পরিচযপরিপক্কিন্দ্রিযতাকিলেসদূরীভাৰঅপ্পস্সুতপরিৰজ্জনবহুস্সুতসেৰনতদধিমুত্ততা, ৰীরিযস্স অপাযভযপচ্চৰেক্খণগমনৰীথিপচ্চৰেক্খণধম্মমহত্তপচ্চৰেক্খণ- থিনমিদ্ধৰিনোদনকুসীতপুগ্গলপরিৰজ্জনআরদ্ধৰীরিযপুগ্গল- সেৰনসম্মপ্পধানপচ্চৰেক্খণতদধিমুত্ততা, সতিযা সতিসম্পজঞ্ঞমুট্ঠস্সতিপুগ্গলপরিৰজ্জনউপট্ঠিতস্সতিপুগ্গলসেৰনতদধিমুত্ততা, পঞ্ঞায পরিপুচ্ছকভাৰৰত্থুৰিসদকিরিযাইন্দ্রিযসমত্তপটিপাদনদুপ্পঞ্ঞ- পুগ্গলপরিৰজ্জনপঞ্ঞৰন্তপুগ্গলসেৰনগম্ভীরঞাণচরিযপচ্চ- ৰেক্খণতদধিমুত্ততা, চতুন্নং ঝানানং সীলাদিচতুক্কং অট্ঠতিংসায আরম্মণেসু পুব্বভাগভাৰনা, আৰজ্জনাদিৰসীভাৰকরণঞ্চ পরিক্খারো। তত্থ সীলাদীহি পযোগসুদ্ধিযা সত্তানং অভযদানে, আসযসুদ্ধিযা আমিসদানে, উভযসুদ্ধিযা চ ধম্মদানে সমত্থো হোতীতিআদিনা চরণাদীনং দানাদিসম্ভারানং পচ্চযভাৰো যথারহং নিদ্ধারেতব্বো, অতিৰিত্থারভযেন ন নিদ্ধারযিম্হ। এৰং সম্পত্তিচক্কাদযোপি দানাদীনং পচ্চযোতি ৰেদিতব্বা।

Tathā saparikkhārā pañcadasa caraṇadhammā pañca ca abhiññāyo. Tattha caraṇadhammā nāma sīlasaṃvaro, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, jāgariyānuyogo, satta saddhammā, cattāri jhānāni ca. Tesu sīlādīnaṃ catunnaṃ terasapi dhutadhammā, appicchatādayo ca parikkhāro. Saddhammesu saddhāya buddhadhammasaṅghasīlacāgadevatūpasamānussati- lūkhapuggalaparivajjanasiniddhapuggalasevanapasādanīya- dhammapaccavekkhaṇatadadhimuttatā parikkhāro, hirottappānaṃ akusalādīnavapaccavekkhaṇaapāyādīnavapaccavekkhaṇakusaladhammupatthambhana- bhāvapaccavekkhaṇahirottappa rahitapuggalaparivajjanahirottappasampannapuggalasevanatadadhimuttatā, bāhusaccassa pubbayogaparipucchakabhāvasaddhammābhiyogaanavajjavijjāṭṭhānādi- paricayaparipakkindriyatākilesadūrībhāvaappassutaparivajjanabahussutasevanatadadhimuttatā, vīriyassa apāyabhayapaccavekkhaṇagamanavīthipaccavekkhaṇadhammamahattapaccavekkhaṇa- thinamiddhavinodanakusītapuggalaparivajjanaāraddhavīriyapuggala- sevanasammappadhānapaccavekkhaṇatadadhimuttatā, satiyā satisampajaññamuṭṭhassatipuggalaparivajjanaupaṭṭhitassatipuggalasevanatadadhimuttatā, paññāya paripucchakabhāvavatthuvisadakiriyāindriyasamattapaṭipādanaduppañña- puggalaparivajjanapaññavantapuggalasevanagambhīrañāṇacariyapacca- vekkhaṇatadadhimuttatā, catunnaṃ jhānānaṃ sīlādicatukkaṃ aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu pubbabhāgabhāvanā, āvajjanādivasībhāvakaraṇañca parikkhāro. Tattha sīlādīhi payogasuddhiyā sattānaṃ abhayadāne, āsayasuddhiyā āmisadāne, ubhayasuddhiyā ca dhammadāne samattho hotītiādinā caraṇādīnaṃ dānādisambhārānaṃ paccayabhāvo yathārahaṃ niddhāretabbo, ativitthārabhayena na niddhārayimha. Evaṃ sampatticakkādayopi dānādīnaṃ paccayoti veditabbā.

কো সংকিলেসোতি অৰিসেসেন তণ্হাদীহি পরামট্ঠভাৰো পারমীনং সংকিলেসো, ৰিসেসেন দেয্যপটিগ্গাহকৰিকপ্পা দানপারমিযা সংকিলেসো, সত্তকালৰিকপ্পা সীলপারমিযা, কামভৰতদুপসমেসু অভিরতিঅনভিরতিৰিকপ্পা নেক্খম্মপারমিযা, ‘‘অহং মমা’’তি ৰিকপ্পা পঞ্ঞাপারমিযা, লীনুদ্ধচ্চৰিকপ্পা ৰীরিযপারমিযা, অত্তপরৰিকপ্পা খন্তিপারমিযা, অদিট্ঠাদীসু দিট্ঠাদিৰিকপ্পা সচ্চপারমিযা, বোধিসম্ভারতব্বিপক্খেসু দোসগুণৰিকপ্পা অধিট্ঠানপারমিযা, হিতাহিতৰিকপ্পা মেত্তাপারমিযা, ইট্ঠানিট্ঠৰিকপ্পা উপেক্খাপারমিযা সংকিলেসোতি ৰেদিতব্বো।

Ko saṃkilesoti avisesena taṇhādīhi parāmaṭṭhabhāvo pāramīnaṃ saṃkileso, visesena deyyapaṭiggāhakavikappā dānapāramiyā saṃkileso, sattakālavikappā sīlapāramiyā, kāmabhavatadupasamesu abhiratianabhirativikappā nekkhammapāramiyā, ‘‘ahaṃ mamā’’ti vikappā paññāpāramiyā, līnuddhaccavikappā vīriyapāramiyā, attaparavikappā khantipāramiyā, adiṭṭhādīsu diṭṭhādivikappā saccapāramiyā, bodhisambhāratabbipakkhesu dosaguṇavikappā adhiṭṭhānapāramiyā, hitāhitavikappā mettāpāramiyā, iṭṭhāniṭṭhavikappā upekkhāpāramiyā saṃkilesoti veditabbo.

কিং ৰোদানন্তি তণ্হাদীহি অনুপঘাতো, যথাৰুত্তৰিকপ্পৰিরহো চ এতাসং ৰোদানন্তি ৰেদিতব্বং। অনুপহতা হি তণ্হামানদিট্ঠিকোধূপনাহমক্খপলাসইস্সামচ্ছরিযমাযাসাঠেয্যথম্ভসারম্ভ- মদপমাদাদীহি কিলেসেহি দেয্যপটিগ্গাহকৰিকপ্পাদিরহিতা চ দানাদিপারমিযো পরিসুদ্ধা পভস্সরা ভৰন্তীতি।

Kiṃ vodānanti taṇhādīhi anupaghāto, yathāvuttavikappaviraho ca etāsaṃ vodānanti veditabbaṃ. Anupahatā hi taṇhāmānadiṭṭhikodhūpanāhamakkhapalāsaissāmacchariyamāyāsāṭheyyathambhasārambha- madapamādādīhi kilesehi deyyapaṭiggāhakavikappādirahitā ca dānādipāramiyo parisuddhā pabhassarā bhavantīti.

কো পটিপক্খোতি অৰিসেসেন সব্বেপি কিলেসা সব্বেপি অকুসলা ধম্মা এতাসং পটিপক্খো, ৰিসেসেন পন পুব্বে ৰুত্তা মচ্ছেরাদযোতি ৰেদিতব্বা। অপিচ দেয্যপটিগ্গাহকদানফলেসু অলোভাদোসামোহগুণযোগতো লোভদোসমোহপটিপক্খং দানং, কাযাদিদোসৰঙ্কাপগমনতো লোভাদিপটিপক্খং সীলং , কামসুখপরূপঘাতঅত্তকিলমথপরিৰজ্জনতো দোসত্তযপটিপক্খং নেক্খম্মং, লোভাদীনং অন্ধীকরণতো, ঞাণস্স চ অনন্ধীকরণতো লোভাদিপটিপক্খা পঞ্ঞা, অলীনানুদ্ধতঞাযারম্ভৰসেন লোভাদিপটিপক্খং ৰীরিযং, ইট্ঠানিট্ঠসুঞ্ঞতানং খমনতো লোভাদিপটিপক্খা খন্তি, সতিপি পরেসং উপকারে অপকারে চ যথাভূতপ্পৰত্তিযা লোভাদিপটিপক্খং সচ্চং, লোকধম্মে অভিভুয্য যথাসমাদিন্নেসু সম্ভারেসু অচলনতো লোভাদিপটিপক্খং অধিট্ঠানং, নীৰরণৰিৰেকতো লোভাদিপটিপক্খা মেত্তা, ইট্ঠানিট্ঠেসু অনুনযপটিঘৰিদ্ধংসনতো, সমপ্পৰত্তিতো চ লোভাদিপটিপক্খা উপেক্খাতি দট্ঠব্বং।

Kopaṭipakkhoti avisesena sabbepi kilesā sabbepi akusalā dhammā etāsaṃ paṭipakkho, visesena pana pubbe vuttā maccherādayoti veditabbā. Apica deyyapaṭiggāhakadānaphalesu alobhādosāmohaguṇayogato lobhadosamohapaṭipakkhaṃ dānaṃ, kāyādidosavaṅkāpagamanato lobhādipaṭipakkhaṃ sīlaṃ , kāmasukhaparūpaghātaattakilamathaparivajjanato dosattayapaṭipakkhaṃ nekkhammaṃ, lobhādīnaṃ andhīkaraṇato, ñāṇassa ca anandhīkaraṇato lobhādipaṭipakkhā paññā, alīnānuddhatañāyārambhavasena lobhādipaṭipakkhaṃ vīriyaṃ, iṭṭhāniṭṭhasuññatānaṃ khamanato lobhādipaṭipakkhā khanti, satipi paresaṃ upakāre apakāre ca yathābhūtappavattiyā lobhādipaṭipakkhaṃ saccaṃ, lokadhamme abhibhuyya yathāsamādinnesu sambhāresu acalanato lobhādipaṭipakkhaṃ adhiṭṭhānaṃ, nīvaraṇavivekato lobhādipaṭipakkhā mettā, iṭṭhāniṭṭhesu anunayapaṭighaviddhaṃsanato, samappavattito ca lobhādipaṭipakkhā upekkhāti daṭṭhabbaṃ.

কা পটিপত্তীতি সুখূপকরণসরীরজীৰিতপরিচ্চাগেন ভযাপনূদনেন ধম্মোপদেসেন চ বহুধা সত্তানং অনুগ্গহকরণং দানে পটিপত্তি। তত্থাযং ৰিত্থারনযো – ‘‘ইমিনাহং দানেন সত্তানং আযুৰণ্ণসুখবলপটিভানাদিসম্পত্তিং রমণীযং অগ্গফলসম্পত্তিং নিপ্ফাদেয্য’’ন্তি অন্নদানং দেতি, তথা সত্তানং কম্মকিলেসপিপাসৰূপসমায পানং দেতি, তথা সুৰণ্ণৰণ্ণতায, হিরোত্তপ্পালঙ্কারস্স চ নিপ্ফত্তিযা ৰত্থানি দেতি, তথা ইদ্ধিৰিধস্স চেৰ নিব্বানসুখস্স চ নিপ্ফত্তিযা যানং দেতি, তথা সীলগন্ধনিপ্ফত্তিযা গন্ধং, বুদ্ধগুণসোভানিপ্ফত্তিযা মালাৰিলেপনং, বোধিমণ্ডাসননিপ্ফত্তিযা আসনং , তথাগতসেয্যানিপ্ফত্তিযা সেয্যং, সরণভাৰনিপ্ফত্তিযা আৰসথং, পঞ্চচক্খুপটিলাভায পদীপেয্যং দেতি। ব্যামপ্পভানিপ্ফত্তিযা রূপদানং, ব্রহ্মস্সরনিপ্ফত্তিযা সদ্দদানং, সব্বলোকস্স পিযভাৰায রসদানং, বুদ্ধসুখুমালভাৰায ফোট্ঠব্বদানং, অজরামরণভাৰায ভেসজ্জদানং, কিলেসদাসব্যৰিমোচনত্থং দাসানং ভুজিস্সতাদানং, সদ্ধম্মাভিরতিযা অনৰজ্জখিড্ডারতিহেতুদানং, সব্বেপি সত্তে অরিযায জাতিযা অত্তনো পুত্তভাৰূপনযনায পুত্তদানং, সকলস্স লোকস্স পতিভাৰূপগমনায দারদানং, সুভলক্খণসম্পত্তিযা সুৰণ্ণমণিমুত্তাপৰাল়াদিদানং, অনুব্যঞ্জনসম্পত্তিযা নানাৰিধৰিভূসনদানং, সদ্ধম্মকোসাধিগমায ৰিত্তকোসদানং, ধম্মরাজভাৰায রজ্জদানং, ঝানাদিসম্পত্তিযা আরামুয্যানাদিৰনদানং, চক্কঙ্কিতেহি পাদেহি বোধিমণ্ডূপসঙ্কমনায চরণদানং, চতুরোঘনিত্থরণায সত্তানং সদ্ধম্মহত্থদানত্থং হত্থদানং, সদ্ধিন্দ্রিযাদিপটিলাভায কণ্ণনাসাদিদানং, সমন্তচক্খুপটিলাভায চক্খুদানং, ‘‘দস্সনসৰনানুস্সরণপারিচরিযাদীসু সব্বকালং সব্বসত্তানং হিতসুখাৰহো, সব্বলোকেন চ উপজীৰিতব্বো মে কাযো ভৰেয্যা’’তি মংসলোহিতাদিদানং, ‘‘সব্বলোকুত্তমো ভৰেয্য’’ন্তি উত্তমঙ্গদানং দেতি।

Kā paṭipattīti sukhūpakaraṇasarīrajīvitapariccāgena bhayāpanūdanena dhammopadesena ca bahudhā sattānaṃ anuggahakaraṇaṃ dāne paṭipatti. Tatthāyaṃ vitthāranayo – ‘‘imināhaṃ dānena sattānaṃ āyuvaṇṇasukhabalapaṭibhānādisampattiṃ ramaṇīyaṃ aggaphalasampattiṃ nipphādeyya’’nti annadānaṃ deti, tathā sattānaṃ kammakilesapipāsavūpasamāya pānaṃ deti, tathā suvaṇṇavaṇṇatāya, hirottappālaṅkārassa ca nipphattiyā vatthāni deti, tathā iddhividhassa ceva nibbānasukhassa ca nipphattiyā yānaṃ deti, tathā sīlagandhanipphattiyā gandhaṃ, buddhaguṇasobhānipphattiyā mālāvilepanaṃ, bodhimaṇḍāsananipphattiyā āsanaṃ , tathāgataseyyānipphattiyā seyyaṃ, saraṇabhāvanipphattiyā āvasathaṃ, pañcacakkhupaṭilābhāya padīpeyyaṃ deti. Byāmappabhānipphattiyā rūpadānaṃ, brahmassaranipphattiyā saddadānaṃ, sabbalokassa piyabhāvāya rasadānaṃ, buddhasukhumālabhāvāya phoṭṭhabbadānaṃ, ajarāmaraṇabhāvāya bhesajjadānaṃ, kilesadāsabyavimocanatthaṃ dāsānaṃ bhujissatādānaṃ, saddhammābhiratiyā anavajjakhiḍḍāratihetudānaṃ, sabbepi satte ariyāya jātiyā attano puttabhāvūpanayanāya puttadānaṃ, sakalassa lokassa patibhāvūpagamanāya dāradānaṃ, subhalakkhaṇasampattiyā suvaṇṇamaṇimuttāpavāḷādidānaṃ, anubyañjanasampattiyā nānāvidhavibhūsanadānaṃ, saddhammakosādhigamāya vittakosadānaṃ, dhammarājabhāvāya rajjadānaṃ, jhānādisampattiyā ārāmuyyānādivanadānaṃ, cakkaṅkitehi pādehi bodhimaṇḍūpasaṅkamanāya caraṇadānaṃ, caturoghanittharaṇāya sattānaṃ saddhammahatthadānatthaṃ hatthadānaṃ, saddhindriyādipaṭilābhāya kaṇṇanāsādidānaṃ, samantacakkhupaṭilābhāya cakkhudānaṃ, ‘‘dassanasavanānussaraṇapāricariyādīsu sabbakālaṃ sabbasattānaṃ hitasukhāvaho, sabbalokena ca upajīvitabbo me kāyo bhaveyyā’’ti maṃsalohitādidānaṃ, ‘‘sabbalokuttamo bhaveyya’’nti uttamaṅgadānaṃ deti.

এৰং দদন্তো চ ন অনেসনায দেতি, ন পরোপঘাতেন, ন ভযেন, ন লজ্জায, ন দক্খিণেয্যরোসনেন, ন পণীতে সতি লূখং, ন অত্তুক্কংসনেন, ন পরৰম্ভনেন, ন ফলাভিকঙ্খায, ন যাচকজিগুচ্ছায, ন অচিত্তীকারেন দেতি, অথ খো সক্কচ্চং দেতি, সহত্থেন দেতি, কালেন দেতি, চিত্তিং কত্ৰা দেতি, অৰিভাগেন দেতি, তীসু কালেসু সোমনস্সিতো দেতি। ততোযেৰ দত্ৰা ন পচ্ছানুতাপী হোতি, ন পটিগ্গাহকৰসেন মানাৰমানং করোতি, পটিগ্গাহকানং পিযসমুদাচারো হোতি ৰদঞ্ঞূ যাচযোগো সপরিৰারদাযী। তঞ্চ দানসম্পত্তিং সকললোকহিতসুখায পরিণামেতি, অত্তনো চ অকুপ্পায ৰিমুত্তিযা, অপরিক্খযস্স ছন্দস্স, অপরিক্খযস্স ৰীরিযস্স, অপরিক্খযস্স সমাধানস্স, অপরিক্খযস্স ঞাণস্স, অপরিক্খযায সম্মাসম্বোধিযা পরিণামেতি। ইমঞ্চ দানপারমিং পটিপজ্জন্তেন মহাসত্তেন জীৰিতে, ভোগেসু চ অনিচ্চসঞ্ঞা পচ্চুপট্ঠপেতব্বা, সত্তেসু চ মহাকরুণা। এৰঞ্হি ভোগে গহেতব্বসারং গণ্হন্তো আদিত্তস্মা ৰিয অগারস্মা সব্বং সাপতেয্যং, অত্তানঞ্চ বহি নীহরন্তো ন কিঞ্চি সেসেতি, নিরৰসেসতো নিস্সজ্জতিযেৰ। অযং তাৰ দানপারমিযা পটিপত্তিক্কমো।

Evaṃ dadanto ca na anesanāya deti, na paropaghātena, na bhayena, na lajjāya, na dakkhiṇeyyarosanena, na paṇīte sati lūkhaṃ, na attukkaṃsanena, na paravambhanena, na phalābhikaṅkhāya, na yācakajigucchāya, na acittīkārena deti, atha kho sakkaccaṃ deti, sahatthena deti, kālena deti, cittiṃ katvā deti, avibhāgena deti, tīsu kālesu somanassito deti. Tatoyeva datvā na pacchānutāpī hoti, na paṭiggāhakavasena mānāvamānaṃ karoti, paṭiggāhakānaṃ piyasamudācāro hoti vadaññū yācayogo saparivāradāyī. Tañca dānasampattiṃ sakalalokahitasukhāya pariṇāmeti, attano ca akuppāya vimuttiyā, aparikkhayassa chandassa, aparikkhayassa vīriyassa, aparikkhayassa samādhānassa, aparikkhayassa ñāṇassa, aparikkhayāya sammāsambodhiyā pariṇāmeti. Imañca dānapāramiṃ paṭipajjantena mahāsattena jīvite, bhogesu ca aniccasaññā paccupaṭṭhapetabbā, sattesu ca mahākaruṇā. Evañhi bhoge gahetabbasāraṃ gaṇhanto ādittasmā viya agārasmā sabbaṃ sāpateyyaṃ, attānañca bahi nīharanto na kiñci seseti, niravasesato nissajjatiyeva. Ayaṃ tāva dānapāramiyā paṭipattikkamo.

সীলপারমিযা পন যস্মা সব্বঞ্ঞুসীলালঙ্কারেহি সত্তে অলঙ্করিতুকামেন অত্তনোযেৰ তাৰ সীলং ৰিসোধেতব্বং, তস্মা সত্তেসু তথা দযাপন্নচিত্তেন ভৰিতব্বং, যথা সুপিনন্তেনপি ন আঘাতো উপ্পজ্জেয্য। পরূপকারনিরততায পরসন্তকো অলগদ্দো ৰিয ন পরামসিতব্বো। অব্রহ্মচরিযতোপি আরাচারী, সত্তৰিধমেথুন সংযোগৰিরতো, পগেৰ পরদারগমনতো। সচ্চং হিতং পিযং পরিমিতমেৰ চ কালেন ধম্মিং কথং ভাসিতা হোতি, অনভিজ্ঝালু অব্যাপন্নো অৰিপরীতদস্সনো সম্মাসম্বুদ্ধে নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো। ইতি চতুরাপাযৰট্টদুক্খপথেহি অকুসলকম্মপথেহি, অকুসলধম্মেহি চ ওরমিত্ৰা সগ্গমোক্খপথেসু কুসলকম্মপথেসু পতিট্ঠিতস্স সুদ্ধাসযপযোগতায যথাভিপত্থিতা সত্তানং হিতসুখূপসঞ্হিতা মনোরথা সীঘং অভিনিপ্ফজ্জন্তি।

Sīlapāramiyā pana yasmā sabbaññusīlālaṅkārehi satte alaṅkaritukāmena attanoyeva tāva sīlaṃ visodhetabbaṃ, tasmā sattesu tathā dayāpannacittena bhavitabbaṃ, yathā supinantenapi na āghāto uppajjeyya. Parūpakāraniratatāya parasantako alagaddo viya na parāmasitabbo. Abrahmacariyatopi ārācārī, sattavidhamethuna saṃyogavirato, pageva paradāragamanato. Saccaṃ hitaṃ piyaṃ parimitameva ca kālena dhammiṃ kathaṃ bhāsitā hoti, anabhijjhālu abyāpanno aviparītadassano sammāsambuddhe niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo. Iti caturāpāyavaṭṭadukkhapathehi akusalakammapathehi, akusaladhammehi ca oramitvā saggamokkhapathesu kusalakammapathesu patiṭṭhitassa suddhāsayapayogatāya yathābhipatthitā sattānaṃ hitasukhūpasañhitā manorathā sīghaṃ abhinipphajjanti.

তত্থ হিংসানিৰত্তিযা সব্বসত্তানং অভযদানং দেতি, অপ্পকসিরেনেৰ মেত্তাভাৰনং সম্পাদেতি, একাদস মেত্তানিসংসে অধিগচ্ছতি, অপ্পাবাধো হোতি অপ্পাতঙ্কো দীঘাযুকো সুখবহুলো, লক্খণৰিসেসে পাপুণাতি, দোসৰাসনঞ্চ সমুচ্ছিন্দতি। তথা অদিন্নাদাননিৰত্তিযা চোরাদিঅসাধারণে উল়ারে ভোগে অধিগচ্ছতি, অনাসঙ্কনীযো পিযো মনাপো ৰিস্সসনীযো, ৰিভৰসম্পত্তীসু অলগ্গচিত্তো পরিচ্চাগসীলো , লোভৰাসনঞ্চ সমুচ্ছিন্দতি। অব্রহ্মচরিযনিৰত্তিযা অলোভো হোতি সন্তকাযচিত্তো, সত্তানং পিযো হোতি মনাপো অপরিসঙ্কনীযো, কল্যাণো চস্স কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি, অলগ্গচিত্তো হোতি মাতুগামেসু অলুদ্ধাসযো, নেক্খম্মবহুলো, লক্খণৰিসেসে অধিগচ্ছতি, লোভৰাসনঞ্চ সমুচ্ছিন্দতি।

Tattha hiṃsānivattiyā sabbasattānaṃ abhayadānaṃ deti, appakasireneva mettābhāvanaṃ sampādeti, ekādasa mettānisaṃse adhigacchati, appābādho hoti appātaṅko dīghāyuko sukhabahulo, lakkhaṇavisese pāpuṇāti, dosavāsanañca samucchindati. Tathā adinnādānanivattiyā corādiasādhāraṇe uḷāre bhoge adhigacchati, anāsaṅkanīyo piyo manāpo vissasanīyo, vibhavasampattīsu alaggacitto pariccāgasīlo , lobhavāsanañca samucchindati. Abrahmacariyanivattiyā alobho hoti santakāyacitto, sattānaṃ piyo hoti manāpo aparisaṅkanīyo, kalyāṇo cassa kittisaddo abbhuggacchati, alaggacitto hoti mātugāmesu aluddhāsayo, nekkhammabahulo, lakkhaṇavisese adhigacchati, lobhavāsanañca samucchindati.

মুসাৰাদনিৰত্তিযা সত্তানং পমাণভূতো হোতি পচ্চযিকো থেতো আদেয্যৰচনো দেৰতানং পিযো মনাপো সুরভিগন্ধমুখো আরক্খিযকাযৰচীসমাচারো , লক্খণৰিসেসে চ অধিগচ্ছতি, কিলেসৰাসনঞ্চ সমুচ্ছিন্দতি। পেসুঞ্ঞনিৰত্তিযা পরূপক্কমেহি অভেজ্জকাযো হোতি অভেজ্জপরিৰারো, সদ্ধম্মে চ অভিজ্জনকসদ্ধো, দল়্হমিত্তো ভৰন্তরপরিচিতানম্পি সত্তানং একন্তপিযো, অসংকিলেসবহুলো। ফরুসৰাচানিৰত্তিযা সত্তানং পিযো হোতি মনাপো সুখসীলো মধুরৰচনো সম্ভাৰনীযো, অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো চস্স সরো (ম॰ নি॰ ২.৩৮৭) নিব্বত্ততি। সম্ফপ্পলাপনিৰত্তিযা চ সত্তানং পিযো হোতি মনাপো গরুভাৰনীযো চ আদেয্যৰচনো চ পরিমিতালাপো, মহেসক্খো চ হোতি মহানুভাৰো, ঠানুপ্পত্তিকেন পটিভানেন পঞ্হানং ব্যাকরণকুসলো, বুদ্ধভূমিযঞ্চ একায এৰ ৰাচায অনেকভাসানং সত্তানং অনেকেসং পঞ্হানং ব্যাকরণসমত্থো হোতি।

Musāvādanivattiyā sattānaṃ pamāṇabhūto hoti paccayiko theto ādeyyavacano devatānaṃ piyo manāpo surabhigandhamukho ārakkhiyakāyavacīsamācāro , lakkhaṇavisese ca adhigacchati, kilesavāsanañca samucchindati. Pesuññanivattiyā parūpakkamehi abhejjakāyo hoti abhejjaparivāro, saddhamme ca abhijjanakasaddho, daḷhamitto bhavantaraparicitānampi sattānaṃ ekantapiyo, asaṃkilesabahulo. Pharusavācānivattiyā sattānaṃ piyo hoti manāpo sukhasīlo madhuravacano sambhāvanīyo, aṭṭhaṅgasamannāgato cassa saro (ma. ni. 2.387) nibbattati. Samphappalāpanivattiyā ca sattānaṃ piyo hoti manāpo garubhāvanīyo ca ādeyyavacano ca parimitālāpo, mahesakkho ca hoti mahānubhāvo, ṭhānuppattikena paṭibhānena pañhānaṃ byākaraṇakusalo, buddhabhūmiyañca ekāya eva vācāya anekabhāsānaṃ sattānaṃ anekesaṃ pañhānaṃ byākaraṇasamattho hoti.

অনভিজ্ঝালুতায ইচ্ছিতলাভী হোতি, উল়ারেসু চ ভোগেসু রুচিং পটিলভতি, খত্তিযমহাসালাদীনং সম্মতো হোতি, পচ্চত্থিকেহি অনভিভৰনীযো, ইন্দ্রিযৰেকল্লং ন পাপুণাতি, অপ্পটিপুগ্গলো চ হোতি। অব্যাপাদেন পিযদস্সনো হোতি সত্তানং সম্ভাৰনীযো, পরহিতাভিনন্দিতায চ সত্তে অপ্পকসিরেনেৰ পসাদেতি, অলূখসভাৰো চ হোতি মেত্তাৰিহারী, মহেসক্খো চ হোতি মহানুভাৰো। মিচ্ছাদস্সনাভাৰেন কল্যাণে সহাযে পটিলভতি, সীসচ্ছেদম্পি পাপুণন্তো পাপকম্মং ন করোতি, কম্মস্সকতাদস্সনতো অকোতূহলমঙ্গলিকো চ হোতি, সদ্ধম্মে চস্স সদ্ধা পতিট্ঠিতা হোতি মূলজাতা, সদ্দহতি চ তথাগতানং বোধিং , সমযন্তরেসু নাভিরমতি উক্কারট্ঠানে ৰিয রাজহংসো, লক্খণত্তযপরিজাননকুসলো হোতি, অন্তে চ অনাৰরণঞাণলাভী, যাৰ বোধিং ন পাপুণাতি, তাৰ তস্মিং তস্মিং সত্তনিকাযে উক্কট্ঠুক্কট্ঠো চ হোতি, উল়ারুল়ারসম্পত্তিযো পাপুণাতি।

Anabhijjhālutāya icchitalābhī hoti, uḷāresu ca bhogesu ruciṃ paṭilabhati, khattiyamahāsālādīnaṃ sammato hoti, paccatthikehi anabhibhavanīyo, indriyavekallaṃ na pāpuṇāti, appaṭipuggalo ca hoti. Abyāpādena piyadassano hoti sattānaṃ sambhāvanīyo, parahitābhinanditāya ca satte appakasireneva pasādeti, alūkhasabhāvo ca hoti mettāvihārī, mahesakkho ca hoti mahānubhāvo. Micchādassanābhāvena kalyāṇe sahāye paṭilabhati, sīsacchedampi pāpuṇanto pāpakammaṃ na karoti, kammassakatādassanato akotūhalamaṅgaliko ca hoti, saddhamme cassa saddhā patiṭṭhitā hoti mūlajātā, saddahati ca tathāgatānaṃ bodhiṃ , samayantaresu nābhiramati ukkāraṭṭhāne viya rājahaṃso, lakkhaṇattayaparijānanakusalo hoti, ante ca anāvaraṇañāṇalābhī, yāva bodhiṃ na pāpuṇāti, tāva tasmiṃ tasmiṃ sattanikāye ukkaṭṭhukkaṭṭho ca hoti, uḷāruḷārasampattiyo pāpuṇāti.

‘‘ইতি হিদং সীলং নাম সব্বসম্পত্তীনং অধিট্ঠানং, সব্ববুদ্ধগুণানং পভৰভূমি, সব্ববুদ্ধকরধম্মানমাদি চরণং মুখং পমুখ’’ন্তি বহুমানং উপ্পাদেত্ৰা কাযৰচীসংযমে, ইন্দ্রিযদমনে, আজীৰসম্পদায, পচ্চযপরিভোগে চ সতিসম্পজঞ্ঞবলেন অপ্পমত্তেন লাভসক্কারসিলোকং মিত্তমুখপচ্চত্থিকং ৰিয সল্লক্খেত্ৰা ‘‘কিকীৰ অণ্ড’’ন্তিআদিনা (ৰিসুদ্ধি॰ ১.১৯; দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৭) ৰুত্তনযেন সক্কচ্চং সীলং সম্পাদেতব্বং । অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি॰ ১.৬) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো। তঞ্চ পনেতং সীলং ন অত্তনো দুগ্গতিপরিকিলেসৰিমুত্তিযা, সুগতিযম্পি, ন রজ্জসম্পত্তিযা, নচক্কৰত্তি-নদেৰ-নসক্ক-নমার-নব্রহ্মসম্পত্তিযা, নাপি অত্তনো তেৰিজ্জতাদিহেতু, ন পচ্চেকবোধিযা, অথ খো সব্বঞ্ঞুভাৰেন সব্বসত্তানং অনুত্তরসীলালঙ্কারসম্পাদনত্থমেৰাতি পরিণামেতব্বং।

‘‘Iti hidaṃ sīlaṃ nāma sabbasampattīnaṃ adhiṭṭhānaṃ, sabbabuddhaguṇānaṃ pabhavabhūmi, sabbabuddhakaradhammānamādi caraṇaṃ mukhaṃ pamukha’’nti bahumānaṃ uppādetvā kāyavacīsaṃyame, indriyadamane, ājīvasampadāya, paccayaparibhoge ca satisampajaññabalena appamattena lābhasakkārasilokaṃ mittamukhapaccatthikaṃ viya sallakkhetvā ‘‘kikīva aṇḍa’’ntiādinā (visuddhi. 1.19; dī. ni. aṭṭha. 1.7) vuttanayena sakkaccaṃ sīlaṃ sampādetabbaṃ . Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.6) vuttanayena veditabbo. Tañca panetaṃ sīlaṃ na attano duggatiparikilesavimuttiyā, sugatiyampi, na rajjasampattiyā, nacakkavatti-nadeva-nasakka-namāra-nabrahmasampattiyā, nāpi attano tevijjatādihetu, na paccekabodhiyā, atha kho sabbaññubhāvena sabbasattānaṃ anuttarasīlālaṅkārasampādanatthamevāti pariṇāmetabbaṃ.

তথা সকলসংকিলেসনিৰাসট্ঠানতায, পুত্তদারাদীহি মহাসম্বাধতায, কসিৰণিজ্জাদিনানাৰিধকম্মন্তাধিট্ঠানব্যাকুলতায চ ঘরাৰাসস্স নেক্খম্মসুখাদীনং অনোকাসতং, কামানঞ্চ ‘‘সত্থধারালগ্গমধুবিন্দু ৰিয চ অৰলেয্হমানা পরিত্তস্সাদা ৰিপুলানত্থানুবন্ধা’’তি চ ‘‘ৰিজ্জুলতোভাসেন গহেতব্বং নচ্চং ৰিয পরিত্তকালোপলব্ভা, উম্মত্তকালঙ্কারো ৰিয ৰিপরীতসঞ্ঞায অনুভৰিতব্বা , করীসাৰচ্ছাদনসুখং ৰিয পটিকারভূতা, উদকতেমিতঙ্গুলিযা উস্সাৰকোদকপানং ৰিয অতিত্তিকরা, ছাতজ্ঝত্তভোজনং ৰিয সাবাধা, বলিসামিসং ৰিয ব্যসনসন্নিপাতকারণা, অগ্গিসন্তাপো ৰিয কালত্তযেপি দুক্খুপ্পত্তিহেতুভূতা, মক্কটালেপো ৰিয বন্ধনিমিত্তা ঘাতকাৰচ্ছাদনকিমিলযো ৰিয অনত্থচ্ছাদনা, সপত্তগামৰাসো ৰিয ভযট্ঠানভূতা, পচ্চত্থিকপোসকো ৰিয কিলেসমারাদীনং আমিসভূতা, ছণসম্পত্তিযো ৰিয ৰিপরিণামদুক্খা, কোটরগ্গি ৰিয অন্তোদাহকা, পুরাণকূপাৰলম্ববীরণমধুপিণ্ডং ৰিয অনেকাদীনৰা, লোণূদকপানং ৰিয পিপাসহেতুভূতা, সুরামেরযং ৰিয নীচজনসেৰিতা, অপ্পস্সাদতায অট্ঠিকঙ্কলূপমা’’তিআদিনা চ নযেন আদীনৰং সল্লক্খেত্ৰা তব্বিপরিযাযেন নেক্খম্মে আনিসংসং পস্সন্তেন নেক্খম্মপৰিৰেকউপসমসুখাদীসু নিন্নপোণপব্ভারচিত্তেন নেক্খম্মপারমী পূরেতব্বা।

Tathā sakalasaṃkilesanivāsaṭṭhānatāya, puttadārādīhi mahāsambādhatāya, kasivaṇijjādinānāvidhakammantādhiṭṭhānabyākulatāya ca gharāvāsassa nekkhammasukhādīnaṃ anokāsataṃ, kāmānañca ‘‘satthadhārālaggamadhubindu viya ca avaleyhamānā parittassādā vipulānatthānubandhā’’ti ca ‘‘vijjulatobhāsena gahetabbaṃ naccaṃ viya parittakālopalabbhā, ummattakālaṅkāro viya viparītasaññāya anubhavitabbā , karīsāvacchādanasukhaṃ viya paṭikārabhūtā, udakatemitaṅguliyā ussāvakodakapānaṃ viya atittikarā, chātajjhattabhojanaṃ viya sābādhā, balisāmisaṃ viya byasanasannipātakāraṇā, aggisantāpo viya kālattayepi dukkhuppattihetubhūtā, makkaṭālepo viya bandhanimittā ghātakāvacchādanakimilayo viya anatthacchādanā, sapattagāmavāso viya bhayaṭṭhānabhūtā, paccatthikaposako viya kilesamārādīnaṃ āmisabhūtā, chaṇasampattiyo viya vipariṇāmadukkhā, koṭaraggi viya antodāhakā, purāṇakūpāvalambabīraṇamadhupiṇḍaṃ viya anekādīnavā, loṇūdakapānaṃ viya pipāsahetubhūtā, surāmerayaṃ viya nīcajanasevitā, appassādatāya aṭṭhikaṅkalūpamā’’tiādinā ca nayena ādīnavaṃ sallakkhetvā tabbipariyāyena nekkhamme ānisaṃsaṃ passantena nekkhammapavivekaupasamasukhādīsu ninnapoṇapabbhāracittena nekkhammapāramī pūretabbā.

তথা যস্মা পঞ্ঞা আলোকো ৰিয অন্ধকারেন, মোহেন সহ ন ৰত্ততি, তস্মা মোহকারণানি তাৰ বোধিসত্তেন পরিৰজ্জিতব্বানি। তত্থিমানি মোহকারণানি – অরতি তন্দী ৰিজম্ভিতা আলসিযং গণসঙ্গণিকারামতা নিদ্দাসীলতা অনিচ্ছযসীলতা ঞাণস্মিং অকুতূহলতা মিচ্ছাধিমানো অপরিপুচ্ছকতা কাযস্স ন সম্মাপরিহারো অসমাহিতচিত্ততা দুপ্পঞ্ঞানং পুগ্গলানং সেৰনা পঞ্ঞৰন্তানং অপযিরুপাসনা অত্তপরিভৰো মিচ্ছাৰিকপ্পো ৰিপরীতাভিনিৰেসো কাযদল়্হীবহুলতা অসংৰেগসীলতা পঞ্চ নীৰরণানি। সঙ্খেপতো যে ৰা পন ধম্মে আসেৰতো অনুপ্পন্না পঞ্ঞা ন উপ্পজ্জতি, উপ্পন্না পরিহাযতি, ইতি ইমানি সম্মোহকারণানি পরিৰজ্জন্তেন বাহুসচ্চে ঝানাদীসু চ যোগো করণীযো।

Tathā yasmā paññā āloko viya andhakārena, mohena saha na vattati, tasmā mohakāraṇāni tāva bodhisattena parivajjitabbāni. Tatthimāni mohakāraṇāni – arati tandī vijambhitā ālasiyaṃ gaṇasaṅgaṇikārāmatā niddāsīlatā anicchayasīlatā ñāṇasmiṃ akutūhalatā micchādhimāno aparipucchakatā kāyassa na sammāparihāro asamāhitacittatā duppaññānaṃ puggalānaṃ sevanā paññavantānaṃ apayirupāsanā attaparibhavo micchāvikappo viparītābhiniveso kāyadaḷhībahulatā asaṃvegasīlatā pañca nīvaraṇāni. Saṅkhepato ye vā pana dhamme āsevato anuppannā paññā na uppajjati, uppannā parihāyati, iti imāni sammohakāraṇāni parivajjantena bāhusacce jhānādīsu ca yogo karaṇīyo.

তত্থাযং বাহুসচ্চস্স ৰিসযৰিভাগো – পঞ্চ খন্ধা দ্ৰাদসাযতনানি, অট্ঠারস ধাতুযো চত্তারি সচ্চানি বাৰীসতিন্দ্রিযানি দ্ৰাদসপদিকো পটিচ্চসমুপ্পাদো, তথা সতিপট্ঠানাদযো কুসলাদিধম্মপ্পকারভেদা চ। যানি চ লোকে অনৰজ্জানি ৰিজ্জট্ঠানানি, যে চ সত্তানং হিতসুখৰিধানযোগ্যা ব্যাকরণৰিসেসা। ইতি এৰং পকারং সকলমেৰ সুতৰিসযং উপাযকোসল্লপুব্বঙ্গমায পঞ্ঞায সতিৰীরিযুপত্থম্ভকারণায সাধুকং উগ্গহণসৰনধারণপরিচযপরিপুচ্ছাহি ওগাহেত্ৰা তত্থ চ পরেসং পতিট্ঠপনেন সুতমযা পঞ্ঞা নিব্বত্তেতব্বা, তথা খন্ধাদীনং সভাৰধম্মানং আকারপরিৰিতক্কনমুখেন তে নিজ্ঝানং খমাপেন্তেন চিন্তামযা, খন্ধাদীনংযেৰ পন সলক্খণসামঞ্ঞলক্খণপরিগ্গহৰসেন লোকিযং পরিঞ্ঞং নিব্বত্তেন্তেন পুব্বভাগভাৰনাপঞ্ঞা সম্পাদেতব্বা। এৰঞ্হি ‘‘নামরূপমত্তমিদং যথারহং পচ্চযেহি উপ্পজ্জতি চেৰ নিরুজ্ঝতি চ, ন এত্থ কোচি কত্তা ৰা কারেতা ৰা, হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চং, উদযব্বযপটিপীল়নট্ঠেন দুক্খং, অৰসৰত্তনট্ঠেন অনত্তা’’তি অজ্ঝত্তিকবাহিরে ধম্মে নিব্বিসেসং পরিজানন্তো তত্থ আসঙ্গং পজহিত্ৰা, পরে চ তত্থ তং জহাপেত্ৰা কেৰলং করুণাৰসেনেৰ যাৰ ন বুদ্ধগুণা হত্থতলং আগচ্ছন্তি, তাৰ যানত্তযে সত্তে অৰতারণপরিপাচনেহি পতিট্ঠাপেন্তো, ঝানৰিমোক্খসমাধিসমাপত্তিযো চ ৰসীভাৰং পাপেন্তো পঞ্ঞায অতিৰিয মত্থকং পাপুণাতীতি।

Tatthāyaṃ bāhusaccassa visayavibhāgo – pañca khandhā dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo cattāri saccāni bāvīsatindriyāni dvādasapadiko paṭiccasamuppādo, tathā satipaṭṭhānādayo kusalādidhammappakārabhedā ca. Yāni ca loke anavajjāni vijjaṭṭhānāni, ye ca sattānaṃ hitasukhavidhānayogyā byākaraṇavisesā. Iti evaṃ pakāraṃ sakalameva sutavisayaṃ upāyakosallapubbaṅgamāya paññāya sativīriyupatthambhakāraṇāya sādhukaṃ uggahaṇasavanadhāraṇaparicayaparipucchāhi ogāhetvā tattha ca paresaṃ patiṭṭhapanena sutamayā paññā nibbattetabbā, tathā khandhādīnaṃ sabhāvadhammānaṃ ākāraparivitakkanamukhena te nijjhānaṃ khamāpentena cintāmayā, khandhādīnaṃyeva pana salakkhaṇasāmaññalakkhaṇapariggahavasena lokiyaṃ pariññaṃ nibbattentena pubbabhāgabhāvanāpaññā sampādetabbā. Evañhi ‘‘nāmarūpamattamidaṃ yathārahaṃ paccayehi uppajjati ceva nirujjhati ca, na ettha koci kattā vā kāretā vā, hutvā abhāvaṭṭhena aniccaṃ, udayabbayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhaṃ, avasavattanaṭṭhena anattā’’ti ajjhattikabāhire dhamme nibbisesaṃ parijānanto tattha āsaṅgaṃ pajahitvā, pare ca tattha taṃ jahāpetvā kevalaṃ karuṇāvaseneva yāva na buddhaguṇā hatthatalaṃ āgacchanti, tāva yānattaye satte avatāraṇaparipācanehi patiṭṭhāpento, jhānavimokkhasamādhisamāpattiyo ca vasībhāvaṃ pāpento paññāya ativiya matthakaṃ pāpuṇātīti.

তথা সম্মাসম্বোধিযা কতাভিনীহারেন মহাসত্তেন ‘‘কো নু অজ্জ পুঞ্ঞঞাণসম্ভারো উপচিতো, কিঞ্চ মযা কতং পরহিত’’ন্তি দিৰসে দিৰসে পচ্চৰেক্খন্তেন সত্তহিতত্থং উস্সাহো করণীযো, সব্বেসম্পি সত্তানং উপকারায অত্তনো কাযং জীৰিতঞ্চ ওস্সজ্জিতব্বং, সব্বেপি সত্তা অনোধিসো মেত্তায করুণায চ ফরিতব্বা, যা কাচি সত্তানং দুক্খুপ্পত্তি, সব্বা সা অত্তনি পাটিকঙ্খিতব্বা, সব্বেসঞ্চ সত্তানং পুঞ্ঞং অব্ভনুমোদিতব্বং, বুদ্ধমহন্ততা অভিণ্হং পচ্চৰেক্খিতব্বা, যঞ্চ কিঞ্চি কম্মং করোতি কাযেন ৰাচায ৰা, তং সব্বং বোধিনিন্নচিত্তপুব্বঙ্গমং কাতব্বং। ইমিনা হি উপাযেন বোধিসত্তানং অপরিমেয্যো পুঞ্ঞভাগো উপচীযতি। অপিচ সত্তানং পরিভোগত্থং পরিপালনত্থঞ্চ অত্তনো সরীরং জীৰিতঞ্চ পরিচ্চজিত্ৰা খুপ্পিপাসাসীতুণ্হৰাতাতপাদিদুক্খপটিকারো পরিযেসিতব্বো। যঞ্চ যথাৰুত্তদুক্খপটিকারজং সুখং অত্তনা পটিলভতি, তথা রমণীযেসু আরামুয্যানপাসাদতলাদীসু, অরঞ্ঞাযতনেসু চ কাযচিত্তসন্তাপাভাৰেন অভিনিব্বুতত্তা সুখং ৰিন্দতি, যঞ্চ সুণাতি বুদ্ধানুবুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবোধিসত্তানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারভূতং ঝানসমাপত্তিসুখং, তং সব্বং সত্তেসু অনোধিসো উপসংহরতি। অযং তাৰ অসমাহিতভূমিযং নযো।

Tathā sammāsambodhiyā katābhinīhārena mahāsattena ‘‘ko nu ajja puññañāṇasambhāro upacito, kiñca mayā kataṃ parahita’’nti divase divase paccavekkhantena sattahitatthaṃ ussāho karaṇīyo, sabbesampi sattānaṃ upakārāya attano kāyaṃ jīvitañca ossajjitabbaṃ, sabbepi sattā anodhiso mettāya karuṇāya ca pharitabbā, yā kāci sattānaṃ dukkhuppatti, sabbā sā attani pāṭikaṅkhitabbā, sabbesañca sattānaṃ puññaṃ abbhanumoditabbaṃ, buddhamahantatā abhiṇhaṃ paccavekkhitabbā, yañca kiñci kammaṃ karoti kāyena vācāya vā, taṃ sabbaṃ bodhininnacittapubbaṅgamaṃ kātabbaṃ. Iminā hi upāyena bodhisattānaṃ aparimeyyo puññabhāgo upacīyati. Apica sattānaṃ paribhogatthaṃ paripālanatthañca attano sarīraṃ jīvitañca pariccajitvā khuppipāsāsītuṇhavātātapādidukkhapaṭikāro pariyesitabbo. Yañca yathāvuttadukkhapaṭikārajaṃ sukhaṃ attanā paṭilabhati, tathā ramaṇīyesu ārāmuyyānapāsādatalādīsu, araññāyatanesu ca kāyacittasantāpābhāvena abhinibbutattā sukhaṃ vindati, yañca suṇāti buddhānubuddhapaccekabuddhabodhisattānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārabhūtaṃ jhānasamāpattisukhaṃ, taṃ sabbaṃ sattesu anodhiso upasaṃharati. Ayaṃ tāva asamāhitabhūmiyaṃ nayo.

সমাহিতো পন অত্তনা যথানুভূতং ৰিসেসাধিগমনিব্বত্তং পীতিপস্সদ্ধিসুখং সব্বসত্তেসু অধিমুচ্চতি, তথা মহতি সংসারদুক্খে, তন্নিমিত্তভূতে চ কিলেসাভিসঙ্খারদুক্খে নিমুগ্গং সত্তনিকাযং দিস্ৰা তত্থপি ছেদনভেদনফালনপিসনগ্গিসন্তাপাদিজনিতা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা নিরন্তরং চিরকালং ৰেদিযন্তে নারকে, অঞ্ঞমঞ্ঞং কুজ্ঝনসন্তাপনৰিহেঠনহিংসনপরাধীনতাদীহি দুক্খং অনুভৰন্তে তিরচ্ছানে, জোতিমালা’কুলসরীরে উদ্ধবাহুৰিরৰন্তে উক্কামুখে খুপ্পিপাসাদীহি ডয্হমানে চ ৰন্তখেল়াদিআহারে চ মহাদুক্খং ৰেদযমানে পেতে চ পরিযেট্ঠিমূলকং মহন্তং অনযব্যসনং পাপুণন্তে হত্থচ্ছেদাদিকারণযোগেন দুব্বণ্ণদুদ্দসিকদলিদ্দতাদিভাৰেন খুপ্পিপাসাদিযোগেন বলৰন্তেহি অভিভৰনীযতো, পরেসং ৰহনতো, পরাধীনতো চ নারকে পেতে তিরচ্ছানে চ অতিসযন্তে অপাযদুক্খনিব্বিসেসং দুক্খং অনুভৰন্তে মনুস্সে চ তথা ৰিসযৰিসপরিভোগৰিক্খিত্তচিত্ততায রাগাদিপরিযুট্ঠানেন ডয্হমানে ৰাযুৰেগসমুট্ঠিতজালাসমিদ্ধসুক্খকট্ঠসন্নিপাতে অগ্গিক্খন্ধে ৰিয অনুপসন্তপরিল়াহৰুত্তিকে অনিহতপরাধীনে কামাৰচরদেৰে চ মহতা ৰাযামেন ৰিদূরমাকাসং ৰিগাহিতসকুন্তা ৰিয, বলৰন্তেহি খিত্তসরা ৰিয চ ‘‘সতিপি চিরপ্পৰত্তিযং অনচ্চন্তিকতায পাতপরিযোসানা অনতিক্কন্তজাতিজরামরণা এৰা’’তি রূপাৰচরারূপাৰচরদেৰে চ পস্সন্তেন মেত্তায করুণায চ অনোধিসো সত্তা ফরিতব্বা। এৰং কাযেন ৰাচায মনসা চ বোধিসম্ভারে নিরন্তরং উপচিনন্তেন উস্সাহো পৰত্তেতব্বো।

Samāhito pana attanā yathānubhūtaṃ visesādhigamanibbattaṃ pītipassaddhisukhaṃ sabbasattesu adhimuccati, tathā mahati saṃsāradukkhe, tannimittabhūte ca kilesābhisaṅkhāradukkhe nimuggaṃ sattanikāyaṃ disvā tatthapi chedanabhedanaphālanapisanaggisantāpādijanitā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā nirantaraṃ cirakālaṃ vediyante nārake, aññamaññaṃ kujjhanasantāpanaviheṭhanahiṃsanaparādhīnatādīhi dukkhaṃ anubhavante tiracchāne, jotimālā’kulasarīre uddhabāhuviravante ukkāmukhe khuppipāsādīhi ḍayhamāne ca vantakheḷādiāhāre ca mahādukkhaṃ vedayamāne pete ca pariyeṭṭhimūlakaṃ mahantaṃ anayabyasanaṃ pāpuṇante hatthacchedādikāraṇayogena dubbaṇṇaduddasikadaliddatādibhāvena khuppipāsādiyogena balavantehi abhibhavanīyato, paresaṃ vahanato, parādhīnato ca nārake pete tiracchāne ca atisayante apāyadukkhanibbisesaṃ dukkhaṃ anubhavante manusse ca tathā visayavisaparibhogavikkhittacittatāya rāgādipariyuṭṭhānena ḍayhamāne vāyuvegasamuṭṭhitajālāsamiddhasukkhakaṭṭhasannipāte aggikkhandhe viya anupasantapariḷāhavuttike anihataparādhīne kāmāvacaradeve ca mahatā vāyāmena vidūramākāsaṃ vigāhitasakuntā viya, balavantehi khittasarā viya ca ‘‘satipi cirappavattiyaṃ anaccantikatāya pātapariyosānā anatikkantajātijarāmaraṇā evā’’ti rūpāvacarārūpāvacaradeve ca passantena mettāya karuṇāya ca anodhiso sattā pharitabbā. Evaṃ kāyena vācāya manasā ca bodhisambhāre nirantaraṃ upacinantena ussāho pavattetabbo.

অপিচ ‘‘অচিন্তেয্যাপরিমিতৰিপুলোল়ারৰিমলনিরুপমনিরুপক্কিলেসগুণনিচযনিদানভূতস্স বুদ্ধভাৰস্স উস্সক্কিত্ৰা সম্পহংসনযোগ্যং ৰীরিযং নাম অচিন্তেয্যানুভাৰমেৰ। যং ন পচুরজনা সোতুম্পি সক্কুণন্তি, পগেৰ পটিপজ্জিতুং। তথা হি তিৰিধা অভিনীহারচিত্তুপ্পত্তি, চতস্সো বুদ্ধভূমিযো, চত্তারি সঙ্গহৰত্থূনি (দী॰ নি॰ ৩.২১০, ৩১৩; অ॰ নি॰ ৪.৩২), করুণোকাসতা, বুদ্ধধম্মেসু নিজ্ঝানক্খন্তি, সব্বধম্মেসু নিরুপলেপো, সব্বসত্তেসু পুত্তসঞ্ঞা, সংসারদুক্খেহি অপরিখেদো, সব্বদেয্যধম্মপরিচ্চাগো, তেন চ নিরতিমানতা, অধিসীলসিক্খাদিঅধিট্ঠানং, তত্থ চ অচলতা, কুসলকিরিযাসু পীতিপামোজ্জং, ৰিৰেকনিন্নচিত্ততা, ঝানানুযোগো, অনৰজ্জসুতেন অতিত্তি, যথাসুতস্স ধম্মস্স পরেসং হিতজ্ঝাসযেন দেসনা, সত্তানং ঞাযে নিৰেসনং, আরম্ভদল়্হতা, ধীরৰীরভাৰো, পরাপৰাদপরাপকারেসু ৰিকারাভাৰো, সচ্চাধিট্ঠানং, সমাপত্তীসু ৰসীভাৰো, অভিঞ্ঞাসু বলপ্পত্তি, লক্খণত্তযাৰবোধো, সতিপট্ঠানাদীসু অভিযোগেন লোকুত্তরমগ্গসম্ভারসম্ভরণং, নৰলোকুত্তরাৰক্কন্তী’’তি এৰমাদিকা সব্বা বোধিসম্ভারপটিপত্তি ৰীরিযানুভাৰেনেৰ সমিজ্ঝতীতি অভিনীহারতো যাৰ মহাবোধি অনোস্সজ্জন্তেন সক্কচ্চং নিরন্তরং ৰীরিযং সম্পাদেতব্বং। সম্পজ্জমানে চ ৰীরিযে খন্তিআদযো দানাদযো চ সব্বেপি বোধিসম্ভারা তদধীনৰুত্তিতায সম্পন্না এৰ হোন্তীতি। খন্তিআদীসুপি ইমিনা নযেন পটিপত্তি ৰেদিতব্বা।

Apica ‘‘acinteyyāparimitavipuloḷāravimalanirupamanirupakkilesaguṇanicayanidānabhūtassa buddhabhāvassa ussakkitvā sampahaṃsanayogyaṃ vīriyaṃ nāma acinteyyānubhāvameva. Yaṃ na pacurajanā sotumpi sakkuṇanti, pageva paṭipajjituṃ. Tathā hi tividhā abhinīhāracittuppatti, catasso buddhabhūmiyo, cattāri saṅgahavatthūni (dī. ni. 3.210, 313; a. ni. 4.32), karuṇokāsatā, buddhadhammesu nijjhānakkhanti, sabbadhammesu nirupalepo, sabbasattesu puttasaññā, saṃsāradukkhehi aparikhedo, sabbadeyyadhammapariccāgo, tena ca niratimānatā, adhisīlasikkhādiadhiṭṭhānaṃ, tattha ca acalatā, kusalakiriyāsu pītipāmojjaṃ, vivekaninnacittatā, jhānānuyogo, anavajjasutena atitti, yathāsutassa dhammassa paresaṃ hitajjhāsayena desanā, sattānaṃ ñāye nivesanaṃ, ārambhadaḷhatā, dhīravīrabhāvo, parāpavādaparāpakāresu vikārābhāvo, saccādhiṭṭhānaṃ, samāpattīsu vasībhāvo, abhiññāsu balappatti, lakkhaṇattayāvabodho, satipaṭṭhānādīsu abhiyogena lokuttaramaggasambhārasambharaṇaṃ, navalokuttarāvakkantī’’ti evamādikā sabbā bodhisambhārapaṭipatti vīriyānubhāveneva samijjhatīti abhinīhārato yāva mahābodhi anossajjantena sakkaccaṃ nirantaraṃ vīriyaṃ sampādetabbaṃ. Sampajjamāne ca vīriye khantiādayo dānādayo ca sabbepi bodhisambhārā tadadhīnavuttitāya sampannā eva hontīti. Khantiādīsupi iminā nayena paṭipatti veditabbā.

ইতি সত্তানং সুখূপকরণপরিচ্চাগেন বহুধা অনুগ্গহকরণং দানেন পটিপত্তি, সীলেন তেসং জীৰিতসাপতেয্যদাররক্খঅভেদপিযহিতৰচনাৰিহিংসাদিকরণানি, নেক্খম্মেন নেসং আমিসপটিগ্গহণধম্মদানাদিনা অনেকধা হিতচরিযা, পঞ্ঞায তেসং হিতকরণূপাযকোসল্লং, ৰীরিযেন তত্থ উস্সাহারম্ভঅসংহীরানি, খন্তিযা তদপরাধসহনং, সচ্চেন তেসং অৰঞ্চনতদুপকারকিরিযাসমাদানাৰিসংৰাদনাদি, অধিট্ঠানেন তদুপকারকরণে অনত্থসম্পাতেপি অচলনং, মেত্তায তেসং হিতসুখানুচিন্তনং, উপেক্খায তেসং উপকারাপকারেসু ৰিকারানাপত্তীতি এৰং অপরিমাণে সত্তে আরব্ভ অনুকম্পিতসব্বসত্তস্স বোধিসত্তস্স পুথুজ্জনেহি অসাধারণো অপরিমাণো পুঞ্ঞঞাণসম্ভারূপচযো এত্থ পটিপত্তীতি ৰেদিতব্বং। যো চেতাসং পচ্চযো ৰুত্তো, তস্স চ সক্কচ্চং সম্পাদনং।

Iti sattānaṃ sukhūpakaraṇapariccāgena bahudhā anuggahakaraṇaṃ dānena paṭipatti, sīlena tesaṃ jīvitasāpateyyadārarakkhaabhedapiyahitavacanāvihiṃsādikaraṇāni, nekkhammena nesaṃ āmisapaṭiggahaṇadhammadānādinā anekadhā hitacariyā, paññāya tesaṃ hitakaraṇūpāyakosallaṃ, vīriyena tattha ussāhārambhaasaṃhīrāni, khantiyā tadaparādhasahanaṃ, saccena tesaṃ avañcanatadupakārakiriyāsamādānāvisaṃvādanādi, adhiṭṭhānena tadupakārakaraṇe anatthasampātepi acalanaṃ, mettāya tesaṃ hitasukhānucintanaṃ, upekkhāya tesaṃ upakārāpakāresu vikārānāpattīti evaṃ aparimāṇe satte ārabbha anukampitasabbasattassa bodhisattassa puthujjanehi asādhāraṇo aparimāṇo puññañāṇasambhārūpacayo ettha paṭipattīti veditabbaṃ. Yo cetāsaṃ paccayo vutto, tassa ca sakkaccaṃ sampādanaṃ.

কো ৰিভাগোতি দস পারমিযো, দস উপপারমিযো, দস পরমত্থপারমিযোতি সমত্তিংস পারমিযো। তত্থ কতাভিনীহারস্স বোধিসত্তস্স পরহিতকরণাভিনিন্নআসযপ্পযোগস্স কণ্হধম্মৰোকিণ্ণা সুক্কধম্মা পারমিযো, তেহি অৰোকিণ্ণা সুক্কা ধম্মা উপপারমিযো, অকণ্হা অসুক্কা পরমত্থপারমিযোতি কেচি। সমুদাগমনকালেসু পূরিযমানা পারমিযো, বোধিসত্তভূমিযং পুণ্ণা উপপারমিযো, বুদ্ধভূমিযং সব্বাকারপরিপুণ্ণা পরমত্থপারমিযো। বোধিসত্তভূমিযং ৰা পরহিতকরণতো পারমিযো, অত্তহিতকরণতো উপপারমিযো, বুদ্ধভূমিযং বলৰেসারজ্জসমধিগমেন উভযহিতপরিপূরণতো পরমত্থপারমিযোতি এৰং আদিমজ্ঝপরিযোসানেসু পণিধানারম্ভপরিনিট্ঠানেসু তেসং ৰিভাগোতি অপরে। দোসুপসমকরুণাপকতিকানং ভৰসুখৰিমুত্তিসুখপরমসুখপ্পত্তানং পুঞ্ঞূপচযভেদতো তব্বিভাগোতি অঞ্ঞে।

Ko vibhāgoti dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samattiṃsa pāramiyo. Tattha katābhinīhārassa bodhisattassa parahitakaraṇābhininnaāsayappayogassa kaṇhadhammavokiṇṇā sukkadhammā pāramiyo, tehi avokiṇṇā sukkā dhammā upapāramiyo, akaṇhā asukkā paramatthapāramiyoti keci. Samudāgamanakālesu pūriyamānā pāramiyo, bodhisattabhūmiyaṃ puṇṇā upapāramiyo, buddhabhūmiyaṃ sabbākāraparipuṇṇā paramatthapāramiyo. Bodhisattabhūmiyaṃ vā parahitakaraṇato pāramiyo, attahitakaraṇato upapāramiyo, buddhabhūmiyaṃ balavesārajjasamadhigamena ubhayahitaparipūraṇato paramatthapāramiyoti evaṃ ādimajjhapariyosānesu paṇidhānārambhapariniṭṭhānesu tesaṃ vibhāgoti apare. Dosupasamakaruṇāpakatikānaṃ bhavasukhavimuttisukhaparamasukhappattānaṃ puññūpacayabhedato tabbibhāgoti aññe.

লজ্জাসতিমানাপস্সযানং লোকুত্তরধম্মাধিপতীনং সীলসমাধিপঞ্ঞাগরুকানং তারিততরিততারযিতূনং অনুবুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসম্মাসম্বুদ্ধানং পারমী, উপপারমী, পরমত্থপারমীতি বোধিত্তযপ্পত্তিতো যথাৰুত্তৰিভাগোতি কেচি। চিত্তপণিধিতো যাৰ ৰচীপণিধি, তাৰ পৰত্তা সম্ভারা পারমিযো, ৰচীপণিধিতো যাৰ কাযপণিধি, তাৰ পৰত্তা উপপারমিযো, কাযপণিধিতো পভুতি পরমত্থপারমিযোতি অপরে। অঞ্ঞে পন ‘‘পরপুঞ্ঞানুমোদনৰসেন পৰত্তা সম্ভারা পারমিযো, পরেসং কারাপনৰসেন পৰত্তা উপপারমিযো, সযং করণৰসেন পৰত্তা পরমত্থপারমিযো’’তি ৰদন্তি। তথা ভৰসুখাৰহো পুঞ্ঞঞাণসম্ভারো পারমী, অত্তনো নিব্বানসুখাৰহো উপপারমী, পরেসং তদুভযসুখাৰহো পরমত্থপারমীতি একে।

Lajjāsatimānāpassayānaṃ lokuttaradhammādhipatīnaṃ sīlasamādhipaññāgarukānaṃ tāritataritatārayitūnaṃ anubuddhapaccekabuddhasammāsambuddhānaṃ pāramī, upapāramī, paramatthapāramīti bodhittayappattito yathāvuttavibhāgoti keci. Cittapaṇidhito yāva vacīpaṇidhi, tāva pavattā sambhārā pāramiyo, vacīpaṇidhito yāva kāyapaṇidhi, tāva pavattā upapāramiyo, kāyapaṇidhito pabhuti paramatthapāramiyoti apare. Aññe pana ‘‘parapuññānumodanavasena pavattā sambhārā pāramiyo, paresaṃ kārāpanavasena pavattā upapāramiyo, sayaṃ karaṇavasena pavattā paramatthapāramiyo’’ti vadanti. Tathā bhavasukhāvaho puññañāṇasambhāro pāramī, attano nibbānasukhāvaho upapāramī, paresaṃ tadubhayasukhāvaho paramatthapāramīti eke.

পুত্তদারধনাদিউপকরণপরিচ্চাগো পন দানপারমী, অত্তনো অঙ্গপরিচ্চাগো দানউপপারমী, অত্তনো জীৰিতপরিচ্চাগো দানপরমত্থপারমী। তথা পুত্তদারাদিকস্স তিৰিধস্সপি হেতু অৰীতিক্কমনৰসেন তিস্সো সীলপারমিযো, তেসু এৰ তিৰিধেসু ৰত্থূসু আলযং উপচ্ছিন্দিত্ৰা নিক্খমনৰসেন তিস্সো নেক্খম্মপারমিযো, উপকরণঙ্গজীৰিততণ্হং সমূহনিত্ৰা সত্তানং হিতাহিতৰিনিচ্ছযকরণৰসেন তিস্সো পঞ্ঞাপারমিযো, যথাৰুত্তভেদানং পরিচ্চাগাদীনং ৰাযমনৰসেন তিস্সো ৰীরিযপারমিযো, উপকরণঙ্গজীৰিতন্তরাযকরানং খমনৰসেন তিস্সো খন্তিপারমিযো, উপকরণঙ্গজীৰিতহেতু সচ্চাপরিচ্চাগৰসেন তিস্সো সচ্চপারমিযো, দানাদিপারমিযো অকুপ্পাধিট্ঠানৰসেনেৰ সমিজ্ঝন্তীতি উপকরণাদিৰিনাসেপি অচলাধিট্ঠানৰসেন তিস্সো অধিট্ঠানপারমিযো, উপকরণাদিউপঘাতকেসুপি সত্তেসু মেত্তায অৰিজহনৰসেন তিস্সো মেত্তাপারমিযো, যথাৰুত্তৰত্থুত্তযস্স উপকারাপকারেসু সত্তসঙ্খারেসু মজ্ঝত্ততাপটিলাভৰসেন তিস্সো উপেক্খাপারমিযোতি এৰমাদিনা এতাসং ৰিভাগো ৰেদিতব্বো।

Puttadāradhanādiupakaraṇapariccāgo pana dānapāramī, attano aṅgapariccāgo dānaupapāramī, attano jīvitapariccāgo dānaparamatthapāramī. Tathā puttadārādikassa tividhassapi hetu avītikkamanavasena tisso sīlapāramiyo, tesu eva tividhesu vatthūsu ālayaṃ upacchinditvā nikkhamanavasena tisso nekkhammapāramiyo, upakaraṇaṅgajīvitataṇhaṃ samūhanitvā sattānaṃ hitāhitavinicchayakaraṇavasena tisso paññāpāramiyo, yathāvuttabhedānaṃ pariccāgādīnaṃ vāyamanavasena tisso vīriyapāramiyo, upakaraṇaṅgajīvitantarāyakarānaṃ khamanavasena tisso khantipāramiyo, upakaraṇaṅgajīvitahetu saccāpariccāgavasena tisso saccapāramiyo, dānādipāramiyo akuppādhiṭṭhānavaseneva samijjhantīti upakaraṇādivināsepi acalādhiṭṭhānavasena tisso adhiṭṭhānapāramiyo, upakaraṇādiupaghātakesupi sattesu mettāya avijahanavasena tisso mettāpāramiyo, yathāvuttavatthuttayassa upakārāpakāresu sattasaṅkhāresu majjhattatāpaṭilābhavasena tisso upekkhāpāramiyoti evamādinā etāsaṃ vibhāgo veditabbo.

কো সঙ্গহোতি এত্থ পন যথা এতা ৰিভাগতো তিংসৰিধাপি দানপারমীআদিভাৰতো দসৰিধা, এৰং দানসীলখন্তিৰীরিযঝানপঞ্ঞাসভাৰেন ছব্বিধা। এতাসু হি নেক্খম্মপারমী সীলপারমিযা সঙ্গহিতা তস্সা পব্বজ্জাভাৰে, নীৰরণৰিৰেকভাৰে পন ঝানপারমিযা, কুসলধম্মভাৰে ছহিপি সঙ্গহিতা। সচ্চপারমী সীলপারমিযা একদেসোযেৰ ৰচীসচ্চৰিরতিসচ্চপক্খে, ঞাণসচ্চপক্খে পন পঞ্ঞাপারমিযা সঙ্গহিতা। মেত্তাপারমী ঝানপারমিযা এৰ, উপেক্খাপারমী ঝানপঞ্ঞাপারমীহি, অধিট্ঠানপারমী সব্বাহিপি সঙ্গহিতাতি।

Ko saṅgahoti ettha pana yathā etā vibhāgato tiṃsavidhāpi dānapāramīādibhāvato dasavidhā, evaṃ dānasīlakhantivīriyajhānapaññāsabhāvena chabbidhā. Etāsu hi nekkhammapāramī sīlapāramiyā saṅgahitā tassā pabbajjābhāve, nīvaraṇavivekabhāve pana jhānapāramiyā, kusaladhammabhāve chahipi saṅgahitā. Saccapāramī sīlapāramiyā ekadesoyeva vacīsaccaviratisaccapakkhe, ñāṇasaccapakkhe pana paññāpāramiyā saṅgahitā. Mettāpāramī jhānapāramiyā eva, upekkhāpāramī jhānapaññāpāramīhi, adhiṭṭhānapāramī sabbāhipi saṅgahitāti.

এতেসঞ্চ দানাদীনং ছন্নং গুণানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বন্ধানং পঞ্চদসযুগল়াদীনি পঞ্চদসযুগল়াদিসাধকানি হোন্তি – সেয্যথিদং? দানসীলযুগল়েন পরহিতাহিতানং করণাকরণযুগল়সিদ্ধি, দানখন্তিযুগল়েন অলোভাদোসযুগল়সিদ্ধি, দানৰীরিযযুগল়েন চাগসুতযুগল়সিদ্ধি, দানঝানযুগল়েন কামদোসপ্পহানযুগল়সিদ্ধি, দানপঞ্ঞাযুগল়েন অরিযযানধুরযুগল়সিদ্ধি, সীলখন্তিদ্ৰযেন পযোগাসযসুদ্ধিদ্ৰযসিদ্ধি, সীলৰীরিযদ্ৰযেন ভাৰনাদ্ৰযসিদ্ধি, সীলঝানদ্ৰযেন দুস্সীল্যপরিযুট্ঠানপ্পহানদ্ৰযসিদ্ধি, সীলপঞ্ঞাদ্ৰযেন দানদ্ৰযসিদ্ধি, খন্তিৰীরিযযুগল়েন খমাতেজদ্ৰযসিদ্ধি, খন্তিঝানযুগল়েন ৰিরোধানুরোধপ্পহানযুগল়সিদ্ধি , খন্তিপঞ্ঞাযুগল়েন সুঞ্ঞতাখন্তিপটিৰেধদুকসিদ্ধি, ৰীরিযঝানদুকেন পগ্গাহাৰিক্খেপদুকসিদ্ধি, ৰীরিযপঞ্ঞাদুকেন সরণদুকসিদ্ধি, ঝানপঞ্ঞাদুকেন যানদুকসিদ্ধি। দানসীলখন্তিত্তিকেন লোভদোসমোহপ্পহানত্তিকসিদ্ধি, দানসীলৰীরিযত্তিকেন ভোগজীৰিতকাযসারাদানত্তিকসিদ্ধি, দানসীলঝানত্তিকেন পুঞ্ঞকিরিযৰত্থুত্তিকসিদ্ধি, দানসীলপঞ্ঞাতিকেন আমিসাভযধম্মদানত্তিকসিদ্ধীতি এৰং ইতরেহিপি তিকেহি চতুক্কাদীহি চ যথাসম্ভৰং তিকানি চতুক্কাদীনি চ যোজেতব্বানি।

Etesañca dānādīnaṃ channaṃ guṇānaṃ aññamaññaṃ sambandhānaṃ pañcadasayugaḷādīni pañcadasayugaḷādisādhakāni honti – seyyathidaṃ? Dānasīlayugaḷena parahitāhitānaṃ karaṇākaraṇayugaḷasiddhi, dānakhantiyugaḷena alobhādosayugaḷasiddhi, dānavīriyayugaḷena cāgasutayugaḷasiddhi, dānajhānayugaḷena kāmadosappahānayugaḷasiddhi, dānapaññāyugaḷena ariyayānadhurayugaḷasiddhi, sīlakhantidvayena payogāsayasuddhidvayasiddhi, sīlavīriyadvayena bhāvanādvayasiddhi, sīlajhānadvayena dussīlyapariyuṭṭhānappahānadvayasiddhi, sīlapaññādvayena dānadvayasiddhi, khantivīriyayugaḷena khamātejadvayasiddhi, khantijhānayugaḷena virodhānurodhappahānayugaḷasiddhi , khantipaññāyugaḷena suññatākhantipaṭivedhadukasiddhi, vīriyajhānadukena paggāhāvikkhepadukasiddhi, vīriyapaññādukena saraṇadukasiddhi, jhānapaññādukena yānadukasiddhi. Dānasīlakhantittikena lobhadosamohappahānattikasiddhi, dānasīlavīriyattikena bhogajīvitakāyasārādānattikasiddhi, dānasīlajhānattikena puññakiriyavatthuttikasiddhi, dānasīlapaññātikena āmisābhayadhammadānattikasiddhīti evaṃ itarehipi tikehi catukkādīhi ca yathāsambhavaṃ tikāni catukkādīni ca yojetabbāni.

এৰং ছব্বিধানম্পি পন ইমাসং পারমীনং চতূহি অধিট্ঠানেহি সঙ্গহো ৰেদিতব্বো। সব্বপারমীনং সমূহসঙ্গহতো হি চত্তারি অধিট্ঠানানি। সেয্যথিদং – সচ্চাধিট্ঠানং, চাগাধিট্ঠানং, উপসমাধিট্ঠানং, পঞ্ঞাধিট্ঠানন্তি। তত্থ অধিতিট্ঠতি এতেন, এত্থ ৰা অধিতিট্ঠতি, অধিট্ঠানমত্তমেৰ ৰা তন্তি অধিট্ঠানং। সচ্চঞ্চ তং অধিট্ঠানঞ্চ, সচ্চস্স ৰা অধিট্ঠানং, সচ্চং অধিট্ঠানং এতস্সাতি ৰা সচ্চাধিট্ঠানং। এৰং সেসেসুপি। তত্থ অৰিসেসতো তাৰ লোকুত্তরগুণে কতাভিনীহারস্স অনুকম্পিতসব্বসত্তস্স মহাসত্তস্স পরিঞ্ঞানুরূপং সব্বপারমিপরিগ্গহতো সচ্চাধিট্ঠানং, তেসং পটিপক্খপরিচ্চাগতো চাগাধিট্ঠানং, সব্বপারমিতাগুণেহি উপসমতো উপসমাধিট্ঠানং , তেহিযেৰ পরহিতোপাযকোসল্লতো পঞ্ঞাধিট্ঠানং। ৰিসেসতো পন ‘‘অত্থিকজনং অৰিসংৰাদেত্ৰা দস্সামী’’তি পটিজানতো, পটিঞ্ঞং অৰিসংৰাদেত্ৰা দানতো, দানং অৰিসংৰাদেত্ৰা অনুমোদনতো, মচ্ছরিযাদিপটিপক্খপরিচ্চাগতো, দেয্যপটিগ্গাহকদানদেয্যধম্মক্খযেসু লোভদোসমোহভযৰূপসমতো, যথারহং যথাকালং যথাৰিধানঞ্চ দানতো, পঞ্ঞুত্তরতো চ কুসলধম্মানং চতুরধিট্ঠানপদট্ঠানং দানং। তথা সংৰরসমাদানস্স অৰীতিক্কমতো, দুস্সীল্যপরিচ্চাগতো, দুচ্চরিতৰূপসমতো, পঞ্ঞুত্তরতো চ চতুরধিট্ঠানপদট্ঠানং সীলং। যথাপটিঞ্ঞং খমনতো, পরাপরাধৰিকপ্পপরিচ্চাগতো, কোধপরিযুট্ঠানৰূপসমতো, পঞ্ঞুত্তরতো চ চতুরধিট্ঠানপদট্ঠানা খন্তি। পটিঞ্ঞানুরূপং পরহিতকরণতো, ৰিসাদপরিচ্চাগতো, অকুসলধম্মানং ৰূপসমতো, পঞ্ঞুত্তরতো চ চতুরধিট্ঠানপদট্ঠানং ৰীরিযং। পটিঞ্ঞানুরূপং লোকহিতানুচিন্তনতো, নীৰরণপরিচ্চাগতো, চিত্তৰূপসমতো, পঞ্ঞুত্তরতো চ চতুরধিট্ঠানপদট্ঠানং ঝানং। যথাপটিঞ্ঞং পরহিতূপাযকোসল্লতো, অনুপাযকিরিযাপরিচ্চাগতো , মোহজপরিল়াহৰূপসমতো, সব্বঞ্ঞুতাপটিলাভতো চ চতুরধিট্ঠানপদট্ঠানা পঞ্ঞা।

Evaṃ chabbidhānampi pana imāsaṃ pāramīnaṃ catūhi adhiṭṭhānehi saṅgaho veditabbo. Sabbapāramīnaṃ samūhasaṅgahato hi cattāri adhiṭṭhānāni. Seyyathidaṃ – saccādhiṭṭhānaṃ, cāgādhiṭṭhānaṃ, upasamādhiṭṭhānaṃ, paññādhiṭṭhānanti. Tattha adhitiṭṭhati etena, ettha vā adhitiṭṭhati, adhiṭṭhānamattameva vā tanti adhiṭṭhānaṃ. Saccañca taṃ adhiṭṭhānañca, saccassa vā adhiṭṭhānaṃ, saccaṃ adhiṭṭhānaṃ etassāti vā saccādhiṭṭhānaṃ. Evaṃ sesesupi. Tattha avisesato tāva lokuttaraguṇe katābhinīhārassa anukampitasabbasattassa mahāsattassa pariññānurūpaṃ sabbapāramipariggahato saccādhiṭṭhānaṃ, tesaṃ paṭipakkhapariccāgato cāgādhiṭṭhānaṃ, sabbapāramitāguṇehi upasamato upasamādhiṭṭhānaṃ , tehiyeva parahitopāyakosallato paññādhiṭṭhānaṃ. Visesato pana ‘‘atthikajanaṃ avisaṃvādetvā dassāmī’’ti paṭijānato, paṭiññaṃ avisaṃvādetvā dānato, dānaṃ avisaṃvādetvā anumodanato, macchariyādipaṭipakkhapariccāgato, deyyapaṭiggāhakadānadeyyadhammakkhayesu lobhadosamohabhayavūpasamato, yathārahaṃ yathākālaṃ yathāvidhānañca dānato, paññuttarato ca kusaladhammānaṃ caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṃ dānaṃ. Tathā saṃvarasamādānassa avītikkamato, dussīlyapariccāgato, duccaritavūpasamato, paññuttarato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṃ sīlaṃ. Yathāpaṭiññaṃ khamanato, parāparādhavikappapariccāgato, kodhapariyuṭṭhānavūpasamato, paññuttarato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānā khanti. Paṭiññānurūpaṃ parahitakaraṇato, visādapariccāgato, akusaladhammānaṃ vūpasamato, paññuttarato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṃ vīriyaṃ. Paṭiññānurūpaṃ lokahitānucintanato, nīvaraṇapariccāgato, cittavūpasamato, paññuttarato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṃ jhānaṃ. Yathāpaṭiññaṃ parahitūpāyakosallato, anupāyakiriyāpariccāgato , mohajapariḷāhavūpasamato, sabbaññutāpaṭilābhato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānā paññā.

তত্থ ঞেয্যপটিঞ্ঞানুৰিধানেহি সচ্চাধিট্ঠানং, ৰত্থুকামকিলেসকামপরিচ্চাগেহি চাগাধিট্ঠানং, দোসদুক্খৰূপসমেহি উপসমাধিট্ঠানং, অনুবোধপটিৰেধেহি পঞ্ঞাধিট্ঠানং। তিৰিধসচ্চপরিগ্গহিতং দোসত্তযৰিরোধি সচ্চাধিট্ঠানং, তিৰিধচাগপরিগ্গহিতং দোসত্তযৰিরোধি চাগাধিট্ঠানং, তিৰিধৰূপসমপরিগ্গহিতং দোসত্তযৰিরোধি উপসমাধিট্ঠানং, তিৰিধঞাণপরিগ্গহিতং দোসত্তযৰিরোধি পঞ্ঞাধিট্ঠানং। সচ্চাধিট্ঠানপরিগ্গহিতানি চাগূপসমপঞ্ঞাধিট্ঠানানি অৰিসংৰাদনতো , পটিঞ্ঞানুৰিধানতো চ। চাগাধিট্ঠানপরিগ্গহিতানি সচ্চূপসমপঞ্ঞাধিট্ঠানানি পটিপক্খপরিচ্চাগতো, সব্বপরিচ্চাগফলত্তা চ। উপসমাধিট্ঠানপরিগ্গহিতানি সচ্চচাগপঞ্ঞাধিট্ঠানানি কিলেসপরিল়াহূপসমতো, কামূপসমতো, কামপরিল়াহূপসমতো চ। পঞ্ঞাধিট্ঠানপরিগ্গহিতানি সচ্চচাগূপসমাধিট্ঠানানি ঞাণপুব্বঙ্গমতো, ঞাণানুপরিৰত্তনতো চাতি এৰং সব্বাপি পারমিযো সচ্চপ্পভাৰিতা চাগপরিব্যঞ্জিতা উপসমোপব্রূহিতা পঞ্ঞাপরিসুদ্ধা। সচ্চঞ্হি এতাসং জনকহেতু, চাগো পরিগ্গাহকহেতু, উপসমো পরিৰুড্ঢিহেতু, পঞ্ঞা পারিসুদ্ধিহেতু। তথা আদিম্হি সচ্চাধিট্ঠানং সচ্চপটিঞ্ঞত্তা, মজ্ঝে চাগাধিট্ঠানং কতপণিধানস্স পরহিতায অত্তপরিচ্চাগতো, অন্তে উপসমাধিট্ঠানং সব্বূপসমপরিযোসানত্তা, আদিমজ্ঝপরিযোসানেসু পঞ্ঞাধিট্ঠানং তস্মিং সতি সম্ভৰতো, অসতি অভাৰতো, যথাপটিঞ্ঞঞ্চ ভাৰতো।

Tattha ñeyyapaṭiññānuvidhānehi saccādhiṭṭhānaṃ, vatthukāmakilesakāmapariccāgehi cāgādhiṭṭhānaṃ, dosadukkhavūpasamehi upasamādhiṭṭhānaṃ, anubodhapaṭivedhehi paññādhiṭṭhānaṃ. Tividhasaccapariggahitaṃ dosattayavirodhi saccādhiṭṭhānaṃ, tividhacāgapariggahitaṃ dosattayavirodhi cāgādhiṭṭhānaṃ, tividhavūpasamapariggahitaṃ dosattayavirodhi upasamādhiṭṭhānaṃ, tividhañāṇapariggahitaṃ dosattayavirodhi paññādhiṭṭhānaṃ. Saccādhiṭṭhānapariggahitāni cāgūpasamapaññādhiṭṭhānāni avisaṃvādanato , paṭiññānuvidhānato ca. Cāgādhiṭṭhānapariggahitāni saccūpasamapaññādhiṭṭhānāni paṭipakkhapariccāgato, sabbapariccāgaphalattā ca. Upasamādhiṭṭhānapariggahitāni saccacāgapaññādhiṭṭhānāni kilesapariḷāhūpasamato, kāmūpasamato, kāmapariḷāhūpasamato ca. Paññādhiṭṭhānapariggahitāni saccacāgūpasamādhiṭṭhānāni ñāṇapubbaṅgamato, ñāṇānuparivattanato cāti evaṃ sabbāpi pāramiyo saccappabhāvitā cāgaparibyañjitā upasamopabrūhitā paññāparisuddhā. Saccañhi etāsaṃ janakahetu, cāgo pariggāhakahetu, upasamo parivuḍḍhihetu, paññā pārisuddhihetu. Tathā ādimhi saccādhiṭṭhānaṃ saccapaṭiññattā, majjhe cāgādhiṭṭhānaṃ katapaṇidhānassa parahitāya attapariccāgato, ante upasamādhiṭṭhānaṃ sabbūpasamapariyosānattā, ādimajjhapariyosānesu paññādhiṭṭhānaṃ tasmiṃ sati sambhavato, asati abhāvato, yathāpaṭiññañca bhāvato.

তত্থ মহাপুরিসা অত্তহিতপরহিতকরেহি গরুপিযভাৰকরেহি সচ্চচাগাধিট্ঠানেহি গিহিভূতা আমিসদানেন পরে অনুগ্গণ্হন্তি। তথা অত্তহিতপরহিতকরেহি গরুপিযভাৰকরেহি উপসমপঞ্ঞাধিট্ঠানেহি চ পব্বজিতভূতা ধম্মদানেন পরে অনুগ্গণ্হন্তি।

Tattha mahāpurisā attahitaparahitakarehi garupiyabhāvakarehi saccacāgādhiṭṭhānehi gihibhūtā āmisadānena pare anuggaṇhanti. Tathā attahitaparahitakarehi garupiyabhāvakarehi upasamapaññādhiṭṭhānehi ca pabbajitabhūtā dhammadānena pare anuggaṇhanti.

তত্থ অন্তিমভৰে বোধিসত্তস্স চতুরধিট্ঠানপরিপূরণং। পরিপুণ্ণচতুরধিট্ঠানস্স হি চরিমকভৰূপপত্তীতি একে। তত্র হি গব্ভোক্কন্তিঠিতিঅভিনিক্খমনেসু পঞ্ঞাধিট্ঠানসমুদাগমেন সতো সম্পজানো সচ্চাধিট্ঠানপারিপূরিযা সম্পতিজাতো উত্তরাভিমুখো সত্তপদৰীতিহারেন গন্ত্ৰা সব্বা দিসা ওলোকেত্ৰা সচ্চানুপরিৰত্তিনা ৰচসা ‘‘অগ্গোহমস্মি লোকস্স, জেট্ঠো…পে॰… সেট্ঠোহমস্মি লোকস্সা’’তি (দী॰ নি॰ ২.৩১; ম॰ নি॰ ৩.২০৭) তিক্খত্তুং সীহনাদং নদি, উপসমাধিট্ঠানসমুদাগমেন জিণ্ণাতুরমতপব্বজিতদস্সাৰিনো চতুধম্মপদেসকোৰিদস্স যোব্বনারোগ্যজীৰিতসম্পত্তিমদানং উপসমো, চাগাধিট্ঠানসমুদাগমেন মহতো ঞাতিপরিৰট্টস্স হত্থগতস্স চ চক্কৰত্তিরজ্জস্স অনপেক্খপরিচ্চাগোতি।

Tattha antimabhave bodhisattassa caturadhiṭṭhānaparipūraṇaṃ. Paripuṇṇacaturadhiṭṭhānassa hi carimakabhavūpapattīti eke. Tatra hi gabbhokkantiṭhitiabhinikkhamanesu paññādhiṭṭhānasamudāgamena sato sampajāno saccādhiṭṭhānapāripūriyā sampatijāto uttarābhimukho sattapadavītihārena gantvā sabbā disā oloketvā saccānuparivattinā vacasā ‘‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭho…pe… seṭṭhohamasmi lokassā’’ti (dī. ni. 2.31; ma. ni. 3.207) tikkhattuṃ sīhanādaṃ nadi, upasamādhiṭṭhānasamudāgamena jiṇṇāturamatapabbajitadassāvino catudhammapadesakovidassa yobbanārogyajīvitasampattimadānaṃ upasamo, cāgādhiṭṭhānasamudāgamena mahato ñātiparivaṭṭassa hatthagatassa ca cakkavattirajjassa anapekkhapariccāgoti.

দুতিযে ঠানে অভিসম্বোধিযং চতুরধিট্ঠানং পরিপুণ্ণন্তি কেচি। তত্থ হি যথাপটিঞ্ঞং সচ্চাধিট্ঠানসমুদাগমেন চতুন্নং অরিযসচ্চানং অভিসমযো, ততো হি সচ্চাধিট্ঠানং পরিপুণ্ণং। চাগাধিট্ঠানসমুদাগমেন সব্বকিলেসোপক্কিলেসপরিচ্চাগো, ততো হি চাগাধিট্ঠানং পরিপুণ্ণং। উপসমাধিট্ঠানসমুদাগমেন পরমূপসমসম্পত্তি, ততো হি উপসমাধিট্ঠানং পরিপুণ্ণং। পঞ্ঞাধিট্ঠানসমুদাগমেন অনাৰরণঞাণপটিলাভো, ততো হি পঞ্ঞাধিট্ঠানং পরিপুণ্ণন্তি, তং অসিদ্ধং অভিসম্বোধিযাপি পরমত্থভাৰতো।

Dutiye ṭhāne abhisambodhiyaṃ caturadhiṭṭhānaṃ paripuṇṇanti keci. Tattha hi yathāpaṭiññaṃ saccādhiṭṭhānasamudāgamena catunnaṃ ariyasaccānaṃ abhisamayo, tato hi saccādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ. Cāgādhiṭṭhānasamudāgamena sabbakilesopakkilesapariccāgo, tato hi cāgādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ. Upasamādhiṭṭhānasamudāgamena paramūpasamasampatti, tato hi upasamādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ. Paññādhiṭṭhānasamudāgamena anāvaraṇañāṇapaṭilābho, tato hi paññādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇanti, taṃ asiddhaṃ abhisambodhiyāpi paramatthabhāvato.

ততিযে ঠানে ধম্মচক্কপ্পৰত্তনে (সং॰ নি॰ ৫.১০৮১; মহাৰ॰ ১৩; পটি॰ ম॰ ২.৩০) চতুরধিট্ঠানং পরিপুণ্ণন্তি অঞ্ঞে। তত্থ হি সচ্চাধিট্ঠানসমুদাগতস্স দ্ৰাদসহি আকারেহি অরিযসচ্চদেসনায সচ্চাধিট্ঠানং পরিপুণ্ণং, চাগাধিট্ঠানসমুদাগতস্স সদ্ধম্মমহাযাগকরণেন চাগাধিট্ঠানং পরিপুণ্ণং। উপসমাধিট্ঠানসমুদাগতস্স সযং উপসন্তস্স পরেসং উপসমনেন উপসমাধিট্ঠানং পরিপুণ্ণং, পঞ্ঞাধিট্ঠানসমুদাগতস্স ৰিনেয্যানং আসযাদিপরিজাননেন পঞ্ঞাধিট্ঠানং পরিপুণ্ণন্তি, তদপি অসিদ্ধং অপরিযোসিতত্তা বুদ্ধকিচ্চস্স।

Tatiye ṭhāne dhammacakkappavattane (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 2.30) caturadhiṭṭhānaṃ paripuṇṇanti aññe. Tattha hi saccādhiṭṭhānasamudāgatassa dvādasahi ākārehi ariyasaccadesanāya saccādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ, cāgādhiṭṭhānasamudāgatassa saddhammamahāyāgakaraṇena cāgādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ. Upasamādhiṭṭhānasamudāgatassa sayaṃ upasantassa paresaṃ upasamanena upasamādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ, paññādhiṭṭhānasamudāgatassa vineyyānaṃ āsayādiparijānanena paññādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇanti, tadapi asiddhaṃ apariyositattā buddhakiccassa.

চতুত্থে ঠানে পরিনিব্বানে চতুরধিট্ঠানপরিপুণ্ণন্তি অপরে। তত্র হি পরিনিব্বুতত্তা পরমত্থসচ্চসম্পত্তিযা সচ্চাধিট্ঠানপরিপূরণং, সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গেন চাগাধিট্ঠানপরিপূরণং, সব্বসঙ্খারূপসমেন উপসমাধিট্ঠানপরিপূরণং, পঞ্ঞাপযোজনপরিনিট্ঠানেন পঞ্ঞাধিট্ঠানপরিপূরণন্তি।

Catutthe ṭhāne parinibbāne caturadhiṭṭhānaparipuṇṇanti apare. Tatra hi parinibbutattā paramatthasaccasampattiyā saccādhiṭṭhānaparipūraṇaṃ, sabbūpadhipaṭinissaggena cāgādhiṭṭhānaparipūraṇaṃ, sabbasaṅkhārūpasamena upasamādhiṭṭhānaparipūraṇaṃ, paññāpayojanapariniṭṭhānena paññādhiṭṭhānaparipūraṇanti.

তত্র মহাপুরিসস্স ৰিসেসেন মেত্তাখেত্তে অভিজাতিযং সচ্চাধিট্ঠানসমুদাগতস্স সচ্চাধিট্ঠানপরিপূরণমভিব্যত্তং, ৰিসেসেন করুণাখেত্তে অভিসম্বোধিযং পঞ্ঞাধিট্ঠানসমুদাগতস্স পঞ্ঞাধিট্ঠানপরিপূরণমভিব্যত্তং, ৰিসেসেন মুদিতাখেত্তে ধম্মচক্কপ্পৰত্তনে (সং॰ নি॰ ৫.১০৮১; মহাৰ॰ ১৩; পটি॰ ম॰ ২.৩০) চাগাধিট্ঠানসমুদাগতস্স চাগাধিট্ঠানপরিপূরণমভিব্যত্তং, ৰিসেসেন উপেক্খাখেত্তে পরিনিব্বানে উপসমাধিট্ঠানসমুদাগতস্স উপসমাধিট্ঠানপরিপূরণমভিব্যত্তন্তি দট্ঠব্বং।

Tatra mahāpurisassa visesena mettākhette abhijātiyaṃ saccādhiṭṭhānasamudāgatassa saccādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattaṃ, visesena karuṇākhette abhisambodhiyaṃ paññādhiṭṭhānasamudāgatassa paññādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattaṃ, visesena muditākhette dhammacakkappavattane (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 2.30) cāgādhiṭṭhānasamudāgatassa cāgādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattaṃ, visesena upekkhākhette parinibbāne upasamādhiṭṭhānasamudāgatassa upasamādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattanti daṭṭhabbaṃ.

তত্রপি সচ্চাধিট্ঠানসমুদাগতস্স সংৰাসেন সীলং ৰেদিতব্বং, চাগাধিট্ঠানসমুদাগতস্স সংৰোহারেন সোচেয্যং ৰেদিতব্বং, উপসমাধিট্ঠানসমুদাগতস্স আপদাসু থামো ৰেদিতব্বো, পঞ্ঞাধিট্ঠানসমুদাগতস্স সাকচ্ছায পঞ্ঞা ৰেদিতব্বা। এৰং সীলাজীৰচিত্তদিট্ঠিৰিসুদ্ধিযো ৰেদিতব্বা।

Tatrapi saccādhiṭṭhānasamudāgatassa saṃvāsena sīlaṃ veditabbaṃ, cāgādhiṭṭhānasamudāgatassa saṃvohārena soceyyaṃ veditabbaṃ, upasamādhiṭṭhānasamudāgatassa āpadāsu thāmo veditabbo, paññādhiṭṭhānasamudāgatassa sākacchāya paññā veditabbā. Evaṃ sīlājīvacittadiṭṭhivisuddhiyo veditabbā.

তথা সচ্চাধিট্ঠানসমুদাগমেন দোসা অগতিং ন গচ্ছতি অৰিসংৰাদনতো, চাগাধিট্ঠানসমুদাগমেন লোভা অগতিং ন গচ্ছতি অনভিসঙ্গতো, উপসমাধিট্ঠানসমুদাগমেন ভযা অগতিং ন গচ্ছতি অনপরাধতো, পঞ্ঞাধিট্ঠানসমুদাগমেন মোহা অগতিং ন গচ্ছতি যথাভূতাৰবোধতো।

Tathā saccādhiṭṭhānasamudāgamena dosā agatiṃ na gacchati avisaṃvādanato, cāgādhiṭṭhānasamudāgamena lobhā agatiṃ na gacchati anabhisaṅgato, upasamādhiṭṭhānasamudāgamena bhayā agatiṃ na gacchati anaparādhato, paññādhiṭṭhānasamudāgamena mohā agatiṃ na gacchati yathābhūtāvabodhato.

তথা পঠমেন অদুট্ঠো অধিৰাসেতি, দুতিযেন অলুদ্ধো পটিসেৰতি, ততিযেন অভীতো পরিৰজ্জেতি, চতুত্থেন অসম্মূল়্হো ৰিনোদেতি। পঠমেন নেক্খম্মসুখপ্পত্তি, ইতরেহি পৰিৰেকউপসমসম্বোধিসুখপ্পত্তিযো হোন্তীতি দট্ঠব্বা। তথা ৰিৰেকজপীতিসুখসমাধিজপীতিসুখঅপ্পীতিজকাযসুখসতিপারিসুদ্ধিজউপেক্খাসুখপ্পত্তিযো এতেহি চতূহি যথাক্কমং হোন্তীতি। এৰমনেকগুণানুবন্ধেহি চতূহি অধিট্ঠানেহি সব্বপারমিসমূহসঙ্গহো ৰেদিতব্বো। যথা চ চতূহি অধিট্ঠানেহি সব্বপারমিসঙ্গহো, এৰং করুণাপঞ্ঞাহিপীতি দট্ঠব্বং। সব্বোপি হি বোধিসম্ভারো করুণাপঞ্ঞাহি সঙ্গহিতো। করুণাপঞ্ঞাপরিগ্গহিতা হি দানাদিগুণা মহাবোধিসম্ভারা ভৰন্তি বুদ্ধত্তসিদ্ধিপরিযোসানাতি এৰমেতাসং সঙ্গহো ৰেদিতব্বো।

Tathā paṭhamena aduṭṭho adhivāseti, dutiyena aluddho paṭisevati, tatiyena abhīto parivajjeti, catutthena asammūḷho vinodeti. Paṭhamena nekkhammasukhappatti, itarehi pavivekaupasamasambodhisukhappattiyo hontīti daṭṭhabbā. Tathā vivekajapītisukhasamādhijapītisukhaappītijakāyasukhasatipārisuddhijaupekkhāsukhappattiyo etehi catūhi yathākkamaṃ hontīti. Evamanekaguṇānubandhehi catūhi adhiṭṭhānehi sabbapāramisamūhasaṅgaho veditabbo. Yathā ca catūhi adhiṭṭhānehi sabbapāramisaṅgaho, evaṃ karuṇāpaññāhipīti daṭṭhabbaṃ. Sabbopi hi bodhisambhāro karuṇāpaññāhi saṅgahito. Karuṇāpaññāpariggahitā hi dānādiguṇā mahābodhisambhārā bhavanti buddhattasiddhipariyosānāti evametāsaṃ saṅgaho veditabbo.

কো সম্পাদনূপাযোতি সকলস্সাপি পুঞ্ঞাদিসম্ভারস্স সম্মাসম্বোধিং, উদ্দিস্স অনৰসেসসম্ভরণং অৰেকল্লকারিতাযোগেন, তত্থ চ সক্কচ্চকারিতা আদরবহুমানযোগেন, সাতচ্চকারিতা নিরন্তরপযোগেন, চিরকালাদিযোগো চ অন্তরা অৰোসানাপজ্জনেনাতি চতুরঙ্গযোগো এতাসং সম্পাদনূপাযো। অপিচ সমাসতো কতাভিনীহারস্স অত্তনি সিনেহস্স পরিযাদানং, পরেসু চ সিনেহস্স পরিৰড্ঢনং এতাসং সম্পাদনূপাযো। সম্মাসম্বোধিসমধিগমায হি কতমহাপণিধানস্স মহাসত্তস্স যাথাৰতো পরিজাননেন সব্বেসু ধম্মেসু অনুপলিত্তস্স অত্তনি সিনেহো পরিক্খযং পরিযাদানং গচ্ছতি, মহাকরুণাসমাযোগৰসেন পন পিযে পুত্তে ৰিয সব্বসত্তে সম্পস্সমানস্স তেসু মেত্তাসিনেহো পরিৰড্ঢতি। ততো চ তংতদাৰত্থানুরূপমত্তপরসন্তানেসু লোভদোসমোহৰিগমেন ৰিদূরীকতমচ্ছরিযাদিবোধিসম্ভারপটিপক্খো মহাপুরিসো দানপিযৰচনঅত্থচরিযাসমানত্ততাসঙ্খাতেহি চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি (দী॰ নি॰ ৩.২১০; অ॰ নি॰ ৪.৩২) চতুরধিট্ঠানানুগতেহি অচ্চন্তং জনস্স সঙ্গহকরণৰসেন উপরি যানত্তযে অৰতারণং পরিপাচনঞ্চ করোতি। মহাসত্তানঞ্হি মহাপঞ্ঞা মহাকরুণা চ দানেন অলঙ্কতা; দানং পিযৰচনেন; পিযৰচনং অত্থচরিযায; অত্থচরিযা সমানত্ততায অলঙ্কতা সঙ্গহিতা চ। সব্বভূতত্তভূতস্স হি বোধিসত্তস্স সব্বত্থ সমানসুখদুক্খতায সমানত্ততাসিদ্ধি। বুদ্ধভূতো পন তেহেৰ সঙ্গহৰত্থূহি চতুরধিট্ঠানপরিপূরিতাভিবুদ্ধেহি জনস্স অচ্চন্তিকসঙ্গহকরণেন অভিৰিনযনং করোতি। দানঞ্হি সম্মাসম্বুদ্ধানং চাগাধিট্ঠানেন পরিপূরিতাভিবুদ্ধং ; পিযৰচনং সচ্চাধিট্ঠানেন; অত্থচরিযা পঞ্ঞাধিট্ঠানেন; সমানত্ততা উপসমাধিট্ঠানেন পরিপূরিতাভিবুদ্ধা। তথাগতানঞ্হি সব্বসাৰকপচ্চেকবুদ্ধেহি সমানত্ততা পরিনিব্বানে। তত্র হি তেসং অৰিসেসতো একীভাৰো। তেনেৰাহ ‘‘নত্থি ৰিমুত্তিযা নানত্ত’’ন্তি।

Ko sampādanūpāyoti sakalassāpi puññādisambhārassa sammāsambodhiṃ, uddissa anavasesasambharaṇaṃ avekallakāritāyogena, tattha ca sakkaccakāritā ādarabahumānayogena, sātaccakāritā nirantarapayogena, cirakālādiyogo ca antarā avosānāpajjanenāti caturaṅgayogo etāsaṃ sampādanūpāyo. Apica samāsato katābhinīhārassa attani sinehassa pariyādānaṃ, paresu ca sinehassa parivaḍḍhanaṃ etāsaṃ sampādanūpāyo. Sammāsambodhisamadhigamāya hi katamahāpaṇidhānassa mahāsattassa yāthāvato parijānanena sabbesu dhammesu anupalittassa attani sineho parikkhayaṃ pariyādānaṃ gacchati, mahākaruṇāsamāyogavasena pana piye putte viya sabbasatte sampassamānassa tesu mettāsineho parivaḍḍhati. Tato ca taṃtadāvatthānurūpamattaparasantānesu lobhadosamohavigamena vidūrīkatamacchariyādibodhisambhārapaṭipakkho mahāpuriso dānapiyavacanaatthacariyāsamānattatāsaṅkhātehi catūhi saṅgahavatthūhi (dī. ni. 3.210; a. ni. 4.32) caturadhiṭṭhānānugatehi accantaṃ janassa saṅgahakaraṇavasena upari yānattaye avatāraṇaṃ paripācanañca karoti. Mahāsattānañhi mahāpaññā mahākaruṇā ca dānena alaṅkatā; dānaṃ piyavacanena; piyavacanaṃ atthacariyāya; atthacariyā samānattatāya alaṅkatā saṅgahitā ca. Sabbabhūtattabhūtassa hi bodhisattassa sabbattha samānasukhadukkhatāya samānattatāsiddhi. Buddhabhūto pana teheva saṅgahavatthūhi caturadhiṭṭhānaparipūritābhibuddhehi janassa accantikasaṅgahakaraṇena abhivinayanaṃ karoti. Dānañhi sammāsambuddhānaṃ cāgādhiṭṭhānena paripūritābhibuddhaṃ ; piyavacanaṃ saccādhiṭṭhānena; atthacariyā paññādhiṭṭhānena; samānattatā upasamādhiṭṭhānena paripūritābhibuddhā. Tathāgatānañhi sabbasāvakapaccekabuddhehi samānattatā parinibbāne. Tatra hi tesaṃ avisesato ekībhāvo. Tenevāha ‘‘natthi vimuttiyā nānatta’’nti.

হোন্তি চেত্থ –

Honti cettha –

‘‘সচ্চো চাগী উপসন্তো, পঞ্ঞৰা অনুকম্পকো,

‘‘Sacco cāgī upasanto, paññavā anukampako,

সম্ভতসব্বসম্ভারো, কং নামত্থং ন সাধযে॥

Sambhatasabbasambhāro, kaṃ nāmatthaṃ na sādhaye.

মহাকারুণিকো সত্থা, হিতেসী চ উপেক্খকো,

Mahākāruṇiko satthā, hitesī ca upekkhako,

নিরপেক্খো চ সব্বত্থ, অহো অচ্ছরিযো জিনো॥

Nirapekkho ca sabbattha, aho acchariyo jino.

ৰিরত্তো সব্বধম্মেসু, সত্তেসু চ উপেক্খকো,

Viratto sabbadhammesu, sattesu ca upekkhako,

সদা সত্তহিতে যুত্তো, অহো অচ্ছরিযো জিনো॥

Sadā sattahite yutto, aho acchariyo jino.

সব্বদা সব্বসত্তানং, হিতায চ সুখায চ,

Sabbadā sabbasattānaṃ, hitāya ca sukhāya ca,

উয্যুত্তো অকিলাসূ চ, অহো অচ্ছরিযো জিনো’’তি॥ (চরিযা॰ অট্ঠ॰ ৩২০ পকিণ্ণককথা)।

Uyyutto akilāsū ca, aho acchariyo jino’’ti. (cariyā. aṭṭha. 320 pakiṇṇakakathā);

কিত্তকেন কালেন সম্পাদনন্তি হেট্ঠিমেন তাৰ পরিচ্ছেদেন চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ, মজ্ঝিমেন অট্ঠাসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ, উপরিমেন সোল়সাসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ, এতে চ ভেদা যথাক্কমং পঞ্ঞাধিকসদ্ধাধিকৰীরিযাধিকৰসেন ঞাতব্বা। পঞ্ঞাধিকানঞ্হি সদ্ধা মন্দা হোতি, পঞ্ঞা তিক্খা। সদ্ধাধিকানং পঞ্ঞা মজ্ঝিমা হোতি, ৰীরিযাধিকানং পঞ্ঞা মন্দা। পঞ্ঞানুভাৰেন চ সম্মাসম্বোধি অভিগন্তব্বাতি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং। অৰিসেসেন পন ৰিমুত্তিপরিপাচনীযানং ধম্মানং তিক্খমজ্ঝিমমুদুভাৰেন তযোপেতে ভেদা যুত্তাতি ৰদন্তি। তিৰিধা হি বোধিসত্তা অভিনীহারক্খণে ভৰন্তি উগ্ঘটিতঞ্ঞূৰিপঞ্চিতঞ্ঞূনেয্যভেদেন। তেসু উগ্ঘটিতঞ্ঞূ সম্মাসম্বুদ্ধস্স সম্মুখা চতুপ্পদিকং গাথং সুণন্তো ততিযপদে অপরিযোসিতেযেৰ ছঅভিঞ্ঞাহি সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পত্তুং সমত্থুপনিস্সযো হোতি, দুতিযো সত্থু সম্মুখা চতুপ্পদিকং গাথং সুণন্তো অপরিযোসিতেযেৰ চতুত্থপদে ছহি অভিঞ্ঞাহি অরহত্তং পত্তুং সমত্থুপনিস্সযো হোতি, ইতরো ভগৰতো সম্মুখা চতুপ্পদিকং গাথং সুত্ৰা পরিযোসিতায গাথায ছহি অভিঞ্ঞাহি অরহত্তং পত্তুং সমত্থুপনিস্সযো ভৰতি। তযোপেতে ৰিনা কালভেদেন কতাভিনীহারলদ্ধব্যাকরণা পারমিযো পূরেন্তা যথাক্কমং যথাৰুত্তভেদেন কালেন সম্মাসম্বোধিং পাপুণন্তি। তেসু তেসু পন কালভেদেসু অপরিপুণ্ণেসু তে তে মহাসত্তা দিৰসে দিৰসে ৰেস্সন্তরদানসদিসং দানং দেন্তাপি তদনুরূপে সীলাদিসব্বপারমিধম্মে আচিনন্তাপি অন্তরা বুদ্ধা ভৰিস্সন্তীতি অকারণমেতং। কস্মা? ঞাণস্স অপরিপচ্চনতো। পরিচ্ছিন্নকালনিপ্ফাদিতং ৰিয হি সস্সং পরিচ্ছিন্নকালে পরিনিপ্ফাদিতা সম্মাসম্বোধি। তদন্তরা পন সব্বুস্সাহেন ৰাযমন্তেনাপি ন সক্কা পাপুণিতুন্তি পারমিপারিপূরী যথাৰুত্তকালৰিসেসং ৰিনা ন সম্পজ্জতীতি ৰেদিতব্বং।

Kittakena kālena sampādananti heṭṭhimena tāva paricchedena cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca, majjhimena aṭṭhāsaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca, uparimena soḷasāsaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca, ete ca bhedā yathākkamaṃ paññādhikasaddhādhikavīriyādhikavasena ñātabbā. Paññādhikānañhi saddhā mandā hoti, paññā tikkhā. Saddhādhikānaṃ paññā majjhimā hoti, vīriyādhikānaṃ paññā mandā. Paññānubhāvena ca sammāsambodhi abhigantabbāti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Avisesena pana vimuttiparipācanīyānaṃ dhammānaṃ tikkhamajjhimamudubhāvena tayopete bhedā yuttāti vadanti. Tividhā hi bodhisattā abhinīhārakkhaṇe bhavanti ugghaṭitaññūvipañcitaññūneyyabhedena. Tesu ugghaṭitaññū sammāsambuddhassa sammukhā catuppadikaṃ gāthaṃ suṇanto tatiyapade apariyositeyeva chaabhiññāhi saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pattuṃ samatthupanissayo hoti, dutiyo satthu sammukhā catuppadikaṃ gāthaṃ suṇanto apariyositeyeva catutthapade chahi abhiññāhi arahattaṃ pattuṃ samatthupanissayo hoti, itaro bhagavato sammukhā catuppadikaṃ gāthaṃ sutvā pariyositāya gāthāya chahi abhiññāhi arahattaṃ pattuṃ samatthupanissayo bhavati. Tayopete vinā kālabhedena katābhinīhāraladdhabyākaraṇā pāramiyo pūrentā yathākkamaṃ yathāvuttabhedena kālena sammāsambodhiṃ pāpuṇanti. Tesu tesu pana kālabhedesu aparipuṇṇesu te te mahāsattā divase divase vessantaradānasadisaṃ dānaṃ dentāpi tadanurūpe sīlādisabbapāramidhamme ācinantāpi antarā buddhā bhavissantīti akāraṇametaṃ. Kasmā? Ñāṇassa aparipaccanato. Paricchinnakālanipphāditaṃ viya hi sassaṃ paricchinnakāle parinipphāditā sammāsambodhi. Tadantarā pana sabbussāhena vāyamantenāpi na sakkā pāpuṇitunti pāramipāripūrī yathāvuttakālavisesaṃ vinā na sampajjatīti veditabbaṃ.

কো আনিসংসোতি যে তে কতাভিনীহারানং বোধিসত্তানং –

Ko ānisaṃsoti ye te katābhinīhārānaṃ bodhisattānaṃ –

‘‘এৰং সব্বঙ্গসম্পন্না, বোধিযা নিযতা নরা।

‘‘Evaṃ sabbaṅgasampannā, bodhiyā niyatā narā;

সংসরং দীঘমদ্ধানং, কপ্পকোটিসতেহিপি।

Saṃsaraṃ dīghamaddhānaṃ, kappakoṭisatehipi;

অৰীচিম্হি নুপ্পজ্জন্তি, তথা লোকন্তরেসু চা’’তি॥ আদিনা (অভি॰ অট্ঠ॰ ১.নিদানকথা; অপ॰ অট্ঠ॰ ১.দূরেনিদানকথা; জা॰ অট্ঠ॰ ১.দূরেনিদানকথা; বু॰ ৰং॰ অট্ঠ॰ ২৭.দূরেনিদানকথা; চরিযা॰ অট্ঠ॰ পকিণ্ণককথা) –

Avīcimhi nuppajjanti, tathā lokantaresu cā’’ti. ādinā (abhi. aṭṭha. 1.nidānakathā; apa. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; jā. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; bu. vaṃ. aṭṭha. 27.dūrenidānakathā; cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā) –

অট্ঠারস অভব্বট্ঠানানুপগমনপ্পকারা আনিসংসা সংৰণ্ণিতা। যে চ ‘‘সতো সম্পজানো আনন্দ বোধিসত্তো তুসিতাকাযা চৰিত্ৰা মাতুকুচ্ছিং ওক্কমী’’তিআদিনা (ম॰ নি॰ ৩.১৯৯) সোল়স অচ্ছরিযব্ভুতধম্মপ্পকারা, যে চ ‘‘সীতং ব্যপগতং হোতি, উণ্হঞ্চ উপসম্মতী’’তিআদিনা (বু॰ ৰং॰ ৮৩), ‘‘জাযমানে খো সারিপুত্ত বোধিসত্তে অযং দসসহস্সিলোকধাতু সঙ্কম্পতি সম্পকম্পতি সম্পৰেধতী’’তিআদিনা চ দ্ৰত্তিংস পুব্বনিমিত্তপ্পকারা, যে ৰা পনঞ্ঞেপি ‘‘বোধিসত্তানং অধিপ্পাযসমিজ্ঝনং কম্মাদীসু ৰসীভাৰো’’তি এৰমাদযো তত্থ তত্থ জাতকবুদ্ধৰংসাদীসু দস্সিতপ্পকারা আনিসংসা, তে সব্বেপি এতাসং আনিসংসা, তথা যথানিদস্সিতভেদা অলোভাদোসাদিগুণযুগল়াদযো চাতি ৰেদিতব্বা।

Aṭṭhārasa abhabbaṭṭhānānupagamanappakārā ānisaṃsā saṃvaṇṇitā. Ye ca ‘‘sato sampajāno ānanda bodhisatto tusitākāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamī’’tiādinā (ma. ni. 3.199) soḷasa acchariyabbhutadhammappakārā, ye ca ‘‘sītaṃ byapagataṃ hoti, uṇhañca upasammatī’’tiādinā (bu. vaṃ. 83), ‘‘jāyamāne kho sāriputta bodhisatte ayaṃ dasasahassilokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhatī’’tiādinā ca dvattiṃsa pubbanimittappakārā, ye vā panaññepi ‘‘bodhisattānaṃ adhippāyasamijjhanaṃ kammādīsu vasībhāvo’’ti evamādayo tattha tattha jātakabuddhavaṃsādīsu dassitappakārā ānisaṃsā, te sabbepi etāsaṃ ānisaṃsā, tathā yathānidassitabhedā alobhādosādiguṇayugaḷādayo cāti veditabbā.

কিং ফলন্তি সমাসতো তাৰ সম্মাসম্বুদ্ধভাৰো এতাসং ফলং, ৰিত্থারতো পন দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণ- (দী॰ নি॰ ২.২৪ আদযো; ৩.১৬৮ আদযো; ম॰ নি॰ ২.৩৮৫) অসীতিঅনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভাদিঅনেকগুণগণসমুজ্জলরূপকাযসম্পত্তিঅধিট্ঠানা দসবলচতুৰেসারজ্জছঅসাধারণঞাণঅট্ঠারসাৰেণিকবুদ্ধধম্ম- (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ৩.৩০৫; মূলটী॰ ২.সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা) -পভুতিঅনেকসতসহস্সগুণসমুদযোপসোভিনী ধম্মকাযসিরী, যাৰতা পন বুদ্ধগুণা যে অনেকেহিপি কপ্পেহি সম্মাসম্বুদ্ধেনাপি ৰাচায পরিযোসাপেতুং ন সক্কা, ইদং এতাসং ফলন্তি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন বুদ্ধৰংসচরিযাপিটকজাতকমহাপদানসুত্তাদীনং ৰসেন ৰেদিতব্বো।

Kiṃphalanti samāsato tāva sammāsambuddhabhāvo etāsaṃ phalaṃ, vitthārato pana dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇa- (dī. ni. 2.24 ādayo; 3.168 ādayo; ma. ni. 2.385) asītianubyañjanabyāmappabhādianekaguṇagaṇasamujjalarūpakāyasampattiadhiṭṭhānā dasabalacatuvesārajjachaasādhāraṇañāṇaaṭṭhārasāveṇikabuddhadhamma- (dī. ni. aṭṭha. 3.305; mūlaṭī. 2.suttantabhājanīyavaṇṇanā) -pabhutianekasatasahassaguṇasamudayopasobhinī dhammakāyasirī, yāvatā pana buddhaguṇā ye anekehipi kappehi sammāsambuddhenāpi vācāya pariyosāpetuṃ na sakkā, idaṃ etāsaṃ phalanti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana buddhavaṃsacariyāpiṭakajātakamahāpadānasuttādīnaṃ vasena veditabbo.

যথাৰুত্তায পটিপদায যথাৰুত্তৰিভাগানং পারমীনং পূরিতভাৰং সন্ধাযাহ ‘‘সমতিংস পারমিযো পূরেত্ৰা’’তি। সতিপি মহাপরিচ্চাগানং দানপারমিভাৰে পরিচ্চাগৰিসেসভাৰদস্সনত্থঞ্চেৰ সুদুক্করভাৰদস্সনত্থঞ্চ ‘‘পঞ্চ মহাপরিচ্চাগে’’তি ৰিসুং গহণং, ততোযেৰ চ অঙ্গপরিচ্চাগতো ৰিসুং নযনপরিচ্চাগগ্গহণং, পরিগ্গহপরিচ্চাগভাৰসামঞ্ঞেপি ধনরজ্জপরিচ্চাগতো পুত্তদারপরিচ্চাগগ্গহণঞ্চ কতং। গতপচ্চাগতিকৰত্তসঙ্খাতায পুব্বভাগপটিপদায সদ্ধিং অভিঞ্ঞাসমাপত্তিনিপ্ফাদনং পুব্বযোগো। দানাদীসুযেৰ সাতিসযপটিপত্তিনিপ্ফাদনং পুব্বচরিযা, যা চরিযাপিটকসঙ্গহিতা। অভিনীহারো পুব্বযোগো, দানাদিপটিপত্তি, কাযৰিৰেকৰসেন একচরিযা ৰা পুব্বচরিযাতি কেচি। দানাদীনঞ্চেৰ অপ্পিচ্ছতাদীনঞ্চ সংসারনিব্বানেসু আদীনৰানিসংসাদীনঞ্চ ৰিভাৰনৰসেন সত্তানং বোধিত্তযে পতিট্ঠাপনপরিপাচনৰসেন পৰত্তা কথা ধম্মক্খানং। ঞাতীনং অত্থচরিযা ঞাতত্থচরিযা, সাপি করুণাযনৰসেনেৰ। আদি-সদ্দেন লোকত্থচরিযাদযো সঙ্গণ্হাতি। কম্মস্সকতাঞাণৰসেন, অনৰজ্জকম্মাযতনৰিজ্জাট্ঠানপরিচযৰসেন, খন্ধাযতনাদিপরিচযৰসেন, লক্খণত্তযতীরণৰসেন চ ঞাণচারো বুদ্ধিচরিযা, সা পন অত্থতো পঞ্ঞাপারমীযেৰ, ঞাণসম্ভারদস্সনত্থং ৰিসুং গহণং। কোটিন্তি পরিযন্তো, উক্কংসোতি অত্থো। চত্তারো সতিপট্ঠানে ভাৰেত্ৰা ব্রূহেত্ৰাতি সম্বন্ধো। তত্থ ভাৰেত্ৰাতি উপ্পাদেত্ৰা। ব্রূহেত্ৰাতি ৰড্ঢেত্ৰা। সতিপট্ঠানাদিগ্গহণেন আগমনপটিপদং মত্থকং পাপেত্ৰা দস্সেতি, ৰিপস্সনাসহগতা এৰ ৰা সতিপট্ঠানাদযো দট্ঠব্বা। এত্থ চ ‘‘যেন অভিনীহারেনা’’তিআদিনা আগমনপটিপদায আদিং দস্সেতি, ‘‘দানপারমী’’তিআদিনা মজ্ঝং, ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানে’’তিআদিনা পরিযোসানন্তি ৰেদিতব্বং।

Yathāvuttāya paṭipadāya yathāvuttavibhāgānaṃ pāramīnaṃ pūritabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘samatiṃsa pāramiyo pūretvā’’ti. Satipi mahāpariccāgānaṃ dānapāramibhāve pariccāgavisesabhāvadassanatthañceva sudukkarabhāvadassanatthañca ‘‘pañca mahāpariccāge’’ti visuṃ gahaṇaṃ, tatoyeva ca aṅgapariccāgato visuṃ nayanapariccāgaggahaṇaṃ, pariggahapariccāgabhāvasāmaññepi dhanarajjapariccāgato puttadārapariccāgaggahaṇañca kataṃ. Gatapaccāgatikavattasaṅkhātāya pubbabhāgapaṭipadāya saddhiṃ abhiññāsamāpattinipphādanaṃ pubbayogo. Dānādīsuyeva sātisayapaṭipattinipphādanaṃ pubbacariyā, yā cariyāpiṭakasaṅgahitā. Abhinīhāro pubbayogo, dānādipaṭipatti, kāyavivekavasena ekacariyā vā pubbacariyāti keci. Dānādīnañceva appicchatādīnañca saṃsāranibbānesu ādīnavānisaṃsādīnañca vibhāvanavasena sattānaṃ bodhittaye patiṭṭhāpanaparipācanavasena pavattā kathā dhammakkhānaṃ. Ñātīnaṃ atthacariyā ñātatthacariyā, sāpi karuṇāyanavaseneva. Ādi-saddena lokatthacariyādayo saṅgaṇhāti. Kammassakatāñāṇavasena, anavajjakammāyatanavijjāṭṭhānaparicayavasena, khandhāyatanādiparicayavasena, lakkhaṇattayatīraṇavasena ca ñāṇacāro buddhicariyā, sā pana atthato paññāpāramīyeva, ñāṇasambhāradassanatthaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Koṭinti pariyanto, ukkaṃsoti attho. Cattāro satipaṭṭhāne bhāvetvā brūhetvāti sambandho. Tattha bhāvetvāti uppādetvā. Brūhetvāti vaḍḍhetvā. Satipaṭṭhānādiggahaṇena āgamanapaṭipadaṃ matthakaṃ pāpetvā dasseti, vipassanāsahagatā eva vā satipaṭṭhānādayo daṭṭhabbā. Ettha ca ‘‘yena abhinīhārenā’’tiādinā āgamanapaṭipadāya ādiṃ dasseti, ‘‘dānapāramī’’tiādinā majjhaṃ, ‘‘cattāro satipaṭṭhāne’’tiādinā pariyosānanti veditabbaṃ.

সম্পতিজাতোতি হত্থতো মুচ্চিত্ৰা মুহুত্তজাতো, ন মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তমত্তো। নিক্খন্তমত্তঞ্হি মহাসত্তং পঠমং ব্রহ্মানো সুৰণ্ণজালেন পটিগ্গণ্হিংসু, তেসং হত্থতো চত্তারো মহারাজানো অজিনপ্পৰেণিযা, তেসং হত্থতো মনুস্সা দুকূলচুম্বটকেন পটিগ্গণ্হিংসু, মনুস্সানং হত্থতো মুঞ্চিত্ৰা পথৰিযং পতিট্ঠিতোতি যথাহ ভগৰা মহাপদানদেসনাযং। সেতম্হি ছত্তেতি দিব্বসেতচ্ছত্তে। অনুহীরমানেতি ধারিযমানে। এত্থ চ ছত্তগ্গহণেনেৰ খগ্গাদীনি পঞ্চ ককুধভণ্ডানিপি (জা॰ ২.১৯.৭২) ৰুত্তানেৰাতি ৰেদিতব্বং। খগ্গতালৰণ্টমোরহত্থকৰাল়বীজনীউণ্হীসপট্টাপি হি ছত্তেন সহ তদা উপট্ঠিতা অহেসুং। ছত্তাদীনিযেৰ চ তদা পঞ্ঞাযিংসু, ন ছত্তাদিগাহকা। সব্বা চ দিসাতি দসপি দিসা। নযিদং সব্বদিসাৰিলোকনং সত্তপদৰীতিহারুত্তরকালং দট্ঠব্বং। মহাসত্তো হি মনুস্সানং হত্থতো মুচ্চিত্ৰা পুরত্থিমদিসং ওলোকেসি, তত্থ দেৰমনুস্সা গন্ধমালাদীহি পূজযমানা ‘‘মহাপুরিস ইধ তুম্হেহি সদিসোপি নত্থি, কুতো উত্তরিতরো’’তি আহংসু। এৰং চতস্সো দিসা, চতস্সো অনুদিসা, হেট্ঠা, উপরীতি সব্বা দিসা অনুৰিলোকেত্ৰা সব্বত্থ অত্তনা সদিসং অদিস্ৰা ‘‘অযং উত্তরা দিসা’’তি তত্থ সত্তপদৰীতিহারেন অগমাসি। আসভিন্তি উত্তমং। অগ্গোতি সব্বপঠমো। জেট্ঠো সেট্ঠোতি চ তস্সেৰ ৰেৰচনং। অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৰোতি ইমস্মিং অত্তভাৰে পত্তব্বং অরহত্তং ব্যাকাসি।

Sampatijātoti hatthato muccitvā muhuttajāto, na mātukucchito nikkhantamatto. Nikkhantamattañhi mahāsattaṃ paṭhamaṃ brahmāno suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsu, tesaṃ hatthato cattāro mahārājāno ajinappaveṇiyā, tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena paṭiggaṇhiṃsu, manussānaṃ hatthato muñcitvā pathaviyaṃ patiṭṭhitoti yathāha bhagavā mahāpadānadesanāyaṃ. Setamhi chatteti dibbasetacchatte. Anuhīramāneti dhāriyamāne. Ettha ca chattaggahaṇeneva khaggādīni pañca kakudhabhaṇḍānipi (jā. 2.19.72) vuttānevāti veditabbaṃ. Khaggatālavaṇṭamorahatthakavāḷabījanīuṇhīsapaṭṭāpi hi chattena saha tadā upaṭṭhitā ahesuṃ. Chattādīniyeva ca tadā paññāyiṃsu, na chattādigāhakā. Sabbā ca disāti dasapi disā. Nayidaṃ sabbadisāvilokanaṃ sattapadavītihāruttarakālaṃ daṭṭhabbaṃ. Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā puratthimadisaṃ olokesi, tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā ‘‘mahāpurisa idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā, catasso anudisā, heṭṭhā, uparīti sabbā disā anuviloketvā sabbattha attanā sadisaṃ adisvā ‘‘ayaṃ uttarā disā’’ti tattha sattapadavītihārena agamāsi. Āsabhinti uttamaṃ. Aggoti sabbapaṭhamo. Jeṭṭho seṭṭhoti ca tasseva vevacanaṃ. Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavoti imasmiṃ attabhāve pattabbaṃ arahattaṃ byākāsi.

‘‘অনেকেসং ৰিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভাৰেনা’’তি সঙ্খিত্তেন ৰুত্তমত্থং ‘‘যঞ্হী’’তিআদিনা ৰিত্থারতো দস্সেতি। তত্থ এত্থাতি –

‘‘Anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvenā’’ti saṅkhittena vuttamatthaṃ ‘‘yañhī’’tiādinā vitthārato dasseti. Tattha etthāti –

‘‘অনেকসাখঞ্চ সহস্সমণ্ডলং,

‘‘Anekasākhañca sahassamaṇḍalaṃ,

ছত্তং মরূ ধারযুমন্তলিক্খে।

Chattaṃ marū dhārayumantalikkhe;

সুৰণ্ণদণ্ডা ৰীতিপতন্তি চামরা,

Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā,

ন দিস্সরে চামরছত্তগাহকা’’তি॥ (সু॰ নি॰ ৬৯৩)।

Na dissare cāmarachattagāhakā’’ti. (su. ni. 693);

ইমিস্সা গাথায। সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ সব্বত্থ অপ্পটিহতচারতায অনাৰরণঞাণন্তি আহ ‘‘সব্বঞ্ঞুতানাৰরণঞাণপটিলাভস্সা’’তি। ‘‘তথা অযং ভগৰাপি গতো…পে॰… পুব্বনিমিত্তভাৰেনা’’তি এতেন অভিজাতিযং ধম্মতাৰসেন উপ্পজ্জনৰিসেসা সব্ববোধিসত্তানং সাধারণাতি দস্সেতি। পারমিতানিস্সন্দা হি তেতি।

Imissā gāthāya. Sabbaññutaññāṇameva sabbattha appaṭihatacāratāya anāvaraṇañāṇanti āha ‘‘sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassā’’ti. ‘‘Tathā ayaṃ bhagavāpi gato…pe… pubbanimittabhāvenā’’ti etena abhijātiyaṃ dhammatāvasena uppajjanavisesā sabbabodhisattānaṃ sādhāraṇāti dasseti. Pāramitānissandā hi teti.

ৰিক্কমীতি অগমাসি। মরূতি দেৰা। সমাতি ৰিলোকনসমতায সমা সদিসিযো। মহাপুরিসো হি যথা একং দিসং ৰিলোকেসি, এৰং সেসা দিসাপি, ন কত্থচি ৰিলোকনে ৰিবন্ধো তস্স অহোসীতি। সমাতি ৰা ৰিলোকেতুং যুত্তাতি অত্থো। ন হি তদা বোধিসত্তস্স ৰিরূপবীভচ্ছৰিসমরূপানি ৰিলোকেতুং অযুত্তানি দিসাসু উপট্ঠহন্তীতি।

Vikkamīti agamāsi. Marūti devā. Samāti vilokanasamatāya samā sadisiyo. Mahāpuriso hi yathā ekaṃ disaṃ vilokesi, evaṃ sesā disāpi, na katthaci vilokane vibandho tassa ahosīti. Samāti vā viloketuṃ yuttāti attho. Na hi tadā bodhisattassa virūpabībhacchavisamarūpāni viloketuṃ ayuttāni disāsu upaṭṭhahantīti.

‘‘এৰং তথাগতো’’তি কাযগমনট্ঠেন গত-সদ্দেন তথাগত-সদ্দং নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি ঞাণগমনট্ঠেন তং দস্সেতুং ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ। তত্থ নেক্খম্মেনাতি অলোভপ্পধানেন কুসলচিত্তুপ্পাদেন। কুসলা হি ধম্মা ইধ নেক্খম্মং, ন পব্বজ্জাদযো, ‘‘পঠমজ্ঝানেনা’’তি চ ৰদন্তি। পহাযাতি পজহিত্ৰা। গতো অধিগতো, পটিপন্নো উত্তরিৰিসেসন্তি অত্থো। পহাযাতি ৰা পহানহেতু, পহানলক্খণং ৰা। হেতুলক্খণত্থো হি অযং পহায-সদ্দো। ‘‘কামচ্ছন্দাদিপ্পহানহেতুকং গতো’’তি হেত্থ ৰুত্তং গমনং অৰবোধো, পটিপত্তি এৰ ৰা। কামচ্ছন্দাদিপ্পহানেন চ তং লক্খীযতি। এস নযো ‘‘পদালেত্ৰা’’তিআদীসুপি। অব্যাপাদেনাতি মেত্তায। আলোকসঞ্ঞাযাতি ৰিভূতং কত্ৰা মনসিকরণেন উপট্ঠিতআলোকসঞ্জাননেন । অৰিক্খেপেনাতি সমাধিনা। ধম্মৰৰত্থানেনাতি কুসলাদিধম্মানং যাথাৰৰিনিচ্ছযেন, ‘‘সপ্পচ্চযনামরূপৰৰত্থানেনা’’তিপি ৰদন্তি।

‘‘Evaṃ tathāgato’’ti kāyagamanaṭṭhena gata-saddena tathāgata-saddaṃ niddisitvā idāni ñāṇagamanaṭṭhena taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādimāha. Tattha nekkhammenāti alobhappadhānena kusalacittuppādena. Kusalā hi dhammā idha nekkhammaṃ, na pabbajjādayo, ‘‘paṭhamajjhānenā’’ti ca vadanti. Pahāyāti pajahitvā. Gato adhigato, paṭipanno uttarivisesanti attho. Pahāyāti vā pahānahetu, pahānalakkhaṇaṃ vā. Hetulakkhaṇattho hi ayaṃ pahāya-saddo. ‘‘Kāmacchandādippahānahetukaṃ gato’’ti hettha vuttaṃ gamanaṃ avabodho, paṭipatti eva vā. Kāmacchandādippahānena ca taṃ lakkhīyati. Esa nayo ‘‘padāletvā’’tiādīsupi. Abyāpādenāti mettāya. Ālokasaññāyāti vibhūtaṃ katvā manasikaraṇena upaṭṭhitaālokasañjānanena . Avikkhepenāti samādhinā. Dhammavavatthānenāti kusalādidhammānaṃ yāthāvavinicchayena, ‘‘sappaccayanāmarūpavavatthānenā’’tipi vadanti.

এৰং কামচ্ছন্দাদিনীৰরণপ্পহানেন ‘‘অভিজ্ঝং লোকে পহাযা’’তিআদিনা (ৰিভ॰ ৫০৮) ৰুত্তায পঠমজ্ঝানস্স পুব্বভাগপটিপদায ভগৰতো তথাগতভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি সহ উপাযেন অট্ঠহি সমাপত্তীহি, অট্ঠারসহি চ মহাৰিপস্সনাহি তং দস্সেতুং ‘‘ঞাণেনা’’তিআদিমাহ। নামরূপপরিগ্গহকঙ্খাৰিতরণানঞ্হি ৰিবন্ধভূতস্স মোহস্স দূরীকরণেন ঞাতপরিঞ্ঞাযং ঠিতস্স অনিচ্চসঞ্ঞাদযো সিজ্ঝন্তি, তথা ঝানসমাপত্তীসু অভিরতিনিমিত্তেন পামোজ্জেন, তত্থ অনভিরতিযা ৰিনোদিতায ঝানাদি সমধিগমোতি সমাপত্তিৰিপস্সনানং অরতিৰিনোদনঅৰিজ্জাপদালনাদি উপাযো, উপ্পটিপাটিনিদ্দেসো পন নীৰরণসভাৰায অৰিজ্জায হেট্ঠা নীৰরণেসুপি সঙ্গহদস্সনত্থন্তি দট্ঠব্বং। সমাপত্তিৰিহারপ্পৰেসৰিবন্ধনেন নীৰরণানি কৰাটসদিসানীতি আহ ‘‘নীৰরণকৰাটং উগ্ঘাটেত্ৰা’’তি। ‘‘রত্তিং ৰিতক্কেত্ৰা ৰিচারেত্ৰা দিৰা কম্মন্তে পযোজেতী’’তি ৰুত্তট্ঠানে ৰিয ৰিতক্কৰিচারা ধূমাযনাতি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘ৰিতক্কৰিচারধূম’’ন্তি। কিঞ্চাপি পঠমজ্ঝানূপচারেযেৰ চ দুক্খং, চতুত্থজ্ঝানূপচারেযেৰ সুখং পহীযতি, অতিসযপ্পহানং পন সন্ধাযাহ ‘‘চতুত্থজ্ঝানেন সুখদুক্খং পহাযা’’তি।

Evaṃ kāmacchandādinīvaraṇappahānena ‘‘abhijjhaṃ loke pahāyā’’tiādinā (vibha. 508) vuttāya paṭhamajjhānassa pubbabhāgapaṭipadāya bhagavato tathāgatabhāvaṃ dassetvā idāni saha upāyena aṭṭhahi samāpattīhi, aṭṭhārasahi ca mahāvipassanāhi taṃ dassetuṃ ‘‘ñāṇenā’’tiādimāha. Nāmarūpapariggahakaṅkhāvitaraṇānañhi vibandhabhūtassa mohassa dūrīkaraṇena ñātapariññāyaṃ ṭhitassa aniccasaññādayo sijjhanti, tathā jhānasamāpattīsu abhiratinimittena pāmojjena, tattha anabhiratiyā vinoditāya jhānādi samadhigamoti samāpattivipassanānaṃ arativinodanaavijjāpadālanādi upāyo, uppaṭipāṭiniddeso pana nīvaraṇasabhāvāya avijjāya heṭṭhā nīvaraṇesupi saṅgahadassanatthanti daṭṭhabbaṃ. Samāpattivihārappavesavibandhanena nīvaraṇāni kavāṭasadisānīti āha ‘‘nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā’’ti. ‘‘Rattiṃ vitakketvā vicāretvā divā kammante payojetī’’ti vuttaṭṭhāne viya vitakkavicārā dhūmāyanāti adhippetāti āha ‘‘vitakkavicāradhūma’’nti. Kiñcāpi paṭhamajjhānūpacāreyeva ca dukkhaṃ, catutthajjhānūpacāreyeva sukhaṃ pahīyati, atisayappahānaṃ pana sandhāyāha ‘‘catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāyā’’ti.

অনিচ্চস্স, অনিচ্চন্তি অনুপস্সনা অনিচ্চানুপস্সনা, তেভূমকধম্মানং অনিচ্চতং গহেত্ৰা পৰত্তায ৰিপস্সনাযেতং নামং। নিচ্চসঞ্ঞন্তি সঙ্খতধম্মে ‘‘নিচ্চা, সস্সতা’’তি এৰং পৰত্তমিচ্ছাসঞ্ঞং , সঞ্ঞাসীসেন দিট্ঠিচিত্তানম্পি গহণং দট্ঠব্বং। এস নযো ইতো পরেসুপি। নিব্বিদানুপস্সনাযাতি সঙ্খারেসু নিব্বিজ্জনাকারেন পৰত্তায অনুপস্সনায। নন্দিন্তি সপ্পীতিকতণ্হং। তথা ৰিরাগানুপস্সনাযাতি ৰিরজ্জনাকারেন পৰত্তায অনুপস্সনায। নিরোধানুপস্সনাযাতি সঙ্খারানং নিরোধস্স অনুপস্সনায। ‘‘তে সঙ্খারা নিরুজ্ঝন্তিযেৰ, আযতিং সমুদযৰসেন ন উপ্পজ্জন্তী’’তি এৰং ৰা অনুপস্সনা নিরোধানুপস্সনা। তেনেৰাহ ‘‘নিরোধানুপস্সনায নিরোধেতি, নো সমুদেতী’’তি। মুঞ্চিতুকম্যতা হি অযং বলপ্পত্তাতি। পটিনিস্সজ্জনাকারেন পৰত্তা অনুপস্সনা পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা । পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা হি অযং। আদানন্তি নিচ্চাদিৰসেন গহণং। সন্ততিসমূহকিচ্চারম্মণানং ৰসেন একত্তগ্গহণং ঘনসঞ্ঞা। আযূহনং অভিসঙ্খরণং। অৰত্থাৰিসেসাপত্তি ৰিপরিণামো। ধুৰসঞ্ঞন্তি থিরভাৰগ্গহণং। নিমিত্তন্তি সমূহাদিঘনৰসেন, সকিচ্চপরিচ্ছেদতায চ সঙ্খারানং সৰিগ্গহগ্গহণং। পণিধিন্তি রাগাদিপণিধিং, সা পনত্থতো তণ্হানং ৰসেন সঙ্খারেসু নিন্নতা।

Aniccassa, aniccanti anupassanā aniccānupassanā, tebhūmakadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā pavattāya vipassanāyetaṃ nāmaṃ. Niccasaññanti saṅkhatadhamme ‘‘niccā, sassatā’’ti evaṃ pavattamicchāsaññaṃ , saññāsīsena diṭṭhicittānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo ito paresupi. Nibbidānupassanāyāti saṅkhāresu nibbijjanākārena pavattāya anupassanāya. Nandinti sappītikataṇhaṃ. Tathā virāgānupassanāyāti virajjanākārena pavattāya anupassanāya. Nirodhānupassanāyāti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya. ‘‘Te saṅkhārā nirujjhantiyeva, āyatiṃ samudayavasena na uppajjantī’’ti evaṃ vā anupassanā nirodhānupassanā. Tenevāha ‘‘nirodhānupassanāya nirodheti, no samudetī’’ti. Muñcitukamyatā hi ayaṃ balappattāti. Paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanā. Paṭisaṅkhā santiṭṭhanā hi ayaṃ. Ādānanti niccādivasena gahaṇaṃ. Santatisamūhakiccārammaṇānaṃ vasena ekattaggahaṇaṃ ghanasaññā. Āyūhanaṃ abhisaṅkharaṇaṃ. Avatthāvisesāpatti vipariṇāmo. Dhuvasaññanti thirabhāvaggahaṇaṃ. Nimittanti samūhādighanavasena, sakiccaparicchedatāya ca saṅkhārānaṃ saviggahaggahaṇaṃ. Paṇidhinti rāgādipaṇidhiṃ, sā panatthato taṇhānaṃ vasena saṅkhāresu ninnatā.

অভিনিৰেসন্তি অত্তানুদিট্ঠিং। অনিচ্চদুক্খাদিৰসেন সব্বধম্মতীরণং অধিপঞ্ঞাধম্মৰিপস্সনা। সারাদানাভিনিৰেসন্তি অসারে সারগ্গহণৰিপল্লাসং। ‘‘ইস্সরকুত্তাদিৰসেন লোকো সমুপ্পন্নো’’তি অভিনিৰেসো সম্মোহাভিনিৰেসো। কেচি পন ‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধানন্তিআদিনা পৰত্তসংসযাপত্তি সম্মোহাভিনিৰেসো’’তি ৰদন্তি। সঙ্খারেসু লেণতাণভাৰগ্গহণং আলযাভিনিৰেসো। ‘‘আলযরতা আলযসমুদিতা’’তি ৰচনতো আলযো তণ্হা, সাযেৰ চক্খাদীসু রূপাদীসু চ অভিনিৰিসনৰসেন পৰত্তিযা আলযাভিনিৰেসোতি কেচি। ‘‘এৰংৰিধা সঙ্খারা পটিনিস্সজ্জীযন্তী’’তি পৰত্তং ঞাণং পটিসঙ্খানুপস্সনা। ৰট্টতো ৰিগতত্তা ৰিৰট্টং নিব্বানং, তত্থ আরম্মণকরণসঙ্খাতেন অনুপস্সনেন পৰত্তিযা ৰিৰট্টানুপস্সনা গোত্রভু। সংযোগাভিনিৰেসন্তি সংযুজ্জনৰসেন সঙ্খারেসু অভিনিৰিসনং। দিট্ঠেকট্ঠেতি দিট্ঠিযা সহজাতেকট্ঠে, পহানেকট্ঠে চ। ‘‘ওল়ারিকে’’তি উপরিমগ্গৰজ্ঝে কিলেসে অপেক্খিত্ৰা ৰুত্তং, অঞ্ঞথা দস্সনপহাতব্বাপি দুতিযমগ্গৰজ্ঝেহি ওল়ারিকাতি। অণুসহগতেতি অণুভূতে, ইদং হেট্ঠিমমগ্গৰজ্ঝে অপেক্খিত্ৰা ৰুত্তং। সব্বকিলেসেতি অৰসিট্ঠসব্বকিলেসে। ন হি পঠমাদিমগ্গেহি পহীনা কিলেসা পুন পহীযন্তীতি।

Abhinivesanti attānudiṭṭhiṃ. Aniccadukkhādivasena sabbadhammatīraṇaṃ adhipaññādhammavipassanā. Sārādānābhinivesanti asāre sāraggahaṇavipallāsaṃ. ‘‘Issarakuttādivasena loko samuppanno’’ti abhiniveso sammohābhiniveso. Keci pana ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānantiādinā pavattasaṃsayāpatti sammohābhiniveso’’ti vadanti. Saṅkhāresu leṇatāṇabhāvaggahaṇaṃ ālayābhiniveso. ‘‘Ālayaratā ālayasamuditā’’ti vacanato ālayo taṇhā, sāyeva cakkhādīsu rūpādīsu ca abhinivisanavasena pavattiyā ālayābhinivesoti keci. ‘‘Evaṃvidhā saṅkhārā paṭinissajjīyantī’’ti pavattaṃ ñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanā. Vaṭṭato vigatattā vivaṭṭaṃ nibbānaṃ, tattha ārammaṇakaraṇasaṅkhātena anupassanena pavattiyā vivaṭṭānupassanā gotrabhu. Saṃyogābhinivesanti saṃyujjanavasena saṅkhāresu abhinivisanaṃ. Diṭṭhekaṭṭheti diṭṭhiyā sahajātekaṭṭhe, pahānekaṭṭhe ca. ‘‘Oḷārike’’ti uparimaggavajjhe kilese apekkhitvā vuttaṃ, aññathā dassanapahātabbāpi dutiyamaggavajjhehi oḷārikāti. Aṇusahagateti aṇubhūte, idaṃ heṭṭhimamaggavajjhe apekkhitvā vuttaṃ. Sabbakileseti avasiṭṭhasabbakilese. Na hi paṭhamādimaggehi pahīnā kilesā puna pahīyantīti.

কক্খল়ত্তং কঠিনভাৰো। পগ্ঘরণং দ্রৰভাৰো। লোকিযৰাযুনা ভস্তস্স ৰিয যেন তংতংকলাপস্স উদ্ধুমাযনং, থম্ভভাৰো ৰা, তং ৰিত্থম্ভনং। ৰিজ্জমানেপি কলাপন্তরভূতানং কলাপন্তরভূতেহি অসম্ফুট্ঠভাৰে, তংতংভূতৰিৰিত্ততা রূপপরিযন্তো আকাসোতি যেসং যো পরিচ্ছেদো, তেহি সো অসম্ফুট্ঠোৰ, অঞ্ঞথা ভূতানং পরিচ্ছেদসভাৰো ন সিযা ব্যাপীভাৰাপত্তিতো । অব্যাপিতা হি অসম্ফুট্ঠতাতি। যস্মিং কলাপে ভূতানং পরিচ্ছেদো, তেহি অসম্ফুট্ঠভাৰো অসম্ফুট্ঠলক্খণং। তেনাহ ভগৰা আকাসধাতুনিদ্দেসে ‘‘অসম্ফুট্ঠং চতূহি মহাভূতেহী’’তি (ধ॰ স॰ ৬৩৭)।

Kakkhaḷattaṃ kaṭhinabhāvo. Paggharaṇaṃ dravabhāvo. Lokiyavāyunā bhastassa viya yena taṃtaṃkalāpassa uddhumāyanaṃ, thambhabhāvo vā, taṃ vitthambhanaṃ. Vijjamānepi kalāpantarabhūtānaṃ kalāpantarabhūtehi asamphuṭṭhabhāve, taṃtaṃbhūtavivittatā rūpapariyanto ākāsoti yesaṃ yo paricchedo, tehi so asamphuṭṭhova, aññathā bhūtānaṃ paricchedasabhāvo na siyā byāpībhāvāpattito . Abyāpitā hi asamphuṭṭhatāti. Yasmiṃ kalāpe bhūtānaṃ paricchedo, tehi asamphuṭṭhabhāvo asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ. Tenāha bhagavā ākāsadhātuniddese ‘‘asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehī’’ti (dha. sa. 637).

ৰিরোধিপচ্চযসন্নিপাতে ৰিসদিসুপ্পত্তি রুপ্পনং। চেতনাপধানত্তা সঙ্খারক্খন্ধধম্মানং চেতনাৰসেনেতং ৰুত্তং ‘‘সঙ্খারানং অভিসঙ্খরণলক্খণ’’ন্তি। তথা হি সুত্তন্তভাজনীযে সঙ্খারক্খন্ধৰিভঙ্গে ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা চেতনা’’তিআদিনা (ৰিভ॰ ৯২) চেতনাৰ ৰিভত্তা, অভিসঙ্খরণলক্খণা চ চেতনা। যথাহ ‘‘তত্থ কতমো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো? কুসলা চেতনা কামাৰচরা’’তিআদি (ৰিভ॰ ২২৬)। ফরণং সৰিপ্ফারিকতা। অস্সদ্ধিযেতি অস্সদ্ধিযহেতু, নিমিত্তত্থে ভুম্মং। এস নযো ‘‘কোসজ্জে’’তিআদীসু। ৰূপসমলক্খণন্তি কাযচিত্তপরিল়াহূপসমলক্খণং। লীনুদ্ধচ্চরহিতে অধিচিত্তে পৰত্তমানে পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু অব্যাৰটতায অজ্ঝুপেক্খনং পটিসঙ্খানং পক্খপাতুপচ্ছেদতো।

Virodhipaccayasannipāte visadisuppatti ruppanaṃ. Cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāvasenetaṃ vuttaṃ ‘‘saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇa’’nti. Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhavibhaṅge ‘‘cakkhusamphassajā cetanā’’tiādinā (vibha. 92) cetanāva vibhattā, abhisaṅkharaṇalakkhaṇā ca cetanā. Yathāha ‘‘tattha katamo puññābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā kāmāvacarā’’tiādi (vibha. 226). Pharaṇaṃ savipphārikatā. Assaddhiyeti assaddhiyahetu, nimittatthe bhummaṃ. Esa nayo ‘‘kosajje’’tiādīsu. Vūpasamalakkhaṇanti kāyacittapariḷāhūpasamalakkhaṇaṃ. Līnuddhaccarahite adhicitte pavattamāne paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatāya ajjhupekkhanaṃ paṭisaṅkhānaṃ pakkhapātupacchedato.

মুসাৰাদাদীনং ৰিসংৰাদনাদিকিচ্চতায লূখানং অপরিগ্গাহকানং পটিপক্খভাৰতো পরিগ্গাহিকা সম্মাৰাচা সিনিদ্ধভাৰতো সম্পযুত্তধম্মে, সম্মাৰাচাপচ্চযসুভাসিতানং সোতারঞ্চ পুগ্গলং পরিগ্গণ্হাতীতি সা পরিগ্গহলক্খণা সম্মাৰাচা। কাযিককিরিযা কিঞ্চি কত্তব্বং সমুট্ঠাপেতি। সযঞ্চ সমুট্ঠহনং ঘটনং হোতীতি সম্মাকম্মন্তসঙ্খাতা ৰিরতি সমুট্ঠানলক্খণা দট্ঠব্বা, সম্পযুত্তধম্মানং ৰা উক্খিপনং সমুট্ঠাপনং কাযিককিরিযায ভারুক্খিপনং ৰিয। জীৰমানস্স সত্তস্স, সম্পযুত্তধম্মানং ৰা জীৰিতিন্দ্রিযৰুত্তিযা, আজীৰস্সেৰ ৰা সুদ্ধি ৰোদানং। সসম্পযুত্তধম্মস্স চিত্তস্স সংকিলেসপক্খে পতিতুং অদত্ৰা সম্মদেৰ পগ্গণ্হনং পগ্গহো।

Musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ paṭipakkhabhāvato pariggāhikā sammāvācā siniddhabhāvato sampayuttadhamme, sammāvācāpaccayasubhāsitānaṃ sotārañca puggalaṃ pariggaṇhātīti sā pariggahalakkhaṇā sammāvācā. Kāyikakiriyā kiñci kattabbaṃ samuṭṭhāpeti. Sayañca samuṭṭhahanaṃ ghaṭanaṃ hotīti sammākammantasaṅkhātā virati samuṭṭhānalakkhaṇā daṭṭhabbā, sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhāpanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya. Jīvamānassa sattassa, sampayuttadhammānaṃ vā jīvitindriyavuttiyā, ājīvasseva vā suddhi vodānaṃ. Sasampayuttadhammassa cittassa saṃkilesapakkhe patituṃ adatvā sammadeva paggaṇhanaṃ paggaho.

‘‘সঙ্খারা’’তি ইধ চেতনা অধিপ্পেতাতি ৰুত্তং ‘‘সঙ্খারানং চেতনালক্খণ’’ন্তি। নমনং আরম্মণাভিমুখভাৰো। আযতনংপৰত্তনং। আযতনানং ৰসেন হি আযসঙ্খাতানং চিত্তচেতসিকানং পৰত্তি। তণ্হায হেতুলক্খণন্তি ৰট্টস্স জনকহেতুভাৰো, মগ্গস্স পন নিব্বানসম্পাপকত্তন্তি অযমেৰ তেসং ৰিসেসো।

‘‘Saṅkhārā’’ti idha cetanā adhippetāti vuttaṃ ‘‘saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇa’’nti. Namanaṃ ārammaṇābhimukhabhāvo. Āyatanaṃpavattanaṃ. Āyatanānaṃ vasena hi āyasaṅkhātānaṃ cittacetasikānaṃ pavatti. Taṇhāya hetulakkhaṇanti vaṭṭassa janakahetubhāvo, maggassa pana nibbānasampāpakattanti ayameva tesaṃ viseso.

তথলক্খণং অৰিপরীতসভাৰো। একরসো অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৰত্তনং অনূনাধিকভাৰো। যুগনদ্ধা সমথৰিপস্সনাৰ, ‘‘সদ্ধাপঞ্ঞা পগ্গহাৰিক্খেপা’’তিপি ৰদন্তি।

Tathalakkhaṇaṃ aviparītasabhāvo. Ekaraso aññamaññānativattanaṃ anūnādhikabhāvo. Yuganaddhā samathavipassanāva, ‘‘saddhāpaññā paggahāvikkhepā’’tipi vadanti.

খিণোতি কিলেসেতি খযো, মগ্গো। অনুপ্পাদপরিযোসানতায অনুপ্পাদো, ফলং। পস্সদ্ধি কিলেসৰূপসমো।

Khiṇoti kileseti khayo, maggo. Anuppādapariyosānatāya anuppādo, phalaṃ. Passaddhi kilesavūpasamo.

ছন্দস্সাতি কত্তুকম্যতাছন্দস্স। মূললক্খণং পতিট্ঠাভাৰো। সমুট্ঠাপনলক্খণং আরম্মণপটিপাদকতায সম্পযুত্তধম্মানং উপ্পত্তিহেতুতা। সমোধানং ৰিসযাদিসন্নিপাতেন গহেতব্বাকারো, যা ‘‘সঙ্গতী’’তি ৰুচ্চতি। সমং সহ ওদহন্তি অনেন সম্পযুত্তধম্মাতি ৰা সমোধানং, ফস্সো। সমোসরন্তি সন্নিপতন্তি এত্থাতি সমোসরণং। ৰেদনায ৰিনা অপ্পৰত্তমানা সম্পযুত্তধম্মা ৰেদনানুভৰননিমিত্তং সমোসটা ৰিয হোন্তীতি এৰং ৰুত্তং। গোপানসীনং কূটং ৰিয সম্পযুত্তানং পামোক্খভাৰো পমুখলক্খণং। ততো, তেসং ৰা সম্পযুত্তধম্মানং উত্তরি পধানন্তি তদুত্তরি। পঞ্ঞুত্তরা হি কুসলা ধম্মা। ৰিমুত্তিযাতি ফলস্স। তঞ্হি সীলাদিগুণসারস্স পরমুক্কংসভাৰেন সারং। অযঞ্চ লক্খণৰিভাগো ছধাতুপঞ্চঝানঙ্গাদিৰসেন তংতংসুত্তপদানুসারেন, পোরাণট্ঠকথায আগতনযেন চ কতোতি দট্ঠব্বং। তথা হি ৰুত্তোপি কোচি ধম্মো পরিযাযন্তরপ্পকাসনত্থং পুন দস্সিতো, ততো এৰ চ ‘‘ছন্দমূলকা কুসলা ধম্মা মনসিকারসমুট্ঠানা, ফস্সসমোধানা, ৰেদনাসমোসরণা’’তি, ‘‘পঞ্ঞুত্তরা কুসলা ধম্মা’’তি, ‘‘ৰিমুত্তিসারমিদং ব্রহ্মচরিয’’ন্তি, ‘‘নিব্বানোগধঞ্হি আৰুসো ব্রহ্মচরিযং নিব্বানপরিযোসান’’ন্তি চ সুত্তপদানং ৰসেন ‘‘ছন্দস্স মূললক্খণ’’ন্তিআদি ৰুত্তং।

Chandassāti kattukamyatāchandassa. Mūlalakkhaṇaṃ patiṭṭhābhāvo. Samuṭṭhāpanalakkhaṇaṃ ārammaṇapaṭipādakatāya sampayuttadhammānaṃ uppattihetutā. Samodhānaṃ visayādisannipātena gahetabbākāro, yā ‘‘saṅgatī’’ti vuccati. Samaṃ saha odahanti anena sampayuttadhammāti vā samodhānaṃ, phasso. Samosaranti sannipatanti etthāti samosaraṇaṃ. Vedanāya vinā appavattamānā sampayuttadhammā vedanānubhavananimittaṃ samosaṭā viya hontīti evaṃ vuttaṃ. Gopānasīnaṃ kūṭaṃ viya sampayuttānaṃ pāmokkhabhāvo pamukhalakkhaṇaṃ. Tato, tesaṃ vā sampayuttadhammānaṃ uttari padhānanti taduttari. Paññuttarā hi kusalā dhammā. Vimuttiyāti phalassa. Tañhi sīlādiguṇasārassa paramukkaṃsabhāvena sāraṃ. Ayañca lakkhaṇavibhāgo chadhātupañcajhānaṅgādivasena taṃtaṃsuttapadānusārena, porāṇaṭṭhakathāya āgatanayena ca katoti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi vuttopi koci dhammo pariyāyantarappakāsanatthaṃ puna dassito, tato eva ca ‘‘chandamūlakā kusalā dhammā manasikārasamuṭṭhānā, phassasamodhānā, vedanāsamosaraṇā’’ti, ‘‘paññuttarā kusalā dhammā’’ti, ‘‘vimuttisāramidaṃ brahmacariya’’nti, ‘‘nibbānogadhañhi āvuso brahmacariyaṃ nibbānapariyosāna’’nti ca suttapadānaṃ vasena ‘‘chandassa mūlalakkhaṇa’’ntiādi vuttaṃ.

তথধম্মা নাম চত্তারি অরিযসচ্চানি অৰিপরীতসভাৰত্তা। তথানি তংসভাৰত্তা। অৰিতথানি অমুসাসভাৰত্তা। অনঞ্ঞথানি অঞ্ঞাকাররহিতত্তা।

Tathadhammānāma cattāri ariyasaccāni aviparītasabhāvattā. Tathāni taṃsabhāvattā. Avitathāni amusāsabhāvattā. Anaññathāni aññākārarahitattā.

জাতিপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠোতি জাতিপচ্চযা সম্ভূতং হুত্ৰা সহিতস্স অত্তনো পচ্চযানুরূপস্স উদ্ধং উদ্ধং আগতভাৰো, অনুপৰত্তত্থোতি অত্থো। অথ ৰা সম্ভূতট্ঠো চ সমুদাগতট্ঠো চ সম্ভূতসমুদাগতট্ঠো, ন জাতিতো জরামরণং ন হোতি, ন চ জাতিং ৰিনা অঞ্ঞতো হোতীতি জাতিপচ্চযসম্ভূতট্ঠো। ইত্থঞ্চ জাতিতো সমুদাগচ্ছতীতি জাতিপচ্চযসমুদাগতট্ঠো। যা যা জাতি যথা যথা পচ্চযো হোতি, তদনুরূপং পাতুভাৰোতি অত্থো। অৰিজ্জায সঙ্খারানং পচ্চযট্ঠোতি এত্থাপি ন অৰিজ্জা সঙ্খারানং পচ্চযো ন হোতি, ন চ অৰিজ্জং ৰিনা সঙ্খারা উপ্পজ্জন্তি। যা যা অৰিজ্জা যেসং যেসং সঙ্খারানং যথা যথা পচ্চযো হোতি, অযং অৰিজ্জায সঙ্খারানং পচ্চযট্ঠো, পচ্চযভাৰোতি অত্থো।

Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayā sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo, anupavattatthoti attho. Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho, na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti, na ca jātiṃ vinā aññato hotīti jātipaccayasambhūtaṭṭho. Itthañca jātito samudāgacchatīti jātipaccayasamudāgataṭṭho. Yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti, tadanurūpaṃ pātubhāvoti attho. Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭhoti etthāpi na avijjā saṅkhārānaṃ paccayo na hoti, na ca avijjaṃ vinā saṅkhārā uppajjanti. Yā yā avijjā yesaṃ yesaṃ saṅkhārānaṃ yathā yathā paccayo hoti, ayaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho, paccayabhāvoti attho.

ভগৰা তং জানাতি পস্সতীতি সম্বন্ধো। তেনাতি ভগৰতা। তং ৰিভজ্জমানন্তি যোজেতব্বং। ন্তি রূপাযতনং। ইট্ঠানিট্ঠাদীতি আদি-সদ্দেন মজ্ঝত্তং সঙ্গণ্হাতি, তথা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নপরিত্তঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাতদুভযাদিভেদং। লব্ভমানকপদৰসেনাতি ‘‘রূপাযতনং দিট্ঠং সদ্দাযতনং সুতং গন্ধাযতনং রসাযতনং ফোট্ঠব্বাযতনং মুতং, সব্বং রূপং মনসা ৰিঞ্ঞাত’’ন্তি (ধ॰ স॰ ৯৬৬) ৰচনতো দিট্ঠপদঞ্চ ৰিঞ্ঞাতপদঞ্চ রূপারম্মণে লব্ভতি। ‘‘রূপারম্মণং ইট্ঠং অনিট্ঠং মজ্ঝত্তং পরিত্তং অতীতং অনাগতং পচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা দিট্ঠং ৰিঞ্ঞাতং রূপং রূপাযতনং রূপধাতু ৰণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং নীলং পীতক’’ন্তি এৰমাদীহি অনেকেহি নামেহি। ‘‘তেরসহি ৰারেহী’’তি রূপকণ্ডে (ধ॰ স॰ ৬১৪ আদযো) আগতে তেরস নিদ্দেসৰারে সন্ধাযাহ। একেকস্মিঞ্চ ৰারে চতুন্নং চতুন্নং ৰৰত্থাপননযানং ৰসেন ‘‘দ্ৰিপঞ্ঞাসায নযেহী’’তি আহ। তথমেৰ অৰিপরীতদস্সিতায, অপ্পটিৰত্তিযদেসনতায চ। জানামি অব্ভঞ্ঞাসিন্তি ৰত্তমানাতীতকালেসু ঞাণপ্পৰত্তিদস্সনেন অনাগতেপি ঞাণপ্পৰত্তি ৰুত্তাযেৰাতি দট্ঠব্বা। ৰিদিত-সদ্দো অনামট্ঠকালৰিসেসো ৰেদিতব্বো, ‘‘দিট্ঠং সুতং মুত’’ন্তিআদীসু (ধ॰ স॰ ৯৬৬) ৰিয। ন উপট্ঠাসীতি অত্তত্তনিযৰসেন ন উপগচ্ছি। যথা রূপারম্মণাদযো ধম্মা যংসভাৰা যংপকারা চ, তথা নে পস্সতি জানাতি গচ্ছতীতি তথাগতোতি এৰং পদসম্ভৰো ৰেদিতব্বো। কেচি পন ‘‘নিরুত্তিনযেন পিসোদরাদিপক্খেপেন ৰা দস্সী-সদ্দস্স লোপং, আগত-সদ্দস্স চাগমং কত্ৰা তথাগতো’’তি ৰণ্ণেন্তি।

Bhagavā taṃ jānāti passatīti sambandho. Tenāti bhagavatā. Taṃ vibhajjamānanti yojetabbaṃ. Tanti rūpāyatanaṃ. Iṭṭhāniṭṭhādīti ādi-saddena majjhattaṃ saṅgaṇhāti, tathā atītānāgatapaccuppannaparittaajjhattabahiddhātadubhayādibhedaṃ. Labbhamānakapadavasenāti ‘‘rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ saddāyatanaṃ sutaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ mutaṃ, sabbaṃ rūpaṃ manasā viññāta’’nti (dha. sa. 966) vacanato diṭṭhapadañca viññātapadañca rūpārammaṇe labbhati. ‘‘Rūpārammaṇaṃ iṭṭhaṃ aniṭṭhaṃ majjhattaṃ parittaṃ atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ ajjhattaṃ bahiddhā diṭṭhaṃ viññātaṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ rūpadhātu vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’nti evamādīhi anekehi nāmehi. ‘‘Terasahi vārehī’’ti rūpakaṇḍe (dha. sa. 614 ādayo) āgate terasa niddesavāre sandhāyāha. Ekekasmiñca vāre catunnaṃ catunnaṃ vavatthāpananayānaṃ vasena ‘‘dvipaññāsāyanayehī’’ti āha. Tathameva aviparītadassitāya, appaṭivattiyadesanatāya ca. Jānāmi abbhaññāsinti vattamānātītakālesu ñāṇappavattidassanena anāgatepi ñāṇappavatti vuttāyevāti daṭṭhabbā. Vidita-saddo anāmaṭṭhakālaviseso veditabbo, ‘‘diṭṭhaṃ sutaṃ muta’’ntiādīsu (dha. sa. 966) viya. Na upaṭṭhāsīti attattaniyavasena na upagacchi. Yathā rūpārammaṇādayo dhammā yaṃsabhāvā yaṃpakārā ca, tathā ne passati jānāti gacchatīti tathāgatoti evaṃ padasambhavo veditabbo. Keci pana ‘‘niruttinayena pisodarādipakkhepena vā dassī-saddassa lopaṃ, āgata-saddassa cāgamaṃ katvā tathāgato’’ti vaṇṇenti.

নিদ্দোসতায অনুপৰজ্জং। পক্খিপিতব্বাভাৰেন অনূনং। অপনেতব্বাভাৰেন অনধিকং। অত্থব্যঞ্জনাদিসম্পত্তিযা সব্বাকারপরিপুণ্ণং। নো অঞ্ঞথাতি ‘‘তথেৰা’’তি ৰুত্তমেৰত্থং ব্যতিরেকেন সম্পাদেতি। তেন যদত্থং ভাসিতং, একন্তেন তদত্থনিপ্ফাদনতো যথা ভাসিতং ভগৰতা, তথেৰাতি অৰিপরীতদেসনতং দস্সেতি। ‘‘গদত্থো’’তি এতেন তথং গদতীতি তথাগতোতি -কারস্স -কারো কতো নিরুত্তিনযেনাতি দস্সেতি।

Niddosatāya anupavajjaṃ. Pakkhipitabbābhāvena anūnaṃ. Apanetabbābhāvena anadhikaṃ. Atthabyañjanādisampattiyā sabbākāraparipuṇṇaṃ. No aññathāti ‘‘tathevā’’ti vuttamevatthaṃ byatirekena sampādeti. Tena yadatthaṃ bhāsitaṃ, ekantena tadatthanipphādanato yathā bhāsitaṃ bhagavatā, tathevāti aviparītadesanataṃ dasseti. ‘‘Gadattho’’ti etena tathaṃ gadatīti tathāgatoti da-kārassa ta-kāro kato niruttinayenāti dasseti.

তথা গতমস্সাতি তথাগতো, গতন্তি চ কাযস্স ৰাচায ৰা পৰত্তীতি অত্থো। তথাতি চ ৰুত্তে যংতং-সদ্দানং অব্যভিচারিসম্বন্ধিতায ‘‘যথা’’তি অযমত্থো উপট্ঠিতোযেৰ হোতি। কাযৰচীকিরিযানঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞানুলোমেন ৰচনিচ্ছাযং, কাযস্স ৰাচা, ৰাচায চ কাযো সম্বন্ধীভাৰেন উপতিট্ঠতীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘ভগৰতো হী’’তিআদি। ইমস্মিং পন অত্থে তথাৰাদিতায তথাগতোতি অযম্পি অত্থো সিদ্ধো হোতি। সো পন পুব্বে পকারন্তরেন দস্সিতোতি আহ ‘‘এৰং তথাকারিতায তথাগতো’’তি।

Tathā gatamassāti tathāgato, gatanti ca kāyassa vācāya vā pavattīti attho. Tathāti ca vutte yaṃtaṃ-saddānaṃ abyabhicārisambandhitāya ‘‘yathā’’ti ayamattho upaṭṭhitoyeva hoti. Kāyavacīkiriyānañca aññamaññānulomena vacanicchāyaṃ, kāyassa vācā, vācāya ca kāyo sambandhībhāvena upatiṭṭhatīti imamatthaṃ dassento āha ‘‘bhagavato hī’’tiādi. Imasmiṃ pana atthe tathāvāditāya tathāgatoti ayampi attho siddho hoti. So pana pubbe pakārantarena dassitoti āha ‘‘evaṃ tathākāritāya tathāgato’’ti.

‘‘তিরিযং অপরিমাণাসু লোকধাতূসূ’’তি এতেন যদেকে ‘‘তিরিযং ৰিয উপরি অধো চ সন্তি লোকধাতুযো’’তি ৰদন্তি, তং পটিসেধেতি। দেসনাৰিলাসোযেৰ দেসনাৰিলাসমযো যথা ‘‘পুঞ্ঞমযং, দানময’’ন্তিআদীসু।

‘‘Tiriyaṃaparimāṇāsu lokadhātūsū’’ti etena yadeke ‘‘tiriyaṃ viya upari adho ca santi lokadhātuyo’’ti vadanti, taṃ paṭisedheti. Desanāvilāsoyeva desanāvilāsamayo yathā ‘‘puññamayaṃ, dānamaya’’ntiādīsu.

উপসগ্গনিপাতানং ৰাচকসদ্দসন্নিধানে তদত্থজোতনভাৰেন পৰত্তনতো গত-সদ্দোযেৰ অৰগতত্থং অতীতত্থঞ্চ ৰদতীতি আহ ‘‘গতোতি অৰগতো অতীতো’’তি। অথ ৰা অভিনীহারতো পট্ঠায যাৰ সম্বোধি, এত্থন্তরে মহাবোধিযানপটিপত্তিযা হানঠানসংকিলেসনিৰত্তীনং অভাৰতো যথা পণিধানং, তথা গতো অভিনীহারানুরূপং পটিপন্নোতি তথাগতো। অথ ৰা মহিদ্ধিকতায, পটিসম্ভিদানং উক্কংসাধিগমেন অনাৰরণতায চ কত্থচি পটিঘাতাভাৰতো যথা রুচি, তথা কাযৰচীচিত্তানং গতানি গমনানি পৰত্তিযো এতস্সাতি তথাগতো। যস্মা চ লোকে ৰিধযুত্তগতপকার-সদ্দা সমানত্থা দিস্সন্তি, তস্মা যথা ৰিধা ৰিপস্সীআদযো ভগৰন্তো, অযম্পি ভগৰা তথা ৰিধোতি তথাগতো। যথা যুত্তা চ তে ভগৰন্তো অযম্পি ভগৰা তথা যুত্তোতি তথাগতো। অথ ৰা যস্মা সচ্চং তচ্ছং তথন্তি ঞাণস্সেতং অধিৰচনং, তস্মা তথেন ঞাণেন আগতোতি তথাগতোতি। এৰম্পি তথাগত-সদ্দস্স অত্থো ৰেদিতব্বো –

Upasagganipātānaṃ vācakasaddasannidhāne tadatthajotanabhāvena pavattanato gata-saddoyeva avagatatthaṃ atītatthañca vadatīti āha ‘‘gatoti avagato atīto’’ti. Atha vā abhinīhārato paṭṭhāya yāva sambodhi, etthantare mahābodhiyānapaṭipattiyā hānaṭhānasaṃkilesanivattīnaṃ abhāvato yathā paṇidhānaṃ, tathā gato abhinīhārānurūpaṃ paṭipannoti tathāgato. Atha vā mahiddhikatāya, paṭisambhidānaṃ ukkaṃsādhigamena anāvaraṇatāya ca katthaci paṭighātābhāvato yathā ruci, tathā kāyavacīcittānaṃ gatāni gamanāni pavattiyo etassāti tathāgato. Yasmā ca loke vidhayuttagatapakāra-saddā samānatthā dissanti, tasmā yathā vidhā vipassīādayo bhagavanto, ayampi bhagavā tathā vidhoti tathāgato. Yathā yuttā ca te bhagavanto ayampi bhagavā tathā yuttoti tathāgato. Atha vā yasmā saccaṃ tacchaṃ tathanti ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ, tasmā tathena ñāṇena āgatoti tathāgatoti. Evampi tathāgata-saddassa attho veditabbo –

‘‘পহায কামাদিমলে যথা গতা,

‘‘Pahāya kāmādimale yathā gatā,

সমাধিঞাণেহি ৰিপস্সিআদযো।

Samādhiñāṇehi vipassiādayo;

মহেসিনো সক্যমুনী জুতিন্ধরো,

Mahesino sakyamunī jutindharo,

তথাগতো তেন তথাগতো মতো॥

Tathāgato tena tathāgato mato.

তথঞ্চ ধাতাযতনাদিলক্খণং,

Tathañca dhātāyatanādilakkhaṇaṃ,

সভাৰসামঞ্ঞৰিভাগভেদতো।

Sabhāvasāmaññavibhāgabhedato;

সযম্ভুঞাণেন জিনো সমাগতো,

Sayambhuñāṇena jino samāgato,

তথাগতো ৰুচ্চতি সক্যপুঙ্গৰো॥

Tathāgato vuccati sakyapuṅgavo.

তথানি সচ্চানি সমন্তচক্খুনা,

Tathāni saccāni samantacakkhunā,

তথা ইদপ্পচ্চযতা চ সব্বসো।

Tathā idappaccayatā ca sabbaso;

অনঞ্ঞনেয্যেন যতো ৰিভাৰিতা,

Anaññaneyyena yato vibhāvitā,

যাথাৰতো তেন জিনো তথাগতো॥

Yāthāvato tena jino tathāgato.

অনেকভেদাসুপি লোকধাতুসু,

Anekabhedāsupi lokadhātusu,

জিনস্স রূপাযতনাদিগোচরে।

Jinassa rūpāyatanādigocare;

ৰিচিত্তভেদং তথমেৰ দস্সনং,

Vicittabhedaṃ tathameva dassanaṃ,

তথাগতো তেন সমন্তলোচনো॥

Tathāgato tena samantalocano.

যতো চ ধম্মং তথমেৰ ভাসতি,

Yato ca dhammaṃ tathameva bhāsati,

করোতি ৰাচাযনুলোম মত্তনো।

Karoti vācāyanuloma mattano;

গুণেহি লোকং অভিভুয্য ইরিযতি,

Guṇehi lokaṃ abhibhuyya iriyati,

তথাগতো তেনপি লোকনাযকো॥

Tathāgato tenapi lokanāyako.

যথাভিনীহারমতো যথারুচি,

Yathābhinīhāramato yathāruci,

পৰত্তৰাচাতনুচিত্তভাৰতো।

Pavattavācātanucittabhāvato;

যথাৰিধা যেন পুরা মহেসিনো,

Yathāvidhā yena purā mahesino,

তথাৰিধো তেন জিনো তথাগতো’’তি॥ (ইতিৰু॰ অট্ঠ॰ ৩৮)।

Tathāvidho tena jino tathāgato’’ti. (itivu. aṭṭha. 38);

সঙ্গহগাথা মুখমত্তমেৰ। কস্মা? অপ্পমাদপদং ৰিয সকলধম্মপটিপত্তিযা সব্ববুদ্ধগুণানং সঙ্গাহকত্তা। তেনেৰাহ ‘‘সব্বাকারেনা’’তিআদি।

Saṅgahagāthā mukhamattameva. Kasmā? Appamādapadaṃ viya sakaladhammapaṭipattiyā sabbabuddhaguṇānaṃ saṅgāhakattā. Tenevāha ‘‘sabbākārenā’’tiādi.

‘‘তং কতমন্তি পুচ্ছতী’’তি এতেন ‘‘কতমঞ্চ তং ভিক্খৰে’’তিআদিৰচনস্স সামঞ্ঞতো পুচ্ছাভাৰো দস্সিতো অৰিসেসতো হি তস্স পুচ্ছাৰিসেসভাৰঞাপনত্থং মহানিদ্দেসে আগতা সব্বাৰ পুচ্ছা অত্থুদ্ধারনযেন দস্সেতি ‘‘তত্থ পুচ্ছা নামা’’তিআদিনা। তত্থ তত্থাতি ‘‘তং কতমন্তি পুচ্ছতী’’তি এত্থ যদেতং সামঞ্ঞতো পুচ্ছাৰচনং, তস্মিং।

‘‘Taṃkatamanti pucchatī’’ti etena ‘‘katamañca taṃ bhikkhave’’tiādivacanassa sāmaññato pucchābhāvo dassito avisesato hi tassa pucchāvisesabhāvañāpanatthaṃ mahāniddese āgatā sabbāva pucchā atthuddhāranayena dasseti ‘‘tattha pucchā nāmā’’tiādinā. Tattha tatthāti ‘‘taṃ katamanti pucchatī’’ti ettha yadetaṃ sāmaññato pucchāvacanaṃ, tasmiṃ.

লক্খণন্তি ঞাতুং ইচ্ছিতো যো কোচি সভাৰো। ‘‘অঞ্ঞাত’’ন্তি যেন কেনচি ঞাণেন অঞ্ঞাতভাৰমাহ, ‘‘অদিট্ঠ’’ন্তি দস্সনভূতেন ঞাণেন পচ্চক্খং ৰিয অদিট্ঠতং। ‘‘অতুলিত’’ন্তি ‘‘এত্তকমেত’’ন্তি তুলনভূতেন অতূলিততং, ‘‘অতীরিত’’ন্তি তীরণভূতেন অকতঞাণকিরিযাসমাপনতং, ‘‘অৰিভূত’’ন্তি ঞাণস্স অপাকটভাৰং, ‘‘অৰিভাৰিত’’ন্তি ঞাণেন অপাকটীকতভাৰং। অদিট্ঠং জোতীযতি এতাযাতি অদিট্ঠজোতনা। দিট্ঠং সংসন্দীযতি এতাযাতি দিট্ঠসংসন্দনা, সাকচ্ছাৰসেন ৰিনিচ্ছযকরণং। ৰিমতি ছিজ্জতি এতাযাতি ৰিমতিচ্ছেদনা। অনুমতিযা পুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা। ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ ভিক্খৰে’’তিআদি পুচ্ছায হি ‘‘কা তুম্হাকং অনুমতী’’তি অনুমতি পুচ্ছিতা হোতি। কথেতুকম্যতাতি কথেতুকম্যতায।

Lakkhaṇanti ñātuṃ icchito yo koci sabhāvo. ‘‘Aññāta’’nti yena kenaci ñāṇena aññātabhāvamāha, ‘‘adiṭṭha’’nti dassanabhūtena ñāṇena paccakkhaṃ viya adiṭṭhataṃ. ‘‘Atulita’’nti ‘‘ettakameta’’nti tulanabhūtena atūlitataṃ, ‘‘atīrita’’nti tīraṇabhūtena akatañāṇakiriyāsamāpanataṃ, ‘‘avibhūta’’nti ñāṇassa apākaṭabhāvaṃ, ‘‘avibhāvita’’nti ñāṇena apākaṭīkatabhāvaṃ. Adiṭṭhaṃ jotīyati etāyāti adiṭṭhajotanā. Diṭṭhaṃ saṃsandīyati etāyāti diṭṭhasaṃsandanā, sākacchāvasena vinicchayakaraṇaṃ. Vimati chijjati etāyāti vimaticchedanā. Anumatiyā pucchā anumatipucchā. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha bhikkhave’’tiādi pucchāya hi ‘‘kā tumhākaṃ anumatī’’ti anumati pucchitā hoti. Kathetukamyatāti kathetukamyatāya.

. সরসেনেৰ পতনসভাৰস্স অন্তরা এৰ অতীৰ পাতনং অতিপাতো, সণিকং পতিতুং অদত্ৰা সীঘং পাতনন্তি অত্থো। অতিক্কম্ম ৰা সত্থাদীহি অভিভৰিত্ৰা পাতনং অতিপাতো। সত্তোতি খন্ধসন্তানো। তত্থ হি সত্তপঞ্ঞত্তি। জীৰিতিন্দ্রিযন্তি রূপারূপজীৰিতিন্দ্রিযং। রূপজীৰিতিন্দ্রিযে হি ৰিকোপিতে ইতরম্পি তংসম্বন্ধতায ৰিনস্সতি। কস্মা পনেত্থ ‘‘পাণস্স অতিপাতো, পাণোতি চেত্থ ৰোহারতো সত্তো’’তি চ একৰচননিদ্দেসো কতো, ননু নিরৰসেসানং পাণানং অতিপাততো ৰিরতি ইধ অধিপ্পেতা। তথা হি ৰক্খতি ‘‘সব্বপাণভূতহিতানুকম্পীতি সব্বে পাণভূতে’’তিআদিনা (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.চূল়সীলৰণ্ণনা) বহুৰচননিদ্দেসন্তি? সচ্চমেতং, পাণভাৰসামঞ্ঞৰসেন পনেত্থ একৰচননিদ্দেসো কতো, সব্বসদ্দসন্নিধানেন তত্থ পুথুত্তং ৰিঞ্ঞাযমানমেৰাতি সামঞ্ঞনিদ্দেসং অকত্ৰা ভেদৰচনিচ্ছাৰসেন বহুৰচননিদ্দেসো কতোতি । কিঞ্চ ভিয্যোসামঞ্ঞতো সংৰরসমাদানং, তব্বিসেসতো সংৰরভেদোতি ইমস্স ৰিসেসস্স ঞাপনত্থং অযং ৰচনভেদো কতোতি ৰেদিতব্বো। যায চেতনায ৰত্তমানস্স জীৰিতিন্দ্রিযস্স নিস্সযভূতেসু মহাভূতেসু উপক্কমকরণহেতু তং মহাভূতপ্পচ্চযা উপ্পজ্জনকমহাভূতা নুপ্পজ্জিস্সন্তি, সা তাদিসপ্পযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা পাণাতিপাতো। লদ্ধুপক্কমানি হি ভূতানি ইতরভূতানি ৰিয ন ৰিসদানীতি সমানজাতিযানং কারণং ন হোন্তীতি। ‘‘কাযৰচীদ্ৰারান’’ন্তি এতেন মনোদ্ৰারে পৰত্তায ৰধকচেতনায পাণাতিপাতভাৰং পটিক্খিপতি।

8. Saraseneva patanasabhāvassa antarā eva atīva pātanaṃ atipāto, saṇikaṃ patituṃ adatvā sīghaṃ pātananti attho. Atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātanaṃ atipāto. Sattoti khandhasantāno. Tattha hi sattapaññatti. Jīvitindriyanti rūpārūpajīvitindriyaṃ. Rūpajīvitindriye hi vikopite itarampi taṃsambandhatāya vinassati. Kasmā panettha ‘‘pāṇassa atipāto, pāṇoti cettha vohārato satto’’ti ca ekavacananiddeso kato, nanu niravasesānaṃ pāṇānaṃ atipātato virati idha adhippetā. Tathā hi vakkhati ‘‘sabbapāṇabhūtahitānukampīti sabbe pāṇabhūte’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 1.cūḷasīlavaṇṇanā) bahuvacananiddesanti? Saccametaṃ, pāṇabhāvasāmaññavasena panettha ekavacananiddeso kato, sabbasaddasannidhānena tattha puthuttaṃ viññāyamānamevāti sāmaññaniddesaṃ akatvā bhedavacanicchāvasena bahuvacananiddeso katoti . Kiñca bhiyyosāmaññato saṃvarasamādānaṃ, tabbisesato saṃvarabhedoti imassa visesassa ñāpanatthaṃ ayaṃ vacanabhedo katoti veditabbo. Yāya cetanāya vattamānassa jīvitindriyassa nissayabhūtesu mahābhūtesu upakkamakaraṇahetu taṃ mahābhūtappaccayā uppajjanakamahābhūtā nuppajjissanti, sā tādisappayogasamuṭṭhāpikā cetanā pāṇātipāto. Laddhupakkamāni hi bhūtāni itarabhūtāni viya na visadānīti samānajātiyānaṃ kāraṇaṃ na hontīti. ‘‘Kāyavacīdvārāna’’nti etena manodvāre pavattāya vadhakacetanāya pāṇātipātabhāvaṃ paṭikkhipati.

পযোগৰত্থুমহন্ততাদীহি মহাসাৰজ্জতা তেহি পচ্চযেহি উপ্পজ্জমানায চেতনায বলৰভাৰতো ৰেদিতব্বা। যথাধিপ্পেতস্স হি পযোগস্স সহসা নিপ্ফাদনৰসেন কিচ্চসাধিকায বহুক্খত্তুং পৰত্তজৰনেহি লদ্ধাসেৰনায চ সন্নিট্ঠাপকচেতনায ৰসেন পযোগস্স মহন্তভাৰো। সতিপি কদাচি খুদ্দকে চেৰ মহন্তে চ পাণে পযোগস্স সমভাৰে মহন্তং হনন্তস্স চেতনা তিব্বতরা উপ্পজ্জতীতি ৰত্থুস্স মহন্তভাৰো। ইতি উভযং পেতং চেতনায বলৰভাৰেনেৰ হোতি। তথা হি হন্তব্বস্স মহাগুণভাৰেন তত্থ পৰত্তউপকারচেতনা ৰিয খেত্তৰিসেসনিব্বত্তিযা অপকারচেতনাপি বলৰতী, তিব্বতরা চ উপ্পজ্জতীতি তস্সা মহাসাৰজ্জতা দট্ঠব্বা। তস্মা পযোগৰত্থুআদিপচ্চযানং অমহত্তেপি মহাগুণতাদিপচ্চযেহি চেতনায বলৰভাৰাদিৰসেনেৰ মহাসাৰজ্জভাৰো ৰেদিতব্বো।

Payogavatthumahantatādīhi mahāsāvajjatā tehi paccayehi uppajjamānāya cetanāya balavabhāvato veditabbā. Yathādhippetassa hi payogassa sahasā nipphādanavasena kiccasādhikāya bahukkhattuṃ pavattajavanehi laddhāsevanāya ca sanniṭṭhāpakacetanāya vasena payogassa mahantabhāvo. Satipi kadāci khuddake ceva mahante ca pāṇe payogassa samabhāve mahantaṃ hanantassa cetanā tibbatarā uppajjatīti vatthussa mahantabhāvo. Iti ubhayaṃ petaṃ cetanāya balavabhāveneva hoti. Tathā hi hantabbassa mahāguṇabhāvena tattha pavattaupakāracetanā viya khettavisesanibbattiyā apakāracetanāpi balavatī, tibbatarā ca uppajjatīti tassā mahāsāvajjatā daṭṭhabbā. Tasmā payogavatthuādipaccayānaṃ amahattepi mahāguṇatādipaccayehi cetanāya balavabhāvādivaseneva mahāsāvajjabhāvo veditabbo.

সম্ভরীযন্তি এতেহীতি সম্ভারা, অঙ্গানি। তেসু পাণসঞ্ঞিতাৰধকচিত্তানি পুব্বভাগিযানিপি হোন্তি। উপক্কমো ৰধকচেতনাসমুট্ঠাপিতো। পঞ্চসম্ভারৰতী পাণাতিপাতচেতনাতি সা পঞ্চসম্ভারৰিনিমুত্তা দট্ঠব্বা। ৰিজ্জামযো মন্তপরিজপ্পনপযোগো আথব্বণিকাদীনং ৰিয। ইদ্ধিমযো কম্মৰিপাকজিদ্ধিমযো দাঠাকোটকাদীনং ৰিয। অতিৰিয পপঞ্চোতি অতিমহাৰিত্থারো।

Sambharīyanti etehīti sambhārā, aṅgāni. Tesu pāṇasaññitāvadhakacittāni pubbabhāgiyānipi honti. Upakkamo vadhakacetanāsamuṭṭhāpito. Pañcasambhāravatī pāṇātipātacetanāti sā pañcasambhāravinimuttā daṭṭhabbā. Vijjāmayo mantaparijappanapayogo āthabbaṇikādīnaṃ viya. Iddhimayo kammavipākajiddhimayo dāṭhākoṭakādīnaṃ viya. Ativiya papañcoti atimahāvitthāro.

এত্থাহ – খণে খণে নিরুজ্ঝনসভাৰেসু সঙ্খারেসু কো হন্তি, কো ৰা হঞ্ঞতি, যদি চিত্তচেতসিকসন্তানো, সো অরূপতায ন ছেদনভেদনাদিৰসেন ৰিকোপনসমত্থো, নাপি ৰিকোপনীযো, অথ রূপসন্তানো, সো অচেতনতায কট্ঠকলিঙ্গরূপমোতি ন তত্থ ছেদনাদিনা পাণাতিপাতো লব্ভতি যথা মতসরীরে, পযোগোপি পাণাতিপাতস্স পহরণপ্পকারাদি অতীতেসু ৰা সঙ্খারেসু ভৰেয্য অনাগতেসু ৰা পচ্চুপ্পন্নেসু ৰা, তত্থ ন তাৰ অতীতানাগতেসু সম্ভৰতি তেসং অভাৰতো, পচ্চুপ্পন্নেসু চ সঙ্খারানং খণিকত্তা সরসেনেৰ নিরুজ্ঝনসভাৰতায ৰিনাসাভিমুখেসু নিপ্পযোজনো পযোগো সিযা, ৰিনাসস্স চ কারণরহিতত্তা ন পহরণপ্পকারাদিপযোগহেতুকং মরণং, নিরীহকতায চ সঙ্খারানং কস্স সো পযোগো, খণিকত্তা ৰধাধিপ্পাযসমকালভিজ্জনকস্স কিরিযাপরিযোসানকালানৰট্ঠানতো কস্স ৰা পাণাতিপাতকম্মবদ্ধোতি।

Etthāha – khaṇe khaṇe nirujjhanasabhāvesu saṅkhāresu ko hanti, ko vā haññati, yadi cittacetasikasantāno, so arūpatāya na chedanabhedanādivasena vikopanasamattho, nāpi vikopanīyo, atha rūpasantāno, so acetanatāya kaṭṭhakaliṅgarūpamoti na tattha chedanādinā pāṇātipāto labbhati yathā matasarīre, payogopi pāṇātipātassa paharaṇappakārādi atītesu vā saṅkhāresu bhaveyya anāgatesu vā paccuppannesu vā, tattha na tāva atītānāgatesu sambhavati tesaṃ abhāvato, paccuppannesu ca saṅkhārānaṃ khaṇikattā saraseneva nirujjhanasabhāvatāya vināsābhimukhesu nippayojano payogo siyā, vināsassa ca kāraṇarahitattā na paharaṇappakārādipayogahetukaṃ maraṇaṃ, nirīhakatāya ca saṅkhārānaṃ kassa so payogo, khaṇikattā vadhādhippāyasamakālabhijjanakassa kiriyāpariyosānakālānavaṭṭhānato kassa vā pāṇātipātakammabaddhoti.

ৰুচ্চতে – যথাৰুত্তৰধকচেতনাসহিতো সঙ্খারানং পুঞ্জো সত্তসঙ্খাতো হন্তা, তেন পৰত্তিতৰধকপযোগনিমিত্তং অপগতুস্মাৰিঞ্ঞাণজীৰিতিন্দ্রিযো মতৰোহারপ্পৰত্তিনিবন্ধো যথাৰুত্তৰধপ্পযোগাকরণে উপ্পজ্জনারহো রূপারূপধম্মসমূহো হঞ্ঞতি, কেৰলো ৰা চিত্তচেতসিকসন্তানো। ৰধপ্পযোগাৰিসযভাৰেপি তস্স পঞ্চৰোকারভৰে রূপসন্তানাধীনৰুত্তিতায রূপসন্তানে পরেন পযোজিতজীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদকপযোগৰসেন তন্নিব্বত্তিৰিবন্ধকৰিসদিসরূপুপ্পত্তিযা ৰিহতে ৰিচ্ছেদো হোতীতি ন পাণাতিপাতস্স অসম্ভৰো, নাপি অহেতুকো পাণাতিপাতো, ন চ পযোগো নিপ্পযোজনো পচ্চুপ্পন্নেসু সঙ্খারেসু কতপযোগৰসেন তদনন্তরং উপ্পজ্জনারহস্স সঙ্খারকলাপস্স তথা অনুপ্পত্তিতো, খণিকানং সঙ্খারানং খণিকমরণস্স ইধ মরণভাৰেন অনধিপ্পেতত্তা, সন্ততিমরণস্স চ যথাৰুত্তনযেন সহেতুকভাৰতো ন অহেতুকং মরণং, ন চ কত্তুরহিতো পাণাতিপাতপ্পযোগো নিরীহকেসুপি সঙ্খারেসু সন্নিহিততামত্তেন উপকারকেসু অত্তনো অনুরূপফলুপ্পাদননিযতেসু কারণেসু কত্তুৰোহারসিদ্ধিতো যথা ‘‘পদীপো পকাসেতি নিসাকরো চন্দিমা’’তি চ, ন চ কেৰলস্স ৰধাধিপ্পাযসহভুনো চিত্তচেতসিককলাপস্স পাণাতিপাতো ইচ্ছিতো সন্তানৰসেন অৰট্ঠিতস্সেৰ পটিজাননতো, সন্তানৰসেন পৰত্তমানানঞ্চ পদীপাদীনং অত্থকিরিযাসিদ্ধি দিস্সতীতি অত্থেৰ পাণাতিপাতেন কম্মবদ্ধো। অযঞ্চ ৰিচারো অদিন্নাদানাদীসুপি যথাসম্ভৰং ৰিভাৰেতব্বো।

Vuccate – yathāvuttavadhakacetanāsahito saṅkhārānaṃ puñjo sattasaṅkhāto hantā, tena pavattitavadhakapayoganimittaṃ apagatusmāviññāṇajīvitindriyo matavohārappavattinibandho yathāvuttavadhappayogākaraṇe uppajjanāraho rūpārūpadhammasamūho haññati, kevalo vā cittacetasikasantāno. Vadhappayogāvisayabhāvepi tassa pañcavokārabhave rūpasantānādhīnavuttitāya rūpasantāne parena payojitajīvitindriyupacchedakapayogavasena tannibbattivibandhakavisadisarūpuppattiyā vihate vicchedo hotīti na pāṇātipātassa asambhavo, nāpi ahetuko pāṇātipāto, na ca payogo nippayojano paccuppannesu saṅkhāresu katapayogavasena tadanantaraṃ uppajjanārahassa saṅkhārakalāpassa tathā anuppattito, khaṇikānaṃ saṅkhārānaṃ khaṇikamaraṇassa idha maraṇabhāvena anadhippetattā, santatimaraṇassa ca yathāvuttanayena sahetukabhāvato na ahetukaṃ maraṇaṃ, na ca katturahito pāṇātipātappayogo nirīhakesupi saṅkhāresu sannihitatāmattena upakārakesu attano anurūpaphaluppādananiyatesu kāraṇesu kattuvohārasiddhito yathā ‘‘padīpo pakāseti nisākaro candimā’’ti ca, na ca kevalassa vadhādhippāyasahabhuno cittacetasikakalāpassa pāṇātipāto icchito santānavasena avaṭṭhitasseva paṭijānanato, santānavasena pavattamānānañca padīpādīnaṃ atthakiriyāsiddhi dissatīti attheva pāṇātipātena kammabaddho. Ayañca vicāro adinnādānādīsupi yathāsambhavaṃ vibhāvetabbo.

‘‘পহীনকালতো পট্ঠায ৰিরতোৰা’’তি এতেন পহানহেতুকা ইধাধিপ্পেতা সমুচ্ছেদৰিরতীতি দস্সেতি। কম্মক্খযঞাণেন হি পাণাতিপাতদুস্সীল্যস্স পহীনত্তা ভগৰা অচ্চন্তমেৰ ততো পটিৰিরতোতি ৰুচ্চতি সমুচ্ছেদৰসেন পহানৰিরতীনং অধিপ্পেতত্তা। কিঞ্চাপি পহানৰিরমণানং পুরিমপচ্ছিমকালতা নত্থি, মগ্গধম্মানং পন সম্মাদিট্ঠিআদীনং সম্মাৰাচাদীনঞ্চ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰে অপেক্খিতে সহজাতানম্পি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰেন গহণং পুরিমপচ্ছিমভাৰেনেৰ হোতীতি গহণপ্পৰত্তিআকারৰসেন পচ্চযভূতেসু সম্মাদিট্ঠিআদীসু পহাযকধম্মেসু পহানকিরিযায পুরিমকালৰোহারো, পচ্চযুপ্পন্নাসু চ ৰিরতীসু ৰিরমণকিরিযায অপরকালৰোহারো চ হোতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো। পহানং ৰা সমুচ্ছেদৰসেন, ৰিরতি পটিপ্পস্সদ্ধিৰসেন যোজেতব্বা। অথ ৰা পাণো অতিপাতীযতি এতেনাতি পাণাতিপাতো, পাণঘাতহেতুভূতো ধম্মসমূহো। কো পনেসো? অহিরিকানোত্তপ্পদোসমোহৰিহিংসাদযো কিলেসা। তে হি ভগৰা অরিযমগ্গেন পহায সমুগ্ঘাটেত্ৰা পাণাতিপাতদুস্সীল্যতো অচ্চন্তমেৰ পটিৰিরতোতি ৰুচ্চতি কিলেসেসু পহীনেসু কিলেসনিমিত্তস্স কম্মস্স অনুপ্পজ্জনতো। ‘‘অদিন্নাদানং পহাযা’’তিআদীসুপি এসেৰ নযো। ৰিরতোৰাতি অৰধারণেন তস্সা ৰিরতিযা কালাদিৰসেন অপরিযন্ততং দস্সেতি। যথা হি অঞ্ঞে সমাদিন্নৰিরতিকাপি অনৰট্ঠিতচিত্ততায লাভজীৰিতাদিহেতু সমাদানং ভিন্দন্তি, ন এৰং ভগৰা। ভগৰা পন সব্বসো পহীনপাণাতিপাতত্তা অচ্চন্তৰিরতো এৰাতি। ৰীতিক্কমিস্সামীতি অনৰজ্জধম্মেহি ৰোকিণ্ণা অন্তরন্তরা উপ্পজ্জনকা দুব্বলাকুসলা। যস্মা পন কাযৰচীপযোগং উপলভিত্ৰা ‘‘ইমস্স কিলেসা উপ্পন্না’’তি ৰিঞ্ঞুনা সক্কা ঞাতুং, তস্মা তে ইমিনা পরিযাযেন ‘‘চক্খুসোতৰিঞ্ঞেয্যা’’তি ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা। কাযিকাতি পাণাতিপাতাদিনিপ্ফাদকে বলৰাকুসলে সন্ধাযাহ।

‘‘Pahīnakālatopaṭṭhāya viratovā’’ti etena pahānahetukā idhādhippetā samucchedaviratīti dasseti. Kammakkhayañāṇena hi pāṇātipātadussīlyassa pahīnattā bhagavā accantameva tato paṭiviratoti vuccati samucchedavasena pahānaviratīnaṃ adhippetattā. Kiñcāpi pahānaviramaṇānaṃ purimapacchimakālatā natthi, maggadhammānaṃ pana sammādiṭṭhiādīnaṃ sammāvācādīnañca paccayapaccayuppannabhāve apekkhite sahajātānampi paccayapaccayuppannabhāvena gahaṇaṃ purimapacchimabhāveneva hotīti gahaṇappavattiākāravasena paccayabhūtesu sammādiṭṭhiādīsu pahāyakadhammesu pahānakiriyāya purimakālavohāro, paccayuppannāsu ca viratīsu viramaṇakiriyāya aparakālavohāro ca hotīti evamettha attho daṭṭhabbo. Pahānaṃ vā samucchedavasena, virati paṭippassaddhivasena yojetabbā. Atha vā pāṇo atipātīyati etenāti pāṇātipāto, pāṇaghātahetubhūto dhammasamūho. Ko paneso? Ahirikānottappadosamohavihiṃsādayo kilesā. Te hi bhagavā ariyamaggena pahāya samugghāṭetvā pāṇātipātadussīlyato accantameva paṭiviratoti vuccati kilesesu pahīnesu kilesanimittassa kammassa anuppajjanato. ‘‘Adinnādānaṃ pahāyā’’tiādīsupi eseva nayo. Viratovāti avadhāraṇena tassā viratiyā kālādivasena apariyantataṃ dasseti. Yathā hi aññe samādinnaviratikāpi anavaṭṭhitacittatāya lābhajīvitādihetu samādānaṃ bhindanti, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana sabbaso pahīnapāṇātipātattā accantavirato evāti. Vītikkamissāmīti anavajjadhammehi vokiṇṇā antarantarā uppajjanakā dubbalākusalā. Yasmā pana kāyavacīpayogaṃ upalabhitvā ‘‘imassa kilesā uppannā’’ti viññunā sakkā ñātuṃ, tasmā te iminā pariyāyena ‘‘cakkhusotaviññeyyā’’ti vuttāti daṭṭhabbā. Kāyikāti pāṇātipātādinipphādake balavākusale sandhāyāha.

গোত্তৰসেন লদ্ধৰোহারোতি সম্বন্ধো। দীপেতুং ৰট্টতি ব্রহ্মদত্তেন ভাসিতৰণ্ণস্স অনুসন্ধিদস্সনৰসেন ইমিস্সা দেসনায আরদ্ধত্তা। তত্থাযং দীপনা – ‘‘পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৰিরতো সমণস্স গোতমস্স সাৰকসঙ্ঘো নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থো’’তি ৰিত্থারেতব্বং। ননু চ ধম্মস্সাপি ৰণ্ণো ব্রহ্মদত্তেন ভাসিতো? সচ্চং ভাসিতো, সো পন সম্মাসম্বুদ্ধপভৰত্তা, অরিযসঙ্ঘাধারত্তা চ ধম্মস্স ধম্মানুভাৰসিদ্ধত্তা চ তেসং তদুভযদীপনেনেৰ দীপিতো হোতীতি ৰিসুং ন উদ্ধটো। সদ্ধম্মানুভাৰেনেৰ হি ভগৰা ভিক্খুসঙ্ঘো চ পাণাতিপাতাদিপ্পহানসমত্থো অহোসি, দেসনা পন আদিতো পট্ঠায এৰং আগতাতি।

Gottavasena laddhavohāroti sambandho. Dīpetuṃ vaṭṭati brahmadattena bhāsitavaṇṇassa anusandhidassanavasena imissā desanāya āraddhattā. Tatthāyaṃ dīpanā – ‘‘pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato samaṇassa gotamassa sāvakasaṅgho nihitadaṇḍo nihitasattho’’ti vitthāretabbaṃ. Nanu ca dhammassāpi vaṇṇo brahmadattena bhāsito? Saccaṃ bhāsito, so pana sammāsambuddhapabhavattā, ariyasaṅghādhārattā ca dhammassa dhammānubhāvasiddhattā ca tesaṃ tadubhayadīpaneneva dīpito hotīti visuṃ na uddhaṭo. Saddhammānubhāveneva hi bhagavā bhikkhusaṅgho ca pāṇātipātādippahānasamattho ahosi, desanā pana ādito paṭṭhāya evaṃ āgatāti.

এত্থাযং অধিপ্পাযো – ‘‘অত্থি ভিক্খৰে অঞ্ঞে চ ধম্মা’’তিআদিনা অনঞ্ঞসাধারণে বুদ্ধগুণে আরব্ভ উপরি দেসনং ৰড্ঢেতুকামো ভগৰা আদিতো পট্ঠায ‘‘তথাগতস্স ৰণ্ণং ৰদমানো ৰদেয্যা’’তিআদিনা বুদ্ধগুণৰসেনেৰ দেসনং আরভি, ন ভিক্খুসঙ্ঘৰসেনাতি। এসা হি ভগৰতো দেসনায পকতি, যং একরসেনেৰ দেসনং দস্সেতুং লব্ভমানস্সাপি কস্সচি অগ্গহণং। তথা হি রূপকণ্ডে দুকাদীসু তন্নিদ্দেসেসু চ হদযৰত্থু ন গহিতং। ইতরৰত্থূহি অসমানগতিকত্তা দেসনাভেদো হোতীতি। যথা হি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি একন্ততো চক্খাদিনিস্সযানি, ন এৰং মনোৰিঞ্ঞাণং একন্তেন হদযৰত্থুনিস্সযং, নিস্সিতৰসেন চ ৰত্থুদুকাদিদেসনা পৰত্তা ‘‘অত্থি রূপং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থু, অত্থি রূপং ন চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থূ’’তিআদিনা। যম্পি একন্ততো হদযৰত্থুনিস্সযং, তস্স ৰসেন ‘‘অত্থি রূপং মনোৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থূ’’তিআদিনা দুকাদীসু ৰুচ্চমানেসুপি ন তদনুরূপা আরম্মণদুকাদযো সম্ভৰন্তি। ন হি ‘‘অত্থি রূপং মনোৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণং, অত্থি রূপং ন মনোৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণ’’ন্তি সক্কা ৰত্তুন্তি ৰত্থারম্মণদুকা ভিন্নগতিকা সিযুন্তি ন একরসা দেসনা ভৰেয্যাতি। তথা নিক্খেপকণ্ডে চিত্তুপ্পাদৰিভাগেন অৰুচ্চমানত্তা অৰিতক্কঅৰিচারপদৰিস্সজ্জনে ‘‘ৰিচারো চা’’তি ৰত্তুং ন সক্কাতি অৰিতক্কৰিচারমত্তপদৰিস্সজ্জনে লব্ভমানোপি ৰিতক্কো ন উদ্ধটো, অঞ্ঞথা ‘‘ৰিতক্কো চা’’তি ৰত্তব্বং সিযা।

Etthāyaṃ adhippāyo – ‘‘atthi bhikkhave aññe ca dhammā’’tiādinā anaññasādhāraṇe buddhaguṇe ārabbha upari desanaṃ vaḍḍhetukāmo bhagavā ādito paṭṭhāya ‘‘tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyyā’’tiādinā buddhaguṇavaseneva desanaṃ ārabhi, na bhikkhusaṅghavasenāti. Esā hi bhagavato desanāya pakati, yaṃ ekaraseneva desanaṃ dassetuṃ labbhamānassāpi kassaci aggahaṇaṃ. Tathā hi rūpakaṇḍe dukādīsu tanniddesesu ca hadayavatthu na gahitaṃ. Itaravatthūhi asamānagatikattā desanābhedo hotīti. Yathā hi cakkhuviññāṇādīni ekantato cakkhādinissayāni, na evaṃ manoviññāṇaṃ ekantena hadayavatthunissayaṃ, nissitavasena ca vatthudukādidesanā pavattā ‘‘atthi rūpaṃ cakkhuviññāṇassa vatthu, atthi rūpaṃ na cakkhuviññāṇassa vatthū’’tiādinā. Yampi ekantato hadayavatthunissayaṃ, tassa vasena ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa vatthū’’tiādinā dukādīsu vuccamānesupi na tadanurūpā ārammaṇadukādayo sambhavanti. Na hi ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa ārammaṇaṃ, atthi rūpaṃ na manoviññāṇassa ārammaṇa’’nti sakkā vattunti vatthārammaṇadukā bhinnagatikā siyunti na ekarasā desanā bhaveyyāti. Tathā nikkhepakaṇḍe cittuppādavibhāgena avuccamānattā avitakkaavicārapadavissajjane ‘‘vicāro cā’’ti vattuṃ na sakkāti avitakkavicāramattapadavissajjane labbhamānopi vitakko na uddhaṭo, aññathā ‘‘vitakko cā’’ti vattabbaṃ siyā.

দণ্ডনসঙ্খাতস্স দণ্ডস্স পরৰিহেঠনস্স ৰিৰজ্জিতভাৰদীপনত্থং দণ্ডসত্থানং নিক্খেপৰচনন্তি আহ ‘‘পরূপঘাতত্থাযা’’তিআদি। ৰিহেঠনভাৰতোতি ৰিহিংসনভাৰতো। ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘৰসেনাপি দীপেতুং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তত্তা তম্পি একদেসেন দীপেন্তো ‘‘যং পন ভিক্খূ’’তিআদিমাহ।

Daṇḍanasaṅkhātassa daṇḍassa paraviheṭhanassa vivajjitabhāvadīpanatthaṃ daṇḍasatthānaṃ nikkhepavacananti āha ‘‘parūpaghātatthāyā’’tiādi. Viheṭhanabhāvatoti vihiṃsanabhāvato. ‘‘Bhikkhusaṅghavasenāpi dīpetuṃ vaṭṭatī’’ti vuttattā tampi ekadesena dīpento ‘‘yaṃ pana bhikkhū’’tiādimāha.

লজ্জীতি এত্থ ৰুত্তলজ্জায ওত্তপ্পম্পি ৰুত্তমেৰাতি দট্ঠব্বং। ন হি পাপজিগুচ্ছনং পাপুত্তাসনরহিতং, পাপভযং ৰা অলজ্জনং অত্থীতি। ধম্মগরুতায ৰা বুদ্ধানং, ধম্মস্স চ অত্তাধীনত্তা অত্তাধিপতিভূতা লজ্জাৰ ৰুত্তা, ন পন লোকাধিপতি ওত্তপ্পং। ‘‘দযং মেত্তচিত্ততং আপন্নো’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু দযা-সদ্দো ‘‘দযাপন্নো’’তিআদীসু করুণায পৰত্ততীতি? সচ্চমেতং , অযং পন দযা-সদ্দো অনুরক্খণমত্থং অন্তোনীতং কত্ৰা পৰত্তমানো মেত্তায করুণায চ পৰত্ততীতি ইধ মেত্তায পৰত্তমানো ৰুত্তো। মিদতি সিনিয্হতীতি মেত্তা, মেত্তা এতস্স অত্থীতি মেত্তং, মেত্তং চিত্তং এতস্সাতি মেত্তচিত্তো, তস্স ভাৰো মেত্তচিত্ততা, মেত্তা ইচ্চেৰ অত্থো। ‘‘সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী’’তি এতেন তস্সা ৰিরতিযা সত্তৰসেন অপরিযন্ততং দস্সেতি। পাণভূতেতি পাণজাতে। অনুকম্পকোতি করুণাযনকো। যস্মা পন মেত্তা করুণায ৰিসেসপচ্চযো হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘তায এৰ দযাপন্নতাযা’’তি। এৰং যেহি ধম্মেহি পাণাতিপাতা ৰিরতি সম্পজ্জতি, তেহি লজ্জামেত্তাকরুণাহি সমঙ্গীভাৰো দস্সিতো। ৰিহরতীতি এৰংভূতো হুত্ৰা একস্মিং ইরিযাপথে উপ্পন্নং দুক্খং অঞ্ঞেন ইরিযাপথেন ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা হরতি পৰত্তেতি, অত্তভাৰং ৰা যাপেতীতি অত্থো। তেনেৰাহ ‘‘ইরিযতি যপেতি যাপেতি পালেতী’’তি।

Lajjīti ettha vuttalajjāya ottappampi vuttamevāti daṭṭhabbaṃ. Na hi pāpajigucchanaṃ pāputtāsanarahitaṃ, pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ atthīti. Dhammagarutāya vā buddhānaṃ, dhammassa ca attādhīnattā attādhipatibhūtā lajjāva vuttā, na pana lokādhipati ottappaṃ. ‘‘Dayaṃ mettacittataṃ āpanno’’ti kasmā vuttaṃ, nanu dayā-saddo ‘‘dayāpanno’’tiādīsu karuṇāya pavattatīti? Saccametaṃ , ayaṃ pana dayā-saddo anurakkhaṇamatthaṃ antonītaṃ katvā pavattamāno mettāya karuṇāya ca pavattatīti idha mettāya pavattamāno vutto. Midati siniyhatīti mettā, mettā etassa atthīti mettaṃ, mettaṃ cittaṃ etassāti mettacitto, tassa bhāvo mettacittatā, mettā icceva attho. ‘‘Sabbapāṇabhūtahitānukampī’’ti etena tassā viratiyā sattavasena apariyantataṃ dasseti. Pāṇabhūteti pāṇajāte. Anukampakoti karuṇāyanako. Yasmā pana mettā karuṇāya visesapaccayo hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘tāya eva dayāpannatāyā’’ti. Evaṃ yehi dhammehi pāṇātipātā virati sampajjati, tehi lajjāmettākaruṇāhi samaṅgībhāvo dassito. Viharatīti evaṃbhūto hutvā ekasmiṃ iriyāpathe uppannaṃ dukkhaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā harati pavatteti, attabhāvaṃ vā yāpetīti attho. Tenevāha ‘‘iriyati yapeti yāpeti pāletī’’ti.

আচারসীলমত্তকন্তি সাধুজনাচারসীলমত্তকং, তেন ইন্দ্রিযসংৰরাদিগুণেহিপি লোকিযপুথুজ্জনো তথাগতস্স ৰণ্ণং ৰত্তুং ন সক্কোতীতি দস্সেতি। তথা হি ইন্দ্রিযসংৰরপচ্চযপরিভোগসীলানি ইধ সীলকথাযং ন ৰিভত্তানি।

Ācārasīlamattakanti sādhujanācārasīlamattakaṃ, tena indriyasaṃvarādiguṇehipi lokiyaputhujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vattuṃ na sakkotīti dasseti. Tathā hi indriyasaṃvarapaccayaparibhogasīlāni idha sīlakathāyaṃ na vibhattāni.

পরসংহরণন্তি পরস্স সন্তকহরণং। থেনো ৰুচ্চতি চোরো, তস্স ভাৰো থেয্যং। ইধাপি খুদ্দকে পরসন্তকে অপ্পসাৰজ্জং, মহন্তে মহাসাৰজ্জং। কস্মা? পযোগমহন্ততায, ৰত্থুগুণানং পন সমভাৰে সতি কিলেসানং উপক্কমানঞ্চ মুদুতায অপ্পসাৰজ্জং, তিব্বতায মহাসাৰজ্জন্তি অযম্পি নযো যোজেতব্বো।

Parasaṃharaṇanti parassa santakaharaṇaṃ. Theno vuccati coro, tassa bhāvo theyyaṃ. Idhāpi khuddake parasantake appasāvajjaṃ, mahante mahāsāvajjaṃ. Kasmā? Payogamahantatāya, vatthuguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjaṃ, tibbatāya mahāsāvajjanti ayampi nayo yojetabbo.

সাহত্থিকাদযোতি এত্থ মন্তপরিজপ্পনেন পরসন্তকহরণং ৰিজ্জামযো, ৰিনা মন্তেন কাযৰচীপযোগেন পরসন্তকস্স আকড্ঢনং তাদিসইদ্ধানুভাৰেন ইদ্ধিমযো পযোগো।

Sāhatthikādayoti ettha mantaparijappanena parasantakaharaṇaṃ vijjāmayo, vinā mantena kāyavacīpayogena parasantakassa ākaḍḍhanaṃ tādisaiddhānubhāvena iddhimayo payogo.

সেসন্তি ‘‘পহায পটিৰিরতো’’তি এৰমাদিকং। তঞ্হি পুব্বে ৰুত্তনযং। কিঞ্চাপি নযিধ সিক্খাপদৰোহারেন ৰিরতি ৰুত্তা, ইতো অঞ্ঞেসু পন সুত্তপদেসেসু ৰিনযাভিধম্মেসু চ পৰত্তৰোহারেন ৰিরতিযো চেতনা চ অধিসীলসিক্খাদীনং অধিট্ঠানভাৰতো, তেসু অঞ্ঞতরকোট্ঠাসভাৰতো চ সিক্খাপদন্তি আহ ‘‘পঠমসিক্খাপদে’’তি। কামঞ্চেত্থ ‘‘লজ্জী দযাপন্নো’’তি ন ৰুত্তং, অধিকারৰসেন পন অত্থতো ৰা ৰুত্তমেৰাতি ৰেদিতব্বং। যথা হি লজ্জাদযো পাণাতিপাতপ্পহানস্স ৰিসেসপ্পচ্চযো, এৰং অদিন্নাদানপ্পহানস্সাপীতি, তস্মা সাপি পাল়ি আনেত্ৰা ৰত্তব্বা। এসেৰ নযো ইতো পরেসুপি। অথ ৰা ‘‘সুচিভূতেনা’’তি এতেন হিরোত্তপ্পাদীহি সমন্নাগমো, অহিরিকাদীনঞ্চ পহানং ৰুত্তমেৰাতি ‘‘লজ্জী’’তিআদি ন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং।

Sesanti ‘‘pahāya paṭivirato’’ti evamādikaṃ. Tañhi pubbe vuttanayaṃ. Kiñcāpi nayidha sikkhāpadavohārena virati vuttā, ito aññesu pana suttapadesesu vinayābhidhammesu ca pavattavohārena viratiyo cetanā ca adhisīlasikkhādīnaṃ adhiṭṭhānabhāvato, tesu aññatarakoṭṭhāsabhāvato ca sikkhāpadanti āha ‘‘paṭhamasikkhāpade’’ti. Kāmañcettha ‘‘lajjī dayāpanno’’ti na vuttaṃ, adhikāravasena pana atthato vā vuttamevāti veditabbaṃ. Yathā hi lajjādayo pāṇātipātappahānassa visesappaccayo, evaṃ adinnādānappahānassāpīti, tasmā sāpi pāḷi ānetvā vattabbā. Eseva nayo ito paresupi. Atha vā ‘‘sucibhūtenā’’ti etena hirottappādīhi samannāgamo, ahirikādīnañca pahānaṃ vuttamevāti ‘‘lajjī’’tiādi na vuttanti daṭṭhabbaṃ.

অসেট্ঠচরিযন্তি অসেট্ঠানং হীনানং, অসেট্ঠং ৰা লামকং নিহীনং ৰুত্তিং, মেথুনন্তি অত্থো। ‘‘ব্রহ্মং সেট্ঠং আচার’’ন্তি মেথুনৰিরতিমাহ। ‘‘আরাচারী মেথুনা’’তি এতেন ‘‘ইধ ব্রাহ্মণ একচ্চো…পে॰… ন হেৰ খো মাতুগামেন সদ্ধিং দ্ৰযংদ্ৰযসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, অপিচ খো মাতুগামস্স উচ্ছাদনপরিমদ্দনন্হাপনসম্বাহনং সাদিযতি, সো তং অস্সাদেতি, তং নিকামেতি, তেন চ ৰিত্তিং আপজ্জতী’’তিআদিনা (অ॰ নি॰ ৭.৫০) ৰুত্তা সত্তৰিধমেথুনসংযোগাপি পটিৰিরতি দস্সিতাতি দট্ঠব্বা। ইধাপি অসদ্ধম্মসেৰনাধিপ্পাযেন কাযদ্ৰারপ্পৰত্তা মগ্গেনমগ্গপটিপত্তিসমুট্ঠাপিকা চেতনা অব্রহ্মচরিযং, মিচ্ছাচারে পন অগমনীযট্ঠানৰীতিক্কমচেতনাতি যোজেতব্বং। তত্থ অগমনীযট্ঠানং নাম পুরিসানং মাতুরক্খিতাদযো দস, ধনক্কীতাদযো দসাতি ৰীসতি ইত্থিযো। ইত্থীসু পন দসন্নং ধনক্কিতাদীনং সারক্খসপরিদণ্ডানঞ্চ ৰসেন দ্ৰাদসন্নং অঞ্ঞে পুরিসা। গুণৰিরহিতে ৰিপ্পটিপত্তি অপ্পসাৰজ্জা, মহাগুণে মহাসাৰজ্জা। গুণরহিতেপি চ অভিভৰিত্ৰা পৰত্তি মহাসাৰজ্জা, উভিন্নং সমানচ্ছন্দভাৰেপি কিলেসানং উপক্কমানঞ্চ মুদুতায অপ্পসাৰজ্জা, তিব্বতায মহাসাৰজ্জাতি ৰেদিতব্বা। তস্স দ্ৰে সম্ভারা সেৰেতুকামতাচিত্তং, মগ্গেনমগ্গপটিপত্তীতি। মিচ্ছাচারে পন অগমনীযট্ঠানতা, সেৰনাচিত্তং মগ্গেনমগ্গপটিপত্তি, সাদিযনঞ্চাতি চত্তারো। ‘‘অভিভৰিত্ৰা ৰীতিক্কমনে মগ্গেনমগ্গপটিপত্তিঅধিৰাসনে সতিপি পুরিমুপ্পন্নসেৰনাভিসন্ধিপযোগাভাৰতো অভিভুয্যমানস্স মিচ্ছাচারো ন হোতী’’তি ৰদন্তি। সেৰনাচিত্তে সতি পযোগাভাৰো ন পমাণং ইত্থিযা সেৰনাপযোগস্স যেভুয্যেন অভাৰতো, ইত্থিযা পুরেতরং উপট্ঠাপিতসেৰনাচিত্তাযপি মিচ্ছাচারো ন সিযাতি আপজ্জতি পযোগাভাৰতো। তস্মা পুরিসস্স ৰসেন উক্কংসতো চত্তারো ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং, অঞ্ঞথা ইত্থিযা পুরিসকিচ্চকরণকালে পুরিসস্সপি সেৰনাপযোগাভাৰতো মিচ্ছাচারো ন সিযাতি একে। ইদং পনেত্থ সন্নিট্ঠানং – অত্তনো রুচিযা পৰত্তিতস্স তযো, বলক্কারেন পৰত্তিতস্স তযো, অনৰসেসগ্গহণেন পন চত্তারোতি। একো পযোগো সাহত্থিকোৰ।

Aseṭṭhacariyanti aseṭṭhānaṃ hīnānaṃ, aseṭṭhaṃ vā lāmakaṃ nihīnaṃ vuttiṃ, methunanti attho. ‘‘Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāra’’nti methunaviratimāha. ‘‘Ārācārī methunā’’ti etena ‘‘idha brāhmaṇa ekacco…pe… na heva kho mātugāmena saddhiṃ dvayaṃdvayasamāpattiṃ samāpajjati, apica kho mātugāmassa ucchādanaparimaddananhāpanasambāhanaṃ sādiyati, so taṃ assādeti, taṃ nikāmeti, tena ca vittiṃ āpajjatī’’tiādinā (a. ni. 7.50) vuttā sattavidhamethunasaṃyogāpi paṭivirati dassitāti daṭṭhabbā. Idhāpi asaddhammasevanādhippāyena kāyadvārappavattā maggenamaggapaṭipattisamuṭṭhāpikā cetanā abrahmacariyaṃ, micchācāre pana agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanāti yojetabbaṃ. Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma purisānaṃ māturakkhitādayo dasa, dhanakkītādayo dasāti vīsati itthiyo. Itthīsu pana dasannaṃ dhanakkitādīnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānañca vasena dvādasannaṃ aññe purisā. Guṇavirahite vippaṭipatti appasāvajjā, mahāguṇe mahāsāvajjā. Guṇarahitepi ca abhibhavitvā pavatti mahāsāvajjā, ubhinnaṃ samānacchandabhāvepi kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjā, tibbatāya mahāsāvajjāti veditabbā. Tassa dve sambhārā sevetukāmatācittaṃ, maggenamaggapaṭipattīti. Micchācāre pana agamanīyaṭṭhānatā, sevanācittaṃ maggenamaggapaṭipatti, sādiyanañcāti cattāro. ‘‘Abhibhavitvā vītikkamane maggenamaggapaṭipattiadhivāsane satipi purimuppannasevanābhisandhipayogābhāvato abhibhuyyamānassa micchācāro na hotī’’ti vadanti. Sevanācitte sati payogābhāvo na pamāṇaṃ itthiyā sevanāpayogassa yebhuyyena abhāvato, itthiyā puretaraṃ upaṭṭhāpitasevanācittāyapi micchācāro na siyāti āpajjati payogābhāvato. Tasmā purisassa vasena ukkaṃsato cattāro vuttāti daṭṭhabbaṃ, aññathā itthiyā purisakiccakaraṇakāle purisassapi sevanāpayogābhāvato micchācāro na siyāti eke. Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – attano ruciyā pavattitassa tayo, balakkārena pavattitassa tayo, anavasesaggahaṇena pana cattāroti. Eko payogo sāhatthikova.

. কম্মপথপ্পত্তং দস্সেতুং ‘‘অত্থভঞ্জনকো’’তি ৰুত্তং। ৰচীপযোগো কাযপযোগো ৰাতি মুসা-সদ্দস্স কিরিযাপধানতং দস্সেতি। ৰিসংৰাদনাধিপ্পাযো পুব্বভাগক্খণে তঙ্খণে চ। ৰুত্তঞ্হি ‘‘পুব্বেৰস্স হোতি ‘মুসা ভণিস্স’ন্তি, ভণন্তস্স হোতি ‘মুসা ভণামী’তি’’ (পারা॰ ২০৫)। এতঞ্হি দ্ৰযং অঙ্গভূতং, ইতরং পন হোতু ৰা মা ৰা, অকারণমেতং। অস্সাতি ৰিসংৰাদকস্স । যথাৰুত্তং পযোগভূতং মুসা ৰদতি ৰিঞ্ঞাপেতি, সমুট্ঠাপেতি ৰা এতাযাতি চেতনা মুসাৰাদো।

9. Kammapathappattaṃ dassetuṃ ‘‘atthabhañjanako’’ti vuttaṃ. Vacīpayogo kāyapayogo vāti musā-saddassa kiriyāpadhānataṃ dasseti. Visaṃvādanādhippāyo pubbabhāgakkhaṇe taṅkhaṇe ca. Vuttañhi ‘‘pubbevassa hoti ‘musā bhaṇissa’nti, bhaṇantassa hoti ‘musā bhaṇāmī’ti’’ (pārā. 205). Etañhi dvayaṃ aṅgabhūtaṃ, itaraṃ pana hotu vā mā vā, akāraṇametaṃ. Assāti visaṃvādakassa . Yathāvuttaṃ payogabhūtaṃ musā vadati viññāpeti, samuṭṭhāpeti vā etāyāti cetanā musāvādo.

পুরিমনযে লক্খণস্স অব্যাপিততায, মুসা-সদ্দস্স চ ৰিসংৰদিতব্বত্থৰাচকত্তসম্ভৰতো পরিপুণ্ণং কত্ৰা মুসাৰাদলক্খণং দস্সেতুং ‘‘মুসাতি অভূতং অতচ্ছং ৰত্থূ’’তিআদিনা দুতিযনযো আরদ্ধো। ইমস্মিঞ্চ নযে মুসা ৰদীযতি ৰুচ্চতি এতাযাতি চেতনা মুসাৰাদো। ‘‘যমত্থং ভঞ্জতী’’তি ৰত্থুৰসেন মুসাৰাদস্স অপ্পসাৰজ্জমহাসাৰজ্জতমাহ। যস্স অত্থং ভঞ্জতি, তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৰজ্জো, মহাগুণতায মহাসাৰজ্জোতি অদিন্নাদানে ৰিয গুণৰসেনাপি যোজেতব্বং। কিলেসানং মুদুতিব্বতাৰসেনাপি অপ্পসাৰজ্জমহাসাৰজ্জতা লব্ভতিযেৰ।

Purimanaye lakkhaṇassa abyāpitatāya, musā-saddassa ca visaṃvaditabbatthavācakattasambhavato paripuṇṇaṃ katvā musāvādalakkhaṇaṃ dassetuṃ ‘‘musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthū’’tiādinā dutiyanayo āraddho. Imasmiñca naye musā vadīyati vuccati etāyāti cetanā musāvādo. ‘‘Yamatthaṃ bhañjatī’’ti vatthuvasena musāvādassa appasāvajjamahāsāvajjatamāha. Yassa atthaṃ bhañjati, tassa appaguṇatāya appasāvajjo, mahāguṇatāya mahāsāvajjoti adinnādāne viya guṇavasenāpi yojetabbaṃ. Kilesānaṃ mudutibbatāvasenāpi appasāvajjamahāsāvajjatā labbhatiyeva.

অত্তনো সন্তকং অদাতুকামতায, পূরণকথানযেন চ ৰিসংৰাদনপুরেক্খারস্সেৰ মুসাৰাদো। তত্থ পন চেতনা বলৰতী ন হোতীতি অপ্পসাৰজ্জতা ৰুত্তা। অপ্পতায ঊনস্স অত্থস্স পূরণৰসেন পৰত্তা কথা পূরণকথা।

Attano santakaṃ adātukāmatāya, pūraṇakathānayena ca visaṃvādanapurekkhārasseva musāvādo. Tattha pana cetanā balavatī na hotīti appasāvajjatā vuttā. Appatāya ūnassa atthassa pūraṇavasena pavattā kathā pūraṇakathā.

তজ্জোতি তস্সারুপ্পো, ৰিসংৰাদনানুরূপোতি অত্থো। ‘‘ৰাযামো’’তি ৰাযামসীসেন পযোগমাহ। ৰিসংৰাদনাধিপ্পাযেন পযোগে কতেপি পরেন তস্মিং অত্থে অৰিঞ্ঞাতে ৰিসংৰাদনস্স অসিজ্ঝনতো পরস্স তদত্থৰিজাননং একো সম্ভারো ৰুত্তো। কেচি পন ‘‘অভূতৰচনং ৰিসংৰাদনচিত্তং পরস্স তদত্থৰিজাননন্তি তযো সম্ভারা’’তি ৰদন্তি। কিরিযাসমুট্ঠাপকচেতনাক্খণেযেৰ মুসাৰাদককম্মুনা বজ্ঝতি সন্নিট্ঠাপকচেতনায নিব্বত্তত্তা, সচেপি দন্ধতায ৰিচারেত্ৰা পরো তমত্থং জানাতীতি অধিপ্পাযো।

Tajjoti tassāruppo, visaṃvādanānurūpoti attho. ‘‘Vāyāmo’’ti vāyāmasīsena payogamāha. Visaṃvādanādhippāyena payoge katepi parena tasmiṃ atthe aviññāte visaṃvādanassa asijjhanato parassa tadatthavijānanaṃ eko sambhāro vutto. Keci pana ‘‘abhūtavacanaṃ visaṃvādanacittaṃ parassa tadatthavijānananti tayo sambhārā’’ti vadanti. Kiriyāsamuṭṭhāpakacetanākkhaṇeyeva musāvādakakammunā bajjhati sanniṭṭhāpakacetanāya nibbattattā, sacepi dandhatāya vicāretvā paro tamatthaṃ jānātīti adhippāyo.

‘‘সচ্চতো থেততো’’তিআদীসু (ম॰ নি॰ ১.১৯) ৰিয থেত-সদ্দো থিরপরিযাযো, থিরভাৰো চ সচ্চৰাদিতায অধিকতত্তা কথাৰসেন ৰেদিতব্বোতি আহ ‘‘থিরকথোতি অত্থো’’তি। নথিরকথোতি যথা হলিদ্দিরাগাদযো অনৰট্ঠিতসভাৰতায ন থিরা, এৰং ন থিরা কথা যস্স সো ন থিরকথোতি হলিদ্দিরাগাদযো যথা কথায উপমা হোন্তি, এৰং যোজেতব্বং। এস নযো ‘‘পাসাণলেখা ৰিযা’’তিআদীসুপি।

‘‘Saccato thetato’’tiādīsu (ma. ni. 1.19) viya theta-saddo thirapariyāyo, thirabhāvo ca saccavāditāya adhikatattā kathāvasena veditabboti āha ‘‘thirakathoti attho’’ti. Nathirakathoti yathā haliddirāgādayo anavaṭṭhitasabhāvatāya na thirā, evaṃ na thirā kathā yassa so na thirakathoti haliddirāgādayo yathā kathāya upamā honti, evaṃ yojetabbaṃ. Esa nayo ‘‘pāsāṇalekhā viyā’’tiādīsupi.

সদ্ধা অযতি পৰত্ততি এত্থাতি সদ্ধাযো, সদ্ধাযো এৰ সদ্ধাযিকো যথা ‘‘ৰেনযিকো’’তি (অ॰ নি॰ ৮.১১; পারা॰ ৮)। সদ্ধায ৰা অযিতব্বো সদ্ধাযিকো, সদ্ধেয্যোতি অত্থো। ৰত্তব্বতং আপজ্জতি ৰিসংৰাদনতোতি অধিপ্পাযো।

Saddhā ayati pavattati etthāti saddhāyo, saddhāyo eva saddhāyiko yathā ‘‘venayiko’’ti (a. ni. 8.11; pārā. 8). Saddhāya vā ayitabbo saddhāyiko, saddheyyoti attho. Vattabbataṃ āpajjati visaṃvādanatoti adhippāyo.

সুঞ্ঞভাৰন্তি পীতিৰিরহিততায রিত্ততং। সা পিসুণৰাচাতি যাযং যথাৰুত্তা সদ্দসভাৰা ৰাচা, সা পিযসুঞ্ঞকরণতো পিসুণৰাচাতি নিরুত্তিনযেন অত্থমাহ। পিসতীতি ৰা পিসুণা, সমগ্গে সত্তে অৰযৰভূতে ৰগ্গে ভিন্নে করোতীতি অত্থো।

Suññabhāvanti pītivirahitatāya rittataṃ. Sā pisuṇavācāti yāyaṃ yathāvuttā saddasabhāvā vācā, sā piyasuññakaraṇato pisuṇavācāti niruttinayena atthamāha. Pisatīti vā pisuṇā, samagge satte avayavabhūte vagge bhinne karotīti attho.

ফরুসন্তি সিনেহাভাৰেন লূখং। সযম্পি ফরুসাতি দোমনস্সসমুট্ঠিতত্তা সভাৰেনপি কক্কসা। এত্থ চ ফরুসং করোতীতি ফলূপচারেন, ফরুসযতীতি ৰা ৰাচায ফরুস-সদ্দপ্পৰত্তি ৰেদিতব্বা। সযম্পি ফরুসাতি পরেসং মম্মচ্ছেদৰসেন পৰত্তিযা একন্তনিট্ঠুরতায সভাৰেন, কারণৰোহারেন চ ৰাচায ফরুস-সদ্দপ্পৰত্তি দট্ঠব্বা। ততোযেৰ চ নেৰ কণ্ণসুখা। অত্থৰিপন্নতায ন হদযঙ্গমা

Pharusanti sinehābhāvena lūkhaṃ. Sayampi pharusāti domanassasamuṭṭhitattā sabhāvenapi kakkasā. Ettha ca pharusaṃ karotīti phalūpacārena, pharusayatīti vā vācāya pharusa-saddappavatti veditabbā. Sayampi pharusāti paresaṃ mammacchedavasena pavattiyā ekantaniṭṭhuratāya sabhāvena, kāraṇavohārena ca vācāya pharusa-saddappavatti daṭṭhabbā. Tatoyeva ca neva kaṇṇasukhā. Atthavipannatāya na hadayaṅgamā.

যেন সম্ফং পলপতীতি যেন পলাপসঙ্খাতেন নিরত্থকৰচনেন সুখং হিতঞ্চ ফলতি ৰিদরতি ৰিনাসেতীতি ‘‘সম্ফ’’ন্তি লদ্ধনামং অত্তনো পরেসঞ্চ অনুপকারকং যং কিঞ্চি পলপতি।

Yena samphaṃ palapatīti yena palāpasaṅkhātena niratthakavacanena sukhaṃ hitañca phalati vidarati vināsetīti ‘‘sampha’’nti laddhanāmaṃ attano paresañca anupakārakaṃ yaṃ kiñci palapati.

সংকিলিট্ঠচিত্তস্সাতি লোভেন দোসেন ৰা ৰিবাধিতচিত্তস্স, উপতাপিতচিত্তস্স ৰা, দূসিতচিত্তস্সাতি অত্থো। চেতনা পিসুণৰাচা পিসুণং ৰদন্তি এতাযাতি। যস্স যতো ভেদং করোতি, তেসু অভিন্নেসু অপ্পসাৰজ্জং, ভিন্নেসু মহাসাৰজ্জং, তথা কিলেসানং মুদুতিব্বতাৰিসেসেসু।

Saṃkiliṭṭhacittassāti lobhena dosena vā vibādhitacittassa, upatāpitacittassa vā, dūsitacittassāti attho. Cetanā pisuṇavācā pisuṇaṃ vadanti etāyāti. Yassa yato bhedaṃ karoti, tesu abhinnesu appasāvajjaṃ, bhinnesu mahāsāvajjaṃ, tathā kilesānaṃ mudutibbatāvisesesu.

যস্স পেসুঞ্ঞং উপসংহরতি, সো ভিজ্জতু ৰা মা ৰা, তস্স অত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনমেৰ পমাণন্তি আহ ‘‘তদত্থৰিজানন’’ন্তি, কম্মপথপ্পত্তি পন ভিন্নে এৰ।

Yassa pesuññaṃ upasaṃharati, so bhijjatu vā mā vā, tassa atthassa viññāpanameva pamāṇanti āha ‘‘tadatthavijānana’’nti, kammapathappatti pana bhinne eva.

অনুপ্পদাতাতি অনুবলপ্পদাতা, অনুৰত্তনৰসেন ৰা পদাতা। কস্স পন অনুৰত্তনং পদানঞ্চ? ‘‘সহিতান’’ন্তি ৰুত্তত্তা ‘‘সন্ধানস্সা’’তি ৰিঞ্ঞাযতি। তেনেৰাহ ‘‘সন্ধানানুপ্পদাতা’’তি। যস্মা পন অনুৰত্তনৰসেন সন্ধানস্স পদানং আধানং, রক্খণং ৰা দল়্হীকরণং হোতি, তেন ৰুত্তং ‘‘দল়্হীকম্মং কত্তাতি অত্থো’’তি। আরমন্তি এত্থাতি আরামো, রমিতব্বট্ঠানং । যস্মা পন আকারেন ৰিনাপি অযমেৰত্থো লব্ভতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সমগ্গরামোতিপি পাল়ি, অযমেৰেত্থ অত্থো’’তি।

Anuppadātāti anubalappadātā, anuvattanavasena vā padātā. Kassa pana anuvattanaṃ padānañca? ‘‘Sahitāna’’nti vuttattā ‘‘sandhānassā’’ti viññāyati. Tenevāha ‘‘sandhānānuppadātā’’ti. Yasmā pana anuvattanavasena sandhānassa padānaṃ ādhānaṃ, rakkhaṇaṃ vā daḷhīkaraṇaṃ hoti, tena vuttaṃ ‘‘daḷhīkammaṃ kattāti attho’’ti. Āramanti etthāti ārāmo, ramitabbaṭṭhānaṃ . Yasmā pana ākārena vināpi ayamevattho labbhati, tasmā vuttaṃ ‘‘samaggarāmotipi pāḷi, ayamevettha attho’’ti.

মম্মানি ৰিয মম্মানি, যেসু ফরুসৰাচায ছুপিতমত্তেসু দুট্ঠারূসু ৰিয ঘট্টিতেসু চিত্তং অধিমত্তং দুক্খপ্পত্তং হোতি। কানি পন তানি? জাতিআদীনি অক্কোসৰত্থূনি। তানি ছিজ্জন্তি, ভিজ্জন্তি ৰা যেন কাযৰচীপযোগেন, সো মম্মচ্ছেদকো। একন্তেন ফরুসচেতনা ফরুসৰাচা ফরুসং ৰদতি এতাযাতি। কথং পন একন্তফরুসচেতনা হোতি? দুট্ঠচিত্ততায। তস্সাতি একন্তফরুসচেতনায এৰ ফরুসৰাচাভাৰস্স। মম্মচ্ছেদকো সৰনফরুসতাযাতি অধিপ্পাযো। চিত্তসণ্হতায ফরুসৰাচা ন হোতি কম্মপথ’প্পত্তত্তা, কম্মভাৰং পন ন সক্কা ৰারেতুন্তি। এৰং অন্ৰযৰসেন চেতনাফরুসতায ফরুসৰাচং সাধেত্ৰা ইদানি তমেৰ পটিপক্খনযেন সাধেতুং ‘‘ৰচনসণ্হতাযা’’তিআদি ৰুত্তং। সা ফরুসৰাচা । ন্তি যং পুগ্গলং। এত্থাপি কম্মপথভাৰং অপ্পত্তা অপ্পসাৰজ্জা, ইতরা মহাসাৰজ্জা, তথা কিলেসানং মুদুতিব্বতাভাৰে। কেচি পন ‘‘যং উদ্দিস্স ফরুসৰাচা পযুজ্জন্তি, তস্স সম্মুখাৰ সীসং এতী’’তি, একে ‘‘পরম্মুখাপি ফরুসৰাচা হোতিযেৰা’’তি ৰদন্তি। তত্থাযমধিপ্পাযো যুত্তো সিযা – সম্মুখা পযোগে অগারৰাদীনং বলৰভাৰতো সিযা চেতনা বলৰতী, পরস্স চ তদত্থজাননং, ন তথা অসম্মুখাতি। যথা পন অক্কোসিতে মতে আল়হনে কতা খমনা উপৰাদন্তরাযং নিৰত্তেতি, এৰং ‘‘পরম্মুখা পযুত্তাপি ফরুসৰাচা হোতিযেৰা’’তি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুন্তি। কুপিতচিত্তন্তি অক্কোসাধিপ্পাযেনেৰ কুপিতচিত্তং, ন মরণাধিপ্পাযেন। মরণাধিপ্পাযেন হি চিত্তকোপে সতি ব্যাপাদোযেৰ হোতীতি। এত্থাতি –

Mammāni viya mammāni, yesu pharusavācāya chupitamattesu duṭṭhārūsu viya ghaṭṭitesu cittaṃ adhimattaṃ dukkhappattaṃ hoti. Kāni pana tāni? Jātiādīni akkosavatthūni. Tāni chijjanti, bhijjanti vā yena kāyavacīpayogena, so mammacchedako. Ekantena pharusacetanā pharusavācā pharusaṃ vadati etāyāti. Kathaṃ pana ekantapharusacetanā hoti? Duṭṭhacittatāya. Tassāti ekantapharusacetanāya eva pharusavācābhāvassa. Mammacchedako savanapharusatāyāti adhippāyo. Cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti kammapatha’ppattattā, kammabhāvaṃ pana na sakkā vāretunti. Evaṃ anvayavasena cetanāpharusatāya pharusavācaṃ sādhetvā idāni tameva paṭipakkhanayena sādhetuṃ ‘‘vacanasaṇhatāyā’’tiādi vuttaṃ. pharusavācā . Yanti yaṃ puggalaṃ. Etthāpi kammapathabhāvaṃ appattā appasāvajjā, itarā mahāsāvajjā, tathā kilesānaṃ mudutibbatābhāve. Keci pana ‘‘yaṃ uddissa pharusavācā payujjanti, tassa sammukhāva sīsaṃ etī’’ti, eke ‘‘parammukhāpi pharusavācā hotiyevā’’ti vadanti. Tatthāyamadhippāyo yutto siyā – sammukhā payoge agāravādīnaṃ balavabhāvato siyā cetanā balavatī, parassa ca tadatthajānanaṃ, na tathā asammukhāti. Yathā pana akkosite mate āḷahane katā khamanā upavādantarāyaṃ nivatteti, evaṃ ‘‘parammukhā payuttāpi pharusavācā hotiyevā’’ti sakkā viññātunti. Kupitacittanti akkosādhippāyeneva kupitacittaṃ, na maraṇādhippāyena. Maraṇādhippāyena hi cittakope sati byāpādoyeva hotīti. Etthāti –

‘‘নেলঙ্গো সেতপচ্ছাদো, একারো ৰত্ততী রথো।

‘‘Nelaṅgo setapacchādo, ekāro vattatī ratho;

অনীঘং পস্স আযন্তং, ছিন্নসোতং অবন্ধন’’ন্তি॥ (সং॰ নি॰ ৪.৩৪৭; উদা॰ ৬৫)।

Anīghaṃ passa āyantaṃ, chinnasotaṃ abandhana’’nti. (saṃ. ni. 4.347; udā. 65);

ইমিস্সা গাথায। সীলঞ্হেত্থ ‘‘নেলঙ্গ’’ন্তি ৰুত্তং। তেনেৰাহ চিত্তো গহপতি ‘‘নেলঙ্গন্তি খো ভন্তে সীলানমেতং অধিৰচন’’ন্তি (সং॰ নি॰ ৪.৩৪৭)। সুকুমারাতি অফরুসতায মুদুকা। পুরস্সাতি এত্থ পুর-সদ্দো তন্নিৰাসীৰাচকো দট্ঠব্বো ‘‘গামো আগতো’’তিআদীসু ৰিয। তেনেৰাহ ‘‘নগরৰাসীন’’ন্তি। মনং অপ্পাযতি ৰড্ঢেতীতি মনাপা। তেন ৰুত্তং ‘‘চিত্তৰুড্ঢিকরা’’তি। আসেৰনং ভাৰনং বহুলীকরণং। যং গাহযিতুং পৰত্তিতো, তেন অগ্গহিতে অপ্পসাৰজ্জো গহিতে মহাসাৰজ্জোতি, ইধাপি কিলেসানং মুদুতিব্বতাৰসেনাপি অপ্পসাৰজ্জমহাসাৰজ্জতা লব্ভতিযেৰ।

Imissā gāthāya. Sīlañhettha ‘‘nelaṅga’’nti vuttaṃ. Tenevāha citto gahapati ‘‘nelaṅganti kho bhante sīlānametaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.347). Sukumārāti apharusatāya mudukā. Purassāti ettha pura-saddo tannivāsīvācako daṭṭhabbo ‘‘gāmo āgato’’tiādīsu viya. Tenevāha ‘‘nagaravāsīna’’nti. Manaṃ appāyati vaḍḍhetīti manāpā. Tena vuttaṃ ‘‘cittavuḍḍhikarā’’ti. Āsevanaṃ bhāvanaṃ bahulīkaraṇaṃ. Yaṃ gāhayituṃ pavattito, tena aggahite appasāvajjo gahite mahāsāvajjoti, idhāpi kilesānaṃ mudutibbatāvasenāpi appasāvajjamahāsāvajjatā labbhatiyeva.

‘‘কালৰাদী’’তিআদি সম্ফপ্পলাপা পটিৰিরতস্স পটিপত্তিদস্সনং। যথা হি ‘‘পাণাতিপাতা পটিৰিরতো’’তিআদি পাণাতিপাতপ্পহানপটিপত্তিদস্সনং। ‘‘পাণাতিপাতং পহায ৰিহরতী’’তি হি ৰুত্তে কথং পাণাতিপাতপ্পহানং হোতীতি? অপেক্খাসব্ভাৰতো ‘‘পাণাতিপাতা পটিৰিরতো হোতী’’তি ৰুত্তং, সা পন ৰিরতি কথন্তি আহ ‘‘নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থো’’তি, তঞ্চ দণ্ডসত্থনিধানং কথন্তি ৰুত্তং ‘‘লজ্জী’’তিআদি, এৰং উত্তরুত্তরং পুরিমস্স পুরিমস্স উপাযসন্দস্সনং, তথা অদিন্নাদানাদীসু যথাসম্ভৰং যোজেতব্বং। তেন ৰুত্তং ‘‘কালৰাদীতিআদি সম্ফপ্পলাপা পটিৰিরতস্স পটিপত্তিদস্সন’’ন্তি। অত্থসঞ্হিতাপি হি ৰাচা অযুত্তকালপ্পযোগেন অত্থাৰহা ন সিযাতি অনত্থৰিঞ্ঞাপনৰাচং অনুলোমেতি, তস্মা সম্ফপ্পলাপং পজহন্তেন অকালৰাদিতা পরিৰজ্জেতব্বাতি ৰুত্তং ‘‘কালৰাদী’’তি। কালেন ৰদন্তেনাপি উভযানত্থসাধনতো অভূতং পরিৰজ্জেতব্বন্তি আহ ‘‘ভূতৰাদী’’তি। ভূতঞ্চ ৰদন্তেন যং ইধলোকপরলোকহিতসম্পাদকং, তদেৰ ৰত্তব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘অত্থৰাদী’’তি ৰুত্তং। অত্থং ৰদন্তেনাপি ন লোকিযধম্মসন্নিস্সিতমেৰ ৰত্তব্বং, অথ খো লোকুত্তরধম্মসন্নিস্সিতং পীতি দস্সেতুং ‘‘ধম্মৰাদী’’তি ৰুত্তং। যথা চ অত্থো লোকুত্তরধম্মসন্নিস্সিতো হোতি, তং দস্সনত্থং ‘‘ৰিনযৰাদী’’তি ৰুত্তং। পাতিমোক্খসংৰরো সতিসংৰরো ঞাণসংৰরো খন্তিসংৰরো ৰীরিযসংৰরোতি হি পঞ্চন্নং সংৰরানং, তদঙ্গৰিনযো ৰিক্খম্ভনৰিনযো সমুচ্ছেদৰিনযো পটিপ্পস্সদ্ধিৰিনযো নিস্সরণৰিনযোতি পঞ্চন্নং ৰিনযানঞ্চ ৰসেন ৰুচ্চমানো অত্থো নিব্বানাধিগমহেতুভাৰতো লোকুত্তরধম্মসন্নিস্সিতো হোতীতি।

‘‘Kālavādī’’tiādi samphappalāpā paṭiviratassa paṭipattidassanaṃ. Yathā hi ‘‘pāṇātipātā paṭivirato’’tiādi pāṇātipātappahānapaṭipattidassanaṃ. ‘‘Pāṇātipātaṃ pahāya viharatī’’ti hi vutte kathaṃ pāṇātipātappahānaṃ hotīti? Apekkhāsabbhāvato ‘‘pāṇātipātā paṭivirato hotī’’ti vuttaṃ, sā pana virati kathanti āha ‘‘nihitadaṇḍo nihitasattho’’ti, tañca daṇḍasatthanidhānaṃ kathanti vuttaṃ ‘‘lajjī’’tiādi, evaṃ uttaruttaraṃ purimassa purimassa upāyasandassanaṃ, tathā adinnādānādīsu yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘kālavādītiādi samphappalāpā paṭiviratassa paṭipattidassana’’nti. Atthasañhitāpi hi vācā ayuttakālappayogena atthāvahā na siyāti anatthaviññāpanavācaṃ anulometi, tasmā samphappalāpaṃ pajahantena akālavāditā parivajjetabbāti vuttaṃ ‘‘kālavādī’’ti. Kālena vadantenāpi ubhayānatthasādhanato abhūtaṃ parivajjetabbanti āha ‘‘bhūtavādī’’ti. Bhūtañca vadantena yaṃ idhalokaparalokahitasampādakaṃ, tadeva vattabbanti dassetuṃ ‘‘atthavādī’’ti vuttaṃ. Atthaṃ vadantenāpi na lokiyadhammasannissitameva vattabbaṃ, atha kho lokuttaradhammasannissitaṃ pīti dassetuṃ ‘‘dhammavādī’’ti vuttaṃ. Yathā ca attho lokuttaradhammasannissito hoti, taṃ dassanatthaṃ ‘‘vinayavādī’’ti vuttaṃ. Pātimokkhasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti hi pañcannaṃ saṃvarānaṃ, tadaṅgavinayo vikkhambhanavinayo samucchedavinayo paṭippassaddhivinayo nissaraṇavinayoti pañcannaṃ vinayānañca vasena vuccamāno attho nibbānādhigamahetubhāvato lokuttaradhammasannissito hotīti.

এৰং গুণৰিসেসযুত্তো চ অত্থো ৰুচ্চমানো দেসনাকোসল্লে সতি সোভতি, কিচ্চকরো চ হোতি, নাঞ্ঞথাতি দস্সেতুং ‘‘নিধানৰতিং ৰাচং ভাসিতা’’তি ৰুত্তং। ইদানি তং দেসনাকোসল্লং ৰিভাৰেতুং ‘‘কালেনা’’তিআদিমাহ। অজ্ঝাসযট্ঠুপ্পত্তীনং পুচ্ছায চ ৰসেন ওতিণ্ণে দেসনাৰিসযে একংসাদিব্যাকরণৰিভাগং সল্লক্খেত্ৰা ঠপনাহেতুদাহরণসংসন্দনানি তংতংকালানুরূপং ৰিভাৰেন্তিযা পরিমিতপরিচ্ছিন্নরূপায ৰিপুলতরগম্ভীরুদারপহূতত্থৰিত্থারসঙ্গাহকায দেসনায পরে যথাজ্ঝাসযং পরমত্থসিদ্ধিযং পতিট্ঠাপেন্তো ‘‘দেসনাকুসলো’’তি ৰুচ্চতীতি এৰমেত্থ অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা।

Evaṃ guṇavisesayutto ca attho vuccamāno desanākosalle sati sobhati, kiccakaro ca hoti, nāññathāti dassetuṃ ‘‘nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā’’ti vuttaṃ. Idāni taṃ desanākosallaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kālenā’’tiādimāha. Ajjhāsayaṭṭhuppattīnaṃ pucchāya ca vasena otiṇṇe desanāvisaye ekaṃsādibyākaraṇavibhāgaṃ sallakkhetvā ṭhapanāhetudāharaṇasaṃsandanāni taṃtaṃkālānurūpaṃ vibhāventiyā parimitaparicchinnarūpāya vipulataragambhīrudārapahūtatthavitthārasaṅgāhakāya desanāya pare yathājjhāsayaṃ paramatthasiddhiyaṃ patiṭṭhāpento ‘‘desanākusalo’’ti vuccatīti evamettha atthayojanā veditabbā.

১০. এৰং পটিপাটিযা সত্ত মূলসিক্খাপদানি ৰিভজিত্ৰা সতিপি অভিজ্ঝাদিপ্পহানস্স সংৰরসীলসিক্খাসঙ্গহে উপরিগুণসঙ্গহতো, লোকিযপুথুজ্জনাৰিসযতো চ উত্তরদেসনায সঙ্গণ্হিতুং তং পরিহরিত্ৰা পচুরজনপাকটং আচারসীলমেৰ ৰিভজন্তো ভগৰা ‘‘বীজগামভূতগামসমারম্ভা’’তিআদিমাহ। তত্থ গামোতি সমূহো। ননু চ রুক্খাদযো চিত্তরহিততায ন জীৰা, চিত্তরহিততা চ পরিপ্ফন্দাভাৰতো , ছিন্নে ৰিরুহনতো, ৰিসদিসজাতিকভাৰতো, চতুযোনিঅপ্পরিযাপন্নতো চ ৰেদিতব্বা, ৰুড্ঢি পন পৰাল়সিলালৰণানম্পি ৰিজ্জতীতি ন তেসং জীৰভাৰে কারণং, ৰিসযগ্গহণঞ্চ পরিকপ্পনামত্তং সুপনং ৰিয চিঞ্চাদীনং, তথা দোহল়াদযো, তত্থ কস্মা বীজগামভূতগামসমারম্ভা পটিৰিরতি ইচ্ছিতাতি? সমণসারুপ্পতো, সন্নিস্সিতসত্তানুরক্খণতো চ। তেনেৰাহ ‘‘জীৰসঞ্ঞিনো হি মোঘপুরিসা মনুস্সা রুক্খস্মি’’ন্তিআদি (পাচি॰ ৮৯)। নীলতিণরুক্খাদিকস্সাতি অল্লতিণস্স চেৰ অল্লরুক্খাদিকস্স চ। আদি-সদ্দেন ওসধিগচ্ছলতাদযো ৰেদিতব্বা।

10. Evaṃ paṭipāṭiyā satta mūlasikkhāpadāni vibhajitvā satipi abhijjhādippahānassa saṃvarasīlasikkhāsaṅgahe upariguṇasaṅgahato, lokiyaputhujjanāvisayato ca uttaradesanāya saṅgaṇhituṃ taṃ pariharitvā pacurajanapākaṭaṃ ācārasīlameva vibhajanto bhagavā ‘‘bījagāmabhūtagāmasamārambhā’’tiādimāha. Tattha gāmoti samūho. Nanu ca rukkhādayo cittarahitatāya na jīvā, cittarahitatā ca paripphandābhāvato , chinne viruhanato, visadisajātikabhāvato, catuyoniappariyāpannato ca veditabbā, vuḍḍhi pana pavāḷasilālavaṇānampi vijjatīti na tesaṃ jīvabhāve kāraṇaṃ, visayaggahaṇañca parikappanāmattaṃ supanaṃ viya ciñcādīnaṃ, tathā dohaḷādayo, tattha kasmā bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirati icchitāti? Samaṇasāruppato, sannissitasattānurakkhaṇato ca. Tenevāha ‘‘jīvasaññino hi moghapurisā manussā rukkhasmi’’ntiādi (pāci. 89). Nīlatiṇarukkhādikassāti allatiṇassa ceva allarukkhādikassa ca. Ādi-saddena osadhigacchalatādayo veditabbā.

একং ভত্তং একভত্তং, তং অস্স অত্থীতি একভত্তিকো, একস্মিং দিৰসে একৰারমেৰ ভুঞ্জনকো। তযিদং রত্তিভোজনোপি সিযাতি তন্নিৰত্তনত্থমাহ ‘‘রত্তূপরতো’’তি। এৰম্পি অপরণ্হভোজীপি সিযা একভত্তিকোতি তদাসঙ্কানিৰত্তনত্থং ‘‘ৰিরতো ৰিকালভোজনা’’তি ৰুত্তং। অরুণুগ্গমনতো পট্ঠায যাৰ মজ্ঝন্হিকা, অযং বুদ্ধানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণো ভোজনস্স কালো নাম, তদঞ্ঞো ৰিকালো। অট্ঠকথাযং পন দুতিযপদেন রত্তিভোজনস্স পটিক্খিত্তত্তা অপরণ্হো ‘‘ৰিকালো’’তি ৰুত্তো।

Ekaṃ bhattaṃ ekabhattaṃ, taṃ assa atthīti ekabhattiko, ekasmiṃ divase ekavārameva bhuñjanako. Tayidaṃ rattibhojanopi siyāti tannivattanatthamāha ‘‘rattūparato’’ti. Evampi aparaṇhabhojīpi siyā ekabhattikoti tadāsaṅkānivattanatthaṃ ‘‘virato vikālabhojanā’’ti vuttaṃ. Aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva majjhanhikā, ayaṃ buddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo bhojanassa kālo nāma, tadañño vikālo. Aṭṭhakathāyaṃ pana dutiyapadena rattibhojanassa paṭikkhittattā aparaṇho ‘‘vikālo’’ti vutto.

সঙ্খেপতো ‘‘সব্বপাপস্স অকরণ’’ন্তিআদি (দী॰ নি॰ ২.৯০; ধ॰ প॰ ১৮৩; নেত্তি॰ ৩০, ৫০, ১১৬, ১২৪) নযপ্পৰত্তং ভগৰতো সাসনং অচ্চন্তছন্দরাগপ্পৰত্তিতো নচ্চাদীনং দস্সনং ন অনুলোমেতীতি আহ ‘‘সাসনস্স অননুলোমত্তা’’তি। অত্তনা পযোজিযমানং, পরেহি পযোজাপিযমানঞ্চ নচ্চং নচ্চভাৰসামঞ্ঞতো পাল়িযং একেনেৰ নচ্চ-সদ্দেন গহিতং, তথা গীতৰাদিত-সদ্দেন চাতি আহ ‘‘নচ্চননচ্চাপনাদিৰসেনা’’তি। আদি-সদ্দেন গাযনগাযাপনৰাদনৰাদাপনানি সঙ্গণ্হাতি। দস্সনেন চেত্থ সৰনম্পি সঙ্গহিতং ৰিরূপেকসেসনযেন। আলোচনসভাৰতায ৰা পঞ্চন্নং ৰিঞ্ঞাণানং সৰনকিরিযাযপি দস্সনসঙ্খেপসব্ভাৰতো ‘‘দস্সনা’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তং। অৰিসূকভূতস্স গীতস্স সৰনং কদাচি ৰট্টতীতি আহ ‘‘ৰিসূকভূতা দস্সনা’’তি। তথা হি ৰুত্তং পরমত্থজোতিকায খুদ্দকপাঠট্ঠকথায (খু॰ পা॰ অট্ঠ॰ পচ্ছিমপঞ্চসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘ধম্মূপসংহিতম্পি চেত্থ গীতং ৰট্টতি, গীতূপসংহিতো ধম্মো ন ৰট্টতী’’তি।

Saṅkhepato ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’ntiādi (dī. ni. 2.90; dha. pa. 183; netti. 30, 50, 116, 124) nayappavattaṃ bhagavato sāsanaṃ accantachandarāgappavattito naccādīnaṃ dassanaṃ na anulometīti āha ‘‘sāsanassa ananulomattā’’ti. Attanā payojiyamānaṃ, parehi payojāpiyamānañca naccaṃ naccabhāvasāmaññato pāḷiyaṃ ekeneva nacca-saddena gahitaṃ, tathā gītavādita-saddena cāti āha ‘‘naccananaccāpanādivasenā’’ti. Ādi-saddena gāyanagāyāpanavādanavādāpanāni saṅgaṇhāti. Dassanena cettha savanampi saṅgahitaṃ virūpekasesanayena. Ālocanasabhāvatāya vā pañcannaṃ viññāṇānaṃ savanakiriyāyapi dassanasaṅkhepasabbhāvato ‘‘dassanā’’ icceva vuttaṃ. Avisūkabhūtassa gītassa savanaṃ kadāci vaṭṭatīti āha ‘‘visūkabhūtā dassanā’’ti. Tathā hi vuttaṃ paramatthajotikāya khuddakapāṭhaṭṭhakathāya (khu. pā. aṭṭha. pacchimapañcasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘dhammūpasaṃhitampi cettha gītaṃ vaṭṭati, gītūpasaṃhito dhammo na vaṭṭatī’’ti.

উচ্চাতি উচ্চসদ্দেন সমানত্থং একং সদ্দন্তরং, সেতি এত্থাতি সযনং। উচ্চাসযনং মহাসযনঞ্চ সমণসারুপ্পরহিতং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘পমাণাতিক্কন্তং, অকপ্পিযত্থরণ’’ন্তি । আসন্দাদিআসনঞ্চেত্থ সযনেন সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং। যস্মা পন আধারে পটিক্খিত্তে তদাধারকিরিযা পটিক্খিত্তাৰ হোতি, তস্মা ‘‘উচ্চাসযনমহাসযনা’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তং, অত্থতো পন তদুপভোগভূত নিসজ্জানিপজ্জনেহি ৰিরতি দস্সিতাতি দট্ঠব্বা। উচ্চাসযনসযনমহাসযনসযনাতি ৰা এতস্মিং অত্থে একসেসনযেন অযং নিদ্দেসো কতো যথা ‘‘নামরূপপচ্চযা সল়াযতন’’ন্তি (ম॰ নি॰ ৩.১২৬; সং॰ নি॰ ২.১; উদা॰ ১)। আসনকিরিযাপুব্বকত্তা সযনকিরিযায সযনগ্গহণেনেৰ আসনং গহিতন্তি ৰেদিতব্বং।

Uccāti uccasaddena samānatthaṃ ekaṃ saddantaraṃ, seti etthāti sayanaṃ. Uccāsayanaṃ mahāsayanañca samaṇasārupparahitaṃ adhippetanti āha ‘‘pamāṇātikkantaṃ, akappiyattharaṇa’’nti . Āsandādiāsanañcettha sayanena saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Yasmā pana ādhāre paṭikkhitte tadādhārakiriyā paṭikkhittāva hoti, tasmā ‘‘uccāsayanamahāsayanā’’ icceva vuttaṃ, atthato pana tadupabhogabhūta nisajjānipajjanehi virati dassitāti daṭṭhabbā. Uccāsayanasayanamahāsayanasayanāti vā etasmiṃ atthe ekasesanayena ayaṃ niddeso kato yathā ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1; udā. 1). Āsanakiriyāpubbakattā sayanakiriyāya sayanaggahaṇeneva āsanaṃ gahitanti veditabbaṃ.

অঞ্ঞেহি গাহাপনে উপনিক্খিত্তসাদিযনে চ পটিগ্গহণত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘ন উগ্গণ্হাপেতি, ন উপনিক্খিত্তং সাদীযতী’’তি। অথ ৰা তিৰিধং পটিগ্গহণং কাযেন ৰাচায মনসা। তত্থ কাযেন পটিগ্গহণং উগ্গণ্হনং, ৰাচায পটিগ্গহণং উগ্গহাপনং, মনসা পটিগ্গহণং সাদিযনন্তি তিৰিধম্পি পটিগ্গহণং সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসনযেন ৰা গহেত্ৰা ‘‘পটিগ্গহণা’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘নেৰ নং উগ্গণ্হাতী’’তিআদি। এস নযো ‘‘আমকধঞ্ঞপটিগ্গহণা’’তিআদীসুপি। নীৰারাদিউপধঞ্ঞস্স সালিযাদিমূলধঞ্ঞন্তোগধত্তা ৰুত্তং ‘‘সত্তৰিধস্সা’’তি। ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে পঞ্চ ৰসানি ভেসজ্জানি অচ্ছৰসং মচ্ছৰসং সুসুকাৰসং সূকরৰসং গদ্রভৰস’’ন্তি (মহাৰ॰ ২৬২) ৰুত্তত্তা ইদং ওদিস্স অনুঞ্ঞাতং নাম, তস্স পন ‘‘কালে পটিগ্গহিত’’ন্তি (মহাৰ॰ ২৬২) ৰুত্তত্তা পটিগ্গহণং ৰট্টতীতি আহ ‘‘অঞ্ঞত্র ওদিস্স অনুঞ্ঞাতা’’তি।

Aññehi gāhāpane upanikkhittasādiyane ca paṭiggahaṇattho labbhatīti āha ‘‘na uggaṇhāpeti, na upanikkhittaṃ sādīyatī’’ti. Atha vā tividhaṃ paṭiggahaṇaṃ kāyena vācāya manasā. Tattha kāyena paṭiggahaṇaṃ uggaṇhanaṃ, vācāya paṭiggahaṇaṃ uggahāpanaṃ, manasā paṭiggahaṇaṃ sādiyananti tividhampi paṭiggahaṇaṃ sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā gahetvā ‘‘paṭiggahaṇā’’ti vuttanti āha ‘‘neva naṃ uggaṇhātī’’tiādi. Esa nayo ‘‘āmakadhaññapaṭiggahaṇā’’tiādīsupi. Nīvārādiupadhaññassa sāliyādimūladhaññantogadhattā vuttaṃ ‘‘sattavidhassā’’ti. ‘‘Anujānāmi bhikkhave pañca vasāni bhesajjāni acchavasaṃ macchavasaṃ susukāvasaṃ sūkaravasaṃ gadrabhavasa’’nti (mahāva. 262) vuttattā idaṃ odissa anuññātaṃ nāma, tassa pana ‘‘kāle paṭiggahita’’nti (mahāva. 262) vuttattā paṭiggahaṇaṃ vaṭṭatīti āha ‘‘aññatra odissa anuññātā’’ti.

অক্কমতীতি নিপ্পীল়েতি। পুব্বভাগে অক্কমতীতি সম্বন্ধো। হদযন্তি নাল়িআদিমানভাজনানং অব্ভন্তরং। তিলাদীনং নাল়িআদীহি মিননকালে উস্সাপিতসিখাযেৰ সিখা, তস্সা ভেদো হাপনং। কেচীতি সারসমাসাচরিযা, উত্তরৰিহারৰাসিনো চ।

Akkamatīti nippīḷeti. Pubbabhāge akkamatīti sambandho. Hadayanti nāḷiādimānabhājanānaṃ abbhantaraṃ. Tilādīnaṃ nāḷiādīhi minanakāle ussāpitasikhāyeva sikhā, tassā bhedo hāpanaṃ. Kecīti sārasamāsācariyā, uttaravihāravāsino ca.

ৰধোতি মুট্ঠিপ্পহারকসাতাল়নাদীহি হিংসনং, ৰিহেঠনন্তি অত্থো। ৰিহেঠনত্থোপি হি ৰধসদ্দো দিস্সতি ‘‘অত্তানং ৰধিত্ৰা ৰধিত্ৰা’’তিআদীসু (পাচি॰ ৮৮০)। যথা হি অপ্পটিগ্গহভাৰসামঞ্ঞে সতিপি পব্বজিতেহি অপ্পটিগ্গহিতব্বৰত্থুৰিসেসভাৰসন্দস্সনত্থং ইত্থিকুমারিদাসিদাসাদযো ৰিভাগেন ৰুত্তা , এৰং পরস্সহরণভাৰতো অদিন্নাদানভাৰসামঞ্ঞে সতিপি তুলাকূটাদযো অদিন্নাদানৰিসেসভাৰদস্সনত্থং ৰিভাগেন ৰুত্তা, ন এৰং পাণাতিপাতপরিযাযস্স ৰধস্স পুনগ্গহণে পযোজনং অত্থি। ‘‘তত্থ সযঙ্কারো, ইধ পরংকারো’’তি চ ন সক্কা ৰত্তুং ‘‘কাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা ছপ্পযোগা’’তি চ ৰুত্তত্তা। তস্মা যথাৰুত্তোযেৰ অত্থো সুন্দরতরো। অট্ঠকথাযং পন ‘‘ৰধোতি মারণ’’ন্তি ৰুত্তং, তম্পি পোথনমেৰ সন্ধাযাতি চ সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং মারণ-সদ্দস্স ৰিহিংসনেপি দিস্সনতো।

Vadhoti muṭṭhippahārakasātāḷanādīhi hiṃsanaṃ, viheṭhananti attho. Viheṭhanatthopi hi vadhasaddo dissati ‘‘attānaṃ vadhitvā vadhitvā’’tiādīsu (pāci. 880). Yathā hi appaṭiggahabhāvasāmaññe satipi pabbajitehi appaṭiggahitabbavatthuvisesabhāvasandassanatthaṃ itthikumāridāsidāsādayo vibhāgena vuttā , evaṃ parassaharaṇabhāvato adinnādānabhāvasāmaññe satipi tulākūṭādayo adinnādānavisesabhāvadassanatthaṃ vibhāgena vuttā, na evaṃ pāṇātipātapariyāyassa vadhassa punaggahaṇe payojanaṃ atthi. ‘‘Tattha sayaṅkāro, idha paraṃkāro’’ti ca na sakkā vattuṃ ‘‘kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā chappayogā’’ti ca vuttattā. Tasmā yathāvuttoyeva attho sundarataro. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘vadhoti māraṇa’’nti vuttaṃ, tampi pothanameva sandhāyāti ca sakkā viññātuṃ māraṇa-saddassa vihiṃsanepi dissanato.

এত্তাৰতাতি ‘‘পাণাতিপাতং পহাযা’’তিআদিনা ‘‘ছেদন…পে॰… সহসাকারা পটিৰিরতো’’তি এতপরিমাণেন পাঠেন। অন্তরাভেদং অগ্গহেত্ৰা পাল়িযং আগতনযেন ছব্বীসতিসিক্খাপদসঙ্গহং যেভুয্যেন সিক্খাপদানং অৰিভত্তত্তা চূল়সীলং নাম। দেসনাৰসেন হি ইধ চূল়মজ্ঝিমাদিভাৰো অধিপ্পেতো, ন ধম্মৰসেন। তথা হি ইধ সঙ্খিত্তেন উদ্দিট্ঠানং সিক্খাপদানং অৰিভত্তানং ৰিভজনৰসেন মজ্ঝিমসীলদেসনা পৰত্তা। তেনেৰাহ ‘‘মজ্ঝিমসীলং ৰিত্থারেন্তো’’তি।

Ettāvatāti ‘‘pāṇātipātaṃ pahāyā’’tiādinā ‘‘chedana…pe… sahasākārā paṭivirato’’ti etaparimāṇena pāṭhena. Antarābhedaṃ aggahetvā pāḷiyaṃ āgatanayena chabbīsatisikkhāpadasaṅgahaṃ yebhuyyena sikkhāpadānaṃ avibhattattā cūḷasīlaṃ nāma. Desanāvasena hi idha cūḷamajjhimādibhāvo adhippeto, na dhammavasena. Tathā hi idha saṅkhittena uddiṭṭhānaṃ sikkhāpadānaṃ avibhattānaṃ vibhajanavasena majjhimasīladesanā pavattā. Tenevāha ‘‘majjhimasīlaṃ vitthārento’’ti.

চূল়সীলৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Cūḷasīlavaṇṇanā niṭṭhitā.

মজ্ঝিমসীলৰণ্ণনা

Majjhimasīlavaṇṇanā

১১. তত্থ যথাতি ওপম্মত্থে নিপাতো। ৰাতি ৰিকপ্পনত্থে। পনাতি ৰচনালঙ্কারে। একেতি অঞ্ঞে। ভোন্তোতি সাধূনং পিযসমুদাহারো। সাধৰো হি পরে ‘‘ভোন্তো’’তি ৰা, ‘‘দেৰানং পিযা’’তি ৰা ‘‘আযস্মন্তো’’তি ৰা সমালপন্তি। যং কিঞ্চি পব্বজ্জং উপগতা সমণা। জাতিমত্তেন ব্রাহ্মণা। ইদং ৰুত্তং হোতি – উস্সাহং কত্ৰা মম ৰণ্ণং ৰদমানোপি পুথুজ্জনো ‘‘পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৰিরতো’’তিআদিনা পরানুদ্দেসিকনযেন ৰা যথা পনেকে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণভাৰং পটিজানমানা, পরেহি চ তথাসম্ভাৰিযমানা তদনুরূপপটিপত্তিং অজাননতো, অসমত্থতো চ ন অভিসম্ভুণন্তি, ন এৰমযং, অযং পন সমণো গোতমো সব্বথাপি সমণসারুপ্পপটিপদং পূরেসিযেৰাতি এৰং অঞ্ঞুদ্দেসিকনযেন ৰা সব্বথাপি আচারসীলমত্তমেৰ ৰদেয্যুং, ন তদুত্তরিন্তি।

11. Tattha yathāti opammatthe nipāto. ti vikappanatthe. Panāti vacanālaṅkāre. Eketi aññe. Bhontoti sādhūnaṃ piyasamudāhāro. Sādhavo hi pare ‘‘bhonto’’ti vā, ‘‘devānaṃ piyā’’ti vā ‘‘āyasmanto’’ti vā samālapanti. Yaṃ kiñci pabbajjaṃ upagatā samaṇā. Jātimattena brāhmaṇā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ussāhaṃ katvā mama vaṇṇaṃ vadamānopi puthujjano ‘‘pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato’’tiādinā parānuddesikanayena vā yathā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇabhāvaṃ paṭijānamānā, parehi ca tathāsambhāviyamānā tadanurūpapaṭipattiṃ ajānanato, asamatthato ca na abhisambhuṇanti, na evamayaṃ, ayaṃ pana samaṇo gotamo sabbathāpi samaṇasāruppapaṭipadaṃ pūresiyevāti evaṃ aññuddesikanayena vā sabbathāpi ācārasīlamattameva vadeyyuṃ, na taduttarinti.

বীজগামভূতগামসমারম্ভপদে সদ্দক্কমেন অপ্পধানভূতোপি বীজগামভূতগামো নিদ্দিসিতব্বতায পধানভাৰং পটিলভতি। অঞ্ঞো হি সদ্দক্কমো অঞ্ঞো অত্থক্কমোতি আহ ‘‘কতমো সো বীজগামভূতগামো’’তি। তস্মিঞ্হি ৰিভত্তে তব্বিসযতায সমারম্ভোপি ৰিভত্তোৰ হোতীতি । তেনেৰাহ ভগৰা ‘‘মূলবীজ’’ন্তিআদি। মূলমেৰ বীজং মূলবীজং, মূলং বীজং এতস্সাতিপি মূলবীজং। সেসেসুপি এসেৰ নযো। ফল়ুবীজন্তি পব্ববীজং। পচ্চযন্তরসমৰাযে সদিসফলুপ্পত্তিযা ৰিসেসকারণভাৰতো ৰিরুহণসমত্থে সারফলে নিরুল়্হো বীজ-সদ্দো তদত্থসংসিদ্ধিযা মূলাদীসুপি কেসুচি পৰত্ততীতি মূলাদিতো নিৰত্তনত্থং একেন বীজ-সদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং ‘‘বীজবীজ’’ন্তি। ‘‘রূপরূপং , দুক্খদুক্খ’’ন্তি (সং॰ নি॰ ৪.৩২৭) চ যথা। কস্মা পনেত্থ বীজগামভূতগামং পুচ্ছিত্ৰা বীজগামো এৰ ৰিভত্তোতি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং। ননু অৰোচুম্হ ‘‘মূলমেৰ বীজং মূলবীজং, মূলং বীজং এতস্সাতিপি মূলবীজন্তি’’। তত্থ পুরিমেন বীজগামো নিদ্দিট্ঠো, দুতিযেন ভূতগামো, দুৰিধোপেস সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, মূলবীজঞ্চ মূলবীজঞ্চ মূলবীজন্তি একসেসনযেন ৰা পাল়িযং নিদ্দিট্ঠোতি ৰেদিতব্বো। তেনেৰাহ ‘‘সব্বঞ্হেত’’ন্তিআদি।

Bījagāmabhūtagāmasamārambhapade saddakkamena appadhānabhūtopi bījagāmabhūtagāmo niddisitabbatāya padhānabhāvaṃ paṭilabhati. Añño hi saddakkamo añño atthakkamoti āha ‘‘katamo so bījagāmabhūtagāmo’’ti. Tasmiñhi vibhatte tabbisayatāya samārambhopi vibhattova hotīti . Tenevāha bhagavā ‘‘mūlabīja’’ntiādi. Mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ, mūlaṃ bījaṃ etassātipi mūlabījaṃ. Sesesupi eseva nayo. Phaḷubījanti pabbabījaṃ. Paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato viruhaṇasamatthe sāraphale niruḷho bīja-saddo tadatthasaṃsiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṃ ekena bīja-saddena visesetvā vuttaṃ ‘‘bījabīja’’nti. ‘‘Rūparūpaṃ , dukkhadukkha’’nti (saṃ. ni. 4.327) ca yathā. Kasmā panettha bījagāmabhūtagāmaṃ pucchitvā bījagāmo eva vibhattoti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Nanu avocumha ‘‘mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ, mūlaṃ bījaṃ etassātipi mūlabījanti’’. Tattha purimena bījagāmo niddiṭṭho, dutiyena bhūtagāmo, duvidhopesa sāmaññaniddesena, mūlabījañca mūlabījañca mūlabījanti ekasesanayena vā pāḷiyaṃ niddiṭṭhoti veditabbo. Tenevāha ‘‘sabbañheta’’ntiādi.

১২. ‘‘সন্নিধিকতস্সা’’তি এতেন ‘‘সন্নিধিকারপরিভোগ’’ন্তি এত্থ কার-সদ্দস্স কম্মত্থতং দস্সেতি। যথা ৰা ‘‘আচযংগমিনো’’তি ৰত্তব্বে অনুনাসিকলোপেন ‘‘আচযগামিনো’’তি (ধ॰ স॰ ১০) নিদ্দেসো কতো, এৰং ‘‘সন্নিধিকারং পরিভোগ’’ন্তি ৰত্তব্বে অনুনাসিকলোপেন ‘‘সন্নিধিকারপরিভোগ’’ন্তি ৰুত্তং, সন্নিধিং কত্ৰা পরিভোগন্তি অত্থো।

12.‘‘Sannidhikatassā’’ti etena ‘‘sannidhikāraparibhoga’’nti ettha kāra-saddassa kammatthataṃ dasseti. Yathā vā ‘‘ācayaṃgamino’’ti vattabbe anunāsikalopena ‘‘ācayagāmino’’ti (dha. sa. 10) niddeso kato, evaṃ ‘‘sannidhikāraṃ paribhoga’’nti vattabbe anunāsikalopena ‘‘sannidhikāraparibhoga’’nti vuttaṃ, sannidhiṃ katvā paribhoganti attho.

সম্মা কিলেসে লিখতীতি সল্লেখো, সুত্তন্তনযেন পটিপত্তি। পরিযাযতি কপ্পীযতীতি পরিযাযো, কপ্পিযৰাচানুসারেন পটিপত্তি। কিলেসেহি আমসিতব্বতো আমিসং, যং কিঞ্চি উপভোগারহং ৰত্থু। তেনেৰাহ ‘‘আমিসন্তি ৰুত্তাৰসেস’’ন্তি। নযদস্সনঞ্হেতং সন্নিধিৰত্থূনং। উদককদ্দমেতি উদকে চ কদ্দমে চ। অচ্ছথাতি নিসীদথ। গীৰাযামকন্তি গীৰং আযমিত্ৰা, যথা চ ভুত্তে অতিভুত্ততায গীৰা আযমিতব্বাৰ হোতি, এৰন্তি অত্থো। চতুভাগমত্তন্তি কুডুবমত্তং। ‘‘কপ্পিযকুটিয’’ন্তিআদি ৰিনযৰসেন ৰুত্তং।

Sammā kilese likhatīti sallekho, suttantanayena paṭipatti. Pariyāyati kappīyatīti pariyāyo, kappiyavācānusārena paṭipatti. Kilesehi āmasitabbato āmisaṃ, yaṃ kiñci upabhogārahaṃ vatthu. Tenevāha ‘‘āmisanti vuttāvasesa’’nti. Nayadassanañhetaṃ sannidhivatthūnaṃ. Udakakaddameti udake ca kaddame ca. Acchathāti nisīdatha. Gīvāyāmakanti gīvaṃ āyamitvā, yathā ca bhutte atibhuttatāya gīvā āyamitabbāva hoti, evanti attho. Catubhāgamattanti kuḍubamattaṃ. ‘‘Kappiyakuṭiya’’ntiādi vinayavasena vuttaṃ.

১৩. এত্তকম্পীতি ৰিনিচ্ছযৰিচারণাৰত্থুকিত্তনম্পি । পযোজনমত্তমেৰাতি পদত্থযোজনমত্তমেৰ। যস্স পন পদস্স ৰিত্থারকথং ৰিনা ন সক্কা অত্থো ৰিঞ্ঞাতুং, তত্থ ৰিত্থারকথাপি পদত্থসঙ্গহমেৰ গচ্ছতি। কুতূহলৰসেন পেক্খিতব্বতো পেক্খা, নটসত্থৰিধিনা নটানঞ্চ পযোগো। নটসমূহেন পন জনসমূহে করণৰসেন ‘‘নটসমজ্জ’’ন্তি ৰুত্তং, সারসমাসে ‘‘পেক্খা মহ’’ন্তি ৰুত্তং। ঘনতাল়ং নাম দণ্ডমযতাল়ং, সিলাসলাকতাল়ং ৰা। একেতি সারসমাসাচরিযা, উত্তরৰিহারৰাসিনো চ। যথা চেত্থ, এৰং ইতো পরেসুপি ‘‘একে’’তি আগতট্ঠানেসু। চতুরস্সঅম্বণকতাল়ং নাম রুক্খসারদণ্ডাদীসু যেন কেনচি চতুরস্সঅম্বণকং কত্ৰা চতূসু পস্সেসু চম্মেন ওনন্ধিত্ৰা কতৰাদিতং। অব্ভোক্কিরণং রঙ্গবলীকরণং, যা ‘‘নন্দী’’তি ৰুচ্চতি। সোভনকরন্তি সোভনকরণং, ‘‘সোভনঘরক’’ন্তি সারসমাসে ৰুত্তং। চণ্ডালানমিদন্তি চণ্ডালং। সাণে উদকেন তেমেত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং আকোটনকীল়া সাণধোৰনং। ইন্দজালেনাতি অট্ঠিধোৰনমন্তং পরিজপ্পিত্ৰা যথা পরে অট্ঠীনিযেৰ পস্সন্তি, এৰং তচাদীনং অন্তরধাপনমাযায। সকটব্যূহাদীতি আদি-সদ্দেন চক্কপদুমকল়ীরব্যূহাদিং সঙ্গণ্হাতি।

13.Ettakampīti vinicchayavicāraṇāvatthukittanampi . Payojanamattamevāti padatthayojanamattameva. Yassa pana padassa vitthārakathaṃ vinā na sakkā attho viññātuṃ, tattha vitthārakathāpi padatthasaṅgahameva gacchati. Kutūhalavasena pekkhitabbato pekkhā, naṭasatthavidhinā naṭānañca payogo. Naṭasamūhena pana janasamūhe karaṇavasena ‘‘naṭasamajja’’nti vuttaṃ, sārasamāse ‘‘pekkhā maha’’nti vuttaṃ. Ghanatāḷaṃ nāma daṇḍamayatāḷaṃ, silāsalākatāḷaṃ vā. Eketi sārasamāsācariyā, uttaravihāravāsino ca. Yathā cettha, evaṃ ito paresupi ‘‘eke’’ti āgataṭṭhānesu. Caturassaambaṇakatāḷaṃ nāma rukkhasāradaṇḍādīsu yena kenaci caturassaambaṇakaṃ katvā catūsu passesu cammena onandhitvā katavāditaṃ. Abbhokkiraṇaṃ raṅgabalīkaraṇaṃ, yā ‘‘nandī’’ti vuccati. Sobhanakaranti sobhanakaraṇaṃ, ‘‘sobhanagharaka’’nti sārasamāse vuttaṃ. Caṇḍālānamidanti caṇḍālaṃ. Sāṇe udakena temetvā aññamaññaṃ ākoṭanakīḷā sāṇadhovanaṃ. Indajālenāti aṭṭhidhovanamantaṃ parijappitvā yathā pare aṭṭhīniyeva passanti, evaṃ tacādīnaṃ antaradhāpanamāyāya. Sakaṭabyūhādīti ādi-saddena cakkapadumakaḷīrabyūhādiṃ saṅgaṇhāti.

১৪. পদানীতি সারীনং পতিট্ঠানট্ঠানানি। দসপদং নাম দ্ৰীহি পন্তীহি ৰীসতিযা পদেহি কীল়নজূতং। পাসকং ৰুচ্চতি ছসু পস্সেসু একেকং যাৰ ছক্কং দস্সেত্ৰা কতকীল়নকং, তং ৰড্ঢেত্ৰা যথালদ্ধং এককাদিৰসেন সারিযো অপনেন্তা উপনেন্তা চ কীল়ন্তি। ঘটেন কীল়া ঘটিকাতি একে। বহূসু সলাকাসু ৰিসেসরহিতং একং সলাকং গহেত্ৰা তাসু পক্খিপিত্ৰা পুন তস্সেৰ উদ্ধরণং সলাকহত্থন্তি একে। পণ্ণেন ৰংসাকারেন কতা নাল়িকা। তেনেৰাহ ‘‘তং ধমন্তা’’তি। ‘‘পুচ্ছন্তস্স মুখাগতং অক্খরং গহেত্ৰা নট্ঠমুত্তি লাভালাভাদিজাননকীল়া অক্খরিকা’’তিপি ৰদন্তি। ‘‘ৰাদিতানুরূপং নচ্চনং গাযনং ৰা যথাৰজ্জং’’ তিপি ৰদন্তি। ‘‘এৰং কতে জযো ভৰিস্সতি, অঞ্ঞথা পরাজযো’’তি জযপরাজযে পুরক্খত্ৰা পযোগকরণৰসেন পরিহারপথাদীনম্পি জূতপমাদট্ঠানভাৰো ৰেদিতব্বো। পঙ্গচীরাদীহিপি ৰংসাদীহি কাতব্বকিচ্চসিদ্ধিঅসিদ্ধিজযপরাজযাৰহো পযোগো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং। ‘‘যথাৰজ্জ’’ন্তি চ কাণাদীহি সদিসতাকারদস্সনেহি জযপরাজযৰসেন জূতকীল়িতভাৰেন ৰুত্তং।

14.Padānīti sārīnaṃ patiṭṭhānaṭṭhānāni. Dasapadaṃ nāma dvīhi pantīhi vīsatiyā padehi kīḷanajūtaṃ. Pāsakaṃ vuccati chasu passesu ekekaṃ yāva chakkaṃ dassetvā katakīḷanakaṃ, taṃ vaḍḍhetvā yathāladdhaṃ ekakādivasena sāriyo apanentā upanentā ca kīḷanti. Ghaṭena kīḷā ghaṭikāti eke. Bahūsu salākāsu visesarahitaṃ ekaṃ salākaṃ gahetvā tāsu pakkhipitvā puna tasseva uddharaṇaṃ salākahatthanti eke. Paṇṇena vaṃsākārena katā nāḷikā. Tenevāha ‘‘taṃ dhamantā’’ti. ‘‘Pucchantassa mukhāgataṃ akkharaṃ gahetvā naṭṭhamutti lābhālābhādijānanakīḷā akkharikā’’tipi vadanti. ‘‘Vāditānurūpaṃ naccanaṃ gāyanaṃ vā yathāvajjaṃ’’ tipi vadanti. ‘‘Evaṃ kate jayo bhavissati, aññathā parājayo’’ti jayaparājaye purakkhatvā payogakaraṇavasena parihārapathādīnampi jūtapamādaṭṭhānabhāvo veditabbo. Paṅgacīrādīhipi vaṃsādīhi kātabbakiccasiddhiasiddhijayaparājayāvaho payogo vuttoti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yathāvajja’’nti ca kāṇādīhi sadisatākāradassanehi jayaparājayavasena jūtakīḷitabhāvena vuttaṃ.

১৫. ৰাল়রূপানীতি আহরিমানি ৰাল়রূপানি। ‘‘অকপ্পিযমঞ্চোৰ পল্লঙ্কো’’তি সারসমাসে। ৰানৰিচিত্তন্তি ভিত্তিচ্ছদাদিৰসেন ৰানেন ৰিচিত্রং। রুক্খতূললতাতূলপোটকীতূলানং ৰসেন তিণ্ণং তূলানং। উদ্দলোমিযং কেচীতি সারসমাসাচরিযা, উত্তরৰিহারৰাসিনো চ। তথা একন্তলোমিযং। কোসেয্যকট্টিস্সমযন্তি কোসেয্যকস্সটমযং। সুদ্ধকোসেয্যন্তি রতনপরিসিব্বনরহিতং। ‘‘ঠপেত্ৰা তূলিক’’ন্তি এতেন রতনপরিসিব্বনরহিতাপি তূলিকা ন ৰট্টতীতি দীপেতি। ‘‘রতনপরিসিব্বিতানী’’তি ইমিনা যানি রতনপরিসিব্বিতানি, তানি ভূমত্থরণৰসেন, যথানুরূপং মঞ্চপীঠাদীসু চ উপনেতুং ৰট্টতীতি দীপিতং হোতি। অজিনচম্মেহীতি অজিনমিগচম্মেহি। তানি কির চম্মানি সুখুমানি, তস্মা দুপট্টতিপট্টানি কত্ৰা সিব্বন্তি। তেন ৰুত্তং ‘‘অজিনপ্পৰেণী’’তি। ৰুত্তনযেনাতি ৰিনযে ৰুত্তনযেন।

15.Vāḷarūpānīti āharimāni vāḷarūpāni. ‘‘Akappiyamañcova pallaṅko’’ti sārasamāse. Vānavicittanti bhitticchadādivasena vānena vicitraṃ. Rukkhatūlalatātūlapoṭakītūlānaṃ vasena tiṇṇaṃ tūlānaṃ. Uddalomiyaṃ kecīti sārasamāsācariyā, uttaravihāravāsino ca. Tathā ekantalomiyaṃ. Koseyyakaṭṭissamayanti koseyyakassaṭamayaṃ. Suddhakoseyyanti ratanaparisibbanarahitaṃ. ‘‘Ṭhapetvā tūlika’’nti etena ratanaparisibbanarahitāpi tūlikā na vaṭṭatīti dīpeti. ‘‘Ratanaparisibbitānī’’ti iminā yāni ratanaparisibbitāni, tāni bhūmattharaṇavasena, yathānurūpaṃ mañcapīṭhādīsu ca upanetuṃ vaṭṭatīti dīpitaṃ hoti. Ajinacammehīti ajinamigacammehi. Tāni kira cammāni sukhumāni, tasmā dupaṭṭatipaṭṭāni katvā sibbanti. Tena vuttaṃ ‘‘ajinappaveṇī’’ti. Vuttanayenāti vinaye vuttanayena.

১৬. অলঙ্কারঞ্জনমেৰ ন ভেসজ্জং মণ্ডনানুযোগস্স অধিপ্পেতত্তা। মালা-সদ্দো সাসনে সুদ্ধপুপ্ফেসুপি নিরুল়্হোতি আহ ‘‘বদ্ধমালা ৰা’’তি। মত্তিককক্কন্তি ওসধেহি অভিসঙ্খতং যোগমত্তিককক্কং। চলিতেতি কুপিতে। লোহিতে সন্নিসিন্নেতি দুট্ঠলোহিতে খীণে।

16.Alaṅkārañjanameva na bhesajjaṃ maṇḍanānuyogassa adhippetattā. Mālā-saddo sāsane suddhapupphesupi niruḷhoti āha ‘‘baddhamālā vā’’ti. Mattikakakkanti osadhehi abhisaṅkhataṃ yogamattikakakkaṃ. Caliteti kupite. Lohite sannisinneti duṭṭhalohite khīṇe.

১৭. দুগ্গতিতো সংসারতো চ নিয্যাতি এতেনাতি নিয্যানং, সগ্গমগ্গো মোক্খমগ্গো চ। তং নিয্যানং অরহতি, নিয্যানে ৰা নিযুত্তা, নিয্যানং ৰা ফলভূতং এতিস্সা অত্থীতি নিয্যানিকা, ৰচীদুচ্চরিতসংকিলেসতো নিয্যাতীতি ৰা ঈ-কারস্স রস্সত্তং, য-কারস্স চ ক-কারং কত্ৰা নিয্যানিকা, চেতনায সদ্ধিং সম্ফপ্পলাপা ৰেরমণি। তপ্পটিপক্খতো অনিয্যানিকা, তস্সা ভাৰো অনিয্যানিকত্তং, তস্মা অনিয্যানিকত্তা। তিরচ্ছানভূতাতি তিরোকরণভূতা। কম্মট্ঠানভাৰেতি অনিচ্চতাপটিসংযুত্তচতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৰে। সহ অত্থেনাতি সাত্থকং, হিতপটিসংযুত্তন্তি অত্থো। ৰিসিখাতি ঘরসন্নিৰেসো, ৰিসিখাগহণেন চ তন্নিৰাসিনো গহিতা ‘‘গামো আগতো’’তিআদীসু ৰিয। তেনেৰাহ ‘‘সূরা সমত্থা’’তি, ‘‘সদ্ধা পসন্না’’তি চ। কুম্ভট্ঠানাপদেসেন কুম্ভদাসিযো ৰুত্তাতি আহ ‘‘কুম্ভদাসীকথা ৰা’’তি। উপ্পত্তিঠিতিসম্ভারাদিৰসেন লোকং অক্খাযতীতি লোকক্খাযিকা।

17. Duggatito saṃsārato ca niyyāti etenāti niyyānaṃ, saggamaggo mokkhamaggo ca. Taṃ niyyānaṃ arahati, niyyāne vā niyuttā, niyyānaṃ vā phalabhūtaṃ etissā atthīti niyyānikā, vacīduccaritasaṃkilesato niyyātīti vā ī-kārassa rassattaṃ, ya-kārassa ca ka-kāraṃ katvā niyyānikā, cetanāya saddhiṃ samphappalāpā veramaṇi. Tappaṭipakkhato aniyyānikā, tassā bhāvo aniyyānikattaṃ, tasmā aniyyānikattā. Tiracchānabhūtāti tirokaraṇabhūtā. Kammaṭṭhānabhāveti aniccatāpaṭisaṃyuttacatusaccakammaṭṭhānabhāve. Saha atthenāti sātthakaṃ, hitapaṭisaṃyuttanti attho. Visikhāti gharasanniveso, visikhāgahaṇena ca tannivāsino gahitā ‘‘gāmo āgato’’tiādīsu viya. Tenevāha ‘‘sūrā samatthā’’ti, ‘‘saddhā pasannā’’ti ca. Kumbhaṭṭhānāpadesena kumbhadāsiyo vuttāti āha ‘‘kumbhadāsīkathā vā’’ti. Uppattiṭhitisambhārādivasena lokaṃ akkhāyatīti lokakkhāyikā.

১৮. সহিতন্তি পুব্বাপরাৰিরুদ্ধং।

18.Sahitanti pubbāparāviruddhaṃ.

১৯. দূতস্স কম্মং দূতেয্যং, তস্স কথা দূতেয্যকথা।

19. Dūtassa kammaṃ dūteyyaṃ, tassa kathā dūteyyakathā.

২০. তিৰিধেনাতি সামন্তজপ্পনইরিযাপথসন্নিস্সিতপচ্চযপটিসেৰনভেদতো তিপ্পকারেন। ৰিম্হাপযন্তীতি ‘‘অহো অচ্ছরিযপুরিসো’’তি অত্তনি পরেসং ৰিম্হযং উপ্পাদেন্তি। লপন্তীতি অত্তানং, দাযকং ৰা উক্খিপিত্ৰা যথা সো কিঞ্চি দদাতি, এৰং উক্কাচেত্ৰা কথেন্তি। নিমিত্তেন চরন্তি, নিমিত্তং ৰা করোন্তীতি নেমিত্তিকা নিমিত্তন্তি চ পরেসং পচ্চয দানসঞ্ঞুপ্পাদকং কাযৰচীকম্মং ৰুচ্চতি। নিপ্পিংসন্তীতি নিপ্পেসা, নিপ্পেসাযেৰ নিপ্পেসিকা, নিপ্পেসোতি চ সঠপুরিসো ৰিয লাভসক্কারত্থং অক্কোসখুংসনুপ্পণ্ডনপরপিট্ঠিমংসিকতাদি।

20.Tividhenāti sāmantajappanairiyāpathasannissitapaccayapaṭisevanabhedato tippakārena. Vimhāpayantīti ‘‘aho acchariyapuriso’’ti attani paresaṃ vimhayaṃ uppādenti. Lapantīti attānaṃ, dāyakaṃ vā ukkhipitvā yathā so kiñci dadāti, evaṃ ukkācetvā kathenti. Nimittena caranti, nimittaṃ vā karontīti nemittikā nimittanti ca paresaṃ paccaya dānasaññuppādakaṃ kāyavacīkammaṃ vuccati. Nippiṃsantīti nippesā, nippesāyeva nippesikā, nippesoti ca saṭhapuriso viya lābhasakkāratthaṃ akkosakhuṃsanuppaṇḍanaparapiṭṭhimaṃsikatādi.

মজ্ঝিমসীলৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Majjhimasīlavaṇṇanā niṭṭhitā.

মহাসীলৰণ্ণনা

Mahāsīlavaṇṇanā

২১. অঙ্গানি আরব্ভ পৰত্তত্তা অঙ্গসহচরিতং সত্থং ‘‘অঙ্গ’’ন্তি ৰুত্তং। নিমিত্তন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো। কেচি পন ‘‘অঙ্গন্তি অঙ্গৰিকার’’ন্তি ৰদন্তি, পরেসং অঙ্গৰিকারদস্সনেনাপি লাভালাভাদিৰিজ্জাতি। পণ্ডুরাজাতি দক্খিণামধুরাধিপতি। ‘‘মহন্তান’’ন্তি এতেন অপ্পকং নিমিত্তং, মহন্তং নিমিত্তং উপ্পাতোতি দস্সেতি। ইদং নাম পস্সতীতি যো ৰসভং কুঞ্জরং পাসাদং পব্বতং ৰা আরুল়্হং সুপিনে অত্তানং পস্সতি, তস্স ইদং নাম ফলং হোতীতি। সুপিনকন্তি সুপিনসত্থং। অঙ্গসম্পত্তিৰিপত্তিদস্সনমত্তেন আদিসনং ৰুত্তং ‘‘অঙ্গ’’ন্তি ইমিনা, ‘‘লক্খণ’’ন্তি ইমিনা পন মহানুভাৰতানিপ্ফাদকঅঙ্গলক্খণৰিসেসদস্সনেনাতি অযমেতেসং ৰিসেসোতি। অহতেতি নৰে। ইতো পট্ঠাযাতি দেৰরক্খসমনুস্সাদিভেদেন ৰিৰিধৰত্থভাগে ইতো ৰা এত্তো ৰা সঞ্ছিন্নে ইদং নাম ভোগাদি হোতীতি। দব্বিহোমদীনি হোমস্সুপকরণাদিৰিসেসেহি ফলৰিসেসদস্সনৰসেন পৰত্তানি। অগ্গিহোমং ৰুত্তাৰসেসসাধনৰসেন পৰত্তং হোমং। অঙ্গলট্ঠিন্তি সরীরং। অব্ভিনো সত্থং অব্ভেয্যং, মাসুরক্খেন কতো গন্থো মাসুরক্খো। ভূরিৰিজ্জা সস্সবুদ্ধিকরণৰিজ্জাতি সারসমাসে। সপক্খক…পে॰… চতুপ্পদানন্তি পিঙ্গলমক্খিকাদিসপক্খক ঘরগোলিকাদিঅপক্খকদেৰমনুস্সকোঞ্চাদিদ্ৰিপদককণ্টকজম্বুকাদিচতুপ্পদানং।

21. Aṅgāni ārabbha pavattattā aṅgasahacaritaṃ satthaṃ ‘‘aṅga’’nti vuttaṃ. Nimittanti etthāpi eseva nayo. Keci pana ‘‘aṅganti aṅgavikāra’’nti vadanti, paresaṃ aṅgavikāradassanenāpi lābhālābhādivijjāti. Paṇḍurājāti dakkhiṇāmadhurādhipati. ‘‘Mahantāna’’nti etena appakaṃ nimittaṃ, mahantaṃ nimittaṃ uppātoti dasseti. Idaṃ nāma passatīti yo vasabhaṃ kuñjaraṃ pāsādaṃ pabbataṃ vā āruḷhaṃ supine attānaṃ passati, tassa idaṃ nāma phalaṃ hotīti. Supinakanti supinasatthaṃ. Aṅgasampattivipattidassanamattena ādisanaṃ vuttaṃ ‘‘aṅga’’nti iminā, ‘‘lakkhaṇa’’nti iminā pana mahānubhāvatānipphādakaaṅgalakkhaṇavisesadassanenāti ayametesaṃ visesoti. Ahateti nave. Ito paṭṭhāyāti devarakkhasamanussādibhedena vividhavatthabhāge ito vā etto vā sañchinne idaṃ nāma bhogādi hotīti. Dabbihomadīni homassupakaraṇādivisesehi phalavisesadassanavasena pavattāni. Aggihomaṃ vuttāvasesasādhanavasena pavattaṃ homaṃ. Aṅgalaṭṭhinti sarīraṃ. Abbhino satthaṃ abbheyyaṃ, māsurakkhena kato gantho māsurakkho. Bhūrivijjā sassabuddhikaraṇavijjāti sārasamāse. Sapakkhaka…pe… catuppadānanti piṅgalamakkhikādisapakkhaka gharagolikādiapakkhakadevamanussakoñcādidvipadakakaṇṭakajambukādicatuppadānaṃ.

২৩. ‘‘অসুকদিৰসে’’তি ‘‘পক্খস্স দুতিযে ততিযে’’তিআদি তিথিৰসেন ৰুত্তং। অসুকনক্খত্তেনাতি রোহিণীআদিনক্খত্তযোগৰসেন।

23.‘‘Asukadivase’’ti ‘‘pakkhassa dutiye tatiye’’tiādi tithivasena vuttaṃ. Asukanakkhattenāti rohiṇīādinakkhattayogavasena.

২৪. উক্কানং পতনন্তি উক্কোভাসানং পতনং। ৰাতসঙ্ঘাতেসু হি ৰেগেন অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্ঘট্টেন্তেসু দীপকোভাসো ৰিয ওভাসো উপ্পজ্জিত্ৰা আকাসতো পততি, তত্থাযং উক্কাপাতৰোহারো। অৰিসুদ্ধতা অব্ভমহিকাদীহি।

24.Ukkānaṃ patananti ukkobhāsānaṃ patanaṃ. Vātasaṅghātesu hi vegena aññamaññaṃ saṅghaṭṭentesu dīpakobhāso viya obhāso uppajjitvā ākāsato patati, tatthāyaṃ ukkāpātavohāro. Avisuddhatā abbhamahikādīhi.

২৫. ধারানুপৰেচ্ছনং ৰস্সনং। হত্থেন অধিপ্পেতৰিঞ্ঞাপনং হত্থমুদ্দা, তং পন অঙ্গুলিসঙ্কোচনেন গণনাযেৰ। পারসিক মিলক্খকাদযো ৰিয নৰন্তৰসেন গণনা অচ্ছিদ্দকগণনা। সটুপ্পাদনাদীতি আদি-সদ্দেন ৰোকলনভাগহারাদিকে সঙ্গণ্হাতি। চিন্তাৰসেনাতি ৰত্থুং অনুসন্ধিঞ্চ সযমেৰ চিরেন চিন্তেত্ৰা করণৰসেন চিন্তাকৰি ৰেদিতব্বো, কিঞ্চি সুত্ৰা সুতেন অস্সুতং অনুসন্ধেত্ৰা করণৰসেন সুতকৰি, কঞ্চি অত্থং উপধারেত্ৰা তস্স সঙ্খিপনৰিত্থারণাদিৰসেন অত্থকৰি, যং কিঞ্চি পরেন কতং কব্বং নাটকং ৰা দিস্ৰা তং সদিসমেৰ অঞ্ঞং অত্তনো ঠানুপ্পত্তিকপটিভানেন করণৰসেন পটিভানকৰি ৰেদিতব্বো।

25.Dhārānupavecchanaṃ vassanaṃ. Hatthena adhippetaviññāpanaṃ hatthamuddā, taṃ pana aṅgulisaṅkocanena gaṇanāyeva. Pārasika milakkhakādayo viya navantavasena gaṇanā acchiddakagaṇanā. Saṭuppādanādīti ādi-saddena vokalanabhāgahārādike saṅgaṇhāti. Cintāvasenāti vatthuṃ anusandhiñca sayameva cirena cintetvā karaṇavasena cintākavi veditabbo, kiñci sutvā sutena assutaṃ anusandhetvā karaṇavasena sutakavi, kañci atthaṃ upadhāretvā tassa saṅkhipanavitthāraṇādivasena atthakavi, yaṃ kiñci parena kataṃ kabbaṃ nāṭakaṃ vā disvā taṃ sadisameva aññaṃ attano ṭhānuppattikapaṭibhānena karaṇavasena paṭibhānakavi veditabbo.

২৬. পরিগ্গহভাৰেন দারিকায গণ্হাপনং আৰাহনং। তথা দাপনং ৰিৰাহনং। দেসন্তরে দিগুণতিগুণাদিগহণৰসেন ভণ্ডপ্পযোজনং পযোগো। তত্থ ৰা অঞ্ঞত্থ ৰা যথাকালপরিচ্ছেদং ৰড্ঢিগহণৰসেন পযোজনং উদ্ধারো। ‘‘ভণ্ডমূলরহিতানং ৰাণিজ্জং কত্ৰা এত্তকেনুদযেন সহ মূলং দেথাতি ধনদানং পযোগো, তাৰকালিকদানং উদ্ধারো’’তি চ ৰদন্তি। তীহি কারণেহীতি এত্থ ৰাতেন, পাণকেহি ৰা গব্ভে ৰিনস্সন্তে ন পুরিমকম্মুনা ওকাসো কতো, তপ্পচ্চযা কম্মং ৰিপচ্চতি। সযমেৰ পন কম্মুনা ওকাসে কতে ন একন্তেন ৰাতো পাণকা ৰা অপেক্খিতব্বাতি কম্মস্স ৰিসুং কারণভাৰো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং। নিব্বাপনীযন্তি উপসমকরং। পটিকম্মন্তি যথা তে ন খাদন্তি, তথা পটিকরণং। পরিৰত্তনত্থন্তি আৰুধাদিনা সহ উক্খিত্তহত্থস্স উক্খিপনৰসেন পরিৰত্তনত্থং। ইচ্ছিতত্থস্স দেৰতায কণ্ণে কথনৰসেন জপ্পনং কণ্ণজপ্পনন্তি। আদিচ্চপারিচরিযাতি করৰীরমালাহি পূজং কত্ৰা সকলদিৰসং আদিচ্চাভিমুখাৰট্ঠানেন আদিচ্চস্স পরিচরণং। ‘‘সিরৰ্হাযন’’ন্তি কেচি পঠন্তি, তস্সত্থোমন্তং পরিজপ্পিত্ৰা সিরসা ইচ্ছিতস্স অত্থস্স অৰ্হাযনন্তি।

26. Pariggahabhāvena dārikāya gaṇhāpanaṃ āvāhanaṃ. Tathā dāpanaṃ vivāhanaṃ. Desantare diguṇatiguṇādigahaṇavasena bhaṇḍappayojanaṃ payogo. Tattha vā aññattha vā yathākālaparicchedaṃ vaḍḍhigahaṇavasena payojanaṃ uddhāro. ‘‘Bhaṇḍamūlarahitānaṃ vāṇijjaṃ katvā ettakenudayena saha mūlaṃ dethāti dhanadānaṃ payogo, tāvakālikadānaṃ uddhāro’’ti ca vadanti. Tīhi kāraṇehīti ettha vātena, pāṇakehi vā gabbhe vinassante na purimakammunā okāso kato, tappaccayā kammaṃ vipaccati. Sayameva pana kammunā okāse kate na ekantena vāto pāṇakā vā apekkhitabbāti kammassa visuṃ kāraṇabhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ. Nibbāpanīyanti upasamakaraṃ. Paṭikammanti yathā te na khādanti, tathā paṭikaraṇaṃ. Parivattanatthanti āvudhādinā saha ukkhittahatthassa ukkhipanavasena parivattanatthaṃ. Icchitatthassa devatāya kaṇṇe kathanavasena jappanaṃ kaṇṇajappananti. Ādiccapāricariyāti karavīramālāhi pūjaṃ katvā sakaladivasaṃ ādiccābhimukhāvaṭṭhānena ādiccassa paricaraṇaṃ. ‘‘Siravhāyana’’nti keci paṭhanti, tassatthomantaṃ parijappitvā sirasā icchitassa atthassa avhāyananti.

২৭. সমিদ্ধিকালেতি আযাচিতস্স অত্থস্স সিদ্ধিকালে। সন্তিপটিস্সৰকম্মন্তি দেৰতাযাচনায যা সন্তি পটিকত্তব্বা, তস্সা পটিঞ্ঞাপটিস্সৰকম্মকরণং, সন্তিযা আযাচনপ্পযোগোতি অত্থো। তস্মিন্তি পটিস্সৰফলভূতে যথাভিপত্থিতকম্মস্মিং, যং ‘‘সচে মে ইদং নাম সমিজ্ঝিস্সতী’’তি ৰুত্তং। তস্সাতি সন্তিপটিস্সৰস্স, যো ‘‘পণিধী’’তি চ ৰুত্তো। যথাপটিস্সৰঞ্হি উপহারে কতে পণিধি আযাচনা কতা নিয্যাতিতা হোতীতি। অচ্ছন্দিকভাৰমত্তন্তি ইত্থিযা অকামকভাৰমত্তং। লিঙ্গন্তি পুরিসলিঙ্গং। বলিকম্মকরণং উপদ্দৰপটিবাহনত্থঞ্চেৰ ৰড্ঢিআৰহনত্থঞ্চ। দোসানন্তি পিত্তাদিদোসানং। এত্থ চ ৰমনন্তি পচ্ছট্টনং অধিপ্পেতং। উদ্ধংৰিরেচনন্তি ৰমনং ‘‘উদ্ধং দোসানং নীহরণ’’ন্তি ৰুত্তত্তা। তথা ৰিরেচনন্তি ৰিরেচনমেৰ। অধোৰিরেচনন্তি পন সুদ্ধিৰত্থিকসাৰত্থিআদি ৰত্থিকিরিযাপি অধিপ্পেতা ‘‘অধো দোসানং নীহরণ’’ন্তি ৰুত্তত্তা। সীসৰিরেচনং সেম্হনীহরণাদি। পটলানীতি অক্খিপটলানি। সলাকৰেজ্জকম্মন্তি অক্খিৰেজ্জকম্মং, ইদং ৰুত্তাৰসেসসালাকিযসঙ্গহণত্থং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বন্তি। তপ্পনাদযোপি হি সালাকিযানেৰাতি। মূলানি পধানানি রোগূপসমে সমত্থানি ভেসজ্জানি মূলভেসজ্জানি, মূলানং ৰা ব্যাধীনং ভেসজ্জানি মূলভেসজ্জানি। মূলানুবন্ধৰসেন হি দুৰিধো ব্যাধি। মূলরোগে চ তিকিচ্ছিতে যেভুয্যেন ইতরং ৰূপসমতীতি। ‘‘কাযতিকিচ্ছনং দস্সেতী’’তি ইদং কোমারভচ্চসল্লকত্তসালাকিযাদিকরণৰিসেসভূততন্তীনং তত্থ তত্থ ৰুত্তত্তা পারিসেসৰসেন ৰুত্তং, তস্মা তদৰসেসায তন্তিযাপি ইধ সঙ্গহো দট্ঠব্বো। সব্বানি চেতানি আজীৰহেতুকানিযেৰ ইধাধিপ্পেতানি ‘‘মিচ্ছাজীৰেন জীৰিকং কপ্পেন্তী’’তি ৰুত্তত্তা । যং পন তত্থ তত্থ পাল়িযং ‘‘ইতি ৰা’’তি ৰুত্তং, তত্থ ইতীতি পকারত্থে নিপাতো, ৰা-ইতি ৰিকপ্পনত্থে। ইদং ৰুত্তং হোতি ইমিনা পকারেন, ইতো অঞ্ঞে ন ৰাতি। তেন যানি ইতো বাহিরকপব্বজিতা সিপ্পাযতনৰিজ্জাট্ঠানাদীনি জীৰিকোপাযভূতানি আজীৰপকতা উপজীৰন্তি, তেসং পরিগ্গহো কতোতি ৰেদিতব্বো।

27.Samiddhikāleti āyācitassa atthassa siddhikāle. Santipaṭissavakammanti devatāyācanāya yā santi paṭikattabbā, tassā paṭiññāpaṭissavakammakaraṇaṃ, santiyā āyācanappayogoti attho. Tasminti paṭissavaphalabhūte yathābhipatthitakammasmiṃ, yaṃ ‘‘sace me idaṃ nāma samijjhissatī’’ti vuttaṃ. Tassāti santipaṭissavassa, yo ‘‘paṇidhī’’ti ca vutto. Yathāpaṭissavañhi upahāre kate paṇidhi āyācanā katā niyyātitā hotīti. Acchandikabhāvamattanti itthiyā akāmakabhāvamattaṃ. Liṅganti purisaliṅgaṃ. Balikammakaraṇaṃ upaddavapaṭibāhanatthañceva vaḍḍhiāvahanatthañca. Dosānanti pittādidosānaṃ. Ettha ca vamananti pacchaṭṭanaṃ adhippetaṃ. Uddhaṃvirecananti vamanaṃ ‘‘uddhaṃ dosānaṃ nīharaṇa’’nti vuttattā. Tathā virecananti virecanameva. Adhovirecananti pana suddhivatthikasāvatthiādi vatthikiriyāpi adhippetā ‘‘adho dosānaṃ nīharaṇa’’nti vuttattā. Sīsavirecanaṃ semhanīharaṇādi. Paṭalānīti akkhipaṭalāni. Salākavejjakammanti akkhivejjakammaṃ, idaṃ vuttāvasesasālākiyasaṅgahaṇatthaṃ vuttanti daṭṭhabbanti. Tappanādayopi hi sālākiyānevāti. Mūlāni padhānāni rogūpasame samatthāni bhesajjāni mūlabhesajjāni, mūlānaṃ vā byādhīnaṃ bhesajjāni mūlabhesajjāni. Mūlānubandhavasena hi duvidho byādhi. Mūlaroge ca tikicchite yebhuyyena itaraṃ vūpasamatīti. ‘‘Kāyatikicchanaṃdassetī’’ti idaṃ komārabhaccasallakattasālākiyādikaraṇavisesabhūtatantīnaṃ tattha tattha vuttattā pārisesavasena vuttaṃ, tasmā tadavasesāya tantiyāpi idha saṅgaho daṭṭhabbo. Sabbāni cetāni ājīvahetukāniyeva idhādhippetāni ‘‘micchājīvena jīvikaṃ kappentī’’ti vuttattā . Yaṃ pana tattha tattha pāḷiyaṃ ‘‘iti vā’’ti vuttaṃ, tattha itīti pakāratthe nipāto, -iti vikappanatthe. Idaṃ vuttaṃ hoti iminā pakārena, ito aññe na vāti. Tena yāni ito bāhirakapabbajitā sippāyatanavijjāṭṭhānādīni jīvikopāyabhūtāni ājīvapakatā upajīvanti, tesaṃ pariggaho katoti veditabbo.

মহাসীলৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Mahāsīlavaṇṇanā niṭṭhitā.

পুব্বন্তকপ্পিকসস্সতৰাদৰণ্ণনা

Pubbantakappikasassatavādavaṇṇanā

২৮. ভিক্খুসঙ্ঘেন ৰুত্তৰণ্ণো নাম ‘‘যাৰঞ্চিদং তেন ভগৰতা’’তিআদিনা ৰুত্তৰণ্ণো। এত্থাযং সম্বন্ধো – ন ভিক্খৰে এত্তকা এৰ বুদ্ধগুণা, যে তুম্হাকং পাকটা, অপাকটা পন ‘‘অত্থি ভিক্খৰে অঞ্ঞে ধম্মা’’তি ৰিত্থারো। তত্থ ‘‘ইমে দিট্ঠিট্ঠানা এৰং গহিতা’’তিআদিনা সস্সতাদিদিট্ঠিট্ঠানানং যথাগহিতাকারসুঞ্ঞতভাৰপ্পকাসনতো, ‘‘তঞ্চ পজাননং ন পরামসতী’’তি সীলাদীনঞ্চ অপরামাসনিয্যানিকভাৰদীপনেন নিচ্চসারাদিৰিরহপ্পকাসনতো, যাসু ৰেদনাসু অৰীতরাগতায বাহিরকানং এতানি দিট্ঠিৰিপ্ফন্দিতানি সম্ভৰন্তি, তেসং পচ্চযভূতানঞ্চ সম্মোহাদীনং ৰেদককারকসভাৰাভাৰদস্সনমুখেন সব্বধম্মানং অত্তত্তনিযতাৰিরহদীপনতো, অনুপাদাপরিনিব্বানদীপনতো চ অযং দেসনা সুঞ্ঞতাৰিভাৰনপ্পধানাতি আহ ‘‘সুঞ্ঞতাপকাসনং আরভী’’তি। পরিযত্তীতি ৰিনযাদিভেদভিন্না তন্তি। দেসনাতি তস্সা তন্তিযা মনসাৰৰত্থাপিতায ৰিভাৰনা, যথাধম্মং ধম্মাভিলাপভূতা ৰা পঞ্ঞাপনা, অনুলোমাদিৰসেন ৰা কথনন্তি পরিযত্তিদেসনানং ৰিসেসো পুব্বেযেৰ ৰৰত্থাপিতোতি আহ ‘‘দেসনাযং পরিযত্তিয’’ন্তি। এৰং আদীসূতি এত্থ আদি-সদ্দেন সচ্চসভাৰসমাধিপঞ্ঞাপকতিপুঞ্ঞআপত্তিঞেয্যাদযো সঙ্গয্হন্তি। তথা হি অযং ধম্ম-সদ্দো ‘‘চতুন্নং ভিক্খৰে ধম্মানং অননুবোধা’’তিআদীসু (দী॰ নি॰ ২.১৮৬; অ॰ নি॰ ৪.১) সচ্চে ৰত্ততি, ‘‘কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ॰ স॰ ১) সভাৰে, ‘‘এৰংধম্মা তে ভগৰন্তো অহেসু’’ন্তিআদীসু (সং॰ নি॰ ৫.৩৭৮) সমাধিম্হি, ‘‘সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো, স ৰে পেচ্চ ন সোচতী’’তিআদীসু (সু॰ নি॰ ১৯০) পঞ্ঞায, ‘‘জাতিধম্মানং ভিক্খৰে সত্তানং এৰং ইচ্ছা উপ্পজ্জতী’’তিআদীসু (ম॰ নি॰ ৩.৩৭৩; পটি॰ ম॰ ১.৩৩) পকতিযং, ‘‘ধম্মো সুচিণ্ণো সুখমাৰহাতী’’তিআদীসু (সু॰ নি॰ ১৮৪; থেরগা॰ ৩০৩; জা॰ ১.১০.১০২) পুঞ্ঞে, ‘‘চত্তারো পারাজিকা ধম্মা’’তিআদীসু (পারা॰ ২৩৩) আপত্তিযং, ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকারেন বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তী’’তিআদীসু (মহানি॰ ১৫৬; চূল়নি॰ ৮৫; পটি॰ ম॰ ৩.৬) ঞেয্যে ৰত্ততি (ম॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.সুত্তনিক্খেপৰণ্ণনা; অভি॰ অট্ঠ॰ ১.তিকমাতিকাপদৰণ্ণনা; বু॰ ৰং॰ অট্ঠ॰ রতনচঙ্কমনকণ্ডৰণ্ণনা)। ধম্মা হোন্তীতি সুঞ্ঞা ধম্মমত্তা হোন্তীতি অত্থো।

28.Bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇo nāma ‘‘yāvañcidaṃ tena bhagavatā’’tiādinā vuttavaṇṇo. Etthāyaṃ sambandho – na bhikkhave ettakā eva buddhaguṇā, ye tumhākaṃ pākaṭā, apākaṭā pana ‘‘atthi bhikkhave aññe dhammā’’ti vitthāro. Tattha ‘‘ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃ gahitā’’tiādinā sassatādidiṭṭhiṭṭhānānaṃ yathāgahitākārasuññatabhāvappakāsanato, ‘‘tañca pajānanaṃ na parāmasatī’’ti sīlādīnañca aparāmāsaniyyānikabhāvadīpanena niccasārādivirahappakāsanato, yāsu vedanāsu avītarāgatāya bāhirakānaṃ etāni diṭṭhivipphanditāni sambhavanti, tesaṃ paccayabhūtānañca sammohādīnaṃ vedakakārakasabhāvābhāvadassanamukhena sabbadhammānaṃ attattaniyatāvirahadīpanato, anupādāparinibbānadīpanato ca ayaṃ desanā suññatāvibhāvanappadhānāti āha ‘‘suññatāpakāsanaṃ ārabhī’’ti. Pariyattīti vinayādibhedabhinnā tanti. Desanāti tassā tantiyā manasāvavatthāpitāya vibhāvanā, yathādhammaṃ dhammābhilāpabhūtā vā paññāpanā, anulomādivasena vā kathananti pariyattidesanānaṃ viseso pubbeyeva vavatthāpitoti āha ‘‘desanāyaṃ pariyattiya’’nti. Evaṃ ādīsūti ettha ādi-saddena saccasabhāvasamādhipaññāpakatipuññaāpattiñeyyādayo saṅgayhanti. Tathā hi ayaṃ dhamma-saddo ‘‘catunnaṃ bhikkhave dhammānaṃ ananubodhā’’tiādīsu (dī. ni. 2.186; a. ni. 4.1) sacce vattati, ‘‘kusalā dhammā akusalā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. 1) sabhāve, ‘‘evaṃdhammā te bhagavanto ahesu’’ntiādīsu (saṃ. ni. 5.378) samādhimhi, ‘‘saccaṃ dhammo dhiti cāgo, sa ve pecca na socatī’’tiādīsu (su. ni. 190) paññāya, ‘‘jātidhammānaṃ bhikkhave sattānaṃ evaṃ icchā uppajjatī’’tiādīsu (ma. ni. 3.373; paṭi. ma. 1.33) pakatiyaṃ, ‘‘dhammo suciṇṇo sukhamāvahātī’’tiādīsu (su. ni. 184; theragā. 303; jā. 1.10.102) puññe, ‘‘cattāro pārājikā dhammā’’tiādīsu (pārā. 233) āpattiyaṃ, ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī’’tiādīsu (mahāni. 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.6) ñeyye vattati (ma. ni. aṭṭha. 1.suttanikkhepavaṇṇanā; abhi. aṭṭha. 1.tikamātikāpadavaṇṇanā; bu. vaṃ. aṭṭha. ratanacaṅkamanakaṇḍavaṇṇanā). Dhammā hontīti suññā dhammamattā hontīti attho.

‘‘দুদ্দসা’’তি এতেনেৰ তেসং ধম্মানং দুক্খোগাহতা পকাসিতা হোতি। সচে পন কোচি অত্তনো পমাণং অজানন্তো ঞাণেন তে ধম্মে ওগাহিতুং উস্সাহং করেয্য, তস্স তং ঞাণং অপ্পতিট্ঠমেৰ মকসতুণ্ডসূচি ৰিয মহাসমুদ্দেতি আহ ‘‘অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা’’তি। অলব্ভনেয্যা পতিট্ঠা এত্থাতি অলব্ভনেয্যপতিট্ঠাতি পদৰিগ্গহো ৰেদিতব্বো। অলব্ভনেয্যপতিট্ঠানং ওগাহিতুং অসক্কুণেয্যতায ‘‘এত্তকা এতে ঈদিসা চা’’তি পস্সিতুং ন সক্কাতি ৰুত্তং ‘‘গম্ভীরত্তা এৰ দুদ্দসা’’তি। যে পন দট্ঠুমেৰ ন সক্কা, তেসং ওগাহিত্ৰা অনুবুজ্ঝনে কথা এৰ নত্থীতি আহ ‘‘দুদ্দসত্তা এৰ দুরনুবোধা’’তি। সব্বপরিল়াহপটিপ্পস্সদ্ধিমত্থকে সমুপ্পন্নত্তা, নিব্বুতসব্বপরিল়াহসমাপত্তিসমোকিণ্ণত্তা চ নিব্বুতসব্বপরিল়াহা। সন্তারম্মণানি মগ্গফলনিব্বানানি অনুপসন্তসভাৰানং কিলেসানং সঙ্খারানঞ্চ অভাৰতো। অথ ৰা সমূহতৰিক্খেপতায নিচ্চসমাহিতস্স মনসিকারস্স ৰসেন তদারম্মণধম্মানং সন্তভাৰো ৰেদিতব্বো কসিণুগ্ঘাটিমাকাসতব্বিসযৰিঞ্ঞাণানং অনন্তভাৰো ৰিয। অৰিরজ্ঝিত্ৰা নিমিত্তপটিৰেধো ৰিয ইস্সাসানং অৰিরজ্ঝিত্ৰা ধম্মানং যথাভূতসভাৰবোধো সাদুরসো মহারসো চ হোতীতি আহ অতিত্তিকরণট্ঠেনাতি। পটিৰেধপ্পত্তানং, তেসু চ বুদ্ধানংযেৰ সব্বাকারেন ৰিসযভাৰূপগমনতো ন তক্কবুদ্ধিযা গোচরাতি আহ ‘‘উত্তমঞাণৰিসযত্তা’’তিআদি। ‘‘নিপুণা’’তি ঞেয্যেসু তিক্খৰিসদৰুত্তিযা ছেকা। যস্মা পন সো ছেকভাৰো আরম্মণে অপ্পটিহতৰুত্তিতায সুখুমঞেয্যগহণসমত্থতায সুপাকটো হোতি, তেন ৰুত্তং ‘‘সণ্হসুখুমসভাৰত্তা’’তি।

‘‘Duddasā’’ti eteneva tesaṃ dhammānaṃ dukkhogāhatā pakāsitā hoti. Sace pana koci attano pamāṇaṃ ajānanto ñāṇena te dhamme ogāhituṃ ussāhaṃ kareyya, tassa taṃ ñāṇaṃ appatiṭṭhameva makasatuṇḍasūci viya mahāsamuddeti āha ‘‘alabbhaneyyapatiṭṭhā’’ti. Alabbhaneyyā patiṭṭhā etthāti alabbhaneyyapatiṭṭhāti padaviggaho veditabbo. Alabbhaneyyapatiṭṭhānaṃ ogāhituṃ asakkuṇeyyatāya ‘‘ettakā ete īdisā cā’’ti passituṃ na sakkāti vuttaṃ ‘‘gambhīrattā eva duddasā’’ti. Ye pana daṭṭhumeva na sakkā, tesaṃ ogāhitvā anubujjhane kathā eva natthīti āha ‘‘duddasattā eva duranubodhā’’ti. Sabbapariḷāhapaṭippassaddhimatthake samuppannattā, nibbutasabbapariḷāhasamāpattisamokiṇṇattā ca nibbutasabbapariḷāhā. Santārammaṇāni maggaphalanibbānāni anupasantasabhāvānaṃ kilesānaṃ saṅkhārānañca abhāvato. Atha vā samūhatavikkhepatāya niccasamāhitassa manasikārassa vasena tadārammaṇadhammānaṃ santabhāvo veditabbo kasiṇugghāṭimākāsatabbisayaviññāṇānaṃ anantabhāvo viya. Avirajjhitvā nimittapaṭivedho viya issāsānaṃ avirajjhitvā dhammānaṃ yathābhūtasabhāvabodho sāduraso mahāraso ca hotīti āha atittikaraṇaṭṭhenāti. Paṭivedhappattānaṃ, tesu ca buddhānaṃyeva sabbākārena visayabhāvūpagamanato na takkabuddhiyā gocarāti āha ‘‘uttamañāṇavisayattā’’tiādi. ‘‘Nipuṇā’’ti ñeyyesu tikkhavisadavuttiyā chekā. Yasmā pana so chekabhāvo ārammaṇe appaṭihatavuttitāya sukhumañeyyagahaṇasamatthatāya supākaṭo hoti, tena vuttaṃ ‘‘saṇhasukhumasabhāvattā’’ti.

অপরো নযো – ৰিনযপণ্ণত্তিআদিগম্ভীরনেয্যৰিভাৰনতো গম্ভীরা। কদাচি অসঙ্খ্যেয্যমহাকপ্পে অতিক্কমিত্ৰাপি দুল্লভদস্সনতায দুদ্দসা। দস্সনঞ্চেত্থ পঞ্ঞাচক্খুৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং। ধম্মন্ৰযসঙ্খাতস্স অনুবোধস্স কস্সচিদেৰ সম্ভৰতো দুরনুবোধা । সন্তসভাৰতো, ৰেনেয্যানঞ্চ গুণসম্পদানং পরিযোসানত্তা সন্তা। অত্তনো চ পচ্চযেহি পধানভাৰং নীততায পণীতা। সমধিগতসচ্চলক্খণতায অতক্কেহি, অতক্কেন ৰা ঞাণেন অৰচরিতব্বতায অতক্কাৰচরা। নিপুণং, নিপুণে ৰা অত্থে সচ্চপ্পচ্চযাকারাদিৰসেন ৰিভাৰনতো নিপুণা। লোকে অগ্গপণ্ডিতেন সম্মাসম্বুদ্ধেন ৰেদীযন্তি পকাসীযন্তীতি পণ্ডিতৰেদনীযা। অনাৰরণঞাণপটিলাভতো হি ভগৰা ‘‘সব্বৰিদূ হং অস্মি, (ধ॰ প॰ ৩৫৩; মহাৰ॰ ১১; কথা॰ ৪০৫) দসবলসমন্নাগতো ভিক্খৰে তথাগতো’’তিআদিনা (সং॰ নি॰ ২.২১) অত্তনো সব্বঞ্ঞুতাদিগুণে পকাসেতি। তেনেৰাহ ‘‘সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতী’’তি।

Aparo nayo – vinayapaṇṇattiādigambhīraneyyavibhāvanato gambhīrā. Kadāci asaṅkhyeyyamahākappe atikkamitvāpi dullabhadassanatāya duddasā. Dassanañcettha paññācakkhuvaseneva veditabbaṃ. Dhammanvayasaṅkhātassa anubodhassa kassacideva sambhavato duranubodhā. Santasabhāvato, veneyyānañca guṇasampadānaṃ pariyosānattā santā. Attano ca paccayehi padhānabhāvaṃ nītatāya paṇītā. Samadhigatasaccalakkhaṇatāya atakkehi, atakkena vā ñāṇena avacaritabbatāya atakkāvacarā. Nipuṇaṃ, nipuṇe vā atthe saccappaccayākārādivasena vibhāvanato nipuṇā. Loke aggapaṇḍitena sammāsambuddhena vedīyanti pakāsīyantīti paṇḍitavedanīyā. Anāvaraṇañāṇapaṭilābhato hi bhagavā ‘‘sabbavidū haṃ asmi, (dha. pa. 353; mahāva. 11; kathā. 405) dasabalasamannāgato bhikkhave tathāgato’’tiādinā (saṃ. ni. 2.21) attano sabbaññutādiguṇe pakāseti. Tenevāha ‘‘sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetī’’ti.

তত্থ কিঞ্চাপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ফলনিব্বানানি ৰিয সচ্ছিকাতব্বসভাৰং ন হোতি, আসৰক্খযঞাণে পন অধিগতে অধিগতমেৰ হোতীতি তস্স পচ্চক্খকরণং সচ্ছিকিরিযাতি আহ ‘‘অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন পচ্চক্খং কত্ৰা’’তি। অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেনাতি চ হেতুঅত্থে করণৰচনং, অভিৰিসিট্ঠঞাণাধিগমহেতূতি অত্থো। অভিৰিসিট্ঠঞাণন্তি ৰা পচ্চৰেক্খণঞাণে অধিপ্পেতে করণৰচনম্পি যুজ্জতিযেৰ। পৰেদনঞ্চেত্থ অঞ্ঞাৰিসযানং সচ্চাদীনং দেসনাকিচ্চসাধনতো, ‘‘একোম্হি সম্মাসম্বুদ্ধো’’তিআদিনা (মহাৰ॰ ১১; কথা॰ ৪০৫) পটিজাননতো চ ৰেদিতব্বং। ৰদমানাতি এত্থ সত্তিঅত্থো মান-সদ্দো, ৰত্তুং উস্সাহং করোন্তোতি অত্থো। এৰংভূতা চ ৰত্তুকামা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘ৰণ্ণং ৰত্তুকামা’’তি। সাৰসেসং ৰদন্তোপি ৰিপরীতং ৰদন্তো ৰিয ‘‘সম্মা ৰদতী’’তি ন ৰত্তব্বোতি আহ ‘‘অহাপেত্ৰা’’তি, তেন অনৰসেসত্থো ইধ সম্মা-সদ্দোতি দস্সেতি। ‘‘ৰত্তুং সক্কুণেয্যু’’ন্তি ইমিনা ‘‘ৰদেয্যু’’ন্তি সকত্থদীপনভাৰমাহ। এত্থ চ কিঞ্চাপি ভগৰতো দসবলাদিঞাণানিপি অনঞ্ঞসাধারণানি, সপ্পদেসৰিসযত্তা পন তেসং ঞাণানং ন তেহি বুদ্ধগুণা অহাপেত্ৰা গহিতা নাম হোন্তি, নিপ্পদেসৰিসযত্তা পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স তস্মিং গহিতে সব্বেপি বুদ্ধগুণা গহিতা এৰ নাম হোন্তীতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘যেহি…পে॰… ৰদেয্যু’’ন্তি। পুথূনি আরম্মণানি এতস্সাতি পুথুআরম্মণং, সব্বারম্মণত্তাতি অধিপ্পাযো। অথ ৰা পুথুআরম্মণারম্মণতোতি এতস্মিং অত্থে ‘‘পুথুআরম্মণতো’’তি ৰুত্তং, একস্স আরম্মণ-সদ্দস্স লোপং কত্ৰা ‘‘ওট্ঠমুখো কামাৰচর’’ন্তি আদীসু ৰিয, তেনস্স পুথুঞাণকিচ্চসাধকতং দস্সেতি। তথা হেতং তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণং, চতুযোনিপরিচ্ছেদকঞাণং, পঞ্চগতিপরিচ্ছেদকঞাণং, ছসু অসাধারণঞাণেসু সেসাসাধারণঞাণানি, সত্তঅরিযপুগ্গলৰিভাৰকঞাণং, অট্ঠসুপি পরিসাসু অকম্পনঞাণং, নৰসত্তাৰাসপরিজাননঞাণং, দসবলঞাণন্তি এৰমাদীনং অনেকসতসহস্সভেদানং ঞাণানং যথাসম্ভৰং কিচ্চং সাধেতীতি। ‘‘পুনপ্পুনং উপ্পত্তিৰসেনা’’তি এতেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স কমৰুত্তিতং দস্সেতি। কমেনাপি হি তং ৰিসযেসু পৰত্ততি, ন সকিংযেৰ যথা বাহিরকা ৰদন্তি ‘‘সকিংযেৰ সব্বঞ্ঞূ সব্বং জানাতি, ন কমেনা’’তি।

Tattha kiñcāpi sabbaññutaññāṇaṃ phalanibbānāni viya sacchikātabbasabhāvaṃ na hoti, āsavakkhayañāṇe pana adhigate adhigatameva hotīti tassa paccakkhakaraṇaṃ sacchikiriyāti āha ‘‘abhivisiṭṭhena ñāṇena paccakkhaṃ katvā’’ti. Abhivisiṭṭhena ñāṇenāti ca hetuatthe karaṇavacanaṃ, abhivisiṭṭhañāṇādhigamahetūti attho. Abhivisiṭṭhañāṇanti vā paccavekkhaṇañāṇe adhippete karaṇavacanampi yujjatiyeva. Pavedanañcettha aññāvisayānaṃ saccādīnaṃ desanākiccasādhanato, ‘‘ekomhi sammāsambuddho’’tiādinā (mahāva. 11; kathā. 405) paṭijānanato ca veditabbaṃ. Vadamānāti ettha sattiattho māna-saddo, vattuṃ ussāhaṃ karontoti attho. Evaṃbhūtā ca vattukāmā nāma hontīti āha ‘‘vaṇṇaṃ vattukāmā’’ti. Sāvasesaṃ vadantopi viparītaṃ vadanto viya ‘‘sammā vadatī’’ti na vattabboti āha ‘‘ahāpetvā’’ti, tena anavasesattho idha sammā-saddoti dasseti. ‘‘Vattuṃ sakkuṇeyyu’’nti iminā ‘‘vadeyyu’’nti sakatthadīpanabhāvamāha. Ettha ca kiñcāpi bhagavato dasabalādiñāṇānipi anaññasādhāraṇāni, sappadesavisayattā pana tesaṃ ñāṇānaṃ na tehi buddhaguṇā ahāpetvā gahitā nāma honti, nippadesavisayattā pana sabbaññutaññāṇassa tasmiṃ gahite sabbepi buddhaguṇā gahitā eva nāma hontīti imamatthaṃ dasseti ‘‘yehi…pe… vadeyyu’’nti. Puthūni ārammaṇāni etassāti puthuārammaṇaṃ, sabbārammaṇattāti adhippāyo. Atha vā puthuārammaṇārammaṇatoti etasmiṃ atthe ‘‘puthuārammaṇato’’ti vuttaṃ, ekassa ārammaṇa-saddassa lopaṃ katvā ‘‘oṭṭhamukho kāmāvacara’’nti ādīsu viya, tenassa puthuñāṇakiccasādhakataṃ dasseti. Tathā hetaṃ tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ, catuyoniparicchedakañāṇaṃ, pañcagatiparicchedakañāṇaṃ, chasu asādhāraṇañāṇesu sesāsādhāraṇañāṇāni, sattaariyapuggalavibhāvakañāṇaṃ, aṭṭhasupi parisāsu akampanañāṇaṃ, navasattāvāsaparijānanañāṇaṃ, dasabalañāṇanti evamādīnaṃ anekasatasahassabhedānaṃ ñāṇānaṃ yathāsambhavaṃ kiccaṃ sādhetīti. ‘‘Punappunaṃ uppattivasenā’’ti etena sabbaññutaññāṇassa kamavuttitaṃ dasseti. Kamenāpi hi taṃ visayesu pavattati, na sakiṃyeva yathā bāhirakā vadanti ‘‘sakiṃyeva sabbaññū sabbaṃ jānāti, na kamenā’’ti.

যদি এৰং অচিন্তেয্যাপরিমেয্যভেদস্স ঞেয্যস্স পরিচ্ছেদৰতা একেন ঞাণেন নিরৰসেসতো কথং পটিৰেধোতি, কো ৰা এৰমাহ ‘‘পরিচ্ছেদৰন্তং বুদ্ধঞাণ’’ন্তি। অনন্তঞ্হি তং ঞাণং ঞেয্যং ৰিয। ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যাৰতকং ঞেয্যং তাৰতকং ঞাণং। যাৰতকং ঞাণং, তাৰতকং ঞেয্য’’ন্তি (মহানি॰ ১৫৬; চূল়নি॰ ৮৫; পটি॰ ম॰ ৩.৫)। এৰম্পি জাতিভূমিসভাৰাদিৰসেন দিসাদেসকালাদিৰসেন চ অনেকভেদভিন্নে ঞেয্যে কমেন গয্হমানে অনৰসেসপটিৰেধো ন সম্ভৰতি যেৰাতি, নযিদমেৰং। কস্মা? যং কিঞ্চি ভগৰতা ঞাতুং ইচ্ছিতং সকলং একদেসো ৰা। তত্থ অপ্পটিহতচারতায পচ্চক্খতো ঞাণং পৰত্ততি, ৰিক্খেপাভাৰতো চ ভগৰা সব্বকালং সমাহিতোৰ ঞাতুং, ইচ্ছিতস্স পচ্চক্খভাৰো ন সক্কা নিৰারেতুং ‘‘আকঙ্খাপটিবদ্ধং বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণ’’ন্তিআদি (মহানি॰ ১৫৬; চূল়নি॰ ৮৫; পটি॰ ম॰ ৩.৫) ৰচনতো, ন চেত্থ দূরতো চিত্তপটং পস্সন্তানং ৰিয, ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি ৰিপস্সন্তানং ৰিয চ অনেকধম্মাৰবোধকালে অনিরূপিতরূপেন ভগৰতো ঞাণং পৰত্ততীতি গহেতব্বং অচিন্তেয্যানুভাৰতায বুদ্ধঞাণস্স। তেনেৰাহ ‘‘বুদ্ধৰিসযো অচিন্তেয্যো’’তি (অ॰ নি॰ ৪.৭৭)। ইদং পনেত্থ সন্নিট্ঠানংসব্বাকারেন সব্বধম্মাৰবোধনসমত্থস্স আকঙ্খাপটিবদ্ধৰুত্তিনো অনাৰরণঞাণস্স পটিলাভেন ভগৰা সন্তানেন সব্বধম্মপটিৰেধসমত্থো অহোসি সব্বনেয্যাৰরণস্স পহানতো, তস্মা সব্বঞ্ঞূ, ন সকিংযেৰ সব্বধম্মাৰবোধতো , যথা সন্তানেন সব্বইন্ধনস্স দহনসমত্থতায পাৰকো ‘‘সব্বভূ’’তি ৰুচ্চতীতি।

Yadi evaṃ acinteyyāparimeyyabhedassa ñeyyassa paricchedavatā ekena ñāṇena niravasesato kathaṃ paṭivedhoti, ko vā evamāha ‘‘paricchedavantaṃ buddhañāṇa’’nti. Anantañhi taṃ ñāṇaṃ ñeyyaṃ viya. Vuttañhetaṃ ‘‘yāvatakaṃ ñeyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ ñeyya’’nti (mahāni. 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5). Evampi jātibhūmisabhāvādivasena disādesakālādivasena ca anekabhedabhinne ñeyye kamena gayhamāne anavasesapaṭivedho na sambhavati yevāti, nayidamevaṃ. Kasmā? Yaṃ kiñci bhagavatā ñātuṃ icchitaṃ sakalaṃ ekadeso vā. Tattha appaṭihatacāratāya paccakkhato ñāṇaṃ pavattati, vikkhepābhāvato ca bhagavā sabbakālaṃ samāhitova ñātuṃ, icchitassa paccakkhabhāvo na sakkā nivāretuṃ ‘‘ākaṅkhāpaṭibaddhaṃ buddhassa bhagavato ñāṇa’’ntiādi (mahāni. 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5) vacanato, na cettha dūrato cittapaṭaṃ passantānaṃ viya, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti vipassantānaṃ viya ca anekadhammāvabodhakāle anirūpitarūpena bhagavato ñāṇaṃ pavattatīti gahetabbaṃ acinteyyānubhāvatāya buddhañāṇassa. Tenevāha ‘‘buddhavisayo acinteyyo’’ti (a. ni. 4.77). Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃsabbākārena sabbadhammāvabodhanasamatthassa ākaṅkhāpaṭibaddhavuttino anāvaraṇañāṇassa paṭilābhena bhagavā santānena sabbadhammapaṭivedhasamattho ahosi sabbaneyyāvaraṇassa pahānato, tasmā sabbaññū, na sakiṃyeva sabbadhammāvabodhato , yathā santānena sabbaindhanassa dahanasamatthatāya pāvako ‘‘sabbabhū’’ti vuccatīti.

ৰৰত্থাপনৰচনন্তি সন্নিট্ঠাপনৰচনং, অৰধারণৰচনন্তি অত্থো। অঞ্ঞে ৰাতি এত্থ অৰধারণেন নিৰত্তিতং দস্সেতি ‘‘ন পাণাতিপাতা ৰেরমণিআদযো’’তি, অযঞ্চ এৰ-সদ্দো অনিযতদেসতায চ-সদ্দো ৰিয যত্থ ৰুত্তো, ততো অঞ্ঞত্থাপি ৰচনিচ্ছাৰসেন উপতিট্ঠতীতি আহ ‘‘গম্ভীরা ৰা’’তিআদি। সব্বপদেহীতি যাৰ ‘‘পণ্ডিতৰেদনীযা’’তি ইদং পদং, তাৰ সব্বপদেহি। সাৰকপারমিঞাণন্তি সাৰকানং দানাদিপারিপূরিযা নিপ্ফন্নং ৰিজ্জত্তযছল়ভিঞ্ঞাচতুপ্পটিসম্ভিদাদিভেদং ঞাণং। ততোতি সাৰকপারমিঞাণতো। তত্থাতি সাৰকপারমিঞাণে। ততোপীতি অনন্তরনিদ্দিট্ঠতো পচ্চেকবুদ্ধঞাণতোপি, কো পন ৰাদো সাৰকপারমিঞাণতোতি অধিপ্পাযো। এত্থাযং অত্থযোজনা – কিঞ্চাপি সাৰকপারমিঞাণং হেট্ঠিমসেক্খঞাণং পুথুজ্জনঞাণঞ্চ উপাদায গম্ভীরং, পচ্চেকবুদ্ধঞাণং উপাদায ন তথা গম্ভীরন্তি ‘‘গম্ভীরমেৰা’’তি ন সক্কা ৰত্তুং। তথা পচ্চেকবুদ্ধঞাণম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং উপাদাযাতি তত্থ ৰৰত্থানং ন লব্ভতি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণধম্মা পন সাৰকপারমিঞাণাদীনং ৰিয কিঞ্চি উপাদায অগম্ভীরভাৰাভাৰতো গম্ভীরা ৰাতি। যথা চেত্থ ৰৰত্থানং দস্সিতং, এৰং সাৰকপারমিঞাণং দুদ্দসং, পচ্চেকবুদ্ধঞাণং পন ততো দুদ্দসতরন্তি তত্থ ৰৰত্থানং নত্থীতিআদিনা ৰৰত্থানসব্ভাৰো নেতব্বো। তেনেৰাহ ‘‘তথা দুদ্দসাৰ…পে॰… ৰেদিতব্ব’’ন্তি।

Vavatthāpanavacananti sanniṭṭhāpanavacanaṃ, avadhāraṇavacananti attho. Aññe vāti ettha avadhāraṇena nivattitaṃ dasseti ‘‘na pāṇātipātā veramaṇiādayo’’ti, ayañca eva-saddo aniyatadesatāya ca-saddo viya yattha vutto, tato aññatthāpi vacanicchāvasena upatiṭṭhatīti āha ‘‘gambhīrā vā’’tiādi. Sabbapadehīti yāva ‘‘paṇḍitavedanīyā’’ti idaṃ padaṃ, tāva sabbapadehi. Sāvakapāramiñāṇanti sāvakānaṃ dānādipāripūriyā nipphannaṃ vijjattayachaḷabhiññācatuppaṭisambhidādibhedaṃ ñāṇaṃ. Tatoti sāvakapāramiñāṇato. Tatthāti sāvakapāramiñāṇe. Tatopīti anantaraniddiṭṭhato paccekabuddhañāṇatopi, ko pana vādo sāvakapāramiñāṇatoti adhippāyo. Etthāyaṃ atthayojanā – kiñcāpi sāvakapāramiñāṇaṃ heṭṭhimasekkhañāṇaṃ puthujjanañāṇañca upādāya gambhīraṃ, paccekabuddhañāṇaṃ upādāya na tathā gambhīranti ‘‘gambhīramevā’’ti na sakkā vattuṃ. Tathā paccekabuddhañāṇampi sabbaññutaññāṇaṃ upādāyāti tattha vavatthānaṃ na labbhati, sabbaññutaññāṇadhammā pana sāvakapāramiñāṇādīnaṃ viya kiñci upādāya agambhīrabhāvābhāvato gambhīrā vāti. Yathā cettha vavatthānaṃ dassitaṃ, evaṃ sāvakapāramiñāṇaṃ duddasaṃ, paccekabuddhañāṇaṃ pana tato duddasataranti tattha vavatthānaṃ natthītiādinā vavatthānasabbhāvo netabbo. Tenevāha ‘‘tathā duddasāva…pe… veditabba’’nti.

কস্মা পনেতং এৰং আরদ্ধংতি এত্থাযং অধিপ্পাযো – ভৰতু তাৰ নিরৰসেসবুদ্ধগুণৰিভাৰনূপাযভাৰতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং একম্পি পুথুনিস্সযারম্মণঞাকিচ্চসিদ্ধিযা ‘‘অত্থি ভিক্খৰে অঞ্ঞেৰ ধম্মা’’তিআদিনা বহুৰচনেন উদ্দিট্ঠং, তস্স পন ৰিস্সজ্জনং সচ্চপচ্চযাকারাদিৰিসেসৰসেন অনঞ্ঞসাধারণেন ৰিভজননযেন অনারভিত্ৰা সনিস্সযানং দিট্ঠীনং ৰিভজনৰসেন কস্মা আরদ্ধন্তি। তত্থ যথা সচ্চপচ্চযাকারাদীনং ৰিভজনং অনঞ্ঞসাধারণং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৰ ৰিসযো, এৰং নিরৰসেসেন দিট্ঠিগতৰিভজনম্পীতি দস্সেতুং ‘‘বুদ্ধানঞ্হী’’তিআদি আরদ্ধং। তত্থ ঠানানীতি কারণানি। গজ্জিতং মহন্তং হোতীতি দেসেতব্বস্স অত্থস্স অনেকৰিধতায, দুৰিঞ্ঞেয্যতায চ নানানযেহি পৰত্তমানং দেসনাগজ্জিতং মহন্তং ৰিপুলং, বহুভেদঞ্চ হোতি। ঞাণং অনুপৰিসতীতি ততো এৰ চ দেসনাঞাণং দেসেতব্বধম্মে ৰিভাগসো কুরুমানং অনুপৰিসতি, তে অনুপৰিস্স ঠিতং ৰিয হোতীতি অত্থো।

Kasmā panetaṃ evaṃ āraddhaṃti etthāyaṃ adhippāyo – bhavatu tāva niravasesabuddhaguṇavibhāvanūpāyabhāvato sabbaññutaññāṇaṃ ekampi puthunissayārammaṇañākiccasiddhiyā ‘‘atthi bhikkhave aññeva dhammā’’tiādinā bahuvacanena uddiṭṭhaṃ, tassa pana vissajjanaṃ saccapaccayākārādivisesavasena anaññasādhāraṇena vibhajananayena anārabhitvā sanissayānaṃ diṭṭhīnaṃ vibhajanavasena kasmā āraddhanti. Tattha yathā saccapaccayākārādīnaṃ vibhajanaṃ anaññasādhāraṇaṃ, sabbaññutaññāṇasseva visayo, evaṃ niravasesena diṭṭhigatavibhajanampīti dassetuṃ ‘‘buddhānañhī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha ṭhānānīti kāraṇāni. Gajjitaṃ mahantaṃ hotīti desetabbassa atthassa anekavidhatāya, duviññeyyatāya ca nānānayehi pavattamānaṃ desanāgajjitaṃ mahantaṃ vipulaṃ, bahubhedañca hoti. Ñāṇaṃ anupavisatīti tato eva ca desanāñāṇaṃ desetabbadhamme vibhāgaso kurumānaṃ anupavisati, te anupavissa ṭhitaṃ viya hotīti attho.

বুদ্ধঞাণস্স মহন্তভাৰো পঞ্ঞাযতীতি এৰংৰিধস্স নাম ধম্মস্স দেসকং পটিৰেধকঞ্চাতি বুদ্ধানং দেসনাঞাণস্স পটিৰেধঞাণস্স চ উল়ারভাৰো পাকটো হোতি। এত্থ চ কিঞ্চাপি ‘‘সব্বং ৰচীকম্মং বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপরিৰত্তী’’তি (মহানি॰ ৬৯; চূল়নি॰ ৮৫; পটি॰ ম॰ ৩.৫; নেত্তি॰ ১৪) ৰচনতো সব্বাপি ভগৰতো দেসনা ঞাণরহিতা নত্থি, সীহসমানৰুত্তিতায চ সব্বত্থ সমানুস্সাহপ্পৰত্তি দেসেতব্বধম্মৰসেন পন দেসনা ৰিসেসতো ঞাণেন অনুপৰিট্ঠা গম্ভীরতরা চ হোতীতি দট্ঠব্বং। কথং পন ৰিনযপণ্ণত্তিং পত্ৰা দেসনা তিলক্খণাহতা সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তা হোতীতি? তত্থাপি চ সন্নিসিন্নপরিসায অজ্ঝাসযানুরূপং পৰত্তমানা দেসনা সঙ্খারানং অনিচ্চতাদিৰিভাৰনী, সব্বধম্মানং অত্তত্তনিযতাভাৰপ্পকাসনী চ হোতি। তেনেৰাহ ‘‘অনেকপরিযাযেন ধম্মিং কথং কত্ৰা’’তিআদি।

Buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyatīti evaṃvidhassa nāma dhammassa desakaṃ paṭivedhakañcāti buddhānaṃ desanāñāṇassa paṭivedhañāṇassa ca uḷārabhāvo pākaṭo hoti. Ettha ca kiñcāpi ‘‘sabbaṃ vacīkammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattī’’ti (mahāni. 69; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5; netti. 14) vacanato sabbāpi bhagavato desanā ñāṇarahitā natthi, sīhasamānavuttitāya ca sabbattha samānussāhappavatti desetabbadhammavasena pana desanā visesato ñāṇena anupaviṭṭhā gambhīratarā ca hotīti daṭṭhabbaṃ. Kathaṃ pana vinayapaṇṇattiṃ patvā desanā tilakkhaṇāhatā suññatāpaṭisaṃyuttā hotīti? Tatthāpi ca sannisinnaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ pavattamānā desanā saṅkhārānaṃ aniccatādivibhāvanī, sabbadhammānaṃ attattaniyatābhāvappakāsanī ca hoti. Tenevāha ‘‘anekapariyāyena dhammiṃ kathaṃ katvā’’tiādi.

ভূমন্তরন্তি ধম্মানং অৰত্থাৰিসেসঞ্চ ঠানৰিসেসঞ্চ। তত্থ অৰত্থাৰিসেসোসতিআদিধম্মানং সতিপট্ঠানিন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গাদিভেদো। ঠানৰিসেসো কামাৰচরাদিভেদো। পচ্চযাকারপদস্স অত্থো হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ। সমযন্তরন্তি দিট্ঠিৰিসেসা, নানাৰিহিতা দিট্ঠিযোতি অত্থো, অঞ্ঞসমযং ৰা। এৰং ওতিণ্ণে ৰত্থুস্মিন্তি এৰং লহুকগরুকাদিৰসেন তদনুরূপে ওতিণ্ণে ৰত্থুস্মিং সিক্খাপদপঞ্ঞাপনং।

Bhūmantaranti dhammānaṃ avatthāvisesañca ṭhānavisesañca. Tattha avatthāvisesosatiādidhammānaṃ satipaṭṭhānindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgādibhedo. Ṭhānaviseso kāmāvacarādibhedo. Paccayākārapadassa attho heṭṭhā vuttoyeva. Samayantaranti diṭṭhivisesā, nānāvihitā diṭṭhiyoti attho, aññasamayaṃ vā. Evaṃ otiṇṇe vatthusminti evaṃ lahukagarukādivasena tadanurūpe otiṇṇe vatthusmiṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ.

যদিপি কাযানুপস্সনাদিৰসেন সতিপট্ঠানাদযো সুত্তন্তপিটকেপি (দী॰ নি॰ ২.৩৭৪; ম॰ নি॰ ১.১০৭) ৰিভত্তা, সুত্তন্তভাজনীযাদিৰসেন পন অভিধম্মেযেৰ তে সৰিসেসং ৰিভত্তাতি আহ ‘‘ইমে চত্তারো সতিপট্ঠানা…পে॰… অভিধম্মপিটকং ৰিভজিত্ৰা’’তি। তত্থ ‘‘সত্ত ফস্সা’’তি সত্তৰিঞ্ঞাণধাতুসম্পযোগৰসেন ৰুত্তং। তথা ‘‘সত্ত ৰেদনা’’তিআদীসুপি। লোকুত্তরা ধম্মা নামাতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকারত্থো ৰা, তেন ৰুত্তাৰসেসং অভিধম্মে আগতং ধম্মানং ৰিভজিতব্বাকারং সঙ্গণ্হাতি। চতুৰীসতি সমন্তপট্ঠানানি এত্থাতি চতুৰীসতিসমন্তপট্ঠানং, অভিধম্মপিটকং। এত্থ পচ্চযনযং অগ্গহেত্ৰা ধম্মৰসেনেৰ সমন্তপট্ঠানস্স চতুৰীসতিৰিধতা ৰুত্তা। যথাহ –

Yadipi kāyānupassanādivasena satipaṭṭhānādayo suttantapiṭakepi (dī. ni. 2.374; ma. ni. 1.107) vibhattā, suttantabhājanīyādivasena pana abhidhammeyeva te savisesaṃ vibhattāti āha ‘‘ime cattāro satipaṭṭhānā…pe… abhidhammapiṭakaṃ vibhajitvā’’ti. Tattha ‘‘satta phassā’’ti sattaviññāṇadhātusampayogavasena vuttaṃ. Tathā ‘‘satta vedanā’’tiādīsupi. Lokuttarā dhammā nāmāti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, tena vuttāvasesaṃ abhidhamme āgataṃ dhammānaṃ vibhajitabbākāraṃ saṅgaṇhāti. Catuvīsati samantapaṭṭhānāni etthāti catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ, abhidhammapiṭakaṃ. Ettha paccayanayaṃ aggahetvā dhammavaseneva samantapaṭṭhānassa catuvīsatividhatā vuttā. Yathāha –

‘‘তিকঞ্চ পট্ঠানৰরং দুকুত্তমং,

‘‘Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,

দুকতিকঞ্চেৰ তিকদুকঞ্চ।

Dukatikañceva tikadukañca;

তিকতিকঞ্চেৰ দুকদুকঞ্চ,

Tikatikañceva dukadukañca,

ছ অনুলোমম্হি নযা সুগম্ভীরা॥ (পট্ঠা॰ ১.পচ্চযনিদ্দেস ৪১, ৪৪, ৪৮, ৫২)।

Cha anulomamhi nayā sugambhīrā. (paṭṭhā. 1.paccayaniddesa 41, 44, 48, 52);

তথা –

Tathā –

তিকঞ্চ…পে॰… ছ পচ্চনীযম্হি নযা সুগম্ভীরা।

Tikañca…pe… cha paccanīyamhi nayā sugambhīrā;

তিকঞ্চ…পে॰… ছ অনুলোমপচ্চনীযম্হি নযা সুগম্ভীরা।

Tikañca…pe… cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrā;

তিকঞ্চ…পে॰… পচ্চনীযানুলোমম্হি নযা সুগম্ভীরা’’তি॥ (পট্ঠা॰ ১.পচ্চযনিদ্দেস ৪৪, ৫২)।

Tikañca…pe… paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā’’ti. (paṭṭhā. 1.paccayaniddesa 44, 52);

এৰং ধম্মৰসেন চতুৰীসতিভেদেসু তিকপট্ঠানাদীসু একেকং পচ্চযনযেন অনুলোমাদিৰসেন চতুব্বিধং হোতীতি ছন্নৰুতি সমন্তপট্ঠানানি। তত্থ পন ধম্মানুলোমে তিকপট্ঠানে কুসলত্তিকে পটিচ্চৰারে পচ্চযানুলোমে হেতুমূলকে হেতুপচ্চযৰসেন একূনপঞ্ঞাস পুচ্ছানযা সত্ত ৰিস্সজ্জননযাতি আদিনা দস্সিযমানা অনন্তভেদা নযাতি আহ ‘‘অনন্তনয’’ন্তি। হোতি চেত্থ –

Evaṃ dhammavasena catuvīsatibhedesu tikapaṭṭhānādīsu ekekaṃ paccayanayena anulomādivasena catubbidhaṃ hotīti channavuti samantapaṭṭhānāni. Tattha pana dhammānulome tikapaṭṭhāne kusalattike paṭiccavāre paccayānulome hetumūlake hetupaccayavasena ekūnapaññāsa pucchānayā satta vissajjananayāti ādinā dassiyamānā anantabhedā nayāti āha ‘‘anantanaya’’nti. Hoti cettha –

‘‘পট্ঠানং নাম পচ্চেকং ধম্মানং অনুলোমাদিম্হি তিকদুকাদীসু যা পচ্চযমূলৰিসিট্ঠা চতুনযতো সত্তধা গতী’’তি।

‘‘Paṭṭhānaṃ nāma paccekaṃ dhammānaṃ anulomādimhi tikadukādīsu yā paccayamūlavisiṭṭhā catunayato sattadhā gatī’’ti.

নৰহাকারেহীতি উপ্পাদাদীহি নৰহি পচ্চযাকারেহি। তত্থ উপ্পজ্জতি এতস্মা ফলন্তি উপ্পাদো, উপ্পত্তিযা কারণভাৰো। সতি চ অৰিজ্জায সঙ্খারা উপ্পজ্জন্তি, ন অসতি, তস্মা অৰিজ্জা সঙ্খারানং উপ্পাদো হুত্ৰা পচ্চযো হোতি। তথা অৰিজ্জায সতি সঙ্খারা পৰত্তন্তি ধরন্তি, নিৰিসন্তি চ, তে অৰিজ্জায সতি ফলং ভৰাদীসু খিপন্তি, আযূহন্তি ফলুপ্পত্তিযা ঘটন্তি, সংযুজ্জন্তি অত্তনো ফলেন, যস্মিং সন্তানে সযঞ্চ উপ্পন্না, তং পলিবুন্ধন্তি, পচ্চযন্তরসমৰাযে উদযন্তি উপ্পজ্জন্তি, হিনোতি চ সঙ্খারানং কারণভাৰং গচ্ছতি, পটিচ্চ অৰিজ্জং সঙ্খারা অযন্তি পৰত্তন্তীতি এৰং অৰিজ্জায সঙ্খারানং কারণভাৰূপগমনৰিসেসা উপ্পাদাদযো ৰেদিতব্বা। তথা সঙ্খারাদীনং ৰিঞ্ঞাণাদীসু।

Navahākārehīti uppādādīhi navahi paccayākārehi. Tattha uppajjati etasmā phalanti uppādo, uppattiyā kāraṇabhāvo. Sati ca avijjāya saṅkhārā uppajjanti, na asati, tasmā avijjā saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti. Tathā avijjāya sati saṅkhārā pavattanti dharanti, nivisanti ca, te avijjāya sati phalaṃ bhavādīsu khipanti, āyūhanti phaluppattiyā ghaṭanti, saṃyujjanti attano phalena, yasmiṃ santāne sayañca uppannā, taṃ palibundhanti, paccayantarasamavāye udayanti uppajjanti, hinoti ca saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvaṃ gacchati, paṭicca avijjaṃ saṅkhārā ayanti pavattantīti evaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvūpagamanavisesā uppādādayo veditabbā. Tathā saṅkhārādīnaṃ viññāṇādīsu.

উপ্পাদট্ঠিতীতিআদীসু চ তিট্ঠতি এতেনাতি ঠিতি, কারণং। উপ্পাদো এৰ ঠিতি উপ্পাদট্ঠিতি। এস নযো সেসেসুপি। যস্মা অযোনিসোমনসিকারো, ‘‘আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযো’’তি (ম॰ নি॰ ১.১০৩) ৰচনতো আসৰা চ অৰিজ্জায পচ্চযো, তস্মা ৰুত্তং ‘‘উভোপেতে ধম্মা পচ্চযসমুপ্পন্না’’তি। পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞাতি সঙ্খারানং অৰিজ্জায চ উপ্পাদাদিকে পচ্চযাকারে পরিচ্ছিন্দিত্ৰা গহণৰসেন পৰত্তা পঞ্ঞা। ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি ধম্মানং পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযভাৰতো ধম্মট্ঠিতিসঙ্খাতে পটিচ্চসমুপ্পাদে ঞাণং। পচ্চযধম্মা হি পটিচ্চসমুপ্পাদে ‘‘দ্ৰাদস পটিচ্চসমুপ্পাদা’’তি ৰচনতো দ্ৰাদস পচ্চযা। অযঞ্চ নযো ন পচ্চুপ্পন্নে এৰ, অথ খো অতীতানাগতকালেপি, ন চ অৰিজ্জায এৰ সঙ্খারেসু, অথ খো সঙ্খারাদীনম্পি ৰিঞ্ঞাণাদীসু লব্ভতীতি পরিপুণ্ণং কত্ৰা পচ্চযাকারস্স ৰিভত্তভাৰং দস্সেতুং ‘‘অতীতম্পি অদ্ধান’’ন্তিআদি পাল়িং আরভি। পট্ঠানে (পট্ঠা॰ ১.পচ্চযনিদ্দেস ১) দস্সিতা হেতাদিপচ্চযা এৰেত্থ উপ্পাদাদিপচ্চযাকারেহি গহিতাতি তে যথাসম্ভৰং নীহরিত্ৰা যোজেতব্বা, অতিৰিত্থারভযেন পন ন যোজযিম্হ।

Uppādaṭṭhitītiādīsu ca tiṭṭhati etenāti ṭhiti, kāraṇaṃ. Uppādo eva ṭhiti uppādaṭṭhiti. Esa nayo sesesupi. Yasmā ayonisomanasikāro, ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) vacanato āsavā ca avijjāya paccayo, tasmā vuttaṃ ‘‘ubhopete dhammā paccayasamuppannā’’ti. Paccayapariggahe paññāti saṅkhārānaṃ avijjāya ca uppādādike paccayākāre paricchinditvā gahaṇavasena pavattā paññā. Dhammaṭṭhitiñāṇanti dhammānaṃ paccayuppannānaṃ paccayabhāvato dhammaṭṭhitisaṅkhāte paṭiccasamuppāde ñāṇaṃ. Paccayadhammā hi paṭiccasamuppāde ‘‘dvādasa paṭiccasamuppādā’’ti vacanato dvādasa paccayā. Ayañca nayo na paccuppanne eva, atha kho atītānāgatakālepi, na ca avijjāya eva saṅkhāresu, atha kho saṅkhārādīnampi viññāṇādīsu labbhatīti paripuṇṇaṃ katvā paccayākārassa vibhattabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘atītampi addhāna’’ntiādi pāḷiṃ ārabhi. Paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.paccayaniddesa 1) dassitā hetādipaccayā evettha uppādādipaccayākārehi gahitāti te yathāsambhavaṃ nīharitvā yojetabbā, ativitthārabhayena pana na yojayimha.

তস্স তস্স ধম্মস্সাতি তস্স তস্স সঙ্খারাদিপচ্চযুপ্পন্নধম্মস্স। তথা তথা পচ্চযভাৰেনাতি উপ্পাদাদিহেতাদিপচ্চযভাৰেন। অতীতপচ্চুপ্পন্নানাগতৰসেন তযো অদ্ধা কালা এতস্সাতি তিযদ্ধং। হেতুফলফলহেতুহেতুফলৰসেন তযো সন্ধী এতস্সাতি তিসন্ধিং। সঙ্খিপ্পন্তি এত্থ অৰিজ্জাদযো ৰিঞ্ঞাণাদযো চাতি সঙ্খেপো, কম্মং ৰিপাকো চ। সঙ্খিপ্পন্তি এত্থাতি ৰা সঙ্খেপো, অৰিজ্জাদযো ৰিঞ্ঞাণাদযো চ। কোট্ঠাসপরিযাযো ৰা সঙ্খেপ-সদ্দো। অতীতে কম্মসঙ্খেপাদিৰসেন চত্তারো সঙ্খেপা এতস্সাতি চতুসঙ্খেপং। সরূপতো অৰুত্তাপি তস্মিং তস্মিং সঙ্খেপে আকিরীযন্তি অৰিজ্জাসঙ্খারাদিগ্গহণেহি পকাসীযন্তীতি আকারা, অতীতে হেতুআদীনং ৰা পকারা আকারা, তে সঙ্খেপে পঞ্চ পঞ্চ কত্ৰা ৰীসতিআকারা এতস্সাতি ৰীসতাকারং।

Tassa tassa dhammassāti tassa tassa saṅkhārādipaccayuppannadhammassa. Tathā tathā paccayabhāvenāti uppādādihetādipaccayabhāvena. Atītapaccuppannānāgatavasena tayo addhā kālā etassāti tiyaddhaṃ. Hetuphalaphalahetuhetuphalavasena tayo sandhī etassāti tisandhiṃ. Saṅkhippanti ettha avijjādayo viññāṇādayo cāti saṅkhepo, kammaṃ vipāko ca. Saṅkhippanti etthāti vā saṅkhepo, avijjādayo viññāṇādayo ca. Koṭṭhāsapariyāyo vā saṅkhepa-saddo. Atīte kammasaṅkhepādivasena cattāro saṅkhepā etassāti catusaṅkhepaṃ. Sarūpato avuttāpi tasmiṃ tasmiṃ saṅkhepe ākirīyanti avijjāsaṅkhārādiggahaṇehi pakāsīyantīti ākārā, atīte hetuādīnaṃ vā pakārā ākārā, te saṅkhepe pañca pañca katvā vīsatiākārā etassāti vīsatākāraṃ.

খত্তিযাদিভেদেন অনেকভেদভিন্নাপি সস্সতৰাদিনো জাতিসতসহস্সানুস্সরণাদিনো অভিনিৰেসহেতুনো ৰসেন চত্তারোৰ হোন্তি , ন ততো উদ্ধং অধোতি সস্সতৰাদাদীনং পরিমাণপরিচ্ছেদস্স অনঞ্ঞৰিসযতং দস্সেতুং ‘‘চত্তারো জনা’’তিআদিমাহ। তত্থ চত্তারো জনাতি চত্তারো জনসমূহা। ইদং নিস্সাযাতি ইদং ইদপ্পচ্চযতায সম্মা অগ্গহণং, তত্থাপি চ হেতুফলভাৰেন সম্বন্ধানং সন্ততিঘনস্স অভেদিতত্তা পরমত্থতো ৰিজ্জমানম্পি ভেদনিবন্ধনং নানত্তনযং অনুপধারেত্ৰা গহিতং একত্তগ্গহণং নিস্সায। ইদং গণ্হন্তীতি ইদং সস্সতগ্গহণং অভিনিৰিস্স ৰোহরন্তি, ইমিনা নযেন একচ্চসস্সতৰাদাদযোপেত্থ যথাসম্ভৰং যোজেত্ৰা ৰত্তব্বা। ভিন্দিত্ৰাতি ‘‘আতপ্পমন্ৰাযা’’তিআদিনা ৰিভজিত্ৰা ‘‘তযিদং ভিক্খৰে তথাগতো পজানাতী’’তিআদিনা ৰিমদ্দিত্ৰা নিজ্জটং নিগুম্বং কত্ৰা দিট্ঠিজটাৰিজটনেন দিট্ঠিগুম্বৰিৰরণেন চ।

Khattiyādibhedena anekabhedabhinnāpi sassatavādino jātisatasahassānussaraṇādino abhinivesahetuno vasena cattārova honti , na tato uddhaṃ adhoti sassatavādādīnaṃ parimāṇaparicchedassa anaññavisayataṃ dassetuṃ ‘‘cattāro janā’’tiādimāha. Tattha cattāro janāti cattāro janasamūhā. Idaṃ nissāyāti idaṃ idappaccayatāya sammā aggahaṇaṃ, tatthāpi ca hetuphalabhāvena sambandhānaṃ santatighanassa abheditattā paramatthato vijjamānampi bhedanibandhanaṃ nānattanayaṃ anupadhāretvā gahitaṃ ekattaggahaṇaṃ nissāya. Idaṃ gaṇhantīti idaṃ sassataggahaṇaṃ abhinivissa voharanti, iminā nayena ekaccasassatavādādayopettha yathāsambhavaṃ yojetvā vattabbā. Bhinditvāti ‘‘ātappamanvāyā’’tiādinā vibhajitvā ‘‘tayidaṃ bhikkhave tathāgato pajānātī’’tiādinā vimadditvā nijjaṭaṃ nigumbaṃ katvā diṭṭhijaṭāvijaṭanena diṭṭhigumbavivaraṇena ca.

‘‘তস্মা’’তিআদিনা বুদ্ধগুণে আরব্ভ দেসনায সমুট্ঠিতত্তা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং উদ্দিসিত্ৰা দেসনাকুসলো ভগৰা সমযন্তরৰিগ্গাহণৰসেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ ৰিস্সজ্জেতীতি দস্সেতি। ‘‘সন্তী’’তি ইমিনা তেসং দিট্ঠিগতিকানং ৰিজ্জমানতায অৰিচ্ছিন্নতং, ততো চ নেসং মিচ্ছাগাহতো সিথিলকরণৰিৰেচনেহি অত্তনো দেসনায কিচ্চকারিতং, অৰিতথতঞ্চ দীপেতি ধম্মরাজা।

‘‘Tasmā’’tiādinā buddhaguṇe ārabbha desanāya samuṭṭhitattā sabbaññutaññāṇaṃ uddisitvā desanākusalo bhagavā samayantaraviggāhaṇavasena sabbaññutaññāṇameva vissajjetīti dasseti. ‘‘Santī’’ti iminā tesaṃ diṭṭhigatikānaṃ vijjamānatāya avicchinnataṃ, tato ca nesaṃ micchāgāhato sithilakaraṇavivecanehi attano desanāya kiccakāritaṃ, avitathatañca dīpeti dhammarājā.

২৯. অত্থীতি ‘‘সংৰিজ্জন্তী’’তি ইমিনা সমানত্থো পুথুৰচনৰিসযো একো নিপাতো ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা’’তিআদীসু (দী॰ নি॰ ২.৩৭৭; ম॰ নি॰ ১.১১০; ম॰ নি॰ ৩.১৫৪; সং॰ নি॰ ৪.১২৭; খু॰ পা॰ ৩.১) ৰিয। সস্সতাদিৰসেন পুব্বন্তং কপ্পেন্তীতি পুব্বন্তকপ্পিকা। যস্মা পন তে তং পুব্বন্তং পুরিমসিদ্ধেহি তণ্হাদিট্ঠিকপ্পেহি কপ্পেত্ৰা, আসেৰনবলৰতায ৰিচিত্তৰুত্তিতায চ ৰিকপ্পেত্ৰা অপরভাগসিদ্ধেহি অভিনিৰেসভূতেহি তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহেহি গণ্হন্তি অভিনিৰিসন্তি পরামসন্তি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পুব্বন্তং কপ্পেত্ৰা ৰিকপ্পেত্ৰা গণ্হন্তী’’তি। তণ্হুপাদানৰসেন ৰা কপ্পনগ্গহণানি ৰেদিতব্বানি। তণ্হাপচ্চযা হি উপাদানং। কোট্ঠাসেসূতি এত্থ কোট্ঠাসাদীসূতি অত্থো ৰেদিতব্বো। পদপূরণসমীপউম্মগ্গাদীসুপি হি অন্ত-সদ্দো দিস্সতি। তথা হি ‘‘ইঙ্ঘ ত্ৰং সুত্তন্তে ৰা গাথাযো ৰা অভিধম্মং ৰা পরিযাপুণস্সু (পাচি॰ ৪৪২), সুত্তন্তে ওকাসং কারাপেত্ৰা’’তি (পাচি॰ ১২২১) চ আদীসু পদপূরণে অন্ত-সদ্দো ৰত্ততি, গামন্তং ওসরেয্য, (পারা॰ ৪০৯; চূল়ৰ॰ ৩৪৩) গামন্তসেনাসন’’ন্তিআদীসু সমীপে , ‘‘কামসুখল্লিকানুযোগো একো অন্তো, অত্থীতি খো কচ্চান অযমেকো অন্তো’’তিআদীসু (সং॰ নি॰ ২.১৫; ৩.৯০) উম্মগ্গেতি।

29.Atthīti ‘‘saṃvijjantī’’ti iminā samānattho puthuvacanavisayo eko nipāto ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā’’tiādīsu (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; ma. ni. 3.154; saṃ. ni. 4.127; khu. pā. 3.1) viya. Sassatādivasena pubbantaṃ kappentīti pubbantakappikā. Yasmā pana te taṃ pubbantaṃ purimasiddhehi taṇhādiṭṭhikappehi kappetvā, āsevanabalavatāya vicittavuttitāya ca vikappetvā aparabhāgasiddhehi abhinivesabhūtehi taṇhādiṭṭhiggāhehi gaṇhanti abhinivisanti parāmasanti, tasmā vuttaṃ ‘‘pubbantaṃkappetvā vikappetvā gaṇhantī’’ti. Taṇhupādānavasena vā kappanaggahaṇāni veditabbāni. Taṇhāpaccayā hi upādānaṃ. Koṭṭhāsesūti ettha koṭṭhāsādīsūti attho veditabbo. Padapūraṇasamīpaummaggādīsupi hi anta-saddo dissati. Tathā hi ‘‘iṅgha tvaṃ suttante vā gāthāyo vā abhidhammaṃ vā pariyāpuṇassu (pāci. 442), suttante okāsaṃ kārāpetvā’’ti (pāci. 1221) ca ādīsu padapūraṇe anta-saddo vattati, gāmantaṃ osareyya, (pārā. 409; cūḷava. 343) gāmantasenāsana’’ntiādīsu samīpe , ‘‘kāmasukhallikānuyogo eko anto, atthīti kho kaccāna ayameko anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.15; 3.90) ummaggeti.

কপ্প-সদ্দো মহাকপ্পসমন্তভাৰকিলেসকামৰিতক্ককালপঞ্ঞত্তিসদিসভাৰাদীসু ৰত্ততীতি আহ ‘‘সম্বহুলেসু অত্থেসু ৰত্ততী’’তি। তথা হেস ‘‘চত্তারিমানি ভিক্খৰে কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানী’’তিআদীসু (অ॰ নি॰ ৪.১৫৬) মহাকপ্পে ৰত্ততি, ‘‘কেৰলকপ্পং ৰেল়ুৰনং ওভাসেত্ৰা’’তিআদীসু (সং॰ নি॰ ১.৯৪) সমন্তভাৰে, ‘‘সঙ্কপ্পো কামো, রাগো কামো, সঙ্কপ্পরাগো কামো’’তিআদীসু (মহানি॰ ১; চূল়নি॰ ৮) কিলেসকামে, ‘‘তক্কো ৰিতক্কো সঙ্কপ্পো’’তিআদীসু (ধ॰ স॰ ৭) ৰিতক্কে, ‘‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৰিহরামী’’তিআদীসু (ম॰ নি॰ ১.৩৮৭) কালে, ‘‘ইচ্চাযস্মা কপ্পো’’তিআদীসু (সু॰ নি॰ ১০৯০; চূল়নি॰ ১১৩) পঞ্ঞত্তিযং, ‘‘সত্থুকপ্পেন ৰত কির ভো সাৰকেন সদ্ধিং মন্তযমানা ন জানিম্হা’’তিআদীসু (ম॰ নি॰ ১.২৬০) সদিসভাৰে ৰত্ততীতি। ৰুত্তম্পি চেতন্তি মহানিদ্দেসং (মহানি॰ ২৮) সন্ধাযাহ। তণ্হাদিট্ঠিৰসেনাতি দিট্ঠিযা উপনিস্সযভূতায সহজাতায অভিনন্দনভূতায চ তণ্হায, সস্সতাদিআকারেন অভিনিৰিসন্তস্স মিচ্ছাগাহস্স চ ৰসেন। পুব্বেনিৰুত্থধম্মৰিসযায কপ্পনায অধিপ্পেতত্তা অতীতকালৰাচকো ইধ পুব্ব-সদ্দো, রূপাদিখন্ধৰিনিমুত্তস্স কপ্পনাৰত্থুনো অভাৰা অন্ত-সদ্দো চ ভাগৰাচকোতি আহ ‘‘অতীতং খন্ধকোট্ঠাস’’ন্তি। ‘‘কপ্পেত্ৰা’’তি চ তস্মিং পুব্বন্তে তণ্হাযনাভিনিৰেসানং সমত্থনং পরিনিট্ঠাপনমাহ। ঠিতাতি তস্সা লদ্ধিযা অৰিজহনং। আরব্ভাতি আলম্বিত্ৰা। ৰিসযো হি তস্সা দিট্ঠিযা পুব্বন্তো। ৰিসযভাৰতো এৰ হি সো তস্সা আগমনট্ঠানং, আরম্মণপচ্চযো চাতি ৰুত্তং ‘‘আগম্ম পটিচ্চা’’তি।

Kappa-saddo mahākappasamantabhāvakilesakāmavitakkakālapaññattisadisabhāvādīsu vattatīti āha ‘‘sambahulesu atthesu vattatī’’ti. Tathā hesa ‘‘cattārimāni bhikkhave kappassa asaṅkhyeyyānī’’tiādīsu (a. ni. 4.156) mahākappe vattati, ‘‘kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.94) samantabhāve, ‘‘saṅkappo kāmo, rāgo kāmo, saṅkapparāgo kāmo’’tiādīsu (mahāni. 1; cūḷani. 8) kilesakāme, ‘‘takko vitakko saṅkappo’’tiādīsu (dha. sa. 7) vitakke, ‘‘yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.387) kāle, ‘‘iccāyasmā kappo’’tiādīsu (su. ni. 1090; cūḷani. 113) paññattiyaṃ, ‘‘satthukappena vata kira bho sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā’’tiādīsu (ma. ni. 1.260) sadisabhāve vattatīti. Vuttampi cetanti mahāniddesaṃ (mahāni. 28) sandhāyāha. Taṇhādiṭṭhivasenāti diṭṭhiyā upanissayabhūtāya sahajātāya abhinandanabhūtāya ca taṇhāya, sassatādiākārena abhinivisantassa micchāgāhassa ca vasena. Pubbenivutthadhammavisayāya kappanāya adhippetattā atītakālavācako idha pubba-saddo, rūpādikhandhavinimuttassa kappanāvatthuno abhāvā anta-saddo ca bhāgavācakoti āha ‘‘atītaṃ khandhakoṭṭhāsa’’nti. ‘‘Kappetvā’’ti ca tasmiṃ pubbante taṇhāyanābhinivesānaṃ samatthanaṃ pariniṭṭhāpanamāha. Ṭhitāti tassā laddhiyā avijahanaṃ. Ārabbhāti ālambitvā. Visayo hi tassā diṭṭhiyā pubbanto. Visayabhāvato eva hi so tassā āgamanaṭṭhānaṃ, ārammaṇapaccayo cāti vuttaṃ ‘‘āgamma paṭiccā’’ti.

অধিৰচনপদানীতি পঞ্ঞত্তিপদানি। দাসাদীসু সিরিৰড্ঢকাদি-সদ্দা ৰিয ৰচনমত্তমেৰ অধিকারং কত্ৰা পৰত্তিযা অধিৰচনং পঞ্ঞত্তি। অথ ৰা অধি-সদ্দো উপরিভাৰে, ৰুচ্চতীতি ৰচনং, উপরি ৰচনং অধিৰচনং, উপাদাভূতরূপাদীনং উপরি পঞ্ঞাপিযমানা উপাদাপঞ্ঞত্তীতি অত্থো , তস্মা পঞ্ঞত্তিদীপকপদানীতি অত্থো দট্ঠব্বো। পঞ্ঞত্তিমত্তঞ্হেতং ৰুচ্চতি, যদিদং ‘‘অত্তা, লোকো’’তি চ, ন রূপৰেদনাদযো ৰিয পরমত্থো। অধিকৰুত্তিতায ৰা অধিৰুত্তিযোতি দিট্ঠিযো ৰুচ্চন্তি। অধিকঞ্হি সভাৰধম্মেসু সস্সতাদিং পকতিআদিদব্বাদিং জীৰাদিং কাযাদিঞ্চ অভূতমত্থং অজ্ঝারোপেত্ৰা দিট্ঠিযো পৰত্তন্তীতি।

Adhivacanapadānīti paññattipadāni. Dāsādīsu sirivaḍḍhakādi-saddā viya vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattiyā adhivacanaṃ paññatti. Atha vā adhi-saddo uparibhāve, vuccatīti vacanaṃ, upari vacanaṃ adhivacanaṃ, upādābhūtarūpādīnaṃ upari paññāpiyamānā upādāpaññattīti attho , tasmā paññattidīpakapadānīti attho daṭṭhabbo. Paññattimattañhetaṃ vuccati, yadidaṃ ‘‘attā, loko’’ti ca, na rūpavedanādayo viya paramattho. Adhikavuttitāya vā adhivuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti. Adhikañhi sabhāvadhammesu sassatādiṃ pakatiādidabbādiṃ jīvādiṃ kāyādiñca abhūtamatthaṃ ajjhāropetvā diṭṭhiyo pavattantīti.

৩০. অভিৰদন্তীতি ‘‘ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি (ম॰ নি॰ ২.১৮৭, ২০৩, ৪২৭; ম॰ নি॰ ৩.২৭, ২৯) অভিনিৰিসিত্ৰা ৰদন্তি ‘‘অযং ধম্মো, নাযং ধম্মো’’তিআদিনা ৰিৰদন্তি। অভিৰদনকিরিযায অজ্জাপি অৰিচ্ছেদভাৰদস্সনত্থং ৰত্তমানকালৰচনং। দিট্ঠি এৰ দিট্ঠিগতং ‘‘মুত্তগতং, (ম॰ নি॰ ২.১১৯; অ॰ নি॰ ৯.১১) সঙ্খারগত’’ন্তিআদীসু (মহানি॰ ৪১) ৰিয। গন্তব্বাভাৰতো ৰা দিট্ঠিযা গতমত্তং, দিট্ঠিযা গহণমত্তন্তি অত্থো। দিট্ঠিপ্পকারো ৰা দিট্ঠিগতং। লোকিযা হি ৰিধযুত্তগতপকার-সদ্দে সমানত্থে ইচ্ছন্তি। একেকস্মিঞ্চ ‘‘অত্তা’’তি, ‘‘লোকো’’তি চ গহণৰিসেসং উপাদায পঞ্ঞাপনং হোতীতি আহ ‘‘রূপাদীসু অঞ্ঞতরং অত্তা চ লোকো চাতি গহেত্ৰা’’তি। অমরং নিচ্চং ধুৰন্তি সস্সতৰেৰচনানি। মরণাভাৰেন ৰা অমরং, উপ্পাদাভাৰেন সব্বথাপি অত্থিতায নিচ্চং, থিরট্ঠেন ৰিকারাভাৰেন ধুৰং। ‘‘যথাহা’’তিআদিনা যথাৰুত্তমত্থং নিদ্দেসপটিসম্ভিদাপাল়ীহি ৰিভাৰেতি। অযঞ্চ অত্থো ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰেদনং, সঞ্ঞং, সঙ্খারে, ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি ইমিস্সা পঞ্চৰিধায সক্কাযদিট্ঠিযা ৰসেন ৰুত্তো। ‘‘রূপৰন্তং অত্তান’’ন্তিআদিকায পন পঞ্চদসৰিধায সক্কাযদিট্ঠিযা ৰসেন চত্তারো চত্তারো খন্ধে ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তদঞ্ঞং ‘‘লোকো’’তি পঞ্ঞপেন্তীতি অযম্পি অত্থো লব্ভতি। তথা একং খন্ধং ’’অত্তা’’তি গহেত্ৰা তদঞ্ঞে অত্তনো উপভোগভূতো লোকোতি, সসন্ততিপতিতে ৰা খন্ধে ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তদঞ্ঞে ‘‘লোকো’’তি পঞ্ঞপেন্তীতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো। এত্থাহ – সস্সতো ৰাদো এতেসন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু তেসং অত্তা লোকো চ সস্সতোতি অধিপ্পেতো, ন ৰাদো তি? সচ্চমেতং, সস্সতসহচরিততায পন ‘‘ৰাদো সস্সতো’’তি ৰুত্তং যথা ‘‘কুন্তা পচরন্তী’’তি। সস্সতো ইতি ৰাদো এতেসন্তি ৰা ইতি-সদ্দলোপো দট্ঠব্বো। অথ ৰা সস্সতং ৰদন্তি ‘‘ইদমেৰ সচ্চ’’ন্তি অভিনিৰিস্স ৰোহরন্তীতি সস্সতৰাদা, সস্সতদিট্ঠিনোতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো।

30.Abhivadantīti ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti (ma. ni. 2.187, 203, 427; ma. ni. 3.27, 29) abhinivisitvā vadanti ‘‘ayaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo’’tiādinā vivadanti. Abhivadanakiriyāya ajjāpi avicchedabhāvadassanatthaṃ vattamānakālavacanaṃ. Diṭṭhi eva diṭṭhigataṃ ‘‘muttagataṃ, (ma. ni. 2.119; a. ni. 9.11) saṅkhāragata’’ntiādīsu (mahāni. 41) viya. Gantabbābhāvato vā diṭṭhiyā gatamattaṃ, diṭṭhiyā gahaṇamattanti attho. Diṭṭhippakāro vā diṭṭhigataṃ. Lokiyā hi vidhayuttagatapakāra-sadde samānatthe icchanti. Ekekasmiñca ‘‘attā’’ti, ‘‘loko’’ti ca gahaṇavisesaṃ upādāya paññāpanaṃ hotīti āha ‘‘rūpādīsu aññataraṃ attā ca loko cāti gahetvā’’ti. Amaraṃ niccaṃ dhuvanti sassatavevacanāni. Maraṇābhāvena vā amaraṃ, uppādābhāvena sabbathāpi atthitāya niccaṃ, thiraṭṭhena vikārābhāvena dhuvaṃ. ‘‘Yathāhā’’tiādinā yathāvuttamatthaṃ niddesapaṭisambhidāpāḷīhi vibhāveti. Ayañca attho ‘‘rūpaṃ attato samanupassati, vedanaṃ, saññaṃ, saṅkhāre, viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti imissā pañcavidhāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena vutto. ‘‘Rūpavantaṃ attāna’’ntiādikāya pana pañcadasavidhāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena cattāro cattāro khandhe ‘‘attā’’ti gahetvā tadaññaṃ ‘‘loko’’ti paññapentīti ayampi attho labbhati. Tathā ekaṃ khandhaṃ ’’attā’’ti gahetvā tadaññe attano upabhogabhūto lokoti, sasantatipatite vā khandhe ‘‘attā’’ti gahetvā tadaññe ‘‘loko’’ti paññapentīti evampettha attho daṭṭhabbo. Etthāha – sassato vādo etesanti kasmā vuttaṃ, nanu tesaṃ attā loko ca sassatoti adhippeto, na vādo ti? Saccametaṃ, sassatasahacaritatāya pana ‘‘vādo sassato’’ti vuttaṃ yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti. Sassato iti vādo etesanti vā iti-saddalopo daṭṭhabbo. Atha vā sassataṃ vadanti ‘‘idameva sacca’’nti abhinivissa voharantīti sassatavādā, sassatadiṭṭhinoti evampettha attho daṭṭhabbo.

৩১. আতাপনং কিলেসানং ৰিবাধনং পহানং। পদহনং কোসজ্জপক্খে পতিতুং অদত্ৰা চিত্তস্স উস্সহনং। অনুযোগো যথা সমাধি ৰিসেসভাগিযতং পাপুণাতি, এৰং ৰীরিযস্স বহুলীকরণং। ইধ উপচারপ্পনাচিত্তপরিদমনৰীরিযানং অধিপ্পেতত্তা আহ ‘‘তিপ্পভেদং ৰীরিয’’ন্তি । নপ্পমজ্জতি এতেনাতি অপ্পমাদো, অসম্মোসো। সম্মা উপাযেন মনসি করোতি কম্মট্ঠানং এতেনাতি সম্মামনসিকারো ঞাণন্তি আহ ‘‘ৰীরিযঞ্চ সতিঞ্চ ঞাণঞ্চা’’তি। এত্থাতি ‘‘আতপ্প…পে॰… মনসিকারং অন্ৰাযা’’তি ইমস্মিং পাঠে। সীলৰিসুদ্ধিযা সদ্ধিং চতুন্নং রূপাৰচরজ্ঝানানং অধিগমনপটিপদা ৰত্তব্বা, সা পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারতো ৰুত্তাতি আহ ‘‘সঙ্খেপত্থো’’তি। ‘‘তথারূপ’’ন্তি চুদ্দসৰিধেহি চিত্তদমনেহি রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানস্স দমিততং ৰদতি।

31.Ātāpanaṃ kilesānaṃ vibādhanaṃ pahānaṃ. Padahanaṃ kosajjapakkhe patituṃ adatvā cittassa ussahanaṃ. Anuyogo yathā samādhi visesabhāgiyataṃ pāpuṇāti, evaṃ vīriyassa bahulīkaraṇaṃ. Idha upacārappanācittaparidamanavīriyānaṃ adhippetattā āha ‘‘tippabhedaṃ vīriya’’nti . Nappamajjati etenāti appamādo, asammoso. Sammā upāyena manasi karoti kammaṭṭhānaṃ etenāti sammāmanasikāro ñāṇanti āha ‘‘vīriyañca satiñca ñāṇañcā’’ti. Etthāti ‘‘ātappa…pe… manasikāraṃ anvāyā’’ti imasmiṃ pāṭhe. Sīlavisuddhiyā saddhiṃ catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ adhigamanapaṭipadā vattabbā, sā pana visuddhimagge vitthārato vuttāti āha ‘‘saṅkhepattho’’ti. ‘‘Tathārūpa’’nti cuddasavidhehi cittadamanehi rūpāvacaracatutthajjhānassa damitataṃ vadati.

সমাধানাদিঅট্ঠঙ্গসমন্নাগতরূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানস্স যোগিনো সমাধিৰিজম্ভনভূতা লোকিযাভিঞ্ঞা ঝানানুভাৰো। ‘‘ঝানাদীন’’ন্তি ইদং ঝানলাভিস্স ৰিসেসেন ঝানধম্মা আপাথং আগচ্ছন্তি, তংমুখেন সেসধম্মাতি ইমমত্থং সন্ধায ৰুত্তং। জনকভাৰং পটিক্খিপতি। সতি হি জনকভাৰে রূপাদিধম্মানং ৰিয সুখাদিধম্মানং ৰিয, চ পচ্চযাযত্তৰুত্তিতায উপ্পাদৰন্ততা ৰিঞ্ঞাযতি, উপ্পাদে চ সতি অৰস্সম্ভাৰী নিরোধোতি অনৰকাসাৰ নিচ্চতা সিযাতি। কূটট্ঠ-সদ্দো ৰা লোকে অচ্চন্তনিচ্চে নিরুল়্হো দট্ঠব্বো। ‘‘এসিকট্ঠাযিট্ঠিতো’’তি এতেন যথা এসিকা ৰাতপ্পহারাদীহি ন চলতি, এৰং ন কেনচি ৰিকারং আপজ্জতীতি ৰিকারাভাৰমাহ, ‘‘কূটট্ঠো’’তি ইমিনা পন অনিচ্চতাভাৰং। ৰিকারোপি ৰিনাসোযেৰাতি আহ, ‘‘উভযেনপি লোকস্স ৰিনাসাভাৰং দীপেতী’’তি। ‘‘ৰিজ্জমানমেৰা’’তি এতেন কারণে ফলস্স অত্থিভাৰদস্সনেন অভিব্যত্তিৰাদং দীপেতি। নিক্খমতীতি চ অভিব্যত্তিং গচ্ছতীতি অত্থো। কথং পন ৰিজ্জমানোযেৰ পুব্বে অনভিব্যত্তো অভিব্যত্তিং গচ্ছতীতি? যথা অন্ধকারেন পটিচ্ছন্নো ঘটো আলোকেন অভিব্যত্তিং গচ্ছতি।

Samādhānādiaṭṭhaṅgasamannāgatarūpāvacaracatutthajjhānassa yogino samādhivijambhanabhūtā lokiyābhiññā jhānānubhāvo. ‘‘Jhānādīna’’nti idaṃ jhānalābhissa visesena jhānadhammā āpāthaṃ āgacchanti, taṃmukhena sesadhammāti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Janakabhāvaṃ paṭikkhipati. Sati hi janakabhāve rūpādidhammānaṃ viya sukhādidhammānaṃ viya, ca paccayāyattavuttitāya uppādavantatā viññāyati, uppāde ca sati avassambhāvī nirodhoti anavakāsāva niccatā siyāti. Kūṭaṭṭha-saddo vā loke accantanicce niruḷho daṭṭhabbo. ‘‘Esikaṭṭhāyiṭṭhito’’ti etena yathā esikā vātappahārādīhi na calati, evaṃ na kenaci vikāraṃ āpajjatīti vikārābhāvamāha, ‘‘kūṭaṭṭho’’ti iminā pana aniccatābhāvaṃ. Vikāropi vināsoyevāti āha, ‘‘ubhayenapi lokassa vināsābhāvaṃ dīpetī’’ti. ‘‘Vijjamānamevā’’ti etena kāraṇe phalassa atthibhāvadassanena abhibyattivādaṃ dīpeti. Nikkhamatīti ca abhibyattiṃ gacchatīti attho. Kathaṃ pana vijjamānoyeva pubbe anabhibyatto abhibyattiṃ gacchatīti? Yathā andhakārena paṭicchanno ghaṭo ālokena abhibyattiṃ gacchati.

ইদমেত্থ ৰিচারেতব্বং – কিং করোন্তো আলোকো ঘটং পকাসেতীতি ৰুচ্চতি, যদি ঘটৰিসযং বুদ্ধিং করোন্তো, বুদ্ধিযা অনুপ্পন্নায উপ্পত্তিদীপনতো অভিব্যত্তিৰাদো হাযতি। অথ ঘটবুদ্ধিযা আৰরণভূতং অন্ধকারং ৰিধমন্তো, এৰম্পি অভিব্যত্তিৰাদো হাযতিযেৰ। সতি হি ঘটবুদ্ধিযা অন্ধকারো কথং তস্সা আৰরণং হোতীতি, যথা ঘটস্স অভিব্যত্তি ন যুজ্জতি, এৰং অত্তনোপি। তত্থাপি হি যদি ইন্দ্রিযৰিসযাদিসন্নিপাতেন অনুপ্পন্নায বুদ্ধিযা উপ্পত্তি, উপ্পত্তিৰচনেনেৰ অভিব্যত্তিৰাদো হাযতি, তথা সস্সতৰাদো। অথ বুদ্ধিপ্পৰত্তিযা আৰরণভূতস্স অন্ধকারট্ঠানিযস্স মোহস্স ৰিধমনেন। সতি বুদ্ধিযা কথং মোহো আৰরণন্তি, কিঞ্চি ভেদসম্ভৰতো। ন হি অভিব্যঞ্জনকানং চন্দসূরিযমণিপদীপাদীনং ভেদেন অভিব্যঞ্জিতব্বানং ঘটাদীনং ভেদো হোতি, হোতি চ ৰিসযভেদেন বুদ্ধিভেদোতি ভিয্যোপি অভিব্যত্তি ন যুজ্জতিযেৰ, ন চেত্থ ৰুত্তিকপ্পনা যুত্তা ৰুত্তিযা ৰুত্তিমতো চ অনঞ্ঞথানুজাননতোতি । তে চ সত্তা সন্ধাৰন্তীতি যে ইধ মনুস্সভাৰেন অৰট্ঠিতা, তেযেৰ দেৰভাৰাদিউপগমনেন ইতো অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তি, অঞ্ঞথা কতস্স কম্মস্স ৰিনাসো, অকতস্স চ অব্ভাগমো আপজ্জেয্যাতি অধিপ্পাযো।

Idamettha vicāretabbaṃ – kiṃ karonto āloko ghaṭaṃ pakāsetīti vuccati, yadi ghaṭavisayaṃ buddhiṃ karonto, buddhiyā anuppannāya uppattidīpanato abhibyattivādo hāyati. Atha ghaṭabuddhiyā āvaraṇabhūtaṃ andhakāraṃ vidhamanto, evampi abhibyattivādo hāyatiyeva. Sati hi ghaṭabuddhiyā andhakāro kathaṃ tassā āvaraṇaṃ hotīti, yathā ghaṭassa abhibyatti na yujjati, evaṃ attanopi. Tatthāpi hi yadi indriyavisayādisannipātena anuppannāya buddhiyā uppatti, uppattivacaneneva abhibyattivādo hāyati, tathā sassatavādo. Atha buddhippavattiyā āvaraṇabhūtassa andhakāraṭṭhāniyassa mohassa vidhamanena. Sati buddhiyā kathaṃ moho āvaraṇanti, kiñci bhedasambhavato. Na hi abhibyañjanakānaṃ candasūriyamaṇipadīpādīnaṃ bhedena abhibyañjitabbānaṃ ghaṭādīnaṃ bhedo hoti, hoti ca visayabhedena buddhibhedoti bhiyyopi abhibyatti na yujjatiyeva, na cettha vuttikappanā yuttā vuttiyā vuttimato ca anaññathānujānanatoti . Teca sattā sandhāvantīti ye idha manussabhāvena avaṭṭhitā, teyeva devabhāvādiupagamanena ito aññattha gacchanti, aññathā katassa kammassa vināso, akatassa ca abbhāgamo āpajjeyyāti adhippāyo.

অপরাপরন্তি অপরস্মা ভৰা অপরং ভৰং। এৰং সঙ্খ্যং গচ্ছন্তীতি অত্তনো নিচ্চসভাৰত্তা ন চুতূপপত্তিযো, সব্বব্যাপিতায নাপি সন্ধাৰনসংসরণানি, ধম্মানংযেৰ পন পৰত্তিৰিসেসেন এৰং সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি, এৰং ৰোহরীযন্তীতি অধিপ্পাযো। এতেন অৰট্ঠিতসভাৰস্স অত্তনো, ধম্মিনো চ ধম্মমত্তং উপ্পজ্জতি চেৰ ৰিনস্সতি চাতি ইমং ৰিপরিণামৰাদং দস্সেতি। যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং পরতো ৰক্খাম। অত্তনো ৰাদং ভিন্দতীতি সন্ধাৰনাদিৰচনসিদ্ধায অনিচ্চতায পুব্বে পটিঞ্ঞাতং সস্সতৰাদং ভিন্দতি, ৰিদ্ধংসেতীতি অত্থো। সস্সতিসমন্তি ৰা এতস্স সস্সতং থাৰরং নিচ্চকালন্তি অত্থো দট্ঠব্বো।

Aparāparanti aparasmā bhavā aparaṃ bhavaṃ. Evaṃ saṅkhyaṃ gacchantīti attano niccasabhāvattā na cutūpapattiyo, sabbabyāpitāya nāpi sandhāvanasaṃsaraṇāni, dhammānaṃyeva pana pavattivisesena evaṃ saṅkhyaṃ gacchanti, evaṃ voharīyantīti adhippāyo. Etena avaṭṭhitasabhāvassa attano, dhammino ca dhammamattaṃ uppajjati ceva vinassati cāti imaṃ vipariṇāmavādaṃ dasseti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato vakkhāma. Attano vādaṃ bhindatīti sandhāvanādivacanasiddhāya aniccatāya pubbe paṭiññātaṃ sassatavādaṃ bhindati, viddhaṃsetīti attho. Sassatisamanti vā etassa sassataṃ thāvaraṃ niccakālanti attho daṭṭhabbo.

হেতুং দস্সেন্তোতি যেসং ‘‘সস্সতো’’তি অত্তানঞ্চ লোকঞ্চ পঞ্ঞপেতি অযং দিট্ঠিগতিকো, তেসং হেতুং দস্সেন্তোতি অত্থো। ন হি অত্তনো দিট্ঠিযা পচ্চক্খকতমত্থং অত্তনোযেৰ সাধেতি, অত্তনো পন পচ্চক্খকতেন অত্থেন অত্তনো অপ্পচ্চক্খভূতম্পি অত্থং সাধেতি। অত্তনা হি যথানিচ্ছিতং পরেহি ৰিঞ্ঞাপেতি, ন অনিচ্ছিতং। ‘‘হেতুং দস্সেন্তো’’তি এত্থ ইদং হেতুদস্সনং – এতেসু অনেকেসু জাতিসতসহস্সেসু একোৰাযং মে অত্তা, লোকো চ অনুস্সরণসব্ভাৰতো। যো হি যমত্থং অনুভৰতি, সো এৰ তং অনুস্সরতি, ন অঞ্ঞো। ন হি অঞ্ঞেন অনুভূতমত্থং অঞ্ঞো অনুস্সরিতুং সক্কোতি যথা তং বুদ্ধরক্খিতেন অনুভূতং ধম্মরক্খিতো। যথা চেতাসু, এৰং ইতো পুরিমতরাসুপি জাতীসূতি। কস্মা সস্সতো মে অত্তা চ লোকো চ। যথা চ মে, এৰং অঞ্ঞেসম্পি সত্তানং সস্সতো অত্তা চ লোকো চাতি? সস্সতৰসেন দিট্ঠিগহনং পক্খন্দো দিট্ঠিগতিকো পরেপি তত্থ পতিট্ঠপেতি, পাল়িযং পন ‘‘অনেকৰিহিতানি অধিৰুত্তিপদানি অভিৰদন্তি। সো এৰং আহা’’তি চ ৰচনতো পরানুমানৰসেন ইধ হেতুদস্সনং অধিপ্পেতন্তি ৰিঞ্ঞাযতি। কারণন্তি তিৰিধং কারণং সম্পাপকং নিব্বত্তকং ঞাপকন্তি। তত্থ অরিযমগ্গো নিব্বানস্স সম্পাপকং কারণং, বীজং অঙ্কুরস্স নিব্বত্তকং কারণং, পচ্চযুপ্পন্নতাদযো অনিচ্চতাদীনং ঞাপকং কারণং, ইধাপি ঞাপককারণমেৰ অধিপ্পেতং। ঞাপকো হি ঞাপেতব্বত্থৰিসযস্স ঞাণস্স হেতুভাৰতো কারণন্তি। তদাযত্তৰুত্তিতায তং ঞাণং তিট্ঠতি তত্থাতি ‘‘ঠান’’ন্তি, ৰসতি তত্থ পৰত্ততীতি ‘‘ৰত্থূ’’তি চ ৰুচ্চতি। তথা হি ভগৰতা ৰত্থু-সদ্দেন উদ্দিসিত্ৰাপি ঠানসদ্দেন নিদ্দিট্ঠন্তি।

Hetuṃ dassentoti yesaṃ ‘‘sassato’’ti attānañca lokañca paññapeti ayaṃ diṭṭhigatiko, tesaṃ hetuṃ dassentoti attho. Na hi attano diṭṭhiyā paccakkhakatamatthaṃ attanoyeva sādheti, attano pana paccakkhakatena atthena attano appaccakkhabhūtampi atthaṃ sādheti. Attanā hi yathānicchitaṃ parehi viññāpeti, na anicchitaṃ. ‘‘Hetuṃ dassento’’ti ettha idaṃ hetudassanaṃ – etesu anekesu jātisatasahassesu ekovāyaṃ me attā, loko ca anussaraṇasabbhāvato. Yo hi yamatthaṃ anubhavati, so eva taṃ anussarati, na añño. Na hi aññena anubhūtamatthaṃ añño anussarituṃ sakkoti yathā taṃ buddharakkhitena anubhūtaṃ dhammarakkhito. Yathā cetāsu, evaṃ ito purimatarāsupi jātīsūti. Kasmā sassato me attā ca loko ca. Yathā ca me, evaṃ aññesampi sattānaṃ sassato attā ca loko cāti? Sassatavasena diṭṭhigahanaṃ pakkhando diṭṭhigatiko parepi tattha patiṭṭhapeti, pāḷiyaṃ pana ‘‘anekavihitāni adhivuttipadāni abhivadanti. So evaṃ āhā’’ti ca vacanato parānumānavasena idha hetudassanaṃ adhippetanti viññāyati. Kāraṇanti tividhaṃ kāraṇaṃ sampāpakaṃ nibbattakaṃ ñāpakanti. Tattha ariyamaggo nibbānassa sampāpakaṃ kāraṇaṃ, bījaṃ aṅkurassa nibbattakaṃ kāraṇaṃ, paccayuppannatādayo aniccatādīnaṃ ñāpakaṃ kāraṇaṃ, idhāpi ñāpakakāraṇameva adhippetaṃ. Ñāpako hi ñāpetabbatthavisayassa ñāṇassa hetubhāvato kāraṇanti. Tadāyattavuttitāya taṃ ñāṇaṃ tiṭṭhati tatthāti ‘‘ṭhāna’’nti, vasati tattha pavattatīti ‘‘vatthū’’ti ca vuccati. Tathā hi bhagavatā vatthu-saddena uddisitvāpi ṭhānasaddena niddiṭṭhanti.

৩২-৩৩. দুতিযততিযৰাদানং পঠমৰাদতো নত্থি ৰিসেসো ঠপেত্ৰা কালৰিসেসন্তি আহ ‘‘উপরি ৰাদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো’’তি। যদি এৰং কস্মা সস্সতৰাদো চতুধা ৰিভত্তো, ননু অধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদো ৰিয দুৰিধেনেৰ ৰিভজিতব্বো সিযাতি আহ ‘‘মন্দপঞ্ঞো হি তিত্থিযো’’তিআদি।

32-33. Dutiyatatiyavādānaṃ paṭhamavādato natthi viseso ṭhapetvā kālavisesanti āha ‘‘upari vādadvayepi eseva nayo’’ti. Yadi evaṃ kasmā sassatavādo catudhā vibhatto, nanu adhiccasamuppannikavādo viya duvidheneva vibhajitabbo siyāti āha ‘‘mandapañño hi titthiyo’’tiādi.

৩৪. তক্কযতীতি ঊহযতি, সস্সতাদিআকারেন তস্মিং তস্মিং আরম্মণে চিত্তং অভিনিরোপেতীতি অত্থো। তক্কোতি আকোটনলক্খণো ৰিনিচ্ছযলক্খণো ৰা দিট্ঠিট্ঠানভূতো ৰিতক্কো। ৰীমংসা নাম ৰিচারণা, সা পনেত্থ অত্থতো পঞ্ঞাপতিরূপকো লোভসহগতচিত্তুপ্পাদো, মিচ্ছাভিনিৰেসো ৰা অযোনিসোমনসিকারো, পুব্বভাগে ৰা দিট্ঠিৰিপ্ফন্দিতন্তি দট্ঠব্বা। তেনেৰাহ ‘‘তুলনা রুচ্চনা খমনা’’তি। পরিযাহননং ৰিতক্কস্স আরম্মণঊহনং এৰাতি আহ ‘‘তেন তেন পকারেন তক্কেত্ৰা’’তি। অনুৰিচরিতন্তি ৰীমংসায অনুপৰত্তিতং, ৰীমংসানুগতেন ৰা ৰিচারেন অনুমজ্জিতং। পটি পটি ভাতীতি পটিভানং, যথাসমিহিতাকারৰিসেসৰিভাৰকো চিত্তুপ্পাদো। পটিভানতো জাতং পটিভানং, সযং অত্তনো পটিভানং সযং পটিভানং। তেনেৰাহ ‘‘অত্তনো পটিভানমত্তসঞ্জাত’’ন্তি। মত্ত-সদ্দেন ৰিসেসাধিগমাদযো নিৰত্তেতি।

34.Takkayatīti ūhayati, sassatādiākārena tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe cittaṃ abhiniropetīti attho. Takkoti ākoṭanalakkhaṇo vinicchayalakkhaṇo vā diṭṭhiṭṭhānabhūto vitakko. Vīmaṃsā nāma vicāraṇā, sā panettha atthato paññāpatirūpako lobhasahagatacittuppādo, micchābhiniveso vā ayonisomanasikāro, pubbabhāge vā diṭṭhivipphanditanti daṭṭhabbā. Tenevāha ‘‘tulanā ruccanā khamanā’’ti. Pariyāhananaṃ vitakkassa ārammaṇaūhanaṃ evāti āha ‘‘tena tena pakārena takketvā’’ti. Anuvicaritanti vīmaṃsāya anupavattitaṃ, vīmaṃsānugatena vā vicārena anumajjitaṃ. Paṭi paṭi bhātīti paṭibhānaṃ, yathāsamihitākāravisesavibhāvako cittuppādo. Paṭibhānato jātaṃ paṭibhānaṃ, sayaṃ attano paṭibhānaṃ sayaṃ paṭibhānaṃ. Tenevāha ‘‘attano paṭibhānamattasañjāta’’nti. Matta-saddena visesādhigamādayo nivatteti.

‘‘অনাগতেপি এৰং ভৰিস্সতী’’তি ইদং ন ইধাধিপ্পেততক্কীৰসেনেৰ ৰুত্তং, লাভীতক্কিনো এৰম্পি সম্ভৰতীতি সম্ভৰদস্সনৰসেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং। যং কিঞ্চি অত্তনা পটিলদ্ধং রূপাদি সুখাদি চ ইধ লব্ভতীতি লাভো, ন ঝানাদিৰিসেসো। ‘‘এৰং সতি ইদং হোতী’’তি অনিচ্চেসু ভাৰেসু অঞ্ঞো করোতি, অঞ্ঞো পটিসংৰেদেতীতি আপজ্জতি, তথা চ সতি কতস্স ৰিনাসো, অকতস্স চ অব্ভাগমো সিযা। নিচ্চেসু পন ভাৰেসু যো করোতি, সো পটিসংৰেদেতীতি ন দোসো আপজ্জতীতি তক্কিকস্স যুত্তিগৰেসনাকারং দস্সেতি।

‘‘Anāgatepievaṃ bhavissatī’’ti idaṃ na idhādhippetatakkīvaseneva vuttaṃ, lābhītakkino evampi sambhavatīti sambhavadassanavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ kiñci attanā paṭiladdhaṃ rūpādi sukhādi ca idha labbhatīti lābho, na jhānādiviseso. ‘‘Evaṃ sati idaṃ hotī’’ti aniccesu bhāvesu añño karoti, añño paṭisaṃvedetīti āpajjati, tathā ca sati katassa vināso, akatassa ca abbhāgamo siyā. Niccesu pana bhāvesu yo karoti, so paṭisaṃvedetīti na doso āpajjatīti takkikassa yuttigavesanākāraṃ dasseti.

তক্কমত্তেনেৰাতি আগমাধিগমাদীনং অনুস্সৰাদীনঞ্চ অভাৰা সুদ্ধতক্কেনেৰ। ননু চ ৰিসেসলাভিনোপি সস্সতৰাদিনো অত্তনো ৰিসেসাধিগমহেতু অনেকেসু জাতিসতসহস্সেসু দসসু সংৰট্টৰিৰট্টেসু চত্তালীসায সংৰট্টৰিৰট্টেসু যথানুভূতং অত্তনো সন্তানং তপ্পটিবদ্ধঞ্চ ‘‘অত্তা, লোকো’’তি চ অনুস্সরিত্ৰা ততো পুরিমপুরিমতরাসুপি জাতীসু তথাভূতস্স অত্থিতানুৰিতক্কনমুখেন সব্বেসম্পি সত্তানং তথাভাৰানুৰিতক্কনৰসেনেৰ সস্সতাভিনিৰেসিনো জাতা, এৰঞ্চ সতি সব্বোপি সস্সতৰাদী অনুস্সুতিজাতিস্সরতক্কিকা ৰিয অত্তনো উপলদ্ধৰত্থুনিবন্ধনেন তক্কনেন পৰত্তৰাদত্তা তক্কীপক্খেযেৰ তিট্ঠেয্য, অৰস্সঞ্চ ৰুত্তপ্পকারং তক্কনমিচ্ছিতব্বং , অঞ্ঞথা ৰিসেসলাভী সস্সতৰাদী একচ্চসস্সতিকপক্খং, অধিচ্চসমুপ্পন্নিকপক্খং ৰা ভজেয্যাতি ? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং, যস্মা ৰিসেসলাভীনং খন্ধসন্তানস্স দীঘদীঘতরদীঘতমকালানুস্সরণং সস্সতগ্গাহস্স অসাধারণকারণং। তথা হি ‘‘অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরামি। ইমিনামহমেতং জানামী’’তি অনুস্সরণমেৰ পধানকারণভাৰেন দস্সিতং। যং পন তস্স ‘‘ইমিনামহমেতং জানামী’’তি পৰত্তং তক্কনং, ন তং ইধ পধানং অনুস্সরণং পতি তস্স অপ্পধানভূতত্তা। যদি এৰং অনুস্সৰাদীনম্পি পধানভাৰো আপজ্জতীতি চে? ন, তেসং সচ্ছিকিরিযায অভাৰেন তক্কপধানত্তা, পধানকারণেন চ নিদ্দেসো নিরুল়্হো সাসনে লোকে চ যথা ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণং, যৰঙ্কুরো’’তি চ।

Takkamattenevāti āgamādhigamādīnaṃ anussavādīnañca abhāvā suddhatakkeneva. Nanu ca visesalābhinopi sassatavādino attano visesādhigamahetu anekesu jātisatasahassesu dasasu saṃvaṭṭavivaṭṭesu cattālīsāya saṃvaṭṭavivaṭṭesu yathānubhūtaṃ attano santānaṃ tappaṭibaddhañca ‘‘attā, loko’’ti ca anussaritvā tato purimapurimatarāsupi jātīsu tathābhūtassa atthitānuvitakkanamukhena sabbesampi sattānaṃ tathābhāvānuvitakkanavaseneva sassatābhinivesino jātā, evañca sati sabbopi sassatavādī anussutijātissaratakkikā viya attano upaladdhavatthunibandhanena takkanena pavattavādattā takkīpakkheyeva tiṭṭheyya, avassañca vuttappakāraṃ takkanamicchitabbaṃ , aññathā visesalābhī sassatavādī ekaccasassatikapakkhaṃ, adhiccasamuppannikapakkhaṃ vā bhajeyyāti ? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, yasmā visesalābhīnaṃ khandhasantānassa dīghadīghataradīghatamakālānussaraṇaṃ sassataggāhassa asādhāraṇakāraṇaṃ. Tathā hi ‘‘anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Imināmahametaṃ jānāmī’’ti anussaraṇameva padhānakāraṇabhāvena dassitaṃ. Yaṃ pana tassa ‘‘imināmahametaṃ jānāmī’’ti pavattaṃ takkanaṃ, na taṃ idha padhānaṃ anussaraṇaṃ pati tassa appadhānabhūtattā. Yadi evaṃ anussavādīnampi padhānabhāvo āpajjatīti ce? Na, tesaṃ sacchikiriyāya abhāvena takkapadhānattā, padhānakāraṇena ca niddeso niruḷho sāsane loke ca yathā ‘‘cakkhuviññāṇaṃ, yavaṅkuro’’ti ca.

অথ ৰা ৰিসেসাধিগমনিবন্ধনরহিতস্স তক্কনস্স ৰিসুং সস্সতগ্গাহে কারণভাৰদস্সনত্থং ৰিসেসাধিগমো ৰিসুং সস্সতগ্গাহকারণং ৰত্তব্বো , সো চ মন্দমজ্ঝতিক্খপঞ্ঞাৰসেন তিৰিধোতি ভগৰতা সব্বতক্কিনো তক্কীভাৰসামঞ্ঞেন একজ্ঝং গহেত্ৰা চতুধা ৰৰত্থাপিতো সস্সতৰাদো। যদিপি অনুস্সৰাদিৰসেন তক্কিকানং ৰিয মন্দপঞ্ঞাদীনম্পি হীনাদিৰসেন অনেকভেদসব্ভাৰতো ৰিসেসলাভীনম্পি বহুধা ভেদো সম্ভৰতি, সব্বে পন ৰিসেসলাভিনো মন্দপঞ্ঞাদিৰসেন তযো রাসী কত্ৰা তত্থ উক্কট্ঠৰসেন অনেকজাতিসতসহস্সদসসংৰট্টৰিৰট্টচত্তারীসসংৰট্টৰিৰট্টানুস্সরণেন অযং ৰিভাগো ৰুত্তো। তীসুপি রাসীসু যে হীনমজ্ঝপঞ্ঞা, তে ৰুত্তপরিচ্ছেদতো ঊনকমেৰ অনুস্সরন্তি। যে পন তত্থ উক্কট্ঠপঞ্ঞা, তে ৰুত্তপরিচ্ছেদং অতিক্কমিত্ৰা নানুস্সরন্তীতি এৰং পনাযং দেসনা। তস্মা অঞ্ঞতরভেদসঙ্গহৰসেনেৰ ভগৰতা চত্তারিট্ঠানানি ৰিভত্তানীতি ৰৰত্থিতা সস্সতৰাদীনং চতুব্বিধতা। ন হি ইধ সাৰসেসং ধম্মং দেসেতি ধম্মরাজা।

Atha vā visesādhigamanibandhanarahitassa takkanassa visuṃ sassataggāhe kāraṇabhāvadassanatthaṃ visesādhigamo visuṃ sassataggāhakāraṇaṃ vattabbo , so ca mandamajjhatikkhapaññāvasena tividhoti bhagavatā sabbatakkino takkībhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā catudhā vavatthāpito sassatavādo. Yadipi anussavādivasena takkikānaṃ viya mandapaññādīnampi hīnādivasena anekabhedasabbhāvato visesalābhīnampi bahudhā bhedo sambhavati, sabbe pana visesalābhino mandapaññādivasena tayo rāsī katvā tattha ukkaṭṭhavasena anekajātisatasahassadasasaṃvaṭṭavivaṭṭacattārīsasaṃvaṭṭavivaṭṭānussaraṇena ayaṃ vibhāgo vutto. Tīsupi rāsīsu ye hīnamajjhapaññā, te vuttaparicchedato ūnakameva anussaranti. Ye pana tattha ukkaṭṭhapaññā, te vuttaparicchedaṃ atikkamitvā nānussarantīti evaṃ panāyaṃ desanā. Tasmā aññatarabhedasaṅgahavaseneva bhagavatā cattāriṭṭhānāni vibhattānīti vavatthitā sassatavādīnaṃ catubbidhatā. Na hi idha sāvasesaṃ dhammaṃ deseti dhammarājā.

৩৫. ‘‘অঞ্ঞতরেনা’’তি এতস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘একেনা’’তি ৰুত্তং। ৰা-সদ্দস্স পন অনিযমত্থতং দস্সেতুং ‘‘দ্ৰীহি ৰা তীহি ৰা’’তি ৰুত্তং। তেন চতূসু ঠানেসু যথারহং একচ্চং একচ্চস্স পঞ্ঞাপনে সহকারীকারণন্তি দস্সেতি। কিং পনেতানি ৰত্থূনি অভিনিৰেসস্স হেতু, উদাহু পতিট্ঠাপনস্স। কিঞ্চেত্থ যদি তাৰ অভিনিৰেসস্স, কস্মা অনুস্সরণতক্কনানিযেৰ গহিতানি, ন সঞ্ঞাৰিপল্লাসাদযো। তথাহি ৰিপরীতসঞ্ঞা অযোনিসোমনসিকারঅসপ্পুরিসূপনিস্সযঅসদ্ধম্মস্সৰনাদীনি মিচ্ছাদিট্ঠিযা পৰত্তনট্ঠানানি। অথ পতিট্ঠাপনস্স অধিগমযুত্তিযো ৰিয আগমোপি ৰত্থুভাৰেন ৰত্তব্বো, উভযত্থাপি ‘‘নত্থি ইতো বহিদ্ধা’’তি ৰচনং ন যুজ্জতীতি? ন। কস্মা? অভিনিৰেসপক্খে তাৰ অযং দিট্ঠিগতিকো অসপ্পুরিসূপনিস্সযঅসদ্ধম্মস্সৰনেহি অযোনিসো উম্মুজ্জিত্ৰা ৰিপল্লাসসঞ্ঞো রূপাদিধম্মানং খণে খণে ভিজ্জনসভাৰস্স অনৰবোধতো ধম্মযুত্তিং অতিধাৰন্তো একত্তনযং মিচ্ছা গহেত্ৰা যথাৰুত্তানুস্সরণতক্কেহি খন্ধেসু ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি (দী॰ নি॰ ১.৩১) অভিনিৰেসং জনেসি। ইতি আসন্নকারণত্তা, পধানকারণত্তা, তগ্গহণেনেৰ চ ইতরেসম্পি গহিতত্তা অনুস্সরণতক্কনানিযেৰ ইধ গহিতানি। পতিট্ঠাপনপক্খে পন আগমোপি যুত্তিপক্খেযেৰ ঠিতো ৰিসেসতো বাহিরকানং তক্কগাহিভাৰতোতি অনুস্সরণতক্কনানিযেৰ দিট্ঠিযা ৰত্থুভাৰেন গহিতানি। কিঞ্চ ভিয্যো দুৰিধং লক্খণং পরমত্থধম্মানং সভাৰলক্খণং সামঞ্ঞলক্খণঞ্চাতি। তত্থ সভাৰলক্খণাৰবোধো পচ্চক্খঞাণং, সামঞ্ঞলক্খণাৰবোধো অনুমানঞাণং, আগমো চ সুতমযায পঞ্ঞায সাধনতো অনুমানঞাণমেৰ আৰহতি, সুতানং পন ধম্মানং আকারপরিৰিতক্কনেন নিজ্ঝানক্খন্তিযং ঠিতো চিন্তামযং পঞ্ঞং নিব্বত্তেত্ৰা অনুক্কমেন ভাৰনায পচ্চক্খঞাণং অধিগচ্ছতীতি এৰং আগমোপি তক্কৰিসযং নাতিক্কমতীতি তগ্গহণেন গহিতোৰাতি ৰেদিতব্বো। সো অট্ঠকথাযং অনুস্সুতিতক্কগ্গহণেন ৰিভাৰিতোতি যুত্তং এৰিদং ‘‘নত্থি ইতো বহিদ্ধা’’তি। ‘‘অনেকৰিহিতানি অধিৰুত্তিপদানি অভিৰদন্তি, সস্সতং অত্তানঞ্চ লোকঞ্চ পঞ্ঞপেন্তী’’তি (দী॰ নি॰ ১.৩০) চ ৰচনতো পতিট্ঠাপনৰত্থূনি ইধাধিপ্পেতানীতি দট্ঠব্বং।

35.‘‘Aññatarenā’’ti etassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ekenā’’ti vuttaṃ. -saddassa pana aniyamatthataṃ dassetuṃ ‘‘dvīhi vā tīhi vā’’ti vuttaṃ. Tena catūsu ṭhānesu yathārahaṃ ekaccaṃ ekaccassa paññāpane sahakārīkāraṇanti dasseti. Kiṃ panetāni vatthūni abhinivesassa hetu, udāhu patiṭṭhāpanassa. Kiñcettha yadi tāva abhinivesassa, kasmā anussaraṇatakkanāniyeva gahitāni, na saññāvipallāsādayo. Tathāhi viparītasaññā ayonisomanasikāraasappurisūpanissayaasaddhammassavanādīni micchādiṭṭhiyā pavattanaṭṭhānāni. Atha patiṭṭhāpanassa adhigamayuttiyo viya āgamopi vatthubhāvena vattabbo, ubhayatthāpi ‘‘natthi ito bahiddhā’’ti vacanaṃ na yujjatīti? Na. Kasmā? Abhinivesapakkhe tāva ayaṃ diṭṭhigatiko asappurisūpanissayaasaddhammassavanehi ayoniso ummujjitvā vipallāsasañño rūpādidhammānaṃ khaṇe khaṇe bhijjanasabhāvassa anavabodhato dhammayuttiṃ atidhāvanto ekattanayaṃ micchā gahetvā yathāvuttānussaraṇatakkehi khandhesu ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti (dī. ni. 1.31) abhinivesaṃ janesi. Iti āsannakāraṇattā, padhānakāraṇattā, taggahaṇeneva ca itaresampi gahitattā anussaraṇatakkanāniyeva idha gahitāni. Patiṭṭhāpanapakkhe pana āgamopi yuttipakkheyeva ṭhito visesato bāhirakānaṃ takkagāhibhāvatoti anussaraṇatakkanāniyeva diṭṭhiyā vatthubhāvena gahitāni. Kiñca bhiyyo duvidhaṃ lakkhaṇaṃ paramatthadhammānaṃ sabhāvalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇañcāti. Tattha sabhāvalakkhaṇāvabodho paccakkhañāṇaṃ, sāmaññalakkhaṇāvabodho anumānañāṇaṃ, āgamo ca sutamayāya paññāya sādhanato anumānañāṇameva āvahati, sutānaṃ pana dhammānaṃ ākāraparivitakkanena nijjhānakkhantiyaṃ ṭhito cintāmayaṃ paññaṃ nibbattetvā anukkamena bhāvanāya paccakkhañāṇaṃ adhigacchatīti evaṃ āgamopi takkavisayaṃ nātikkamatīti taggahaṇena gahitovāti veditabbo. So aṭṭhakathāyaṃ anussutitakkaggahaṇena vibhāvitoti yuttaṃ evidaṃ ‘‘natthi ito bahiddhā’’ti. ‘‘Anekavihitāni adhivuttipadāni abhivadanti, sassataṃ attānañca lokañca paññapentī’’ti (dī. ni. 1.30) ca vacanato patiṭṭhāpanavatthūni idhādhippetānīti daṭṭhabbaṃ.

৩৬. দিট্ঠিযেৰ দিট্ঠিট্ঠানং পরমৰজ্জতায অনেকৰিহিতানং অনত্থানং হেতুভাৰতো। যথাহ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপরমাহং ভিক্খৰে ৰজ্জং ৰদামী’’তি (অ॰ নি॰ ১.৩১০) ‘‘যথাহা’’তিআদিনা পটিসম্ভিদাপাল়িযা (পটি॰ ম॰ ১.১২৪) দিট্ঠিযা ঠানৰিভাগং দস্সেতি। তত্থ খন্ধাপি দিট্ঠিট্ঠানং আরম্মণট্ঠেন ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদি (সং॰ নি॰ ৩.৮১, ৩৪৫) ৰচনতো। অৰিজ্জাপি দিট্ঠিট্ঠানং উপনিস্সযাদিভাৰেন পৰত্তনতো। যথাহ ‘‘অস্সুতৰা ভিক্খৰে পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো’’তিআদি (ম॰ নি॰ ১.২; পটি॰ ম॰ ১.১৩০)। ফস্সোপি দিট্ঠিট্ঠানং। যথা চাহ ‘‘তদপি ফস্সপচ্চযা, (দী॰ নি॰ ১.১১৮ আদযো) ফুস্স ফুস্স পটিসংৰেদেন্তী’’তি (দী॰ নি॰ ১.১৪৪) চ । সঞ্ঞাপি দিট্ঠিট্ঠানং। ৰুত্তঞ্চেতং ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা, (সু॰ নি॰ ৮৮০; মহানি॰ ১০৯) পথৰিতো সঞ্ঞত্ৰা’’তি (ম॰ নি॰ ১.২) চ আদি। ৰিতক্কোপি দিট্ঠিট্ঠানং। ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘তক্কঞ্চ দিট্ঠীসু পকপ্পযিত্ৰা, সচ্চং মুসাতি দ্ৰযধম্মমাহূ’’তি (সু॰ নি॰ ৮৯২) ‘‘তক্কী হোতি ৰীমংসী’’তি (দী॰ নি॰ ১.৩৪) চ আদি। অযোনিসোমনসিকারোপি দিট্ঠিট্ঠানং। তেনাহ ভগৰা ‘‘তস্স এৰং অযোনিসো মনসি করোতো ছন্নং দিট্ঠীনং অঞ্ঞতরা দিট্ঠি উপ্পজ্জতি। ‘অত্থি মে অত্তা’তি ৰা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তিআদি (ম॰ নি॰ ১.১৯)। সমুট্ঠাতি এতেনাতি সমুট্ঠানং সমুট্ঠানভাৰো সমুট্ঠানট্ঠো। পৰত্তিতাতি পরসন্তানেসু উপ্পাদিতা। পরিনিট্ঠাপিতাতি অভিনিৰেসস্স পরিযোসানং মত্থকং পাপিতাতি অত্থো। ‘‘আরম্মণৰসেনা’’তি অট্ঠসু দিট্ঠিট্ঠানেসু খন্ধে সন্ধাযাহ। পৰত্তনৰসেনাতি অৰিজ্জাদযো। আসেৰনৰসেনাতি পাপমিত্তপরতোঘোসাদীনম্পি সেৰনং লব্ভতিযেৰ। অথ ৰা এৰংগতিকাতি এৰংগমনা, এৰংনিট্ঠাতি অত্থো। ইদং ৰুত্তং হোতি – ইমে দিট্ঠিসঙ্খাতা দিট্ঠিট্ঠানা এৰং পরমত্থতো অসন্তং অত্তানং সস্সতভাৰঞ্চস্স অজ্ঝারোপেত্ৰা গহিতা, পরামট্ঠা চ বাললপনা যাৰ পণ্ডিতা ন সমনুযুঞ্জন্তি, তাৰ গচ্ছন্তি পৰত্তন্তি। পণ্ডিতেহি সমনুযুঞ্জিযমানা পন অনৰট্ঠিতৰত্থুকা অৰিমদ্দক্খমা সূরিযুগ্গমনে উস্সাৰবিন্দূ ৰিয খজ্জোপনকা ৰিয চ ভিজ্জন্তি ৰিনস্সন্তি চাতি।

36.Diṭṭhiyeva diṭṭhiṭṭhānaṃ paramavajjatāya anekavihitānaṃ anatthānaṃ hetubhāvato. Yathāha ‘‘micchādiṭṭhiparamāhaṃ bhikkhave vajjaṃ vadāmī’’ti (a. ni. 1.310) ‘‘yathāhā’’tiādinā paṭisambhidāpāḷiyā (paṭi. ma. 1.124) diṭṭhiyā ṭhānavibhāgaṃ dasseti. Tattha khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ ārammaṇaṭṭhena ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādi (saṃ. ni. 3.81, 345) vacanato. Avijjāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ upanissayādibhāvena pavattanato. Yathāha ‘‘assutavā bhikkhave puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido’’tiādi (ma. ni. 1.2; paṭi. ma. 1.130). Phassopi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Yathā cāha ‘‘tadapi phassapaccayā, (dī. ni. 1.118 ādayo) phussa phussa paṭisaṃvedentī’’ti (dī. ni. 1.144) ca . Saññāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Vuttañcetaṃ ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā, (su. ni. 880; mahāni. 109) pathavito saññatvā’’ti (ma. ni. 1.2) ca ādi. Vitakkopi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Vuttampi cetaṃ ‘‘takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā, saccaṃ musāti dvayadhammamāhū’’ti (su. ni. 892) ‘‘takkī hoti vīmaṃsī’’ti (dī. ni. 1.34) ca ādi. Ayonisomanasikāropi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘tassa evaṃ ayoniso manasi karoto channaṃ diṭṭhīnaṃ aññatarā diṭṭhi uppajjati. ‘Atthi me attā’ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjatī’’tiādi (ma. ni. 1.19). Samuṭṭhāti etenāti samuṭṭhānaṃ samuṭṭhānabhāvo samuṭṭhānaṭṭho. Pavattitāti parasantānesu uppāditā. Pariniṭṭhāpitāti abhinivesassa pariyosānaṃ matthakaṃ pāpitāti attho. ‘‘Ārammaṇavasenā’’ti aṭṭhasu diṭṭhiṭṭhānesu khandhe sandhāyāha. Pavattanavasenāti avijjādayo. Āsevanavasenāti pāpamittaparatoghosādīnampi sevanaṃ labbhatiyeva. Atha vā evaṃgatikāti evaṃgamanā, evaṃniṭṭhāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ime diṭṭhisaṅkhātā diṭṭhiṭṭhānā evaṃ paramatthato asantaṃ attānaṃ sassatabhāvañcassa ajjhāropetvā gahitā, parāmaṭṭhā ca bālalapanā yāva paṇḍitā na samanuyuñjanti, tāva gacchanti pavattanti. Paṇḍitehi samanuyuñjiyamānā pana anavaṭṭhitavatthukā avimaddakkhamā sūriyuggamane ussāvabindū viya khajjopanakā viya ca bhijjanti vinassanti cāti.

তত্থাযং অনুযুঞ্জনে সঙ্খেপকথা – যদি হি পরেন পরিকপ্পিতো অত্তা লোকো ৰা সস্সতো সিযা, তস্স নিব্বিকারতায পুরিমরূপাৰিজহনতো কস্সচি ৰিসেসাধানস্স কাতুং অসক্কুণেয্যতায অহিততো নিৰত্তনত্থং, হিতে চ পটিপত্তিঅত্থং উপদেসো এৰ নিপ্পযোজনো সিযা সস্সতৰাদিনো, কথং ৰা সো উপদেসো পৰত্তীযতি ৰিকারাভাৰতো, এৰঞ্চ অত্তনো অজটাকাসস্স ৰিয দানাদিকিরিযা হিংসাদিকিরিযা চ ন সম্ভৰতি। তথা সুখস্স দুক্খস্স অনুভৰননিবন্ধো এৰ সস্সতৰাদিনো ন যুজ্জতি কম্মবদ্ধাভাৰতো, জাতিআদীনঞ্চ অসম্ভৰতো কুতো ৰিমোক্খো, অথ পন ধম্মমত্তং তস্স উপ্পজ্জতি চেৰ ৰিনস্সতি চ, যস্স ৰসেনাযং কিরিযাদিৰোহারোতি ৰদেয্য, এৰম্পি পুরিমরূপাৰিজহনেন অৰট্ঠিতস্স অত্তনো ধম্মমত্তন্তি ন সক্কা সম্ভাৰেতুং, তে ৰা পনস্স ধম্মা অৰত্থাভূতা অঞ্ঞে ৰা সিযুং অনঞ্ঞে ৰা। যদি অঞ্ঞে, ন তাহি তস্স উপ্পন্নাহিপি কোচি ৰিসেসো অত্থি। যাহি করোতি পটিসংৰেদেতি চৰতি উপপজ্জতি চাতি ইচ্ছিতং, তস্মা তদৰত্থো এৰ যথাৰুত্তদোসো। কিঞ্চ ধম্মকপ্পনাপি নিরত্থিকা সিযা, অথানঞ্ঞে উপ্পাদৰিনাসৰন্তীহি অৰত্থাহি অনঞ্ঞস্স অত্তনো তাসং ৰিয উপ্পাদৰিনাসসব্ভাৰতো কুতো নিচ্চতাৰকাসো, তাসম্পি ৰা অত্তনো ৰিয নিচ্চতাতি বন্ধৰিমোক্খানং অসম্ভৰো এৰাতি ন যুজ্জতিযেৰ সস্সতৰাদো। ন চেত্থ কোচি ৰাদী ধম্মানং সস্সতভাৰে পরিসুদ্ধং যুত্তিং ৰত্তুং সমত্থো, যুত্তিরহিতঞ্চ ৰচনং ন পণ্ডিতানং চিত্তং আরাধেতীতি। তেন ৰুত্তং ‘‘যাৰ পণ্ডিতা ন সমনুযুঞ্জন্তি, তাৰ গচ্ছন্তি পৰত্তন্তী’’তি। কম্মৰসেন অভিমুখো সম্পরেতি এত্থাতি অভিসম্পরাযো, পরোলোকো।

Tatthāyaṃ anuyuñjane saṅkhepakathā – yadi hi parena parikappito attā loko vā sassato siyā, tassa nibbikāratāya purimarūpāvijahanato kassaci visesādhānassa kātuṃ asakkuṇeyyatāya ahitato nivattanatthaṃ, hite ca paṭipattiatthaṃ upadeso eva nippayojano siyā sassatavādino, kathaṃ vā so upadeso pavattīyati vikārābhāvato, evañca attano ajaṭākāsassa viya dānādikiriyā hiṃsādikiriyā ca na sambhavati. Tathā sukhassa dukkhassa anubhavananibandho eva sassatavādino na yujjati kammabaddhābhāvato, jātiādīnañca asambhavato kuto vimokkho, atha pana dhammamattaṃ tassa uppajjati ceva vinassati ca, yassa vasenāyaṃ kiriyādivohāroti vadeyya, evampi purimarūpāvijahanena avaṭṭhitassa attano dhammamattanti na sakkā sambhāvetuṃ, te vā panassa dhammā avatthābhūtā aññe vā siyuṃ anaññe vā. Yadi aññe, na tāhi tassa uppannāhipi koci viseso atthi. Yāhi karoti paṭisaṃvedeti cavati upapajjati cāti icchitaṃ, tasmā tadavattho eva yathāvuttadoso. Kiñca dhammakappanāpi niratthikā siyā, athānaññe uppādavināsavantīhi avatthāhi anaññassa attano tāsaṃ viya uppādavināsasabbhāvato kuto niccatāvakāso, tāsampi vā attano viya niccatāti bandhavimokkhānaṃ asambhavo evāti na yujjatiyeva sassatavādo. Na cettha koci vādī dhammānaṃ sassatabhāve parisuddhaṃ yuttiṃ vattuṃ samattho, yuttirahitañca vacanaṃ na paṇḍitānaṃ cittaṃ ārādhetīti. Tena vuttaṃ ‘‘yāva paṇḍitā na samanuyuñjanti, tāva gacchanti pavattantī’’ti. Kammavasena abhimukho sampareti etthāti abhisamparāyo, paroloko.

‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চা’’তি ইদং ইধ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৰিভজিযমানত্তা ৰুত্তং, তস্মিং ৰা ৰুত্তে তদধিট্ঠানতো আসৰক্খযঞাণং, তদৰিনাভাৰতো সব্বম্পি ৰা ভগৰতো দসবলাদিঞাণং গহিতমেৰ হোতীতি কত্ৰা। পজানন্তোপীতি পি-সদ্দো সম্ভাৰনে, তেন ‘‘তঞ্চা’’তি এত্থ ৰুত্তং চ-সদ্দত্থমাহ। ইদং ৰুত্তং হোতি – তং দিট্ঠিগততো উত্তরিতরং সারভূতং সীলাদিগুণৰিসেসম্পি তথাগতো নাভিনিৰিসতি, কো পন ৰাদো ৰট্টামিসেতি। ‘‘অহ’’ন্তি দিট্ঠিৰসেন ৰা তং পরামসনাকারমাহ। পজানামীতি এত্থ ইতি-সদ্দো পকারত্থো, তেন ‘‘মম’’ন্তি তণ্হাৰসেন পরামসনাকারং দস্সেতি। ধম্মসভাৰং অতিক্কমিত্ৰা পরতো আমসনং পরামাসো। ন হি তং অত্থি, খন্ধেসু যং ‘‘অহ’’ন্তি ৰা, ‘‘মম’’ন্তি ৰা গহেতব্বং সিযা। যো পন পরামাসো তণ্হাদযোৰ, তে চ ভগৰতো বোধিমূলেযেৰ পহীনাতি আহ ‘‘পরামাসকিলেসান’’ন্তিআদি। অপরামাসতোতি ৰা নিব্বুতিৰেদনস্স হেতুৰচনং, ‘‘ৰিদিতা’’তি ইদং পদং অপেক্খিত্ৰা কত্তরি সামিৰচনং, অপরামসনহেতু পরামাসরহিতায পটিপত্তিযা তথাগতেন সযমেৰ অসঙ্খতধাতু অধিগতাতি এৰং ৰা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো।

‘‘Sabbaññutaññāṇañcā’’ti idaṃ idha sabbaññutaññāṇassa vibhajiyamānattā vuttaṃ, tasmiṃ vā vutte tadadhiṭṭhānato āsavakkhayañāṇaṃ, tadavinābhāvato sabbampi vā bhagavato dasabalādiñāṇaṃ gahitameva hotīti katvā. Pajānantopīti pi-saddo sambhāvane, tena ‘‘tañcā’’ti ettha vuttaṃ ca-saddatthamāha. Idaṃ vuttaṃ hoti – taṃ diṭṭhigatato uttaritaraṃ sārabhūtaṃ sīlādiguṇavisesampi tathāgato nābhinivisati, ko pana vādo vaṭṭāmiseti. ‘‘Aha’’nti diṭṭhivasena vā taṃ parāmasanākāramāha. Pajānāmīti ettha iti-saddo pakārattho, tena ‘‘mama’’nti taṇhāvasena parāmasanākāraṃ dasseti. Dhammasabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasanaṃ parāmāso. Na hi taṃ atthi, khandhesu yaṃ ‘‘aha’’nti vā, ‘‘mama’’nti vā gahetabbaṃ siyā. Yo pana parāmāso taṇhādayova, te ca bhagavato bodhimūleyeva pahīnāti āha ‘‘parāmāsakilesāna’’ntiādi. Aparāmāsatoti vā nibbutivedanassa hetuvacanaṃ, ‘‘viditā’’ti idaṃ padaṃ apekkhitvā kattari sāmivacanaṃ, aparāmasanahetu parāmāsarahitāya paṭipattiyā tathāgatena sayameva asaṅkhatadhātu adhigatāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo.

‘‘যাসু ৰেদনাসূ’’তিআদিনা ভগৰতো দেসনাৰিলাসং দস্সেতি। তথা হি খন্ধাযতনাদিৰসেন অনেকৰিধাসু চতুসচ্চদেসনাসু সম্ভৰন্তীসুপি অযং তথাগতানং দেসনাসু পটিপত্তি, যং দিট্ঠিগতিকা মিচ্ছাপটিপত্তিযা দিট্ঠিগহনং পক্খন্দাতি দস্সনত্থং ৰেদনাযেৰ পরিঞ্ঞায ভূমিদস্সনত্থং উদ্ধটা। কম্মট্ঠানন্তি চতুসচ্চকম্মট্ঠানং। যথাভূতং ৰিদিত্ৰাতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞায ৰেদনায সমুদযাদীনি আরম্মণপটিৰেধৰসেন মগ্গপঞ্ঞায অসম্মোহপটিৰেধৰসেন জানিত্ৰা, পটিৰিজ্ঝিত্ৰাতি অত্থো। পচ্চযসমুদযট্ঠেনাতি ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতী’’তি (ম॰ নি॰ ১.৪০৪; সং॰ নি॰ ২.২১; উদা॰ ১) ৰুত্তলক্খণেন অৰিজ্জাদীনং পচ্চযানং উপ্পাদেন চেৰ মগ্গেন অসমুগ্ঘাতেন চ। নিব্বত্তিলক্খণন্তি উপ্পাদলক্খণং, জাতিন্তি অত্থো। পঞ্চন্নং লক্খণানন্তি এত্থ চতুন্নং পচ্চযানম্পি উপ্পাদলক্খণমেৰ গহেত্ৰা ৰুত্তন্তি গহেতব্বং, যস্মা পচ্চযলক্খণম্পি লব্ভতিযেৰ, তথা চেৰ সংৰণ্ণিতং। পচ্চযনিরোধট্ঠেনাতি এত্থাপি ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো ৰেদিতব্বো। ন্তি যস্মা, যং ৰা সুখং সোমনস্সং। পটিচ্চাতি আরম্মণপচ্চযাদিভূতং ৰেদনং লভিত্ৰা। অযন্তি সুখসোমনস্সানং পচ্চযভাৰো, সুখসোমনস্সমেৰ ৰা, ‘‘অস্সাদো’’তি পদং পন অপেক্খিত্ৰা পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো। অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – পুরিমুপ্পন্নং ৰেদনং আরব্ভ সোমনস্সুপ্পত্তিযং যো পুরিমৰেদনায অস্সাদেতব্বাকারো সোমনস্সস্সাদনাকারো, অযং অস্সাদোতি। কথং পন ৰেদনং আরব্ভ সুখং উপ্পজ্জতীতি? চেতসিকসুখস্স অধিপ্পেতত্তা নাযং দোসো। ৰিসেসনং হেত্থ সোমনস্সগ্গহণং সুখং সোমনস্সন্তি ‘‘রুক্খো সিংসপা’’তি যথা।

‘‘Yāsu vedanāsū’’tiādinā bhagavato desanāvilāsaṃ dasseti. Tathā hi khandhāyatanādivasena anekavidhāsu catusaccadesanāsu sambhavantīsupi ayaṃ tathāgatānaṃ desanāsu paṭipatti, yaṃ diṭṭhigatikā micchāpaṭipattiyā diṭṭhigahanaṃ pakkhandāti dassanatthaṃ vedanāyeva pariññāya bhūmidassanatthaṃ uddhaṭā. Kammaṭṭhānanti catusaccakammaṭṭhānaṃ. Yathābhūtaṃ viditvāti vipassanāpaññāya vedanāya samudayādīni ārammaṇapaṭivedhavasena maggapaññāya asammohapaṭivedhavasena jānitvā, paṭivijjhitvāti attho. Paccayasamudayaṭṭhenāti ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjatī’’ti (ma. ni. 1.404; saṃ. ni. 2.21; udā. 1) vuttalakkhaṇena avijjādīnaṃ paccayānaṃ uppādena ceva maggena asamugghātena ca. Nibbattilakkhaṇanti uppādalakkhaṇaṃ, jātinti attho. Pañcannaṃ lakkhaṇānanti ettha catunnaṃ paccayānampi uppādalakkhaṇameva gahetvā vuttanti gahetabbaṃ, yasmā paccayalakkhaṇampi labbhatiyeva, tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ. Paccayanirodhaṭṭhenāti etthāpi vuttanayānusārena attho veditabbo. Yanti yasmā, yaṃ vā sukhaṃ somanassaṃ. Paṭiccāti ārammaṇapaccayādibhūtaṃ vedanaṃ labhitvā. Ayanti sukhasomanassānaṃ paccayabhāvo, sukhasomanassameva vā, ‘‘assādo’’ti padaṃ pana apekkhitvā pulliṅganiddeso. Ayañhettha saṅkhepattho – purimuppannaṃ vedanaṃ ārabbha somanassuppattiyaṃ yo purimavedanāya assādetabbākāro somanassassādanākāro, ayaṃ assādoti. Kathaṃ pana vedanaṃ ārabbha sukhaṃ uppajjatīti? Cetasikasukhassa adhippetattā nāyaṃ doso. Visesanaṃ hettha somanassaggahaṇaṃ sukhaṃ somanassanti ‘‘rukkho siṃsapā’’ti yathā.

‘‘অনিচ্চা’’তি ইমিনা সঙ্খারদুক্খতাৰসেন উপেক্খাৰেদনায, সব্বৰেদনাসুযেৰ ৰা আদীনৰমাহ, ইতরেহি ইতরদুক্খতাৰসেন যথাক্কমং দুক্খসুখৰেদনানং, অৰিসেসেন ৰা তীণিপি পদানি সব্বাসম্পি ৰেদনানং ৰসেন যোজেতব্বানি। অযন্তি যো ৰেদনায হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চভাৰো, উদযব্বযপটিপীল়নট্ঠেন দুক্খভাৰো, জরায মরণেন চাতি দ্ৰেধা ৰিপরিণামেতব্বভাৰো চ, অযং ৰেদনায আদীনৰো, যতো ৰা আদীনং পরমকারুঞ্ঞং ৰাতি পৰত্ততীতি। ৰেদনায নিস্সরণন্তি এত্থ ৰেদনাযাতি নিস্সক্কৰচনং, যাৰ ৰেদনাপটিবদ্ধং ছন্দরাগং ন পজহতি, তাৰাযং পুরিসো ৰেদনং অল্লীনোযেৰ হোতি। যদা পন তং ছন্দরাগং পজহতি, তদাযং পুরিসো ৰেদনায নিস্সটো ৰিসংযুত্তো হোতীতি ছন্দরাগপ্পহানং ৰেদনায নিস্সরণং ৰুত্তং। এত্থ চ ৰেদনাগ্গহণেন ৰেদনায সহজাতনিস্সযারম্মণভূতা চ রূপারূপধম্মা গহিতা এৰ হোন্তীতি পঞ্চন্নম্পি উপাদানক্খন্ধানং গহণং দট্ঠব্বং। ৰেদনাসীসেন পন দেসনা আগতা, তত্থ কারণং ৰুত্তমেৰ, লক্খণহারনযেন ৰা অযমত্থো ৰিভাৰেতব্বো। তত্থ ৰেদনাগ্গহণেন গহিতা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খসচ্চং, ৰেদনানং সমুদযগ্গহণেন গহিতা অৰিজ্জাদযো সমুদযসচ্চং, অত্থঙ্গমনিস্সরণপরিযাযেহি নিরোধসচ্চং, ‘‘যথাভূতং ৰিদিত্ৰা’’তি এতেন মগ্গসচ্চন্তি এৰমেত্থ চত্তারি সচ্চানি ৰেদিতব্বানি। কামুপাদানমূলকত্তা সেসুপাদানানং, পহীনে চ কামুপাদানে উপাদানসেসাভাৰতো ‘‘ৰিগতছন্দরাগতায অনুপাদানো’’তি ৰুত্তং। অনুপাদাৰিমুত্তোতি অত্তনো মগ্গফলপ্পত্তিং ভগৰা দস্সেতি। ‘‘ৰেদনান’’ন্তিআদিনা হি যস্সা ধম্মধাতুযা সুপ্পটিৰিদ্ধত্তা ইমং দিট্ঠিগতং সকারণং সগতিকং পভেদতো ৰিভজিতুং সমত্থো অহোসি , তস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স সদ্ধিং পুব্বভাগপটিপদায উপ্পত্তিভূমিং দস্সেতি ধম্মরাজা।

‘‘Aniccā’’ti iminā saṅkhāradukkhatāvasena upekkhāvedanāya, sabbavedanāsuyeva vā ādīnavamāha, itarehi itaradukkhatāvasena yathākkamaṃ dukkhasukhavedanānaṃ, avisesena vā tīṇipi padāni sabbāsampi vedanānaṃ vasena yojetabbāni. Ayanti yo vedanāya hutvā abhāvaṭṭhena aniccabhāvo, udayabbayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhabhāvo, jarāya maraṇena cāti dvedhā vipariṇāmetabbabhāvo ca, ayaṃ vedanāya ādīnavo, yato vā ādīnaṃ paramakāruññaṃ vāti pavattatīti. Vedanāya nissaraṇanti ettha vedanāyāti nissakkavacanaṃ, yāva vedanāpaṭibaddhaṃ chandarāgaṃ na pajahati, tāvāyaṃ puriso vedanaṃ allīnoyeva hoti. Yadā pana taṃ chandarāgaṃ pajahati, tadāyaṃ puriso vedanāya nissaṭo visaṃyutto hotīti chandarāgappahānaṃ vedanāya nissaraṇaṃ vuttaṃ. Ettha ca vedanāggahaṇena vedanāya sahajātanissayārammaṇabhūtā ca rūpārūpadhammā gahitā eva hontīti pañcannampi upādānakkhandhānaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Vedanāsīsena pana desanā āgatā, tattha kāraṇaṃ vuttameva, lakkhaṇahāranayena vā ayamattho vibhāvetabbo. Tattha vedanāggahaṇena gahitā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccaṃ, vedanānaṃ samudayaggahaṇena gahitā avijjādayo samudayasaccaṃ, atthaṅgamanissaraṇapariyāyehi nirodhasaccaṃ, ‘‘yathābhūtaṃ viditvā’’ti etena maggasaccanti evamettha cattāri saccāni veditabbāni. Kāmupādānamūlakattā sesupādānānaṃ, pahīne ca kāmupādāne upādānasesābhāvato ‘‘vigatachandarāgatāya anupādāno’’ti vuttaṃ. Anupādāvimuttoti attano maggaphalappattiṃ bhagavā dasseti. ‘‘Vedanāna’’ntiādinā hi yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā imaṃ diṭṭhigataṃ sakāraṇaṃ sagatikaṃ pabhedato vibhajituṃ samattho ahosi , tassa sabbaññutaññāṇassa saddhiṃ pubbabhāgapaṭipadāya uppattibhūmiṃ dasseti dhammarājā.

পঠমভাণৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

একচ্চসস্সতৰাদৰণ্ণনা

Ekaccasassatavādavaṇṇanā

৩৮. সত্তেসু সঙ্খারেসু চ একচ্চং সস্সতং এতস্সাতি একচ্চসস্সতো, একচ্চসস্সতৰাদো। সো এতেসং অত্থীতি একচ্চসস্সতিকা । তে পন যস্মা একচ্চসস্সতো ৰাদো দিট্ঠি এতেসন্তি একচ্চসস্সতৰাদা নাম হোন্তি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘একচ্চসস্সতৰাদা’’তি। ইমিনা নযেন একচ্চঅসস্সতিকা দিপদস্সপি অত্থো ৰেদিতব্বো। ননু চ ‘‘একচ্চসস্সতিকা’’তি ৰুত্তে তদঞ্ঞস্স একচ্চস্স অসস্সততাসন্নিট্ঠানং সিদ্ধমেৰ হোতীতি? সচ্চং সিদ্ধমেৰ হোতি অত্থতো, ন পন সদ্দতো। তস্মা সুপাকটং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘একচ্চঅসস্সতিকা’’তি ৰুত্তং। ন হি ইধ সাৰসেসং কত্ৰা ধম্মং দেসেতি ধম্মস্সামী। ইধাতি ‘‘একচ্চসস্সতিকা’’তি ইমস্মিং পদে। গহিতাতি ৰুত্তা, তথা চেৰ অত্থো দস্সিতো। ইধাতি ৰা ইমিস্সা দেসনায। তথা হি পুরিমকা তযো ৰাদা সত্তৰসেন, চতুত্থো সঙ্খারৰসেন ৰিভত্তো। ‘‘সঙ্খারেকচ্চসস্সতিকা’’তি ইদং তেহি সস্সতভাৰেন গয্হমানানং ধম্মানং যাথাৰসভাৰদস্সনৰসেন ৰুত্তং, ন পনেকচ্চসস্সতিকমতদস্সনৰসেন। তস্স হি সস্সতাভিমতং অসঙ্খতমেৰাতি লদ্ধি। তেনেৰাহ ‘‘চিত্তন্তি ৰা…পে॰… ঠস্সতী’’তি। ন হি যস্স ভাৰস্স পচ্চযেহি অভিসঙ্খতভাৰং পটিজানাতি, তস্সেৰ নিচ্চধুৰাদিভাৰো অনুম্মত্তকেন সক্কা পটিঞ্ঞাতুং। এতেন ‘‘উপ্পাদৰযধুৰতাযুত্তভাৰা সিযা নিচ্চা, সিযা অনিচ্চা সিযা ন ৰত্তব্বা’’তিআদিনা পৰত্তস্স সত্তভঙ্গৰাদস্স অযুত্ততা ৰিভাৰিতা হোতি।

38. Sattesu saṅkhāresu ca ekaccaṃ sassataṃ etassāti ekaccasassato, ekaccasassatavādo. So etesaṃ atthīti ekaccasassatikā. Te pana yasmā ekaccasassato vādo diṭṭhi etesanti ekaccasassatavādā nāma honti, tasmā tamatthaṃ dassento āha ‘‘ekaccasassatavādā’’ti. Iminā nayena ekaccaasassatikā dipadassapi attho veditabbo. Nanu ca ‘‘ekaccasassatikā’’ti vutte tadaññassa ekaccassa asassatatāsanniṭṭhānaṃ siddhameva hotīti? Saccaṃ siddhameva hoti atthato, na pana saddato. Tasmā supākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ekaccaasassatikā’’ti vuttaṃ. Na hi idha sāvasesaṃ katvā dhammaṃ deseti dhammassāmī. Idhāti ‘‘ekaccasassatikā’’ti imasmiṃ pade. Gahitāti vuttā, tathā ceva attho dassito. Idhāti vā imissā desanāya. Tathā hi purimakā tayo vādā sattavasena, catuttho saṅkhāravasena vibhatto. ‘‘Saṅkhārekaccasassatikā’’ti idaṃ tehi sassatabhāvena gayhamānānaṃ dhammānaṃ yāthāvasabhāvadassanavasena vuttaṃ, na panekaccasassatikamatadassanavasena. Tassa hi sassatābhimataṃ asaṅkhatamevāti laddhi. Tenevāha ‘‘cittanti vā…pe… ṭhassatī’’ti. Na hi yassa bhāvassa paccayehi abhisaṅkhatabhāvaṃ paṭijānāti, tasseva niccadhuvādibhāvo anummattakena sakkā paṭiññātuṃ. Etena ‘‘uppādavayadhuvatāyuttabhāvā siyā niccā, siyā aniccā siyā na vattabbā’’tiādinā pavattassa sattabhaṅgavādassa ayuttatā vibhāvitā hoti.

তত্থাযং অযুত্ততাৰিভাৰনা – যদি ‘‘যেন সভাৰেন যো ধম্মো অত্থীতি ৰুচ্চতি, তেনেৰ সভাৰেন সো ধম্মো নত্থী’’তিআদিনা ৰুচ্চেয্য, সিযা অনেকন্তৰাদো। অথ অঞ্ঞেন, সিযা ন অনেকন্তৰাদো। ন চেত্থ দেসন্তরাদিসম্বন্ধভাৰো যুত্তো ৰত্তুং তস্স সব্বলোকসিদ্ধত্তা, ৰিৰাদাভাৰতো । যে পন ৰদন্তি ‘‘যথা সুৰণ্ণঘটেন মকুটে কতে ঘটভাৰো নস্সতি, মকুটভাৰো উপ্পজ্জতি, সুৰণ্ণভাৰো তিট্ঠতিযেৰ, এৰং সব্বভাৰানং কোচি ধম্মো নস্সতি, কোচি ধম্মো উপ্পজ্জতি, সভাৰো পন তিট্ঠতী’’তি। তে ৰত্তব্বা ‘‘কিং তং সুৰণ্ণং, যং ঘটে মকুটে চ অৰট্ঠিতং, যদি রূপাদি, সো সদ্দো ৰিয অনিচ্চো। অথ রূপাদি সমূহো, সমূহো নাম সম্মুতিমত্তং। ন তস্স অত্থিতা নত্থিতা নিচ্চতা ৰা লব্ভতী’’তি অনেকন্তৰাদো ন সিযা। ধম্মানঞ্চ ধম্মিনো অঞ্ঞথানঞ্ঞথাসু দোসো ৰুত্তোযেৰ সস্সতৰাদৰিচারণাযং। তস্মা সো তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো। অপিচ নিচ্চানিচ্চনৰত্তব্বরূপো অত্তা লোকো চ পরমত্থতো ৰিজ্জমানতাপটিজাননতো যথা নিচ্চাদীনং অঞ্ঞতরং রূপং, যথা ৰা দীপাদযো। ন হি দীপাদীনং উদযব্বযসভাৰানং নিচ্চানিচ্চনৰত্তব্বসভাৰতা সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং, জীৰস্স নিচ্চাদীসু অঞ্ঞতরং রূপং ৰিযাতি এৰং সত্তভঙ্গস্স ৰিয সেসভঙ্গানম্পি অসম্ভৰোযেৰাতি সত্তভঙ্গৰাদস্স অযুত্ততা ৰেদিতব্বা।

Tatthāyaṃ ayuttatāvibhāvanā – yadi ‘‘yena sabhāvena yo dhammo atthīti vuccati, teneva sabhāvena so dhammo natthī’’tiādinā vucceyya, siyā anekantavādo. Atha aññena, siyā na anekantavādo. Na cettha desantarādisambandhabhāvo yutto vattuṃ tassa sabbalokasiddhattā, vivādābhāvato . Ye pana vadanti ‘‘yathā suvaṇṇaghaṭena makuṭe kate ghaṭabhāvo nassati, makuṭabhāvo uppajjati, suvaṇṇabhāvo tiṭṭhatiyeva, evaṃ sabbabhāvānaṃ koci dhammo nassati, koci dhammo uppajjati, sabhāvo pana tiṭṭhatī’’ti. Te vattabbā ‘‘kiṃ taṃ suvaṇṇaṃ, yaṃ ghaṭe makuṭe ca avaṭṭhitaṃ, yadi rūpādi, so saddo viya anicco. Atha rūpādi samūho, samūho nāma sammutimattaṃ. Na tassa atthitā natthitā niccatā vā labbhatī’’ti anekantavādo na siyā. Dhammānañca dhammino aññathānaññathāsu doso vuttoyeva sassatavādavicāraṇāyaṃ. Tasmā so tattha vuttanayeneva veditabbo. Apica niccāniccanavattabbarūpo attā loko ca paramatthato vijjamānatāpaṭijānanato yathā niccādīnaṃ aññataraṃ rūpaṃ, yathā vā dīpādayo. Na hi dīpādīnaṃ udayabbayasabhāvānaṃ niccāniccanavattabbasabhāvatā sakkā viññātuṃ, jīvassa niccādīsu aññataraṃ rūpaṃ viyāti evaṃ sattabhaṅgassa viya sesabhaṅgānampi asambhavoyevāti sattabhaṅgavādassa ayuttatā veditabbā.

এত্থ চ ‘‘ইস্সরো নিচ্চো, অঞ্ঞে সত্তা অনিচ্চা’’তি এৰং পৰত্তৰাদা সত্তেকচ্চসস্সতিকা সেয্যথাপি ইস্সরৰাদা। ‘‘পরমাণৰো নিচ্চা ধুৰা, অণুকাদযো অনিচ্চা’’তি এৰং পৰত্তৰাদা সঙ্খারেকচ্চসস্সতিকা সেয্যথাপি কাণাদা। ননু ‘‘একচ্চে ধম্মা সস্সতা, একচ্চে অসস্সতা’’তি এতস্মিং ৰাদে চক্খাদীনং অসস্সততাসন্নিট্ঠানং যথাসভাৰাৰবোধো এৰ, তযিদং কথং মিচ্ছাদস্সনন্তি, কো ৰা এৰমাহ ‘‘চক্খাদীনং অসস্সতভাৰসন্নিট্ঠানং মিচ্ছাদস্সন’’ন্তি? অসস্সতেসুযেৰ পন কেসঞ্চি ধম্মানং সস্সতভাৰাভিনিৰেসো ইধ মিচ্ছাদস্সনং। তেন পন একৰারে পৰত্তমানেন চক্খাদীনং অসস্সতভাৰাৰবোধো ৰিদূসিতো সংসট্ঠভাৰতো ৰিসসংসট্ঠো ৰিয সপ্পিমণ্ডো সকিচ্চকরণাসমত্থতায সম্মাদস্সনপক্খে ঠপেতব্বতং নারহতীতি। অসস্সতভাৰেন নিচ্ছিতাপি ৰা চক্খুআদযো সমারোপিতজীৰসভাৰা এৰ দিট্ঠিগতিকেহি গয্হন্তীতি তদৰবোধস্স মিচ্ছাদস্সনভাৰো ন সক্কা নিৰারেতুং। তেনেৰাহ ‘‘চক্খুং ইতিপি…পে॰… কাযো ইতিপি অযং মে অত্তা’’তিআদি। এৰঞ্চ কত্ৰা অসঙ্খতায সঙ্খতায চ ধাতুযা ৰসেন যথাক্কমং ‘‘একচ্চে ধম্মা সস্সতা, একচ্চে অসস্সতা’’তি এৰং পৰত্তো ৰিভজ্জৰাদোপি একচ্চসস্সতৰাদো আপজ্জতীতি এৰংপকারা চোদনা অনৰকাসা হোতি অৰিপরীতধম্মসভাৰসম্পটিপত্তিভাৰতো।

Ettha ca ‘‘issaro nicco, aññe sattā aniccā’’ti evaṃ pavattavādā sattekaccasassatikā seyyathāpi issaravādā. ‘‘Paramāṇavo niccā dhuvā, aṇukādayo aniccā’’ti evaṃ pavattavādā saṅkhārekaccasassatikā seyyathāpi kāṇādā. Nanu ‘‘ekacce dhammā sassatā, ekacce asassatā’’ti etasmiṃ vāde cakkhādīnaṃ asassatatāsanniṭṭhānaṃ yathāsabhāvāvabodho eva, tayidaṃ kathaṃ micchādassananti, ko vā evamāha ‘‘cakkhādīnaṃ asassatabhāvasanniṭṭhānaṃ micchādassana’’nti? Asassatesuyeva pana kesañci dhammānaṃ sassatabhāvābhiniveso idha micchādassanaṃ. Tena pana ekavāre pavattamānena cakkhādīnaṃ asassatabhāvāvabodho vidūsito saṃsaṭṭhabhāvato visasaṃsaṭṭho viya sappimaṇḍo sakiccakaraṇāsamatthatāya sammādassanapakkhe ṭhapetabbataṃ nārahatīti. Asassatabhāvena nicchitāpi vā cakkhuādayo samāropitajīvasabhāvā eva diṭṭhigatikehi gayhantīti tadavabodhassa micchādassanabhāvo na sakkā nivāretuṃ. Tenevāha ‘‘cakkhuṃ itipi…pe… kāyo itipi ayaṃ me attā’’tiādi. Evañca katvā asaṅkhatāya saṅkhatāya ca dhātuyā vasena yathākkamaṃ ‘‘ekacce dhammā sassatā, ekacce asassatā’’ti evaṃ pavatto vibhajjavādopi ekaccasassatavādo āpajjatīti evaṃpakārā codanā anavakāsā hoti aviparītadhammasabhāvasampaṭipattibhāvato.

কামঞ্চেত্থ পুরিমৰাদেপি অসস্সতানং ধম্মানং ‘‘সস্সতা’’তি গহণং ৰিসেসতো মিচ্ছাদস্সনং, সস্সতানং পন ‘‘সস্সতা’’তি গাহো ন মিচ্ছাদস্সনং যথাসভাৰগ্গহণভাৰতো। অসস্সতেসুযেৰ পন ‘‘কেচিদেৰ ধম্মা সস্সতা, কেচি অসস্সতা’’তি গহেতব্বধম্মেসু ৰিভাগপ্পৰত্তিযা ইমস্স ৰাদস্স ৰাদন্তরতা ৰুত্তা, ন চেত্থ ‘‘সমুদাযন্তোগধত্তা একদেসস্স সপ্পদেসসস্সতগ্গাহো নিপ্পদেসসস্সতগ্গাহে সমোধানং গচ্ছতী’’তি সক্কা ৰত্তুং ৰাদী তব্বিসযৰিসেসৰসেন ৰাদদ্ৰযস্স পৰত্তত্তা। অঞ্ঞে এৰ হি দিট্ঠিগতিকা ‘‘সব্বে ধম্মা সস্সতা’’তি অভিনিৰিট্ঠা, অঞ্ঞে ‘‘একচ্চসস্সতা’’তি। সঙ্খারানং অনৰসেসপরিযাদানং, একদেসপরিগ্গহো চ ৰাদদ্ৰযস্স পরিব্যত্তোযেৰ। কিঞ্চ ভিয্যো অনেকৰিধসমুস্সযে একৰিধসমুস্সযে চ খন্ধপবন্ধে অভিনিৰেসভাৰতো। চতুব্বিধোপি হি সস্সতৰাদী জাতিৰিসেসৰসেন নানাৰিধরূপকাযসন্নিস্সযে এৰ অরূপধম্মপুঞ্জে সস্সতাভিনিৰেসী জাতো অভিঞ্ঞাণেন অনুস্সৰাদীহি চ রূপকাযভেদগ্গহণতো। তথা চ ৰুত্তং ‘‘ততো চুতো অমুত্র উদপাদি’’ন্তি (দী॰ নি॰ ১.৩২) ‘‘চৰন্তি উপপজ্জন্তী’’তি চ আদি। ৰিসেসলাভী একচ্চসস্সতিকো অনুপধারিতভেদসমুস্সযেৰ ধম্মপবন্ধে সস্সতাকারগ্গহণেন অভিনিৰিসনং জনেসি একভৰপরিযাপন্নখন্ধসন্তানৰিসযত্তা তদভিনিৰেসস্স। তথা চ তীসুপি ৰাদেসু ‘‘তং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, ততো পরং নানুস্সরতী’’তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং, তক্কীনং পন সস্সতেকচ্চসস্সতৰাদীনং সস্সতাভিনিৰেসৰিসেসো রূপারূপধম্মৰিসযতায সুপাকটোযেৰাতি।

Kāmañcettha purimavādepi asassatānaṃ dhammānaṃ ‘‘sassatā’’ti gahaṇaṃ visesato micchādassanaṃ, sassatānaṃ pana ‘‘sassatā’’ti gāho na micchādassanaṃ yathāsabhāvaggahaṇabhāvato. Asassatesuyeva pana ‘‘kecideva dhammā sassatā, keci asassatā’’ti gahetabbadhammesu vibhāgappavattiyā imassa vādassa vādantaratā vuttā, na cettha ‘‘samudāyantogadhattā ekadesassa sappadesasassataggāho nippadesasassataggāhe samodhānaṃ gacchatī’’ti sakkā vattuṃ vādī tabbisayavisesavasena vādadvayassa pavattattā. Aññe eva hi diṭṭhigatikā ‘‘sabbe dhammā sassatā’’ti abhiniviṭṭhā, aññe ‘‘ekaccasassatā’’ti. Saṅkhārānaṃ anavasesapariyādānaṃ, ekadesapariggaho ca vādadvayassa paribyattoyeva. Kiñca bhiyyo anekavidhasamussaye ekavidhasamussaye ca khandhapabandhe abhinivesabhāvato. Catubbidhopi hi sassatavādī jātivisesavasena nānāvidharūpakāyasannissaye eva arūpadhammapuñje sassatābhinivesī jāto abhiññāṇena anussavādīhi ca rūpakāyabhedaggahaṇato. Tathā ca vuttaṃ ‘‘tato cuto amutra udapādi’’nti (dī. ni. 1.32) ‘‘cavanti upapajjantī’’ti ca ādi. Visesalābhī ekaccasassatiko anupadhāritabhedasamussayeva dhammapabandhe sassatākāraggahaṇena abhinivisanaṃ janesi ekabhavapariyāpannakhandhasantānavisayattā tadabhinivesassa. Tathā ca tīsupi vādesu ‘‘taṃ pubbenivāsaṃ anussarati, tato paraṃ nānussaratī’’ti ettakameva vuttaṃ, takkīnaṃ pana sassatekaccasassatavādīnaṃ sassatābhinivesaviseso rūpārūpadhammavisayatāya supākaṭoyevāti.

৩৯. দীঘস্স কালস্স অতিক্কমেনাতি ৰিৰট্টৰিৰট্টট্ঠাযীনং অপগমেন। অনেকত্থত্তা ধাতূনং সং-সদ্দেন যুত্তো ৰট্ট-সদ্দো ৰিনাসৰাচীতি আহ ‘‘ৰিনস্সতী’’তি, সঙ্খযৰসেন ৰত্ততীতি অত্থো। ৰিপত্তিকরমহামেঘসমুপ্পত্তিতো পট্ঠায হি যাৰ অণুসহগতোপি সঙ্খারো ন হোতি, তাৰ লোকো সংৰট্টতীতি ৰুচ্চতি। লোকোতি চেত্থ পথৰীআদিভাজনলোকো অধিপ্পেতো। উপরিব্রহ্মলোকেসূতি পরিত্তসুভাদীসু রূপীব্রহ্মলোকেসু। অগ্গিনা হি কপ্পৰুট্ঠানং ইধাধিপ্পেতং বহুলং পৰত্তনতো। তেনেৰাহ ভগৰা ‘‘আভস্সরসংৰত্তনিকা হোন্তী’’তি। অরূপেসু ৰাতি ৰা-সদ্দেন সংৰট্টমানলোকধাতূহি অঞ্ঞলোকধাতূসু ৰাতি ৰিকপ্পনং ৰেদিতব্বং। ন হি ‘‘সব্বে অপাযসত্তা তদা রূপারূপভৰেসু উপ্পজ্জন্তী’’তি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং অপাযেসু দীঘতমাযুকানং মনুস্সলোকূপত্তিযা অসম্ভৰতো। সতিপি সব্বসত্তানং অভিসঙ্খারমনসা নিব্বত্তভাৰে বাহিরপচ্চযেহি ৰিনা মনসাৰ নিব্বত্তত্তা ‘‘মনোমযা’’তি ৰুচ্চন্তি রূপাৰচরসত্তা। যদি এৰং কামভৰে ওপপাতিকসত্তানম্পি মনোমযভাৰো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি অধিচিত্তভূতেন অতিসযমনসা নিব্বত্তসত্তেসু মনোমযৰোহারতোতি দস্সন্তো আহ ‘‘ঝানমনেন নিব্বত্তত্তা মনোমযা’’তি। এৰং অরূপাৰচরসত্তানম্পি মনোমযভাৰো আপজ্জতীতি চে? ন, তত্থ বাহিরপচ্চযেহি নিব্বত্তেতব্বতাসঙ্কায এৰ অভাৰতো, ‘‘মনসাৰ নিব্বত্তা’’তি অৰধারণাসম্ভৰতো। নিরুল়্হো ৰাযং লোকে মনোমযৰোহারো রূপাৰচরসত্তেসু। তথা হি ‘‘অন্নমযো পানমযো মনোমযো আনন্দমযো ৰিঞ্ঞাণমযো’’তি পঞ্চধা অত্তানং ৰেদৰাদিনো ৰদন্তি। উচ্ছেদৰাদেপি ৰক্খতি ‘‘দিব্বো রূপী মনোমযো’’তি (দী॰ নি॰ ১.৮৬)। সোভনা পভা এতেসু সন্তীতি সুভা। ‘‘উক্কংসেনা’’তি আভস্সরদেৰে সন্ধাযাহ, পরিত্তাভা অপ্পমাণাভা পন দ্ৰে চত্তারো চ কপ্পে তিট্ঠন্তি। অট্ঠকপ্পেতি অট্ঠ মহাকপ্পে।

39.Dīghassakālassa atikkamenāti vivaṭṭavivaṭṭaṭṭhāyīnaṃ apagamena. Anekatthattā dhātūnaṃ saṃ-saddena yutto vaṭṭa-saddo vināsavācīti āha ‘‘vinassatī’’ti, saṅkhayavasena vattatīti attho. Vipattikaramahāmeghasamuppattito paṭṭhāya hi yāva aṇusahagatopi saṅkhāro na hoti, tāva loko saṃvaṭṭatīti vuccati. Lokoti cettha pathavīādibhājanaloko adhippeto. Uparibrahmalokesūti parittasubhādīsu rūpībrahmalokesu. Agginā hi kappavuṭṭhānaṃ idhādhippetaṃ bahulaṃ pavattanato. Tenevāha bhagavā ‘‘ābhassarasaṃvattanikā hontī’’ti. Arūpesuti -saddena saṃvaṭṭamānalokadhātūhi aññalokadhātūsu vāti vikappanaṃ veditabbaṃ. Na hi ‘‘sabbe apāyasattā tadā rūpārūpabhavesu uppajjantī’’ti sakkā viññātuṃ apāyesu dīghatamāyukānaṃ manussalokūpattiyā asambhavato. Satipi sabbasattānaṃ abhisaṅkhāramanasā nibbattabhāve bāhirapaccayehi vinā manasāva nibbattattā ‘‘manomayā’’ti vuccanti rūpāvacarasattā. Yadi evaṃ kāmabhave opapātikasattānampi manomayabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati adhicittabhūtena atisayamanasā nibbattasattesu manomayavohāratoti dassanto āha ‘‘jhānamanena nibbattattā manomayā’’ti. Evaṃ arūpāvacarasattānampi manomayabhāvo āpajjatīti ce? Na, tattha bāhirapaccayehi nibbattetabbatāsaṅkāya eva abhāvato, ‘‘manasāva nibbattā’’ti avadhāraṇāsambhavato. Niruḷho vāyaṃ loke manomayavohāro rūpāvacarasattesu. Tathā hi ‘‘annamayo pānamayo manomayo ānandamayo viññāṇamayo’’ti pañcadhā attānaṃ vedavādino vadanti. Ucchedavādepi vakkhati ‘‘dibbo rūpī manomayo’’ti (dī. ni. 1.86). Sobhanā pabhā etesu santīti subhā. ‘‘Ukkaṃsenā’’ti ābhassaradeve sandhāyāha, parittābhā appamāṇābhā pana dve cattāro ca kappe tiṭṭhanti. Aṭṭhakappeti aṭṭha mahākappe.

৪০. সণ্ঠাতীতি সম্পত্তিকরমহামেঘসমুপ্পত্তিতো পট্ঠায পথৰীসন্ধারকুদকতংসন্ধারকৰাযুমহাপথৰীআদীনং সমুপ্পত্তিৰসেন ঠাতি, ‘‘সম্ভৰতি’’ ইচ্চেৰ ৰা অত্থো অনেকত্থত্তা ধাতূনং। পকতিযাতি সভাৰেন, তস্স ‘‘সুঞ্ঞ’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধো। তত্থ কারণমাহ ‘‘নিব্বত্তসত্তানং নত্থিতাযা’’তি, অনুপ্পন্নত্তাতি অত্থো, তেন যথা একচ্চানি ৰিমানানি তত্থ নিব্বত্তসত্তানং চুতত্তা সুঞ্ঞানি হোন্তি, ন এৰমিদন্তি দস্সেতি। ব্রহ্মপারিসজ্জব্রহ্মপুরোহিতমহাব্রহ্মানো ব্রহ্মকাযিকা, তেসং নিৰাসো ভূমিপি ‘‘ব্রহ্মকাযিকা’’তি ৰুত্তা। কম্মং উপনিস্সযৰসেন পচ্চযো এতিস্সাতি কম্মপচ্চযা। অথ ৰা তত্থ নিব্বত্তসত্তানং ৰিপচ্চনককম্মস্স সহকারীপচ্চযভাৰতো, কম্মস্স পচ্চযাতি কম্মপচ্চযা । উতু সমুট্ঠানং এতিস্সাতি উতুসমুট্ঠানা। ‘‘কম্মপচ্চযউতুসমুট্ঠানা’’তি ৰা পাঠো, কম্মসহাযো পচ্চযো, কম্মস্স ৰা সহাযভূতো পচ্চযো কম্মপচ্চযো , সোৰ উতু কম্মপচ্চযউতু, সো সমুট্ঠানং এতিস্সাতি যোজেতব্বং। এত্থাতি ‘‘ব্রহ্মৰিমান’’ন্তি ৰুত্তায ব্রহ্মকাযিকভূমিযা। কথং পণীতায দুতিযজ্ঝানভূমিযং ঠিতানং হীনায পঠমজ্ঝানভূমিযা উপপত্তি হোতীতি আহ ‘‘অথ সত্তান’’ন্তিআদি। ওতরন্তীতি উপপজ্জনৰসেন হেট্ঠাভূমিং গচ্ছন্তি।

40.Saṇṭhātīti sampattikaramahāmeghasamuppattito paṭṭhāya pathavīsandhārakudakataṃsandhārakavāyumahāpathavīādīnaṃ samuppattivasena ṭhāti, ‘‘sambhavati’’ icceva vā attho anekatthattā dhātūnaṃ. Pakatiyāti sabhāvena, tassa ‘‘suñña’’nti iminā sambandho. Tattha kāraṇamāha ‘‘nibbattasattānaṃ natthitāyā’’ti, anuppannattāti attho, tena yathā ekaccāni vimānāni tattha nibbattasattānaṃ cutattā suññāni honti, na evamidanti dasseti. Brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno brahmakāyikā, tesaṃ nivāso bhūmipi ‘‘brahmakāyikā’’ti vuttā. Kammaṃ upanissayavasena paccayo etissāti kammapaccayā. Atha vā tattha nibbattasattānaṃ vipaccanakakammassa sahakārīpaccayabhāvato, kammassa paccayāti kammapaccayā. Utu samuṭṭhānaṃ etissāti utusamuṭṭhānā. ‘‘Kammapaccayautusamuṭṭhānā’’ti vā pāṭho, kammasahāyo paccayo, kammassa vā sahāyabhūto paccayo kammapaccayo , sova utu kammapaccayautu, so samuṭṭhānaṃ etissāti yojetabbaṃ. Etthāti ‘‘brahmavimāna’’nti vuttāya brahmakāyikabhūmiyā. Kathaṃ paṇītāya dutiyajjhānabhūmiyaṃ ṭhitānaṃ hīnāya paṭhamajjhānabhūmiyā upapatti hotīti āha ‘‘atha sattāna’’ntiādi. Otarantīti upapajjanavasena heṭṭhābhūmiṃ gacchanti.

অপ্পাযুকেতি যং উল়ারং পুঞ্ঞকম্মং কতং, তস্স উপ্পজ্জনারহৰিপাকপবন্ধতো অপ্পপরিমাণাযুকে। আযুপ্পমাণেনেৰাতি পরমাযুপ্পমাণেনেৰ। কিং পনেতং পরমাযু নাম, কথং ৰা তং পরিচ্ছিন্নপমাণন্তি? ৰুচ্চতে – যো তেসং তেসং সত্তানং তস্মিং তস্মিং ভৰৰিসেসে পুরিমসিদ্ধভৰপত্থনূপনিস্সযৰসেন সরীরাৰযৰৰণ্ণসণ্ঠানপমাণাদিৰিসেসা ৰিয তংতংগতিনিকাযাদীসু যেভুয্যেন নিযতপরিচ্ছেদো গব্ভসেয্যককামাৰচরদেৰরূপাৰচরসত্তানং সুক্কসোণিতউতুভোজনাদি উতুআদিপচ্চযুপ্পন্নপচ্চযূপত্থম্ভিতো ৰিপাকপবন্ধস্স ঠিতিকালনিযমো, সো যথাসকং খণমত্তাৰট্ঠাযীনম্পি অত্তনো সহজাতানং রূপারূপধম্মানং ঠপনাকারৰুত্তিতায পৰত্তকানি রূপারূপজীৰিতিন্দ্রিযানি যস্মা ন কেৰলং নেসং খণঠিতিযা এৰ কারণভাৰেন অনুপালকানি, অথ খো যাৰ ভৰঙ্গুপচ্ছেদা অনুপবন্ধস্স অৰিচ্ছেদহেতুভাৰেনাপি, তস্মা আযুহেতুকত্তা কারণূপচারেন আযু, উক্কংসপরিচ্ছেদৰসেন পরমাযূতি চ ৰুচ্চতি। তং পন দেৰানং নেরযিকানং উত্তরকুরুকানঞ্চ নিযতপরিচ্ছেদং, উত্তরকুরুকানং পন একন্তনিযতপরিচ্ছেদমেৰ, অৰসিট্ঠমনুস্সপেততিরচ্ছানানং পন চিরট্ঠিতিসংৰত্তনিককম্মবহুলে কালে তংকম্মসহিতসন্তানজনিতসুক্কসোণিতপ্পচ্চযানং তংমূলকানঞ্চ চন্দসূরিযসমৰিসমপরিৰত্তনাদিজনিতউতুআহারাদিসমৰিসম পচ্চযানং ৰসেন চিরাচিরকালতো অনিযতপরিচ্ছেদং, তস্স চ যথা পুরিমসিদ্ধভৰপত্থনাৰসেন তংতংগতিনিকাযাদীসু ৰণ্ণসণ্ঠানাদিৰিসেসনিযমো সিদ্ধো দস্সনানুস্সৰাদীহি, তথা আদিতো গহণসিদ্ধিযা। এৰং তাসু তাসু উপপত্তীসু নিব্বত্তসত্তানং যেভুয্যেন সমপ্পমাণট্ঠিতিকালং দস্সনানুস্সৰেহি লভিত্ৰা তং পরমতং অজ্ঝোসায পৰত্তিতভৰপত্থনাৰসেন আদিতো পরিচ্ছেদনিযমো ৰেদিতব্বো। যস্মা পন কম্মং তাসু তাসু উপপত্তীসু যথা তংতংউপপত্তিনিযতৰণ্ণাদিনিব্বত্তনে সমত্থং, এৰং নিযতাযুপরিচ্ছেদাসু উপপত্তীসু পরিচ্ছেদাতিক্কমেন ৰিপাকনিব্বত্তনে সমত্থং ন হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘আযুপ্পমাণেনেৰ চৰন্তী’’তি। যস্মা পন উপত্থম্ভকসহাযেহি অনুপালকপ্পচ্চযেহি উপাদিন্নকক্খন্ধানং পৰত্তেতব্বাকারো অত্থতো পরমাযু, তস্স যথাৰুত্তপরিচ্ছেদানতিক্কমনতো সতিপি কম্মাৰসেসে ঠানং ন সম্ভৰতি, তেন ৰুত্তং ‘‘অত্তনো পুঞ্ঞবলেনেৰ ঠাতুং ন সক্কোতী’’তি। কপ্পং ৰাতি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পং ৰা তস্স উপড্ঢং ৰা উপড্ঢকপ্পতো ঊনমধিকং ৰাতি ৰিকপ্পনত্থো ৰা-সদ্দো।

Appāyuketi yaṃ uḷāraṃ puññakammaṃ kataṃ, tassa uppajjanārahavipākapabandhato appaparimāṇāyuke. Āyuppamāṇenevāti paramāyuppamāṇeneva. Kiṃ panetaṃ paramāyu nāma, kathaṃ vā taṃ paricchinnapamāṇanti? Vuccate – yo tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tasmiṃ tasmiṃ bhavavisese purimasiddhabhavapatthanūpanissayavasena sarīrāvayavavaṇṇasaṇṭhānapamāṇādivisesā viya taṃtaṃgatinikāyādīsu yebhuyyena niyataparicchedo gabbhaseyyakakāmāvacaradevarūpāvacarasattānaṃ sukkasoṇitautubhojanādi utuādipaccayuppannapaccayūpatthambhito vipākapabandhassa ṭhitikālaniyamo, so yathāsakaṃ khaṇamattāvaṭṭhāyīnampi attano sahajātānaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhapanākāravuttitāya pavattakāni rūpārūpajīvitindriyāni yasmā na kevalaṃ nesaṃ khaṇaṭhitiyā eva kāraṇabhāvena anupālakāni, atha kho yāva bhavaṅgupacchedā anupabandhassa avicchedahetubhāvenāpi, tasmā āyuhetukattā kāraṇūpacārena āyu, ukkaṃsaparicchedavasena paramāyūti ca vuccati. Taṃ pana devānaṃ nerayikānaṃ uttarakurukānañca niyataparicchedaṃ, uttarakurukānaṃ pana ekantaniyataparicchedameva, avasiṭṭhamanussapetatiracchānānaṃ pana ciraṭṭhitisaṃvattanikakammabahule kāle taṃkammasahitasantānajanitasukkasoṇitappaccayānaṃ taṃmūlakānañca candasūriyasamavisamaparivattanādijanitautuāhārādisamavisama paccayānaṃ vasena cirācirakālato aniyataparicchedaṃ, tassa ca yathā purimasiddhabhavapatthanāvasena taṃtaṃgatinikāyādīsu vaṇṇasaṇṭhānādivisesaniyamo siddho dassanānussavādīhi, tathā ādito gahaṇasiddhiyā. Evaṃ tāsu tāsu upapattīsu nibbattasattānaṃ yebhuyyena samappamāṇaṭṭhitikālaṃ dassanānussavehi labhitvā taṃ paramataṃ ajjhosāya pavattitabhavapatthanāvasena ādito paricchedaniyamo veditabbo. Yasmā pana kammaṃ tāsu tāsu upapattīsu yathā taṃtaṃupapattiniyatavaṇṇādinibbattane samatthaṃ, evaṃ niyatāyuparicchedāsu upapattīsu paricchedātikkamena vipākanibbattane samatthaṃ na hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘āyuppamāṇeneva cavantī’’ti. Yasmā pana upatthambhakasahāyehi anupālakappaccayehi upādinnakakkhandhānaṃ pavattetabbākāro atthato paramāyu, tassa yathāvuttaparicchedānatikkamanato satipi kammāvasese ṭhānaṃ na sambhavati, tena vuttaṃ ‘‘attano puññabaleneva ṭhātuṃ na sakkotī’’ti. Kappaṃ vāti asaṅkhyeyyakappaṃ vā tassa upaḍḍhaṃ vā upaḍḍhakappato ūnamadhikaṃ vāti vikappanattho -saddo.

৪১. অনভিরতীতি একৰিহারেন অনভিরতি। সা পন যস্মা অঞ্ঞেহি সমাগমিচ্ছা হোতি, তেন ৰুত্তং ‘‘অপরস্সাপি সত্তস্স আগমনপত্থনা’’তি। পিযৰত্থুৰিরহেন পিযৰত্থুঅলাভেন ৰা চিত্তৰিঘাতো উক্কণ্ঠিতা, সা অত্থতো দোমনস্সচিত্তুপ্পাদো যেৰাতি আহ ‘‘পটিঘসম্পযুত্তা’’তি। দীঘরত্তং ঝানরতিযা রমমানস্স ৰুত্তপ্পকারং অনভিরতিনিমিত্তং উপ্পন্না ‘‘মম’’ন্তি চ ‘‘অহ’’ন্তি চ গহণস্স কারণভূতা তণ্হাদিট্ঠিযো ইধ পরিতস্সনা। তা পন চিত্তস্স পুরিমাৰত্থায চলনং কম্পনন্তি আহ ‘‘উব্বিজ্জনা ফন্দনা’’তি। তেনেৰাহ ‘‘তণ্হাতস্সনাপি দিট্ঠিতস্সনাপি ৰট্টতী’’তি। যং পন অত্থুদ্ধারে ‘‘অহো ৰত অঞ্ঞেপি সত্তা ইত্থত্তং আগচ্ছেয্যুন্তি অযং তণ্হাতস্সনা নামা’’তি ৰুত্তং, তং দিট্ঠিতস্সনায ৰিসুং উদাহরণং দস্সেন্তেন তণ্হাতস্সনংযেৰ ততো নিদ্ধারেত্ৰা ৰুত্তং, ন পন তত্থ দিট্ঠিতস্সনায অভাৰতোতি দট্ঠব্বং। তাসতস্সনা চিত্তুত্রাসো। ভযানকন্তি ভেরৰারম্মণনিমিত্তং বলৰভযং। তেন সরীরস্স থদ্ধভাৰো ছম্ভিতত্তং ভযং সংৰেগন্তি এত্থ ভযন্তি ভঙ্গানুপস্সনায চিণ্ণন্তে সব্বসঙ্খারতো ভাযনৰসেন উপ্পন্নং ভযঞাণং। সংৰেগন্তি সহোত্তপ্পঞাণং, ওত্তপ্পমেৰ ৰা। সন্তাসন্তি আদীনৰনিব্বিদানুপস্সনাহি সঙ্খারেহি সন্তস্সনঞাণং। সহ ব্যাযতি পৰত্ততি, দোসং ৰা ছাদেতীতি সহব্যো, সহাযো, তস্স ভাৰং সহব্যতং।

41.Anabhiratīti ekavihārena anabhirati. Sā pana yasmā aññehi samāgamicchā hoti, tena vuttaṃ ‘‘aparassāpi sattassa āgamanapatthanā’’ti. Piyavatthuvirahena piyavatthualābhena vā cittavighāto ukkaṇṭhitā, sā atthato domanassacittuppādo yevāti āha ‘‘paṭighasampayuttā’’ti. Dīgharattaṃ jhānaratiyā ramamānassa vuttappakāraṃ anabhiratinimittaṃ uppannā ‘‘mama’’nti ca ‘‘aha’’nti ca gahaṇassa kāraṇabhūtā taṇhādiṭṭhiyo idha paritassanā. Tā pana cittassa purimāvatthāya calanaṃ kampananti āha ‘‘ubbijjanā phandanā’’ti. Tenevāha ‘‘taṇhātassanāpi diṭṭhitassanāpi vaṭṭatī’’ti. Yaṃ pana atthuddhāre ‘‘aho vata aññepi sattā itthattaṃ āgaccheyyunti ayaṃ taṇhātassanā nāmā’’ti vuttaṃ, taṃ diṭṭhitassanāya visuṃ udāharaṇaṃ dassentena taṇhātassanaṃyeva tato niddhāretvā vuttaṃ, na pana tattha diṭṭhitassanāya abhāvatoti daṭṭhabbaṃ. Tāsatassanā cittutrāso. Bhayānakanti bheravārammaṇanimittaṃ balavabhayaṃ. Tena sarīrassa thaddhabhāvo chambhitattaṃ bhayaṃ saṃveganti ettha bhayanti bhaṅgānupassanāya ciṇṇante sabbasaṅkhārato bhāyanavasena uppannaṃ bhayañāṇaṃ. Saṃveganti sahottappañāṇaṃ, ottappameva vā. Santāsanti ādīnavanibbidānupassanāhi saṅkhārehi santassanañāṇaṃ. Saha byāyati pavattati, dosaṃ vā chādetīti sahabyo, sahāyo, tassa bhāvaṃ sahabyataṃ.

৪২. অভিভৰিত্ৰা ঠিতো ইমে সত্তেতি অধিপ্পাযো। যস্মা পন সো পাসংসভাৰেন উত্তমভাৰেন চ ‘‘তে সত্তে অভিভৰিত্ৰা ঠিতো’’তি অত্তানং মঞ্ঞতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘জেট্ঠকোহমস্মী’’তি। অঞ্ঞদত্থু দসোতি দস্সনে অন্তরাযাভাৰৰচনেন, ঞেয্যৰিসেসপরিগ্গাহিকভাৰেন চ অনাৰরণদস্সাৰিতং পটিজানাতীতি আহ ‘‘সব্বং পস্সামীতি অত্থো’’তি। ভূতভব্যানন্তি অহেসুন্তি ভূতা, ভৰন্তি ভৰিস্সন্তীতি ভব্যা, অট্ঠকথাযং পন ৰত্তমানকালৰসেনেৰ ভব্য-সদ্দস্স অত্থো দস্সিতো। পঠমচিত্তক্খণেতি পটিসন্ধিচিত্তক্খণে। কিঞ্চাপি সো ব্রহ্মা অনৰট্ঠিতদস্সনত্তা পুথুজ্জনস্স পুরিমতরজাতিপরিচিতম্পি কম্মস্সকতঞ্ঞাণং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ৰিকুব্বনিদ্ধিৰসেন চিত্তুপ্পত্তিমত্তপটিবদ্ধেন সত্তনিম্মানেন ৰিপল্লট্ঠো ‘‘অহং ইস্সরো কত্তা নিম্মাতা’’তিআদিনা ইস্সরকুত্তদস্সনং পক্খন্দমানো অভিনিৰিসনৰসেনেৰ পতিট্ঠিতো, ন পতিট্ঠাপনৰসেন ‘‘তস্স এৰং হোতী’’তি ৰুত্তত্তা, পতিট্ঠাপনক্কমেনেৰ পন তস্স সো অভিনিৰেসো জাতোতি দস্সনত্থং ‘‘কারণতো সাধেতুকামো’’তি, ‘‘পটিঞ্ঞং কত্ৰা’’তি চ ৰুত্তং। তেনাহ ভগৰা ‘‘তং কিস্স হেতূ’’তিআদি। তত্থ মনোপণিধীতি মনসা এৰ পত্থনা, তথা চিত্তপ্পৰত্তিমত্তমেৰাতি অত্থো, ইত্থভাৰন্তি ইদপ্পকারতং। যস্মা পন ইত্থন্তি ব্রহ্মত্তভাৰো ইধাধিপ্পেতো, তস্মা ‘‘ব্রহ্মভাৰন্তি অত্থো’’তি ৰুত্তং। ননু চ দেৰানং উপপত্তিসমনন্তরং ‘‘ইমিস্সা নাম গতিযা চৰিত্ৰা ইমিনা নাম কম্মুনা ইধূপপন্না’’তি পচ্চৰেক্খণা হোতীতি? সচ্চং হোতি, সা পন পুরিমজাতীসু কম্মস্সকতঞ্ঞাণে সম্মদেৰ নিৰিট্ঠজ্ঝাসযানং। ইমে পন সত্তা পুরিমাসুপি জাতীসু ইস্সরকুত্তদস্সনৰসেন ৰিনিবন্ধাভিনিৰেসা অহেসুন্তি দট্ঠব্বং। তেন ৰুত্তং ‘‘ইমিনা ময’’ন্তিআদি।

42.Abhibhavitvā ṭhito ime satteti adhippāyo. Yasmā pana so pāsaṃsabhāvena uttamabhāvena ca ‘‘te satte abhibhavitvā ṭhito’’ti attānaṃ maññati, tasmā vuttaṃ ‘‘jeṭṭhakohamasmī’’ti. Aññadatthu dasoti dassane antarāyābhāvavacanena, ñeyyavisesapariggāhikabhāvena ca anāvaraṇadassāvitaṃ paṭijānātīti āha ‘‘sabbaṃ passāmīti attho’’ti. Bhūtabhabyānanti ahesunti bhūtā, bhavanti bhavissantīti bhabyā, aṭṭhakathāyaṃ pana vattamānakālavaseneva bhabya-saddassa attho dassito. Paṭhamacittakkhaṇeti paṭisandhicittakkhaṇe. Kiñcāpi so brahmā anavaṭṭhitadassanattā puthujjanassa purimatarajātiparicitampi kammassakataññāṇaṃ vissajjetvā vikubbaniddhivasena cittuppattimattapaṭibaddhena sattanimmānena vipallaṭṭho ‘‘ahaṃ issaro kattā nimmātā’’tiādinā issarakuttadassanaṃ pakkhandamāno abhinivisanavaseneva patiṭṭhito, na patiṭṭhāpanavasena ‘‘tassa evaṃ hotī’’ti vuttattā, patiṭṭhāpanakkameneva pana tassa so abhiniveso jātoti dassanatthaṃ ‘‘kāraṇato sādhetukāmo’’ti, ‘‘paṭiññaṃ katvā’’ti ca vuttaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘taṃ kissa hetū’’tiādi. Tattha manopaṇidhīti manasā eva patthanā, tathā cittappavattimattamevāti attho, itthabhāvanti idappakārataṃ. Yasmā pana itthanti brahmattabhāvo idhādhippeto, tasmā ‘‘brahmabhāvanti attho’’ti vuttaṃ. Nanu ca devānaṃ upapattisamanantaraṃ ‘‘imissā nāma gatiyā cavitvā iminā nāma kammunā idhūpapannā’’ti paccavekkhaṇā hotīti? Saccaṃ hoti, sā pana purimajātīsu kammassakataññāṇe sammadeva niviṭṭhajjhāsayānaṃ. Ime pana sattā purimāsupi jātīsu issarakuttadassanavasena vinibandhābhinivesā ahesunti daṭṭhabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘iminā maya’’ntiādi.

৪৩. ঈসতীতি ঈসো, অভিভূতি অত্থো। মহা ঈসো মহেসো, সুপ্পতিট্ঠমহেসতায পন পরেহি ‘‘মহেসো’’তি অক্খাতব্বতায মহেসক্খো, অতিসযেন মহেসক্খো মহেসক্খতরোতি ৰচনত্থো দট্ঠব্বো। যস্মা পন সো মহেসক্খভাৰো আধিপতেয্যপরিৰারসম্পত্তিযা ৰিঞ্ঞাযতি, তস্মা ‘‘ইস্সরিযপরিৰারৰসেন মহাযসতরো’’তি ৰুত্তং।

43. Īsatīti īso, abhibhūti attho. Mahā īso maheso, suppatiṭṭhamahesatāya pana parehi ‘‘maheso’’ti akkhātabbatāya mahesakkho, atisayena mahesakkho mahesakkhataroti vacanattho daṭṭhabbo. Yasmā pana so mahesakkhabhāvo ādhipateyyaparivārasampattiyā viññāyati, tasmā ‘‘issariyaparivāravasena mahāyasataro’’ti vuttaṃ.

৪৪. ইধেৰ আগচ্ছতীতি ইমস্মিং মনুস্সলোকে এৰ পটিসন্ধিৰসেন আগচ্ছতি। যং অঞ্ঞতরো সত্তোতি এত্থ ন্তি নিপাতমত্তং, করণে ৰা পচ্চত্তনিদ্দেসো, যেন ঠানেনাতি অত্থো, কিরিযাপরামসনং ৰা। ইত্থত্তং আগচ্ছতীতি এত্থ যদেতং ইত্থত্তস্স আগমনং, এতং ঠানং ৰিজ্জতীতি অত্থো। এস নযো ‘‘পব্বজতি, চেতোসমাধিং ফুসতি, পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতী’’তি এতেসুপি পদেসু। ‘‘ঠানং খো পনেতং ভিক্খৰে ৰিজ্জতি, যং অঞ্ঞতরো সত্তো’’তি ইমঞ্হি পদং ‘‘পব্বজতী’’তিআদীহি পদেহি পচ্চেকং যোজেতব্বন্তি।

44.Idheva āgacchatīti imasmiṃ manussaloke eva paṭisandhivasena āgacchati. Yaṃ aññataro sattoti ettha yanti nipātamattaṃ, karaṇe vā paccattaniddeso, yena ṭhānenāti attho, kiriyāparāmasanaṃ vā. Itthattaṃ āgacchatīti ettha yadetaṃ itthattassa āgamanaṃ, etaṃ ṭhānaṃ vijjatīti attho. Esa nayo ‘‘pabbajati, cetosamādhiṃ phusati, pubbenivāsaṃ anussaratī’’ti etesupi padesu. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ bhikkhave vijjati, yaṃ aññataro satto’’ti imañhi padaṃ ‘‘pabbajatī’’tiādīhi padehi paccekaṃ yojetabbanti.

৪৫. খিড্ডায পদুস্সন্তীতি খিড্ডাপদোসিনো, খিড্ডাপদোসিনো এৰ খিড্ডাপদোসিকা, খিড্ডাপদোসো ৰা এতেসং অত্থীতি খিড্ডাপদোসিকা। অতিক্কন্তৰেলং অতিৰেলং, আহারূপভোগকালং অতিক্কমিত্ৰাতি অত্থো। মেথুনসম্পযোগেন উপ্পজ্জনকসুখং কেল়িহস্সসুখং রতিধম্মো রতিসভাৰো। আহারন্তি এত্থ কো দেৰানং আহারো, কা আহারৰেলাতি? সব্বেসম্পি কামাৰচরদেৰানং সুধা আহারো, সা হেট্ঠিমেহি উপরিমানং পণীততমা হোতি, তং যথাসকং দিৰসৰসেন দিৰসে দিৰসে ভুঞ্জন্তি। কেচি পন ‘‘বিল়ারপদপ্পমাণং সুধাহারং ভুঞ্জন্তি, সো জিৰ্হায ঠপিতমত্তো যাৰ কেসগ্গনখগ্গা কাযং ফরতি, তেসংযেৰ দিৰসৰসেন সত্তদিৰসে যাপনসমত্থো চ হোতী’’তি ৰদন্তি। ‘‘নিরন্তরং খাদন্তা পিৰন্তা’’তি ইদং পরিকপ্পনৰসেন ৰুত্তং। কম্মজতেজস্স বলৰভাৰো উল়ারপুঞ্ঞনিব্বত্তত্তা, উল়ারগরুসিনিদ্ধসুধাহারজীরণতো চ। করজকাযস্স মন্দভাৰো মুদুসুখুমালভাৰতো। তেনেৰ হি ভগৰা ইন্দসালগুহাযং পকতিপথৰিযং সণ্ঠাতুং অসক্কোন্তং সক্কং দেৰরাজানং ‘‘ওল়ারিকং কাযং অধিট্ঠেহী’’তি আহ। তেসন্তি মনুস্সানং। ৰত্থুন্তি করজকাযং। কেচীতি অভযগিরিৰাসিনো।

45. Khiḍḍāya padussantīti khiḍḍāpadosino, khiḍḍāpadosino eva khiḍḍāpadosikā, khiḍḍāpadoso vā etesaṃ atthīti khiḍḍāpadosikā. Atikkantavelaṃ ativelaṃ, āhārūpabhogakālaṃ atikkamitvāti attho. Methunasampayogena uppajjanakasukhaṃ keḷihassasukhaṃ ratidhammo ratisabhāvo. Āhāranti ettha ko devānaṃ āhāro, kā āhāravelāti? Sabbesampi kāmāvacaradevānaṃ sudhā āhāro, sā heṭṭhimehi uparimānaṃ paṇītatamā hoti, taṃ yathāsakaṃ divasavasena divase divase bhuñjanti. Keci pana ‘‘biḷārapadappamāṇaṃ sudhāhāraṃ bhuñjanti, so jivhāya ṭhapitamatto yāva kesagganakhaggā kāyaṃ pharati, tesaṃyeva divasavasena sattadivase yāpanasamattho ca hotī’’ti vadanti. ‘‘Nirantaraṃ khādantā pivantā’’ti idaṃ parikappanavasena vuttaṃ. Kammajatejassa balavabhāvo uḷārapuññanibbattattā, uḷāragarusiniddhasudhāhārajīraṇato ca. Karajakāyassa mandabhāvo mudusukhumālabhāvato. Teneva hi bhagavā indasālaguhāyaṃ pakatipathaviyaṃ saṇṭhātuṃ asakkontaṃ sakkaṃ devarājānaṃ ‘‘oḷārikaṃ kāyaṃ adhiṭṭhehī’’ti āha. Tesanti manussānaṃ. Vatthunti karajakāyaṃ. Kecīti abhayagirivāsino.

৪৭. মনেনাতি ইস্সাপকতত্তা পদুট্ঠেন মনসা। উসূযাৰসেন মনসোৰ পদোসো মনোপদোসো, সো এতেসং অত্থি ৰিনাসহেতুভূতোতি মনোপদোসিকাতি এৰং ৰা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো। অকুদ্ধো রক্খতীতি কুদ্ধস্স সো কোধো ইতরস্মিং অকুজ্ঝন্তে অনুপাদানো একৰারমেৰ উপ্পত্তিযা অনাসেৰনো চাৰেতুং ন সক্কোতি উদকন্তং পত্ৰা অগ্গি ৰিয নিব্বাযতি, তস্মা অকুদ্ধো তং চৰনতো রক্খতি, উভোসু পন কুদ্ধেসু ভিয্যো ভিয্যো অঞ্ঞমঞ্ঞম্হি পরিৰড্ঢনৰসেন তিখিণসমুদাচারো নিস্সযদহনরসো কোধো উপ্পজ্জমানো হদযৰত্থুং নিদহন্তো অচ্চন্তসুখুমালকরজকাযং ৰিনাসেতি, ততো সকলোপি অত্তভাৰো অন্তরধাযতি। তেনাহ ‘‘উভোসু পনা’’তিআদি । তথা চাহ ভগৰা ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং পদুট্ঠচিত্তা কিলন্তকাযা…পে॰… চৰন্তী’’তি। ধম্মতাতি ধম্মনিযামো। সো চ তেসং করজকাযস্স মন্দতায, তথাউপ্পজ্জনককোধস্স চ বলৰতায ঠানসো চৰনং, তেসং রূপারূপধম্মানং সভাৰোতি অধিপ্পাযো।

47.Manenāti issāpakatattā paduṭṭhena manasā. Usūyāvasena manasova padoso manopadoso, so etesaṃ atthi vināsahetubhūtoti manopadosikāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Akuddho rakkhatīti kuddhassa so kodho itarasmiṃ akujjhante anupādāno ekavārameva uppattiyā anāsevano cāvetuṃ na sakkoti udakantaṃ patvā aggi viya nibbāyati, tasmā akuddho taṃ cavanato rakkhati, ubhosu pana kuddhesu bhiyyo bhiyyo aññamaññamhi parivaḍḍhanavasena tikhiṇasamudācāro nissayadahanaraso kodho uppajjamāno hadayavatthuṃ nidahanto accantasukhumālakarajakāyaṃ vināseti, tato sakalopi attabhāvo antaradhāyati. Tenāha ‘‘ubhosu panā’’tiādi . Tathā cāha bhagavā ‘‘aññamaññaṃ paduṭṭhacittā kilantakāyā…pe… cavantī’’ti. Dhammatāti dhammaniyāmo. So ca tesaṃ karajakāyassa mandatāya, tathāuppajjanakakodhassa ca balavatāya ṭhānaso cavanaṃ, tesaṃ rūpārūpadhammānaṃ sabhāvoti adhippāyo.

৪৯. চক্খাদীনং ভেদং পস্সতীতি ৰিরোধিপচ্চযসন্নিপাতে ৰিকারাপত্তিদস্সনতো, অন্তে চ অদস্সনূপগমনতো ৰিনাসং পস্সতি ওল়ারিকত্তা রূপধম্মভেদস্স। পচ্চযং দত্ৰাতি অনন্তরপচ্চযাদিৰসেন পচ্চযো হুত্ৰা। ‘‘বলৰতর’’ন্তি চিত্তস্স লহুতরং ভেদং সন্ধায ৰুত্তং। তথা হি একস্মিং রূপে ধরন্তেযেৰ সোল়স চিত্তানি ভিজ্জন্তি। ভেদং ন পস্সতীতি খণে খণে ভিজ্জন্তম্পি চিত্তং পরস্স অনন্তরপচ্চযভাৰেনেৰ ভিজ্জতীতি পুরিমচিত্তস্স অভাৰং পটিচ্ছাদেত্ৰা ৰিয পচ্ছিমচিত্তস্স উপ্পত্তিতো ভাৰপক্খো বলৰতরো পাকটো চ হোতি, ন অভাৰপক্খোতি চিত্তস্স ৰিনাসং ন পস্সতি, অযঞ্চ অত্থো অলাতচক্কদস্সনেন সুপাকটো ৰিঞ্ঞাযতি। যস্মা পন তক্কীৰাদী নানত্তনযস্স দূরতরতায একত্তনযস্সপি মিচ্ছাগহিতত্তা ‘‘যদেৰিদং ৰিঞ্ঞাণং সব্বদাপি একরূপেন পৰত্ততি, অযমেৰ অত্তা নিচ্চো’’তিআদিনা অভিনিৰেসং জনেতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সো তং অপস্সন্তো’’তিআদি।

49.Cakkhādīnaṃ bhedaṃ passatīti virodhipaccayasannipāte vikārāpattidassanato, ante ca adassanūpagamanato vināsaṃ passati oḷārikattā rūpadhammabhedassa. Paccayaṃ datvāti anantarapaccayādivasena paccayo hutvā. ‘‘Balavatara’’nti cittassa lahutaraṃ bhedaṃ sandhāya vuttaṃ. Tathā hi ekasmiṃ rūpe dharanteyeva soḷasa cittāni bhijjanti. Bhedaṃ na passatīti khaṇe khaṇe bhijjantampi cittaṃ parassa anantarapaccayabhāveneva bhijjatīti purimacittassa abhāvaṃ paṭicchādetvā viya pacchimacittassa uppattito bhāvapakkho balavataro pākaṭo ca hoti, na abhāvapakkhoti cittassa vināsaṃ na passati, ayañca attho alātacakkadassanena supākaṭo viññāyati. Yasmā pana takkīvādī nānattanayassa dūrataratāya ekattanayassapi micchāgahitattā ‘‘yadevidaṃ viññāṇaṃ sabbadāpi ekarūpena pavattati, ayameva attā nicco’’tiādinā abhinivesaṃ janeti, tasmā vuttaṃ ‘‘so taṃ apassanto’’tiādi.

অন্তানন্তৰাদৰণ্ণনা

Antānantavādavaṇṇanā

৫৩. অন্তানন্তিকাতি এত্থ অমতি গচ্ছতি এত্থ সভাৰো ওসানন্তি অন্তো, মরিযাদা। তপ্পটিসেধেন অনন্তো, অন্তো চ অনন্তো চ অন্তানন্তো চ নেৰন্তানানন্তো চ অন্তানন্তা সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসেন ৰা ‘‘নামরূপপচ্চযা সল়াযতন’’ন্তিআদীসু (ম॰ নি॰ ৩.১৭৬; সং॰ নি॰ ২.১; উদা॰ ১) ৰিয। কস্স পন অন্তানন্তোতি? লোকীযতি সংসারনিস্সরণত্থিকেহি দিট্ঠিগতিকেহি, লোকীযন্তি ৰা এত্থ তেহি পুঞ্ঞাপুঞ্ঞং তব্বিপাকো চাতি লোকোতি সঙ্খ্যং গতস্স অত্তনো। তেনাহ ভগৰা ‘‘অন্তানন্তং লোকস্স পঞ্ঞপেন্তী’’তি। কো পন এসো অত্তাতি? ঝানৰিসযভূতকসিণনিমিত্তং। তত্থ হি অযং দিট্ঠিগতিকো লোকসঞ্ঞী। তথা চ ৰুত্তং ‘‘তং লোকোতি গহেত্ৰা’’তি। কেচি পন ‘‘ঝানং তংসম্পযুত্তধম্মা চ ইধ ‘অত্তা , লোকো’তি চ গহিতা’’তি ৰদন্তি। অন্তানন্তসহচরিতৰাদো অন্তানন্তো, যথা ‘‘কুন্তা পচরন্তী’’তি অন্তানন্তসন্নিস্সযো ৰা যথা ‘‘মঞ্চা ঘোসন্তী’’তি। সো এতেসং অত্থীতি অন্তানন্তিকা। তে পন যস্মা যথাৰুত্তনযেন অন্তানন্তো ৰাদো দিট্ঠি এতেসন্তি ‘‘অন্তানন্তৰাদা’’তি ৰুচ্চন্তি। তস্মা অট্ঠকথাযং ‘‘অন্তানন্তৰাদা’’তি ৰত্ৰা ‘‘অন্তং ৰা’’তিআদিনা অত্থো ৰিভত্তো।

53.Antānantikāti ettha amati gacchati ettha sabhāvo osānanti anto, mariyādā. Tappaṭisedhena ananto, anto ca ananto ca antānanto ca nevantānānanto ca antānantā sāmaññaniddesena, ekasesena vā ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’ntiādīsu (ma. ni. 3.176; saṃ. ni. 2.1; udā. 1) viya. Kassa pana antānantoti? Lokīyati saṃsāranissaraṇatthikehi diṭṭhigatikehi, lokīyanti vā ettha tehi puññāpuññaṃ tabbipāko cāti lokoti saṅkhyaṃ gatassa attano. Tenāha bhagavā ‘‘antānantaṃ lokassa paññapentī’’ti. Ko pana eso attāti? Jhānavisayabhūtakasiṇanimittaṃ. Tattha hi ayaṃ diṭṭhigatiko lokasaññī. Tathā ca vuttaṃ ‘‘taṃ lokoti gahetvā’’ti. Keci pana ‘‘jhānaṃ taṃsampayuttadhammā ca idha ‘attā , loko’ti ca gahitā’’ti vadanti. Antānantasahacaritavādo antānanto, yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti antānantasannissayo vā yathā ‘‘mañcā ghosantī’’ti. So etesaṃ atthīti antānantikā. Te pana yasmā yathāvuttanayena antānanto vādo diṭṭhi etesanti ‘‘antānantavādā’’ti vuccanti. Tasmā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘antānantavādā’’ti vatvā ‘‘antaṃ vā’’tiādinā attho vibhatto.

এত্থাহ – যুত্তং তাৰ পুরিমানং তিণ্ণং ৰাদীনং অন্তত্তঞ্চ অনন্তত্তঞ্চ অন্তানন্তত্তঞ্চ আরব্ভ পৰত্তৰাদত্তা অন্তানন্তিকত্তং, পচ্ছিমস্স পন তদুভযপটিসেধনৰসেন পৰত্তৰাদত্তা কথ অন্তানন্তিকত্তন্তি? তদুভযপটিসেধনৰসেন পৰত্তৰাদত্তা এৰ। যস্মা অন্তানন্তপটিসেধৰাদোপি অন্তানন্তৰিসযো এৰ তং আরব্ভ পৰত্তত্তা। এতদত্থংযেৰ হি সন্ধায অট্ঠকথাযং ‘‘আরব্ভ পৰত্তৰাদা’’তি ৰুত্তং। অথ ৰা যথা ততিযৰাদে দেসভেদৰসেন একস্সেৰ অন্তৰন্ততা অনন্ততা চ সম্ভৰতি, এৰং তক্কীৰাদেপি কালভেদৰসেন উভযসম্ভৰতো অঞ্ঞমঞ্ঞপটিসেধেন উভযঞ্ঞেৰ ৰুচ্চতি। কথং? অন্তৰন্ততাপটিসেধেন হি অনন্ততা ৰুচ্চতি, অনন্ততাপটিসেধেন চ অন্তৰন্ততা, অন্তানন্তানঞ্চ ন ততিযৰাদভাৰো কালভেদস্স অধিপ্পেতত্তা। ইদং ৰুত্তং হোতি – যস্মা অযং লোকসঞ্ঞিতো অত্তা অধিগতৰিসেসেহি মহেসীহি অনন্তো কদাচি সক্খিদিট্ঠোতি অনুসুয্যতি, তস্মা নেৰন্তৰা। যস্মা পন তেহিযেৰ কদাচি অন্তৰা সক্খিদিট্ঠোতি অনুসুয্যতি, তস্মা ন পন অনন্তোতি। যথা চ অনুস্সুতিতক্কীৰসেন, এৰং জাতিস্সরতক্কী আদীনঞ্চ ৰসেন যথাসম্ভৰং যোজেতব্বং। অযঞ্হি তক্কিকো অৰড্ঢিতভাৰপুব্বকত্তা পটিভাগনিমিত্তানং ৰড্ঢিতভাৰস্স ৰড্ঢিতকালৰসেন অপ্পচ্চক্খকারিতায অনুস্সৰাদিমত্তে ঠত্ৰা ‘‘নেৰন্তৰা’’তি পটিক্খিপতি। অৰড্ঢিতকালৰসেন পন ‘‘ন পনানন্তো’’তি, ন পন অন্ততানন্ততানং অচ্চন্তমভাৰেন যথা তং ‘‘নেৰসঞ্ঞিনাসঞ্ঞী’’তি। পুরিমৰাদত্তযপটিক্খেপো চ অত্তনা যথাধিপ্পেতপ্পকারৰিলক্খণতায তেসং, অৰস্সঞ্চেতং এৰং ৰিঞ্ঞাতব্বং, অঞ্ঞথা ৰিক্খেপপক্খংযেৰ ভজেয্য চতুত্থৰাদো। ন হি অন্ততাঅনন্ততাতদুভযৰিনিমুত্তো অত্তনো পকারো অত্থি, তক্কীৰাদী চ যুত্তিমগ্গকো, কালভেদৰসেন চ তদুভযং একস্মিম্পি ন ন যুজ্জতীতি।

Etthāha – yuttaṃ tāva purimānaṃ tiṇṇaṃ vādīnaṃ antattañca anantattañca antānantattañca ārabbha pavattavādattā antānantikattaṃ, pacchimassa pana tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā katha antānantikattanti? Tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā eva. Yasmā antānantapaṭisedhavādopi antānantavisayo eva taṃ ārabbha pavattattā. Etadatthaṃyeva hi sandhāya aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ārabbha pavattavādā’’ti vuttaṃ. Atha vā yathā tatiyavāde desabhedavasena ekasseva antavantatā anantatā ca sambhavati, evaṃ takkīvādepi kālabhedavasena ubhayasambhavato aññamaññapaṭisedhena ubhayaññeva vuccati. Kathaṃ? Antavantatāpaṭisedhena hi anantatā vuccati, anantatāpaṭisedhena ca antavantatā, antānantānañca na tatiyavādabhāvo kālabhedassa adhippetattā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā ayaṃ lokasaññito attā adhigatavisesehi mahesīhi ananto kadāci sakkhidiṭṭhoti anusuyyati, tasmā nevantavā. Yasmā pana tehiyeva kadāci antavā sakkhidiṭṭhoti anusuyyati, tasmā na pana anantoti. Yathā ca anussutitakkīvasena, evaṃ jātissaratakkī ādīnañca vasena yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Ayañhi takkiko avaḍḍhitabhāvapubbakattā paṭibhāganimittānaṃ vaḍḍhitabhāvassa vaḍḍhitakālavasena appaccakkhakāritāya anussavādimatte ṭhatvā ‘‘nevantavā’’ti paṭikkhipati. Avaḍḍhitakālavasena pana ‘‘na panānanto’’ti, na pana antatānantatānaṃ accantamabhāvena yathā taṃ ‘‘nevasaññināsaññī’’ti. Purimavādattayapaṭikkhepo ca attanā yathādhippetappakāravilakkhaṇatāya tesaṃ, avassañcetaṃ evaṃ viññātabbaṃ, aññathā vikkhepapakkhaṃyeva bhajeyya catutthavādo. Na hi antatāanantatātadubhayavinimutto attano pakāro atthi, takkīvādī ca yuttimaggako, kālabhedavasena ca tadubhayaṃ ekasmimpi na na yujjatīti.

কেচি পন যদি পনাযং অত্তা অন্তৰা সিযা, দূরদেসে উপপজ্জনানুস্সরণাদি কিচ্চনিপ্ফত্তি ন সিযা। অথ অনন্তো, ইধ ঠিতস্স দেৰলোকনিরযাদীসু সুখদুক্খানুভৰনম্পি সিযা। সচে পন অন্তৰা চ অনন্তো চ, তদুভযদোসসমাযোগো। তস্মা ‘‘অন্তৰা, অনন্তো’’তি চ অব্যাকরণীযো অত্তাতি এৰং তক্কনৰসেন চতুত্থৰাদপ্পৰত্তিং ৰণ্ণেন্তি। এৰম্পি যুত্তং তাৰ পচ্ছিমৰাদীদ্ৰযস্স অন্তানন্তিকত্তং অন্তানন্তানং ৰসেন উভযৰিসযত্তা তেসং ৰাদস্স। পুরিমৰাদীদ্ৰযস্স পন কথং ৰিসুং অন্তানন্তিকত্তন্তি? উপচারৰুত্তিযা। সমুদিতেসু হি অন্তানন্তৰাদীসু পৰত্তমানো অন্তানন্তিক-সদ্দো তত্থ নিরুল়্হতায পচ্চেকম্পি অন্তানন্তিকৰাদীসু পৰত্ততি, যথা অরূপজ্ঝানেসু পচ্চেকং অট্ঠৰিমোক্খপরিযাযো, যথা চ লোকে সত্তাসযোতি। অথ ৰা অভিনিৰেসতো পুরিমকালপ্পৰত্তিৰসেন অযং তত্থ ৰোহারো কতো। তেসঞ্হি দিট্ঠিগতিকানং তথারূপচেতোসমাধিসমধিগমতো পুব্বকালং ‘‘অন্তৰা নু অযং লোকো, অনন্তো নূ’’তি উভযাকারাৰলম্বিনো পরিৰিতক্কস্স ৰসেন নিরুল়্হো অন্তানন্তিকভাৰো ৰিসেসলাভেন তত্থ উপ্পন্নেপি একংসগ্গাহে পুরিমসিদ্ধরুল়্হিযা ৰোহরীযতীতি।

Keci pana yadi panāyaṃ attā antavā siyā, dūradese upapajjanānussaraṇādi kiccanipphatti na siyā. Atha ananto, idha ṭhitassa devalokanirayādīsu sukhadukkhānubhavanampi siyā. Sace pana antavā ca ananto ca, tadubhayadosasamāyogo. Tasmā ‘‘antavā, ananto’’ti ca abyākaraṇīyo attāti evaṃ takkanavasena catutthavādappavattiṃ vaṇṇenti. Evampi yuttaṃ tāva pacchimavādīdvayassa antānantikattaṃ antānantānaṃ vasena ubhayavisayattā tesaṃ vādassa. Purimavādīdvayassa pana kathaṃ visuṃ antānantikattanti? Upacāravuttiyā. Samuditesu hi antānantavādīsu pavattamāno antānantika-saddo tattha niruḷhatāya paccekampi antānantikavādīsu pavattati, yathā arūpajjhānesu paccekaṃ aṭṭhavimokkhapariyāyo, yathā ca loke sattāsayoti. Atha vā abhinivesato purimakālappavattivasena ayaṃ tattha vohāro kato. Tesañhi diṭṭhigatikānaṃ tathārūpacetosamādhisamadhigamato pubbakālaṃ ‘‘antavā nu ayaṃ loko, ananto nū’’ti ubhayākārāvalambino parivitakkassa vasena niruḷho antānantikabhāvo visesalābhena tattha uppannepi ekaṃsaggāhe purimasiddharuḷhiyā voharīyatīti.

৫৪-৬০. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘তক্কযতীতি তক্কী’’তিআদিনা (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৩৪) সদ্দতো, ‘‘চতুব্বিধো তক্কী’’তিআদিনা (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৩৪) অত্থতো চ সস্সতৰাদে ৰুত্তৰিধিনা। দিট্ঠপুব্বানুসারেনাতি দস্সনভূতেন ৰিঞ্ঞাণেন উপলদ্ধপুব্বস্স অন্তৰন্তাদিনো অনুস্সরণেন। এৰঞ্চ কত্ৰা অনুস্সুতিতক্কীসুদ্ধতক্কীনম্পি ইধ সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি। অথ ৰা দিট্ঠগ্গহণেনেৰ ‘‘নচ্চগীতৰাদিতৰিসূকদস্সনা’’তিআদীসু (দী॰ নি॰ ১০, ১৯৪) ৰিয সুতাদীনম্পি গহিততা ৰেদিতব্বা। ‘‘অন্তৰা’’তিআদিনা ইচ্ছিতস্স অত্তনো সব্বদা ভাৰপরামসনৰসেনেৰ ইমেসং ৰাদানং পৰত্তনতো সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো দট্ঠব্বো। তথা হি ৰক্খতি ‘‘সেসা সস্সতদিট্ঠিযো’’তি (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ৯৭-৯৮)।

54-60.Vuttanayenāti ‘‘takkayatīti takkī’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 1.34) saddato, ‘‘catubbidho takkī’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 1.34) atthato ca sassatavāde vuttavidhinā. Diṭṭhapubbānusārenāti dassanabhūtena viññāṇena upaladdhapubbassa antavantādino anussaraṇena. Evañca katvā anussutitakkīsuddhatakkīnampi idha saṅgaho siddho hoti. Atha vā diṭṭhaggahaṇeneva ‘‘naccagītavāditavisūkadassanā’’tiādīsu (dī. ni. 10, 194) viya sutādīnampi gahitatā veditabbā. ‘‘Antavā’’tiādinā icchitassa attano sabbadā bhāvaparāmasanavaseneva imesaṃ vādānaṃ pavattanato sassatadiṭṭhisaṅgaho daṭṭhabbo. Tathā hi vakkhati ‘‘sesā sassatadiṭṭhiyo’’ti (dī. ni. aṭṭha. 97-98).

অমরাৰিক্খেপৰাদৰণ্ণনা

Amarāvikkhepavādavaṇṇanā

৬১. ন মরতীতি ন উচ্ছিজ্জতি। ‘‘এৰম্পি মে নো’’তিআদিনা ৰিৰিধো নানপ্পকারো খেপো পরেন পরৰাদীনং খিপনং ৰিক্খেপো। অমরায দিট্ঠিযা ৰাচায চ ৰিক্খিপন্তীতি ৰা অমরাৰিক্খেপিনো। অমরাৰিক্খেপিনো এৰ অমরাৰিক্খেপিকা। ইতো চিতো চ সন্ধাৰতি একস্মিং সভাৰে অনৰট্ঠানতো। অমরা ৰিয ৰিক্খিপন্তীতি ৰা পুরিমনযেনেৰ সদ্দত্থো দট্ঠব্বো।

61.Na maratīti na ucchijjati. ‘‘Evampi me no’’tiādinā vividho nānappakāro khepo parena paravādīnaṃ khipanaṃ vikkhepo. Amarāya diṭṭhiyā vācāya ca vikkhipantīti vā amarāvikkhepino. Amarāvikkhepino eva amarāvikkhepikā. Ito cito ca sandhāvati ekasmiṃ sabhāve anavaṭṭhānato. Amarā viya vikkhipantīti vā purimanayeneva saddattho daṭṭhabbo.

৬২. ৰিক্খেপৰাদিনো উত্তরিমনুস্সধম্মে, অকুসলধম্মেপি সভাৰভেদৰসেনেৰ ঞাতুং ঞাণবলং নত্থীতি কুসলাকুসলপদানং কুসলাকুসলকম্মপথৰসেনেৰ অত্থো। পঠমনযৰসেনেৰ অপরিযন্তৰিক্খেপতায অমরাৰিক্খেপং ৰিভাৰেতুং ‘‘এৰন্তিপি মে নোতি অনিযমিতৰিক্খেপো’’তি ৰুত্তং। তত্থ অনিযমিতৰিক্খেপোতি সস্সতাদীসু একস্মিম্পি পকারে অট্ঠত্ৰা ৰিক্খেপকরণং, পরৰাদিনা যস্মিং কিস্মিঞ্চি পুচ্ছিতে পকারে তস্স পটিক্খেপোতি অত্থো। দুতিযনযৰসেন অমরাসদিসায অমরায ৰিক্খেপং দস্সেতুং ‘‘ইদং কুসলন্তি ৰা পুট্ঠো’’তিআদিমাহ। অথ ৰা ‘‘এৰন্তিপি মে নো’’তিআদিনা অনিযমতোৰ সস্সতেকচ্চসস্সতুচ্ছেদতক্কীৰাদানং পটিসেধনেন তং তং ৰাদং পটিক্খিপতেৰ অপরিযন্তৰিক্খেপৰাদত্তা অমরাৰিক্খেপিনো। অত্তনা পন অনৰট্ঠিতৰাদত্তা ন কিস্মিঞ্চি পক্খে অৰতিট্ঠতীতি আহ ‘‘সযং পন…পে॰… ব্যাকরোতী’’তি। ইদানি কুসলাদীনং অব্যাকরণেন তমেৰ অনৰট্ঠানং ৰিভাৰেতি ‘‘ইদং কুসলন্তি ৰা পুট্ঠো’’তিআদিনা। তেনেৰাহ ‘‘একস্মিম্পি পক্খে ন তিট্ঠতী’’তি।

62. Vikkhepavādino uttarimanussadhamme, akusaladhammepi sabhāvabhedavaseneva ñātuṃ ñāṇabalaṃ natthīti kusalākusalapadānaṃ kusalākusalakammapathavaseneva attho. Paṭhamanayavaseneva apariyantavikkhepatāya amarāvikkhepaṃ vibhāvetuṃ ‘‘evantipi me noti aniyamitavikkhepo’’ti vuttaṃ. Tattha aniyamitavikkhepoti sassatādīsu ekasmimpi pakāre aṭṭhatvā vikkhepakaraṇaṃ, paravādinā yasmiṃ kismiñci pucchite pakāre tassa paṭikkhepoti attho. Dutiyanayavasena amarāsadisāya amarāya vikkhepaṃ dassetuṃ ‘‘idaṃ kusalanti vā puṭṭho’’tiādimāha. Atha vā ‘‘evantipi me no’’tiādinā aniyamatova sassatekaccasassatucchedatakkīvādānaṃ paṭisedhanena taṃ taṃ vādaṃ paṭikkhipateva apariyantavikkhepavādattā amarāvikkhepino. Attanā pana anavaṭṭhitavādattā na kismiñci pakkhe avatiṭṭhatīti āha ‘‘sayaṃ pana…pe… byākarotī’’ti. Idāni kusalādīnaṃ abyākaraṇena tameva anavaṭṭhānaṃ vibhāveti ‘‘idaṃ kusalanti vā puṭṭho’’tiādinā. Tenevāha ‘‘ekasmimpi pakkhe na tiṭṭhatī’’ti.

৬৩. কুসলাকুসলং যথাভূতং অপ্পজানন্তোপি যেসমহং সমযেন কুসলমেৰ ‘‘কুসল’’ন্তি, অকুসলমেৰ চ ‘‘অকুসল’’ন্তি ব্যাকরেয্যং, তেসু তথা ব্যাকরণহেতু ‘‘অহো ৰত রে পণ্ডিতো’’তি সক্কারসম্মানং করোন্তেসু মম ছন্দো ৰা রাগো ৰা অস্সাতি এৰম্পেত্থ অত্থো সম্ভৰতি। দোসো ৰা পটিঘো ৰাতি এত্থ ৰুত্তৰিপরিযাযেন যোজেতব্বং। অট্ঠকথাযং পন অত্তনো পণ্ডিতভাৰৰিসযানং রাগাদীনং ৰসেন যোজনা কতা। ‘‘ছন্দরাগদ্ৰযং উপাদান’’ন্তি অভিধম্মনযেন ৰুত্তং। অভিধম্মে হি তণ্হাদিট্ঠিযোৰ ‘‘উপাদান’’ন্তি আগতা, সুত্তন্তে পন দোসোপি ‘‘উপাদান’’ন্তি ৰুত্তো ‘‘কোধুপাদানৰিনিবন্ধা ৰিঘাতং আপজ্জন্তী’’তিআদীসু। তেন ৰুত্তং ‘‘উভযম্পি ৰা দল়্হগ্গহণৰসেন উপাদান’’ন্তি । দল়্হগ্গহণং অমুঞ্চনং। পটিঘোপি হি উপনাহাদিৰসেন পৰত্তো আরম্মণং ন মুঞ্চতি। ৰিহননং হিংসনং ৰিবাধনং। রাগোপি হি পরিল়াহৰসেন সারদ্ধৰুত্তিতায নিস্সযং ৰিবাধতীতি। ৰিনাসেতুকামতায আরম্মণং গণ্হাতীতি সম্বন্ধো।

63. Kusalākusalaṃ yathābhūtaṃ appajānantopi yesamahaṃ samayena kusalameva ‘‘kusala’’nti, akusalameva ca ‘‘akusala’’nti byākareyyaṃ, tesu tathā byākaraṇahetu ‘‘aho vata re paṇḍito’’ti sakkārasammānaṃ karontesu mama chando vā rāgo vā assāti evampettha attho sambhavati. Doso vā paṭigho vāti ettha vuttavipariyāyena yojetabbaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana attano paṇḍitabhāvavisayānaṃ rāgādīnaṃ vasena yojanā katā. ‘‘Chandarāgadvayaṃ upādāna’’nti abhidhammanayena vuttaṃ. Abhidhamme hi taṇhādiṭṭhiyova ‘‘upādāna’’nti āgatā, suttante pana dosopi ‘‘upādāna’’nti vutto ‘‘kodhupādānavinibandhā vighātaṃ āpajjantī’’tiādīsu. Tena vuttaṃ ‘‘ubhayampi vā daḷhaggahaṇavasena upādāna’’nti . Daḷhaggahaṇaṃ amuñcanaṃ. Paṭighopi hi upanāhādivasena pavatto ārammaṇaṃ na muñcati. Vihananaṃ hiṃsanaṃ vibādhanaṃ. Rāgopi hi pariḷāhavasena sāraddhavuttitāya nissayaṃ vibādhatīti. Vināsetukāmatāya ārammaṇaṃ gaṇhātīti sambandho.

৬৪. পণ্ডিচ্চেনাতি পঞ্ঞায। যেন হি ধম্মেন যুত্তো ‘‘পণ্ডিতো’’তি ৰুচ্চতি, সো ধম্মো পণ্ডিচ্চং, তেন সুতচিন্তামযং পঞ্ঞং দস্সেতি, ন পাকতিককম্মনিব্বত্তং সাভাৰিকপঞ্ঞং। কত-সদ্দস্স কিরিযাসামঞ্ঞৰাচকত্তা ‘‘কতৰিজ্জো’’তিআদীসু ৰিয কত-সদ্দো ঞাণানুযুত্ততং ৰদতীতি আহ ‘‘ৰিঞ্ঞাতপরপ্পৰাদা’’তি। সত্তধা ভিন্নস্স ৰালগ্গস্স অংসুকোটিৰেধকো ‘‘ৰালৰেধী’’তি অধিপ্পেতো।

64.Paṇḍiccenāti paññāya. Yena hi dhammena yutto ‘‘paṇḍito’’ti vuccati, so dhammo paṇḍiccaṃ, tena sutacintāmayaṃ paññaṃ dasseti, na pākatikakammanibbattaṃ sābhāvikapaññaṃ. Kata-saddassa kiriyāsāmaññavācakattā ‘‘katavijjo’’tiādīsu viya kata-saddo ñāṇānuyuttataṃ vadatīti āha ‘‘viññātaparappavādā’’ti. Sattadhā bhinnassa vālaggassa aṃsukoṭivedhako ‘‘vālavedhī’’ti adhippeto.

৬৫-৬. এত্থ চ কিঞ্চাপি পুরিমানম্পি তিণ্ণং কুসলাদিধম্মসভাৰানৰবোধতো অত্থেৰ মন্দভাৰো, তেসং পন অত্তনো কুসলাদিধম্মানৰবোধস্স অৰবোধৰিসেসো অত্থি, তদভাৰা পচ্ছিমোযেৰ মন্দমোমূহভাৰেন ৰুত্তো। ননু চ পচ্ছিমস্সাপি ‘‘অত্থি পরোলোকো’তি ইতি চে মে অস্স, ‘অত্থি পরোলোকো’তি ইতি তে নং ব্যাকরেয্যং, এৰন্তিপি মে নো’’তিআদি (দী॰ নি॰ ১.৬৫) ৰচনতো অত্তনো ধম্মানৰবোধস্স অৰবোধো অত্থিযেৰাতি? কিঞ্চাপি অত্থি, ন তস্স পুরিমানং ৰিয অপরিঞ্ঞাতধম্মব্যাকরণনিবন্ধনমুসাৰাদাদিভযপরিজিগুচ্ছনকারো অত্থি, অথ খো মহামূল়্হোযেৰ। অথ ৰা ‘‘এৰন্তিপি মে নো’’তিআদিনা পুচ্ছায ৰিক্খেপকরণত্থং ‘‘অত্থি পরোলোকো’তি ইতি চে মং পুচ্ছসী’’তি পুচ্ছাঠপনমেৰ তেন দস্সীযতি, ন অত্তনো ধম্মানৰবোধোতি অযমেৰ ৰিসেসেন ‘‘মন্দো চেৰ মোমূহো চা’’তি ৰুত্তো। তেনেৰ হি তথাৰাদিনং সঞ্জযং বেলট্ঠপুত্তং আরব্ভ ‘‘অযং ৰা ইমেসং সমণব্রাহ্মণানং সব্বমন্দো সব্বমূল়্হো’’তি (দী॰ নি॰ ১.১৮১) ৰুত্তং। তত্থ ‘‘অত্থি পরোলোকো’’তি সস্সতদস্সনৰসেন সম্মাদিট্ঠিৰসেন ৰা পুচ্ছা। ‘‘নত্থি পরোলোকো’’তি নত্থিকদস্সনৰসেন সম্মাদস্সনৰসেন ৰা পুচ্ছা। ‘‘অত্থি চ নত্থি চ পরোলোকো’’তি উচ্ছেদদস্সনৰসেন সম্মাদিট্ঠিৰসেন এৰ ৰা পুচ্ছা। ‘‘নেৰ অত্থি ন নত্থি পরোলোকো’’তি ৰুত্তপ্পকারত্তযপটিক্খেপে সতি পকারন্তরস্স অসম্ভৰতো অত্থিতানত্থিতাহি নৰত্তব্বাকারো পরোলোকোতি ৰিক্খেপঞ্ঞেৰ পুরেক্খারেন সম্মাদিট্ঠিৰসেন ৰা পুচ্ছা। সেসচতুক্কত্তযেপি ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো ৰেদিতব্বো। পুঞ্ঞসঙ্খারত্তিকো ৰিয হি কাযসঙ্খারত্তিকেন পুরিমচতুক্কসঙ্গহিতো এৰ অত্থো। সেসচতুক্কত্তযেন অত্তপরামাসপুঞ্ঞাদি ফলতাচোদনানযেন সঙ্গহিতোতি।

65-6. Ettha ca kiñcāpi purimānampi tiṇṇaṃ kusalādidhammasabhāvānavabodhato attheva mandabhāvo, tesaṃ pana attano kusalādidhammānavabodhassa avabodhaviseso atthi, tadabhāvā pacchimoyeva mandamomūhabhāvena vutto. Nanu ca pacchimassāpi ‘‘atthi paroloko’ti iti ce me assa, ‘atthi paroloko’ti iti te naṃ byākareyyaṃ, evantipi me no’’tiādi (dī. ni. 1.65) vacanato attano dhammānavabodhassa avabodho atthiyevāti? Kiñcāpi atthi, na tassa purimānaṃ viya apariññātadhammabyākaraṇanibandhanamusāvādādibhayaparijigucchanakāro atthi, atha kho mahāmūḷhoyeva. Atha vā ‘‘evantipi me no’’tiādinā pucchāya vikkhepakaraṇatthaṃ ‘‘atthi paroloko’ti iti ce maṃ pucchasī’’ti pucchāṭhapanameva tena dassīyati, na attano dhammānavabodhoti ayameva visesena ‘‘mando ceva momūho cā’’ti vutto. Teneva hi tathāvādinaṃ sañjayaṃ belaṭṭhaputtaṃ ārabbha ‘‘ayaṃ vā imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sabbamando sabbamūḷho’’ti (dī. ni. 1.181) vuttaṃ. Tattha ‘‘atthi paroloko’’ti sassatadassanavasena sammādiṭṭhivasena vā pucchā. ‘‘Natthi paroloko’’ti natthikadassanavasena sammādassanavasena vā pucchā. ‘‘Atthi ca natthi ca paroloko’’ti ucchedadassanavasena sammādiṭṭhivasena eva vā pucchā. ‘‘Neva atthi na natthi paroloko’’ti vuttappakārattayapaṭikkhepe sati pakārantarassa asambhavato atthitānatthitāhi navattabbākāro parolokoti vikkhepaññeva purekkhārena sammādiṭṭhivasena vā pucchā. Sesacatukkattayepi vuttanayānusārena attho veditabbo. Puññasaṅkhārattiko viya hi kāyasaṅkhārattikena purimacatukkasaṅgahito eva attho. Sesacatukkattayena attaparāmāsapuññādi phalatācodanānayena saṅgahitoti.

অমরাৰিক্খেপিকো সস্সতাদীনং অত্তনো অরুচ্চনতায সব্বত্থ ‘‘এৰন্তিপি মে নো’’তিআদিনা ৰিক্খেপঞ্ঞেৰ করোতি। তত্থ ‘‘এৰন্তিপি মে নো’’তিআদি তত্থ তত্থ পুচ্ছিতাকারপটিসেধনৰসেন ৰিক্খিপনাকারদস্সনং। ননু চ ৰিক্খেপৰাদিনো ৰিক্খেপপক্খস্স অনুজাননং ৰিক্খেপপক্খে অৰট্ঠানং যুত্তরূপন্তি? ন, তত্থাপি তস্স সম্মূল়্হত্তা, পটিক্খেপৰসেনেৰ চ ৰিক্খেপৰাদস্স পৰত্তনতো। তথা হি সঞ্চযো বেলট্ঠপুত্তো রঞ্ঞা অজাতসত্তুনা সন্দিট্ঠিকং সামঞ্ঞফলং পুট্ঠো পরলোকত্তিকাদীনং পটিসেধনমুখেন ৰিক্খেপং ব্যাকাসি।

Amarāvikkhepiko sassatādīnaṃ attano aruccanatāya sabbattha ‘‘evantipi me no’’tiādinā vikkhepaññeva karoti. Tattha ‘‘evantipi me no’’tiādi tattha tattha pucchitākārapaṭisedhanavasena vikkhipanākāradassanaṃ. Nanu ca vikkhepavādino vikkhepapakkhassa anujānanaṃ vikkhepapakkhe avaṭṭhānaṃ yuttarūpanti? Na, tatthāpi tassa sammūḷhattā, paṭikkhepavaseneva ca vikkhepavādassa pavattanato. Tathā hi sañcayo belaṭṭhaputto raññā ajātasattunā sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho paralokattikādīnaṃ paṭisedhanamukhena vikkhepaṃ byākāsi.

এত্থাহ – ননু চাযং সব্বোপি অমরাৰিক্খেপিকো কুসলাদযো ধম্মে, পরলোকত্তিকাদীনি চ যথাভূতং অনৰবুজ্ঝমানো তত্থ তত্থ পঞ্হং পুট্ঠো পুচ্ছায ৰিক্খেপনমত্তং আপজ্জতি, তস্স কথং দিট্ঠিগতিকভাৰো। ন হি অৰত্তুকামস্স ৰিয পুচ্ছিতমত্থমজানন্তস্স ৰিক্খেপকরণমত্তেন দিট্ঠিগতিকতা যুত্তাতি? ৰুচ্চতে – ন হেৰ খো পুচ্ছায ৰিক্খেপকরণমত্তেন তস্স দিট্ঠিগতিকতা, অথ খো মিচ্ছাভিনিৰেসৰসেন। সস্সতাভিনিৰেসেন মিচ্ছাভিনিৰিট্ঠোযেৰ হি পুগ্গলো মন্দবুদ্ধিতায কুসলাদিধম্মে পরলোকত্তিকাদীনি চ যাথাৰতো অপ্পটিপজ্জমানো অত্তনা অৰিঞ্ঞাতস্স অত্থস্স পরং ৰিঞ্ঞাপেতুং অসক্কুণেয্যতায মুসাৰাদাদিভযেন চ ৰিক্খেপং আপজ্জতীতি। তথা হি ৰক্খতি ‘‘যাসং সত্তেৰ উচ্ছেদদিট্ঠিযো, সেসা সস্সতদিট্ঠিযো’’তি (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৯৭-৯৮) অথ ৰা পুঞ্ঞপাপানং তব্বিপাকানঞ্চ অনৰবোধেন অসদ্দহনেন চ তব্বিসযায পুচ্ছায ৰিক্খেপকরণংযেৰ সুন্দরন্তি খন্তিং রুচিং উপ্পাদেত্ৰা অভিনিৰিসন্তস্স উপ্পন্না ৰিসুংযেৰেসা একা দিট্ঠি সত্তভঙ্গদিট্ঠি ৰিযাতি দট্ঠব্বং। তথা চ ৰুত্তং ‘‘পরিযন্তরহিতা দিট্ঠিগতিকস্স দিট্ঠি চেৰ ৰাচা চা’’তি (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৬১)। কথং পনস্সা সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো? উচ্ছেদৰসেন অনভিনিৰেসতো। নত্থি কোচি ধম্মানং যথাভূতৰেদী ৰিৰাদবহুলত্তা লোকস্স, ‘‘এৰমেৰ’’ন্তি পন সদ্দন্তরেন ‘‘ধম্মনিজ্ঝাননা অনাদিকালিকা লোকে’’তি গাহৰসেন সস্সতলেসোপেত্থ লব্ভতিযেৰ।

Etthāha – nanu cāyaṃ sabbopi amarāvikkhepiko kusalādayo dhamme, paralokattikādīni ca yathābhūtaṃ anavabujjhamāno tattha tattha pañhaṃ puṭṭho pucchāya vikkhepanamattaṃ āpajjati, tassa kathaṃ diṭṭhigatikabhāvo. Na hi avattukāmassa viya pucchitamatthamajānantassa vikkhepakaraṇamattena diṭṭhigatikatā yuttāti? Vuccate – na heva kho pucchāya vikkhepakaraṇamattena tassa diṭṭhigatikatā, atha kho micchābhinivesavasena. Sassatābhinivesena micchābhiniviṭṭhoyeva hi puggalo mandabuddhitāya kusalādidhamme paralokattikādīni ca yāthāvato appaṭipajjamāno attanā aviññātassa atthassa paraṃ viññāpetuṃ asakkuṇeyyatāya musāvādādibhayena ca vikkhepaṃ āpajjatīti. Tathā hi vakkhati ‘‘yāsaṃ satteva ucchedadiṭṭhiyo, sesā sassatadiṭṭhiyo’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.97-98) atha vā puññapāpānaṃ tabbipākānañca anavabodhena asaddahanena ca tabbisayāya pucchāya vikkhepakaraṇaṃyeva sundaranti khantiṃ ruciṃ uppādetvā abhinivisantassa uppannā visuṃyevesā ekā diṭṭhi sattabhaṅgadiṭṭhi viyāti daṭṭhabbaṃ. Tathā ca vuttaṃ ‘‘pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā cā’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.61). Kathaṃ panassā sassatadiṭṭhisaṅgaho? Ucchedavasena anabhinivesato. Natthi koci dhammānaṃ yathābhūtavedī vivādabahulattā lokassa, ‘‘evameva’’nti pana saddantarena ‘‘dhammanijjhānanā anādikālikā loke’’ti gāhavasena sassatalesopettha labbhatiyeva.

অধিচ্চসমুপ্পন্নৰাদৰণ্ণনা

Adhiccasamuppannavādavaṇṇanā

৬৭. অধিচ্চ যদিচ্ছকং যং কিঞ্চি কারণং, কস্সচি ৰুদ্ধিপুব্বং ৰা ৰিনা সমুপ্পন্নোতি অত্তলোকসঞ্ঞিতানং খন্ধানং অধিচ্চুপ্পত্তিআকারারম্মণং দস্সনং তদাকারসন্নিস্সযেন পৰত্তিতো, তদাকারসহচরিততায চ ‘‘অধিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি ৰুচ্চতি যথা ‘‘মঞ্চা ঘোসন্তি, কুন্তা পচরন্তী’’তি চ ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘অধিচ্চসমুপ্পন্নো অত্তা চ লোকো চাতি দস্সনং অধিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি।

67. Adhicca yadicchakaṃ yaṃ kiñci kāraṇaṃ, kassaci vuddhipubbaṃ vā vinā samuppannoti attalokasaññitānaṃ khandhānaṃ adhiccuppattiākārārammaṇaṃ dassanaṃ tadākārasannissayena pavattito, tadākārasahacaritatāya ca ‘‘adhiccasamuppanna’’nti vuccati yathā ‘‘mañcā ghosanti, kuntā pacarantī’’ti ca imamatthaṃ dassento āha ‘‘adhiccasamuppanno attā ca loko cāti dassanaṃ adhiccasamuppanna’’nti.

৬৮-৭৩. দেসনাসীসন্তি দেসনায জেট্ঠকভাৰেন গহণং, তেন সঞ্ঞংযেৰ ধুরং কত্ৰা ভগৰতা অযং দেসনা কতা, ন পন তত্থ অঞ্ঞেসং অরূপধম্মানং অত্থিভাৰতোতি দস্সেতি। তেনেৰাহ ‘‘অচিত্তুপ্পাদা’’তিআদি। ভগৰা হি যথা লোকুত্তরধম্মং দেসেন্তো সমাধিং পঞ্ঞং ৰা ধুরং করোতি, এৰং লোকিযধম্মং দেসেন্তো চিত্তং সঞ্ঞং ৰা ধুরং করোতি। তত্থ ‘‘যস্মিং সমযে লোকুত্তরং ঝানং ভাৰেতি (ধ॰ স॰ ২৭৭) পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধি [দী॰ নি॰ ৩.৩৫৫ (খ)] পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধি, [দী॰ নি॰ ৩.৩৫৫ (জ); ৰিভ॰ ২.৮০৪] পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তী’’তি (ম॰ নি॰ ১.২৭১) তথা ‘‘যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, (ধ॰ স॰ ১) কিংচিত্তো ত্ৰং ভিক্খু (পারা॰ ১৪৬, ১৮০) মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, (ধ॰ প॰ ১, ২; নেত্তি॰ ৯০; পেটকো॰ ৮৩) সন্তি ভিক্খৰে সত্তা নানত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো, (দী॰ নি॰ ৩.৩৩২, ৩৪২, ৩৫৭; অ॰ নি॰ ৯.২৪; চূল়নি॰ ৮৩) ন নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতন’’ন্তিআদীনি সুত্তানি (দী॰ নি॰ ৩.৩৫৮) এতস্স অত্থস্স সাধকানি দট্ঠব্বানি। তিত্থাযতনেতি অঞ্ঞতিত্থিযসমযে। তিত্থিযা হি উপপত্তিৰিসেসে ৰিমুত্তিসঞ্ঞিনো, সঞ্ঞাৰিরাগাৰিরাগেসু আদীনৰানিসংসদস্সিনো ৰা হুত্ৰা অসঞ্ঞসমাপত্তিং নিব্বত্তেত্ৰা অক্খণভূমিযং উপ্পজ্জন্তি, ন সাসনিকা। ৰাযোকসিণে পরিকম্মং কত্ৰাতি ৰাযোকসিণে পঠমাদীনি তীণি ঝানানি নিব্বত্তেত্ৰা ততিযজ্ঝানে চিণ্ণৰসী হুত্ৰা ততো ৰুট্ঠায চতুত্থজ্ঝানাধিগমায পরিকম্মং কত্ৰা। তেনেৰাহ ‘‘চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা’’তি।

68-73.Desanāsīsanti desanāya jeṭṭhakabhāvena gahaṇaṃ, tena saññaṃyeva dhuraṃ katvā bhagavatā ayaṃ desanā katā, na pana tattha aññesaṃ arūpadhammānaṃ atthibhāvatoti dasseti. Tenevāha ‘‘acittuppādā’’tiādi. Bhagavā hi yathā lokuttaradhammaṃ desento samādhiṃ paññaṃ vā dhuraṃ karoti, evaṃ lokiyadhammaṃ desento cittaṃ saññaṃ vā dhuraṃ karoti. Tattha ‘‘yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti (dha. sa. 277) pañcaṅgiko sammāsamādhi [dī. ni. 3.355 (kha)] pañcañāṇiko sammāsamādhi, [dī. ni. 3.355 (ja); vibha. 2.804] paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’ti (ma. ni. 1.271) tathā ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, (dha. sa. 1) kiṃcitto tvaṃ bhikkhu (pārā. 146, 180) manopubbaṅgamā dhammā, (dha. pa. 1, 2; netti. 90; peṭako. 83) santi bhikkhave sattā nānattakāyā nānattasaññino, (dī. ni. 3.332, 342, 357; a. ni. 9.24; cūḷani. 83) na nevasaññānāsaññāyatana’’ntiādīni suttāni (dī. ni. 3.358) etassa atthassa sādhakāni daṭṭhabbāni. Titthāyataneti aññatitthiyasamaye. Titthiyā hi upapattivisese vimuttisaññino, saññāvirāgāvirāgesu ādīnavānisaṃsadassino vā hutvā asaññasamāpattiṃ nibbattetvā akkhaṇabhūmiyaṃ uppajjanti, na sāsanikā. Vāyokasiṇe parikammaṃ katvāti vāyokasiṇe paṭhamādīni tīṇi jhānāni nibbattetvā tatiyajjhāne ciṇṇavasī hutvā tato vuṭṭhāya catutthajjhānādhigamāya parikammaṃ katvā. Tenevāha ‘‘catutthajjhānaṃ nibbattetvā’’ti.

কস্মা পনেত্থ ৰাযোকসিণেযেৰ পরিকম্মং ৰুত্তন্তি? ৰুচ্চতে – যথেৰ হি রূপপটিভাগভূতেসু কসিণৰিসেসেসু রূপৰিভাৰনেন রূপৰিরাগভাৰনাসঙ্খাতো অরূপসমাপত্তিৰিসেসো সচ্ছিকরীযতি, এৰং অপরিব্যত্তৰিগ্গহতায অরূপপটিভাগভূতে কসিণৰিসেসে অরূপৰিভাৰনেন অরূপৰিরাগভাৰনাসঙ্খাতো রূপসমাপত্তিৰিসেসো অধিগমীযতীতি এত্থ ‘‘সঞ্ঞা রোগো সঞ্ঞা গণ্ডো’’তিআদিনা (ম॰ নি॰ ৩.২৪) ‘‘ধি চিত্তং, ধিব্বতে তং চিত্ত’’ন্তিআদিনা চ নযেন অরূপপ্পৰত্তিযা আদীনৰদস্সনেন, তদভাৰে চ সন্তপণীতভাৰসন্নিট্ঠানেন রূপসমাপত্তিযা অভিসঙ্খরণং, রূপৰিরাগভাৰনা পন সদ্ধিং উপচারেন অরূপসমাপত্তিযো, তত্থাপি ৰিসেসেন পঠমারুপ্পজ্ঝানং। যদি এৰং ‘‘পরিচ্ছিন্নাকাসকসিণেপী’’তি ৰত্তব্বং। তস্সাপি হি অরূপপটিভাগতা লব্ভতীতি? ইচ্ছিতমেৰেতং কেসঞ্চি অৰচনং পনেত্থ পুব্বাচরিযেহি অগ্গহিতভাৰেন। যথা হি রূপৰিরাগভাৰনা ৰিরজ্জনীযধম্মভাৰমত্তেন পরিনিপ্ফন্না, ৰিরজ্জনীযধম্মপটিভাগভূতে চ ৰিসযৰিসেসে পাতুভৰতি, এৰং অরূপৰিরাগভাৰনাপীতি ৰুচ্চমানে ন কোচি ৰিরোধো, তিত্থিযেহেৰ পন তস্সা সমাপত্তিযা পটিপজ্জিতব্বতায, তেসঞ্চ ৰিসযপথেসুপনিবন্ধনস্সেৰ তস্স ঝানস্স পটিপত্তিতো দিট্ঠিৰন্তেহি পুব্বাচরিযেহি চতুত্থেযেৰ ভূতকসিণে অরূপৰিরাগভাৰনাপরিকম্মং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং। কিঞ্চ ৰণ্ণকসিণেসু ৰিয পুরিমভূতকসিণত্তযেপি ৰণ্ণপটিচ্ছাযাৰ পণ্ণত্তি আরম্মণং ঝানস্স লোকৰোহারানুরোধেনেৰ পৰত্তিতো। এৰঞ্চ কত্ৰা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি॰ ১.৫৭) পথৰীকসিণস্স আদাসচন্দমণ্ডলূপমাৰচনঞ্চ সমত্থিতং হোতি, চতুত্থং পন ভূতকসিণং ভূতপ্পটিচ্ছাযমেৰ ঝানস্স গোচরভাৰং গচ্ছতীতি তস্সেৰ অরূপপটিভাগতা যুত্তাতি ৰাযোকসিণেযেৰ পরিকম্মং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং।

Kasmā panettha vāyokasiṇeyeva parikammaṃ vuttanti? Vuccate – yatheva hi rūpapaṭibhāgabhūtesu kasiṇavisesesu rūpavibhāvanena rūpavirāgabhāvanāsaṅkhāto arūpasamāpattiviseso sacchikarīyati, evaṃ aparibyattaviggahatāya arūpapaṭibhāgabhūte kasiṇavisese arūpavibhāvanena arūpavirāgabhāvanāsaṅkhāto rūpasamāpattiviseso adhigamīyatīti ettha ‘‘saññā rogo saññā gaṇḍo’’tiādinā (ma. ni. 3.24) ‘‘dhi cittaṃ, dhibbate taṃ citta’’ntiādinā ca nayena arūpappavattiyā ādīnavadassanena, tadabhāve ca santapaṇītabhāvasanniṭṭhānena rūpasamāpattiyā abhisaṅkharaṇaṃ, rūpavirāgabhāvanā pana saddhiṃ upacārena arūpasamāpattiyo, tatthāpi visesena paṭhamāruppajjhānaṃ. Yadi evaṃ ‘‘paricchinnākāsakasiṇepī’’ti vattabbaṃ. Tassāpi hi arūpapaṭibhāgatā labbhatīti? Icchitamevetaṃ kesañci avacanaṃ panettha pubbācariyehi aggahitabhāvena. Yathā hi rūpavirāgabhāvanā virajjanīyadhammabhāvamattena parinipphannā, virajjanīyadhammapaṭibhāgabhūte ca visayavisese pātubhavati, evaṃ arūpavirāgabhāvanāpīti vuccamāne na koci virodho, titthiyeheva pana tassā samāpattiyā paṭipajjitabbatāya, tesañca visayapathesupanibandhanasseva tassa jhānassa paṭipattito diṭṭhivantehi pubbācariyehi catuttheyeva bhūtakasiṇe arūpavirāgabhāvanāparikammaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kiñca vaṇṇakasiṇesu viya purimabhūtakasiṇattayepi vaṇṇapaṭicchāyāva paṇṇatti ārammaṇaṃ jhānassa lokavohārānurodheneva pavattito. Evañca katvā visuddhimagge (visuddhi. 1.57) pathavīkasiṇassa ādāsacandamaṇḍalūpamāvacanañca samatthitaṃ hoti, catutthaṃ pana bhūtakasiṇaṃ bhūtappaṭicchāyameva jhānassa gocarabhāvaṃ gacchatīti tasseva arūpapaṭibhāgatā yuttāti vāyokasiṇeyeva parikammaṃ vuttanti veditabbaṃ.

ইধেৰাতি পঞ্চৰোকারভৰেযেৰ। তত্থাতি অসঞ্ঞভৰে। যদি রূপক্খন্ধমত্তমেৰ অসঞ্ঞভৰে পাতুভৰতি, কথমরূপসন্নিস্সযেন ৰিনা তত্থ রূপং পৰত্ততি, কথং পন রূপসন্নিস্সযেন ৰিনা অরূপধাতুযং অরূপং পৰত্ততি, ইদম্পি তেন সমানজাতিযমেৰ। কস্মা? ইধেৰ অদস্সনতো। যদি এৰং কবল়ীকারাহারেন ৰিনা রূপধাতুযং রূপেন ন পৰত্তিতব্বং, কিং কারণং ? ইধেৰ অদস্সনতো। অপি চ যথা যস্স চিত্তসন্তানস্স নিব্বত্তিকারণং রূপে অৰিগততণ্হং, তস্স সহ রূপেন সম্ভৰতো রূপং নিস্সায পৰত্তি, যস্স পন নিব্বত্তিকারণং রূপে ৰিগততণ্হং, তস্স ৰিনা রূপেন রূপনিরপেক্খতায কারণস্স, এৰং যস্স রূপপ্পবন্ধস্স নিব্বত্তিকারণং ৰিগততণ্হং অরূপে, তস্স ৰিনা অরূপেন পৰত্তি হোতীতি অসঞ্ঞভৰে রূপক্খন্ধমত্তমেৰ নিব্বত্ততি। কথং পন তত্থ কেৰলো রূপপ্পবন্ধো পচ্চুপ্পন্নপচ্চযরহিতো চিরকালং পৰত্ততীতি পচ্চেতব্বং, কিত্তকং ৰা কালং পৰত্ততীতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘যথা নাম জিযাৰেগুক্খিত্তো সরো’’তিআদি, তেন ন কেৰলমাগমোযেৰ অযমেত্থ যুত্তীতি দস্সেতি। তত্তকমেৰ কালন্তি উক্কংসতো পঞ্চ মহাকপ্পসতানিপি তিট্ঠন্তি অসঞ্ঞসত্তা। ঝানৰেগেতি অসঞ্ঞসমাপত্তিপরিক্খতে কম্মৰেগে। অন্তরধাযতীতি পচ্চযনিরোধেন নিরুজ্ঝতি নপ্পৰত্ততি।

Idhevāti pañcavokārabhaveyeva. Tatthāti asaññabhave. Yadi rūpakkhandhamattameva asaññabhave pātubhavati, kathamarūpasannissayena vinā tattha rūpaṃ pavattati, kathaṃ pana rūpasannissayena vinā arūpadhātuyaṃ arūpaṃ pavattati, idampi tena samānajātiyameva. Kasmā? Idheva adassanato. Yadi evaṃ kabaḷīkārāhārena vinā rūpadhātuyaṃ rūpena na pavattitabbaṃ, kiṃ kāraṇaṃ ? Idheva adassanato. Api ca yathā yassa cittasantānassa nibbattikāraṇaṃ rūpe avigatataṇhaṃ, tassa saha rūpena sambhavato rūpaṃ nissāya pavatti, yassa pana nibbattikāraṇaṃ rūpe vigatataṇhaṃ, tassa vinā rūpena rūpanirapekkhatāya kāraṇassa, evaṃ yassa rūpappabandhassa nibbattikāraṇaṃ vigatataṇhaṃ arūpe, tassa vinā arūpena pavatti hotīti asaññabhave rūpakkhandhamattameva nibbattati. Kathaṃ pana tattha kevalo rūpappabandho paccuppannapaccayarahito cirakālaṃ pavattatīti paccetabbaṃ, kittakaṃ vā kālaṃ pavattatīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘yathā nāma jiyāvegukkhitto saro’’tiādi, tena na kevalamāgamoyeva ayamettha yuttīti dasseti. Tattakameva kālanti ukkaṃsato pañca mahākappasatānipi tiṭṭhanti asaññasattā. Jhānavegeti asaññasamāpattiparikkhate kammavege. Antaradhāyatīti paccayanirodhena nirujjhati nappavattati.

ইধাতি কামভৰে। কথং পন অনেককপ্পসতসমতিক্কমেন চিরনিরুদ্ধতো ৰিঞ্ঞাণতো ইধ ৰিঞ্ঞাণং সমুপ্পজ্জতি। ন হি নিরুদ্ধে চক্খুম্হি চক্খুৰিঞ্ঞাণমুপ্পজ্জমানং দিট্ঠন্তি? নযিদমেকন্ততো দট্ঠব্বং। চিরনিরুদ্ধম্পি হি চিত্তং সমানজাতিকস্স অন্তরানুপ্পজ্জনতো অনন্তরপচ্চযমত্তং হোতিযেৰ, ন বীজং, বীজং পন কম্মং। তস্মা কম্মতো বীজভূততো আরম্মণাদীহি পচ্চযেহি অসঞ্ঞভৰতো চুতানং কামধাতুযা উপপত্তিৰিঞ্ঞাণং হোতিযেৰ। তেনাহ ‘‘ইধ পটিসন্ধিসঞ্ঞা উপ্পজ্জতী’’তি। এত্থ চ যথা নাম উতুনিযামেন পুপ্ফগ্গহণে নিযতকালানং রুক্খানং ৰেখে দিন্নে ৰেখবলেন ন যথা নিযামতা হোতি পুপ্ফগ্গহণস্স, এৰমেৰ পঞ্চৰোকারভৰে অৰিপ্পযোগেন ৰত্তমানেসু রূপারূপধম্মেসু রূপারূপৰিরাগভাৰনাৰেখে দিন্নে তস্স সমাপত্তিৰেখবলস্স অনুরূপতো অরূপভৰে অসঞ্ঞাভৰে চ যথাক্কমং রূপরহিতা অরূপরহিতা চ খন্ধানং পৰত্তি হোতীতি ৰেদিতব্বং। ননু এত্থ জাতিসতসহস্সদসসংৰট্টাদীনং মত্থকে, অব্ভন্তরতো ৰা পৰত্তায অসঞ্ঞূপৰত্তিযা ৰসেন লাভীঅধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদো লাভীসস্সতৰাদো ৰিয অনেকভেদো সম্ভৰতীতি? সচ্চং সম্ভৰতি, অনন্তরত্তা পন আপন্নায অসঞ্ঞূপপত্তিযা ৰসেন লাভীঅধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদো নযদস্সনৰসেন একোৰ দস্সিতোতি দট্ঠব্বং। অথ ৰা সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহতো অধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদস্স সস্সতৰাদে আগতো সব্বো দেসনানযো যথাসম্ভৰং অধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদেপি গহেতব্বোতি ইমস্স ৰিসেসস্স দস্সনত্থং ভগৰতা লাভীঅধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদো অৰিভজিত্ৰা দেসিতো। অৰস্সঞ্চ সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো অধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদস্স ইচ্ছিতব্বো সংকিলেসপক্খে সত্তানং অজ্ঝাসযস্স দুৰিধত্তা। তথা হি ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠি চা’’তি। তথা চ ৰক্খতি ‘‘যাসং সত্তেৰ উচ্ছেদদিট্ঠিযো, সেসা সস্সতদিট্ঠিযো’’তি (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৯৭-৯৮)।

Idhāti kāmabhave. Kathaṃ pana anekakappasatasamatikkamena ciraniruddhato viññāṇato idha viññāṇaṃ samuppajjati. Na hi niruddhe cakkhumhi cakkhuviññāṇamuppajjamānaṃ diṭṭhanti? Nayidamekantato daṭṭhabbaṃ. Ciraniruddhampi hi cittaṃ samānajātikassa antarānuppajjanato anantarapaccayamattaṃ hotiyeva, na bījaṃ, bījaṃ pana kammaṃ. Tasmā kammato bījabhūtato ārammaṇādīhi paccayehi asaññabhavato cutānaṃ kāmadhātuyā upapattiviññāṇaṃ hotiyeva. Tenāha ‘‘idha paṭisandhisaññā uppajjatī’’ti. Ettha ca yathā nāma utuniyāmena pupphaggahaṇe niyatakālānaṃ rukkhānaṃ vekhe dinne vekhabalena na yathā niyāmatā hoti pupphaggahaṇassa, evameva pañcavokārabhave avippayogena vattamānesu rūpārūpadhammesu rūpārūpavirāgabhāvanāvekhe dinne tassa samāpattivekhabalassa anurūpato arūpabhave asaññābhave ca yathākkamaṃ rūparahitā arūparahitā ca khandhānaṃ pavatti hotīti veditabbaṃ. Nanu ettha jātisatasahassadasasaṃvaṭṭādīnaṃ matthake, abbhantarato vā pavattāya asaññūpavattiyā vasena lābhīadhiccasamuppannikavādo lābhīsassatavādo viya anekabhedo sambhavatīti? Saccaṃ sambhavati, anantarattā pana āpannāya asaññūpapattiyā vasena lābhīadhiccasamuppannikavādo nayadassanavasena ekova dassitoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā sassatadiṭṭhisaṅgahato adhiccasamuppannikavādassa sassatavāde āgato sabbo desanānayo yathāsambhavaṃ adhiccasamuppannikavādepi gahetabboti imassa visesassa dassanatthaṃ bhagavatā lābhīadhiccasamuppannikavādo avibhajitvā desito. Avassañca sassatadiṭṭhisaṅgaho adhiccasamuppannikavādassa icchitabbo saṃkilesapakkhe sattānaṃ ajjhāsayassa duvidhattā. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sassatucchedadiṭṭhi cā’’ti. Tathā ca vakkhati ‘‘yāsaṃ satteva ucchedadiṭṭhiyo, sesā sassatadiṭṭhiyo’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.97-98).

ননু চ অধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদস্স সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো ন যুত্তো। ‘‘অহঞ্হি পুব্বে নাহোসি’’ন্তিআদিৰসেন পৰত্তনতো, অপুব্বসত্তপাতুভাৰগ্গাহত্তা, অত্তনো লোকস্স চ সদাভাৰগাহিনী চ সস্সতদিট্ঠি ‘‘অত্থিত্ৰেৰ সস্সতিসম’’ন্তি পৰত্তনতো? নো ন যুত্তো অনাগতে কোটিঅদস্সনতো। যদিপি হি অযং ৰাদো ‘‘সোম্হি এতরহি অহুত্ৰা সন্ততায পরিণতো’’তি (দী॰ নি॰ ১.৬৮) অত্তনো লোকস্স চ অতীতকোটিপরামসনৰসেন পৰত্তো, তথাপি ৰত্তমানকালতো পট্ঠায ন তেসং কত্থচি অনাগতে পরিযন্তং পস্সতি, ৰিসেসেন চ পচ্চুপ্পন্নানাগতকালেসু পরিযন্তাদস্সনপভাৰিতো সস্সতৰাদো। যথাহ ‘‘সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতী’’তি। যদি এৰং ইমস্স ৰাদস্স, সস্সতৰাদাদীনঞ্চ পুব্বন্তকপ্পিকেসু সঙ্গহো ন যুত্তো অনাগতকালপরামসনৰসেন পৰত্তত্তাতি? ন, সমুদাগমস্স অতীতকোট্ঠাসিকত্তা। তথা হি নেসং সমুপ্পত্তি অতীতংসপুব্বেনিৰাসঞাণেহি, তপ্পটিরূপকানুস্সৰাদিপ্পভাৰিততক্কনেহি চ সঙ্গহিতাতি, তথা চেৰ সংৰণ্ণিতং। অথ ৰা সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণেন ৰাদিৰরেন ধম্মস্সামিনা নিরৰসেসতো অগতিঞ্চ গতিঞ্চ যথাভূতং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদিতা এতা দিট্ঠিযো, তস্মা যাৰতিকা দিট্ঠিযো ভগৰতা দেসিতা, যথা চ দেসিতা, তথা তথাৰ সন্নিট্ঠানতো সম্পটিচ্ছিতব্বা, ন এত্থ যুত্তিৰিচারণা কাতব্বা বুদ্ধৰিসযত্তা। অচিন্তেয্যো হি বুদ্ধৰিসযোতি।

Nanu ca adhiccasamuppannikavādassa sassatadiṭṭhisaṅgaho na yutto. ‘‘Ahañhi pubbe nāhosi’’ntiādivasena pavattanato, apubbasattapātubhāvaggāhattā, attano lokassa ca sadābhāvagāhinī ca sassatadiṭṭhi ‘‘atthitveva sassatisama’’nti pavattanato? No na yutto anāgate koṭiadassanato. Yadipi hi ayaṃ vādo ‘‘somhi etarahi ahutvā santatāya pariṇato’’ti (dī. ni. 1.68) attano lokassa ca atītakoṭiparāmasanavasena pavatto, tathāpi vattamānakālato paṭṭhāya na tesaṃ katthaci anāgate pariyantaṃ passati, visesena ca paccuppannānāgatakālesu pariyantādassanapabhāvito sassatavādo. Yathāha ‘‘sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti. Yadi evaṃ imassa vādassa, sassatavādādīnañca pubbantakappikesu saṅgaho na yutto anāgatakālaparāmasanavasena pavattattāti? Na, samudāgamassa atītakoṭṭhāsikattā. Tathā hi nesaṃ samuppatti atītaṃsapubbenivāsañāṇehi, tappaṭirūpakānussavādippabhāvitatakkanehi ca saṅgahitāti, tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ. Atha vā sabbattha appaṭihatañāṇena vādivarena dhammassāminā niravasesato agatiñca gatiñca yathābhūtaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditā etā diṭṭhiyo, tasmā yāvatikā diṭṭhiyo bhagavatā desitā, yathā ca desitā, tathā tathāva sanniṭṭhānato sampaṭicchitabbā, na ettha yuttivicāraṇā kātabbā buddhavisayattā. Acinteyyo hi buddhavisayoti.

দুতিযভাণৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

অপরন্তকপ্পিকৰাদৰণ্ণনা

Aparantakappikavādavaṇṇanā

৭৪. ‘‘অপরন্তে ঞাণং, অপরন্তানুদিট্ঠিনো’’তিআদীসু ৰিয অপর-সদ্দো ইধ অনাগতকালৰাচকোতি আহ ‘‘অনাগতকোট্ঠাসসঙ্খাত’’ন্তি। অপরন্তং কপ্পেত্ৰাতিআদীসু ‘‘পুব্বন্তং কপ্পেত্ৰা’’তিআদীসু ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো। ৰিসেসমত্তমেৰ ৰক্খাম।

74. ‘‘Aparante ñāṇaṃ, aparantānudiṭṭhino’’tiādīsu viya apara-saddo idha anāgatakālavācakoti āha ‘‘anāgatakoṭṭhāsasaṅkhāta’’nti. Aparantaṃ kappetvātiādīsu ‘‘pubbantaṃ kappetvā’’tiādīsu vuttanayena attho veditabbo. Visesamattameva vakkhāma.

সঞ্ঞীৰাদৰণ্ণনা

Saññīvādavaṇṇanā

৭৫. উদ্ধমাঘাতনাতি পৰত্তো ৰাদো উদ্ধমাঘাতনো, সো এতেসং অত্থীতি উদ্ধমাঘাতনিকা। যস্মা পন তে দিট্ঠিগতিকা ‘‘উদ্ধং মরণা অত্তা নিব্বিকারো’’তি ৰদন্তি, তস্মা ‘‘উদ্ধমাঘাতনা অত্তানং ৰদন্তীতি উদ্ধমাঘাতনিকা’’তি ৰুত্তং। সঞ্ঞীৰাদো এতেসং অত্থীতি সঞ্ঞীৰাদা ‘‘বুদ্ধং অস্স অত্থীতি বুদ্ধো’’তি যথা। অথ ৰা সঞ্ঞীতি পৰত্তো ৰাদো সঞ্ঞী সহচরণনযেন, সঞ্ঞী ৰাদো এতেসন্তি সঞ্ঞীৰাদা।

75. Uddhamāghātanāti pavatto vādo uddhamāghātano, so etesaṃ atthīti uddhamāghātanikā. Yasmā pana te diṭṭhigatikā ‘‘uddhaṃ maraṇā attā nibbikāro’’ti vadanti, tasmā ‘‘uddhamāghātanā attānaṃ vadantīti uddhamāghātanikā’’ti vuttaṃ. Saññīvādo etesaṃ atthīti saññīvādā ‘‘buddhaṃ assa atthīti buddho’’ti yathā. Atha vā saññīti pavatto vādo saññī sahacaraṇanayena, saññī vādo etesanti saññīvādā.

৭৬-৭৭. রূপী অত্তাতি এত্থ ননু রূপৰিনিমুত্তেন অত্তনা ভৰিতব্বং সঞ্ঞায ৰিয রূপস্সপি অত্তনিযত্তা। ন হি ‘‘সঞ্ঞী অত্তা’’তি এত্থ সঞ্ঞা অত্তা। তেনেৰ হি ‘‘তত্থ পৰত্তসঞ্ঞঞ্চস্স সঞ্ঞাতি গহেত্ৰা’’তি ৰুত্তং। এৰং সতি কস্মা কসিণরূপং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা ৰুত্তন্তি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং ‘‘রূপং অস্স অত্থীতি রূপী’’তি, অথ খো ‘‘রুপ্পনসীলো রূপী’’তি। রুপ্পনঞ্চেত্থ রূপসরিক্খতায কসিণরূপস্স ৰড্ঢিতাৰড্ঢিতকালৰসেন ৰিসেসাপত্তি, সা চ ‘‘নত্থী’’তি ন সক্কা ৰত্তুং পরিত্তৰিপুলতাদিৰিসেসসব্ভাৰতো। যদি এৰং ইমস্স ৰাদস্স সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো ন যুজ্জতীতি? নো ন যুজ্জতি কাযভেদতো উদ্ধং অত্তনো নিব্বিকারতায তেন অধিপ্পেতত্তা। তথা হি ৰুত্তং ‘‘অরোগো পরং মরণা’’তি। অথ ৰা ‘‘রূপং অস্স অত্থীতি রূপী’’তি ৰুচ্চমানেপি ন দোসো। কপ্পনাসিদ্ধেনপি হি ভেদেন অভেদস্সাপি নিদ্দেসদস্সনতো, যথা ‘‘সিলাপুত্তকস্স সরীর’’ন্তি। রুপ্পনং ৰা রূপসভাৰো রূপং, তং এতস্স অত্থীতি রূপী, অত্তা ‘‘রূপিনো ধম্মা’’তিআদীসু (ধ॰ স॰ দুকমাতিকা ১১) ৰিয। এৰঞ্চ কত্ৰা রূপসভাৰত্তা অত্তনো ‘‘রূপী অত্তা’’তি ৰচনং ঞাযাগতমেৰাতি ‘‘কসিণরূপং ‘অত্তা’তি গহেত্ৰা’’তি ৰুত্তং। নিযতৰাদিতায কম্মফলপটিক্খেপতো নত্থি আজীৰকেসু ঝানসমাপত্তিলাভোতি আহ ‘‘আজীৰকাদযো ৰিয তক্কমত্তেনেৰ ৰা রূপী অত্তা’’তি। তথা হি কণ্হাভিজাতিআদীসু ছল়াভিজাতীসু অঞ্ঞতরং অত্তানং একচ্চে আজীৰকা পটিজানন্তি। নত্থি এতস্স রোগো ভঙ্গোতি অরোগোতি অরোগ-সদ্দস্স নিচ্চপরিযাযতা ৰেদিতব্বা, রোগরহিততাসীসেন ৰা নিব্বিকারতায নিচ্চতং পটিজানাতি দিট্ঠিগতিকোতি আহ ‘‘অরোগোতি নিচ্চো’’তি।

76-77.Rūpī attāti ettha nanu rūpavinimuttena attanā bhavitabbaṃ saññāya viya rūpassapi attaniyattā. Na hi ‘‘saññī attā’’ti ettha saññā attā. Teneva hi ‘‘tattha pavattasaññañcassa saññāti gahetvā’’ti vuttaṃ. Evaṃ sati kasmā kasiṇarūpaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā vuttanti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘rūpaṃ assa atthīti rūpī’’ti, atha kho ‘‘ruppanasīlo rūpī’’ti. Ruppanañcettha rūpasarikkhatāya kasiṇarūpassa vaḍḍhitāvaḍḍhitakālavasena visesāpatti, sā ca ‘‘natthī’’ti na sakkā vattuṃ parittavipulatādivisesasabbhāvato. Yadi evaṃ imassa vādassa sassatadiṭṭhisaṅgaho na yujjatīti? No na yujjati kāyabhedato uddhaṃ attano nibbikāratāya tena adhippetattā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘arogoparaṃ maraṇā’’ti. Atha vā ‘‘rūpaṃ assa atthīti rūpī’’ti vuccamānepi na doso. Kappanāsiddhenapi hi bhedena abhedassāpi niddesadassanato, yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti. Ruppanaṃ vā rūpasabhāvo rūpaṃ, taṃ etassa atthīti rūpī, attā ‘‘rūpino dhammā’’tiādīsu (dha. sa. dukamātikā 11) viya. Evañca katvā rūpasabhāvattā attano ‘‘rūpī attā’’ti vacanaṃ ñāyāgatamevāti ‘‘kasiṇarūpaṃ ‘attā’ti gahetvā’’ti vuttaṃ. Niyatavāditāya kammaphalapaṭikkhepato natthi ājīvakesu jhānasamāpattilābhoti āha ‘‘ājīvakādayo viya takkamatteneva vā rūpī attā’’ti. Tathā hi kaṇhābhijātiādīsu chaḷābhijātīsu aññataraṃ attānaṃ ekacce ājīvakā paṭijānanti. Natthi etassa rogo bhaṅgoti arogoti aroga-saddassa niccapariyāyatā veditabbā, rogarahitatāsīsena vā nibbikāratāya niccataṃ paṭijānāti diṭṭhigatikoti āha ‘‘arogoti nicco’’ti.

কসিণুগ্ঘাটিমাকাসপঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণনত্থিভাৰআকিঞ্চঞ্ঞাযতনানি অরূপসমাপত্তিনিমিত্তং নিম্বপণ্ণে তিত্তকরসো ৰিয সরীরপরিমাণো অরূপী অত্তা তত্থ তিট্ঠতীতি নিগণ্ঠাতি আহ ‘‘নিগণ্ঠাদযো ৰিযা’’তি। মিস্সকগাহৰসেনাতি রূপারূপসমাপত্তীনং নিমিত্তানি একজ্ঝং কত্ৰা ‘‘একো অত্তা’’তি, তত্থ পৰত্তসঞ্ঞঞ্চস্স ‘‘সঞ্ঞা’’তি গহণৰসেন। অযঞ্হি দিট্ঠিগতিকো রূপারূপসমাপত্তিলাভিতায তন্নিমিত্তং রূপভাৰেন অরূপভাৰেন চ অত্তা উপতিট্ঠতি, তস্মা ‘‘রূপী চ অরূপী চা’’তি অভিনিৰেসং জনেসি অজ্ঝত্তৰাদিনো ৰিয, তক্কমত্তেনেৰ ৰা রূপারূপধম্মানং মিস্সকগ্গহণৰসেন ‘‘রূপী অরূপী চ অত্তা হোতী’’তি।

Kasiṇugghāṭimākāsapaṭhamāruppaviññāṇanatthibhāvaākiñcaññāyatanāni arūpasamāpattinimittaṃ nimbapaṇṇe tittakaraso viya sarīraparimāṇo arūpī attā tattha tiṭṭhatīti nigaṇṭhāti āha ‘‘nigaṇṭhādayo viyā’’ti. Missakagāhavasenāti rūpārūpasamāpattīnaṃ nimittāni ekajjhaṃ katvā ‘‘eko attā’’ti, tattha pavattasaññañcassa ‘‘saññā’’ti gahaṇavasena. Ayañhi diṭṭhigatiko rūpārūpasamāpattilābhitāya tannimittaṃ rūpabhāvena arūpabhāvena ca attā upatiṭṭhati, tasmā ‘‘rūpī ca arūpī cā’’ti abhinivesaṃ janesi ajjhattavādino viya, takkamatteneva vā rūpārūpadhammānaṃ missakaggahaṇavasena ‘‘rūpī arūpī ca attā hotī’’ti.

তক্কগাহেনেৰাতি সঙ্খারাৰসেসসুখুমভাৰপ্পত্তধম্মা ৰিয অচ্চন্তসুখুমভাৰপ্পত্তিযা সকিচ্চসাধনাসমত্থতায থম্ভকুট্টহত্থপাদাদিসঙ্ঘাতো ৰিয নেৰ রূপী, রূপসভাৰানতিৰত্তনতো ন অরূপীতি এৰং পৰত্ততক্কগাহেন। অথ ৰা অন্তানন্তিকচতুক্কৰাদে ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞপটিক্খেপৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো। কেৰলং পন তত্থ দেসকালভেদৰসেন ততিযচতুত্থৰাদা দস্সিতা, ইধ কালৰত্থুভেদৰসেনাতি অযমেৰ ৰিসেসোতি। কালভেদৰসেন চেত্থ ততিযৰাদস্স পৰত্তি রূপারূপনিমিত্তানং সহ অনুপট্ঠানতো। চতুত্থৰাদস্স পন ৰত্থুভেদৰসেন পৰত্তি রূপারূপধম্মানং সমূহতো ‘‘একো অত্তা’’তি তক্কনৰসেনাতি তত্থ ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বং।

Takkagāhenevāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattadhammā viya accantasukhumabhāvappattiyā sakiccasādhanāsamatthatāya thambhakuṭṭahatthapādādisaṅghāto viya neva rūpī, rūpasabhāvānativattanato na arūpīti evaṃ pavattatakkagāhena. Atha vā antānantikacatukkavāde viya aññamaññapaṭikkhepavasena attho veditabbo. Kevalaṃ pana tattha desakālabhedavasena tatiyacatutthavādā dassitā, idha kālavatthubhedavasenāti ayameva visesoti. Kālabhedavasena cettha tatiyavādassa pavatti rūpārūpanimittānaṃ saha anupaṭṭhānato. Catutthavādassa pana vatthubhedavasena pavatti rūpārūpadhammānaṃ samūhato ‘‘eko attā’’ti takkanavasenāti tattha vuttanayānusārena veditabbaṃ.

দুতিযচতুক্কে যং ৰত্তব্বং, তং ‘‘অমতি গচ্ছতি এত্থ ভাৰো ওসান’’ন্তিআদিনা অন্তানন্তিকৰাদে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং।

Dutiyacatukke yaṃ vattabbaṃ, taṃ ‘‘amati gacchati ettha bhāvo osāna’’ntiādinā antānantikavāde vuttanayena veditabbaṃ.

যদিপি অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো দিট্ঠিগতিকস্স ৰসেন সমাপত্তিভেদেন সঞ্ঞাভেদসম্ভৰতো ‘‘নানত্তসঞ্ঞী অত্তা’’তি অযম্পি ৰাদো সমাপন্নকৰসেন লব্ভতি। তথাপি সমাপত্তিযং একরূপেনেৰ সঞ্ঞায উপট্ঠানতো সমাপন্নকৰসেন ‘‘একত্তসঞ্ঞী’’তি আহ। তেনেৰেত্থ সমাপন্নকগ্গহণং কতং। একসমাপত্তিলাভিনো এৰ ৰা ৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো। সমাপত্তিভেদেন সঞ্ঞাভেদসম্ভৰেপি বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণে সঞ্ঞানানত্তেন ওল়ারিকেন নানত্তসঞ্ঞিতং দস্সেতুং ‘‘অসমাপন্নকৰসেন নানত্তসঞ্ঞী’’তি ৰুত্তং। ‘‘পরিত্তকসিণৰসেন পরিত্তসঞ্ঞী’’তি ইমিনা সতিপি সঞ্ঞাৰিনিমুত্তে ধম্মে ‘‘সঞ্ঞাযেৰ অত্তা’’তি ৰদতীতি দস্সিতং হোতি। কসিণগ্গহণঞ্চেত্থ সঞ্ঞায ৰিসযদস্সনং, এৰং ৰিপুলকসিণৰসেনাতি এত্থাপি অত্থো ৰেদিতব্বো। এৰঞ্চ কত্ৰা অন্তানন্তিকৰাদে , ইধ চ অন্তানন্তিকচতুক্কে পঠমদুতিযৰাদেহি ইমেসং দ্ৰিন্নং ৰাদানং ৰিসেসো সিদ্ধো হোতি, অঞ্ঞথা ৰুত্তপ্পকারেসু ৰাদেসু পুব্বন্তাপরন্তকপ্পনভেদেন সতিপি কেহিচি ৰিসেসে কেহিচি নত্থি যেৰাতি। অথ ৰা ‘‘অঙ্গুট্ঠপ্পমাণো অত্তা, যৰপ্পমাণো, অণুমত্তো ৰা অত্তা’’তি আদিদস্সনৰসেন পরিত্তো সঞ্ঞী চাতি পরিত্তসঞ্ঞী, কপিলকণাদাদযো ৰিয অত্তনো সব্বগতভাৰপটিজাননৰসেন অপ্পমাণো সঞ্ঞী চাতি অপ্পমাণসঞ্ঞীতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো।

Yadipi aṭṭhasamāpattilābhino diṭṭhigatikassa vasena samāpattibhedena saññābhedasambhavato ‘‘nānattasaññī attā’’ti ayampi vādo samāpannakavasena labbhati. Tathāpi samāpattiyaṃ ekarūpeneva saññāya upaṭṭhānato samāpannakavasena ‘‘ekattasaññī’’ti āha. Tenevettha samāpannakaggahaṇaṃ kataṃ. Ekasamāpattilābhino eva vā vasena attho veditabbo. Samāpattibhedena saññābhedasambhavepi bahiddhā puthuttārammaṇe saññānānattena oḷārikena nānattasaññitaṃ dassetuṃ ‘‘asamāpannakavasena nānattasaññī’’ti vuttaṃ. ‘‘Parittakasiṇavasena parittasaññī’’ti iminā satipi saññāvinimutte dhamme ‘‘saññāyeva attā’’ti vadatīti dassitaṃ hoti. Kasiṇaggahaṇañcettha saññāya visayadassanaṃ, evaṃ vipulakasiṇavasenāti etthāpi attho veditabbo. Evañca katvā antānantikavāde , idha ca antānantikacatukke paṭhamadutiyavādehi imesaṃ dvinnaṃ vādānaṃ viseso siddho hoti, aññathā vuttappakāresu vādesu pubbantāparantakappanabhedena satipi kehici visese kehici natthi yevāti. Atha vā ‘‘aṅguṭṭhappamāṇo attā, yavappamāṇo, aṇumatto vā attā’’ti ādidassanavasena paritto saññī cāti parittasaññī, kapilakaṇādādayo viya attano sabbagatabhāvapaṭijānanavasena appamāṇo saññī cāti appamāṇasaññīti evampettha attho daṭṭhabbo.

দিব্বচক্খুপরিভণ্ডতায যথাকম্মূপগঞাণস্স দিব্বচক্খুপভাৰজনিতেন যথাকম্মূপগঞাণেন দিস্সমানাপি সত্তানং সুখাদিসমঙ্গিতা দিব্বচক্খুনাৰ দিট্ঠা হোতীতি আহ ‘‘দিব্বেন চক্খুনা’’তিআদি। ননু চ ‘‘একন্তসুখী অত্তা’’তিআদিৰাদানং অপরন্তদিট্ঠিভাৰতো ‘‘নিব্বত্তমানং দিস্ৰা’’তি ৰচনং অনুপন্নন্তি? নানুপপন্নং, অনাগতস্স একন্তসুখিভাৰাদিকস্স পকপ্পনং পচ্চুপ্পন্নায নিব্বত্তিযা দস্সনেন অধিপ্পেতন্তি। তেনেৰাহ ‘‘নিব্বত্তমানং দিস্ৰা ‘একন্তসুখী’তি গণ্হাতী’’তি। এত্থ চ তস্সং তস্সং ভূমিযং বহুলং সুখাদিসহিতধম্মপ্পৰত্তিদস্সনেন তেসং ‘‘একন্তসুখী’’তি গাহো দট্ঠব্বো। অথ ৰা হত্থিদস্সকঅন্ধা ৰিয দিট্ঠিগতিকা যং যদেৰ পস্সন্তি, তং তদেৰ অভিনিৰিস্স ৰোহরন্তীতি ন এত্থ যুত্তি মগ্গিতব্বা।

Dibbacakkhuparibhaṇḍatāya yathākammūpagañāṇassa dibbacakkhupabhāvajanitena yathākammūpagañāṇena dissamānāpi sattānaṃ sukhādisamaṅgitā dibbacakkhunāva diṭṭhā hotīti āha ‘‘dibbena cakkhunā’’tiādi. Nanu ca ‘‘ekantasukhī attā’’tiādivādānaṃ aparantadiṭṭhibhāvato ‘‘nibbattamānaṃ disvā’’ti vacanaṃ anupannanti? Nānupapannaṃ, anāgatassa ekantasukhibhāvādikassa pakappanaṃ paccuppannāya nibbattiyā dassanena adhippetanti. Tenevāha ‘‘nibbattamānaṃ disvā ‘ekantasukhī’ti gaṇhātī’’ti. Ettha ca tassaṃ tassaṃ bhūmiyaṃ bahulaṃ sukhādisahitadhammappavattidassanena tesaṃ ‘‘ekantasukhī’’ti gāho daṭṭhabbo. Atha vā hatthidassakaandhā viya diṭṭhigatikā yaṃ yadeva passanti, taṃ tadeva abhinivissa voharantīti na ettha yutti maggitabbā.

অসঞ্ঞী নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদৰণ্ণনা

Asaññī nevasaññīnāsaññīvādavaṇṇanā

৭৮-৮৩. অসঞ্ঞীৰাদে অসঞ্ঞভৰে নিব্বত্তসত্তৰসেন পঠমৰাদো, ‘‘সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি এত্থ ৰুত্তনযেন সঞ্ঞংযেৰ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তস্স কিঞ্চনভাৰেন ঠিতায অঞ্ঞায সঞ্ঞায অভাৰতো ‘‘অসঞ্ঞী’’তি পৰত্তো দুতিযৰাদো, তথা সঞ্ঞায সহ রূপধম্মে, সব্বে এৰ ৰা রূপারূপধম্মে ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা পৰত্তো ততিযৰাদো, তক্কগাহৰসেনেৰ চতুত্থৰাদো পৰত্তো। তস্স পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো। দুতিযচতুক্কেপি কসিণরূপস্স অসঞ্জাননসভাৰতায অসঞ্ঞীতি কত্ৰা অন্তানন্তিকৰাদে ৰুত্তনযেনেৰ চত্তারোপি ৰেদিতব্বা। তথা নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদেপি নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীভৰে নিব্বত্তসত্তস্সেৰ চুতিপটিসন্ধীসু, সব্বত্থ ৰা পটুসঞ্ঞাকিচ্চং কাতুং অসমত্থায সুখুমায সঞ্ঞায অত্থিভাৰপটিজাননৰসেন পঠমৰাদো, অসঞ্ঞীৰাদে ৰুত্তনযেন সুখুমায সঞ্ঞায ৰসেন, সঞ্জাননসভাৰতাপটিজানেন চ দুতিযৰাদাদযো পৰত্তাতি এৰং একেন পকারেন সতিপি কারণপরিযেসনস্স সম্ভৰে দিট্ঠিগতিকৰাদানং অনাদরণীযভাৰদস্সনত্থং ‘‘তত্থ ন একন্তেন কারণং পরিযেসিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং। এতেসঞ্চ সঞ্ঞীঅসঞ্ঞীনেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদানং ‘‘অরোগো পরং মরণা’’তি ৰচনতো সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো পাকটোযেৰ।

78-83. Asaññīvāde asaññabhave nibbattasattavasena paṭhamavādo, ‘‘saññaṃ attato samanupassatī’’ti ettha vuttanayena saññaṃyeva ‘‘attā’’ti gahetvā tassa kiñcanabhāvena ṭhitāya aññāya saññāya abhāvato ‘‘asaññī’’ti pavatto dutiyavādo, tathā saññāya saha rūpadhamme, sabbe eva vā rūpārūpadhamme ‘‘attā’’ti gahetvā pavatto tatiyavādo, takkagāhavaseneva catutthavādo pavatto. Tassa pubbe vuttanayeneva attho veditabbo. Dutiyacatukkepi kasiṇarūpassa asañjānanasabhāvatāya asaññīti katvā antānantikavāde vuttanayeneva cattāropi veditabbā. Tathā nevasaññīnāsaññīvādepi nevasaññīnāsaññībhave nibbattasattasseva cutipaṭisandhīsu, sabbattha vā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthāya sukhumāya saññāya atthibhāvapaṭijānanavasena paṭhamavādo, asaññīvāde vuttanayena sukhumāya saññāya vasena, sañjānanasabhāvatāpaṭijānena ca dutiyavādādayo pavattāti evaṃ ekena pakārena satipi kāraṇapariyesanassa sambhave diṭṭhigatikavādānaṃ anādaraṇīyabhāvadassanatthaṃ ‘‘tattha na ekantena kāraṇaṃ pariyesitabba’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Etesañca saññīasaññīnevasaññīnāsaññīvādānaṃ ‘‘arogo paraṃ maraṇā’’ti vacanato sassatadiṭṭhisaṅgaho pākaṭoyeva.

উচ্ছেদৰাদৰণ্ণনা

Ucchedavādavaṇṇanā

৮৪. অসতো ৰিনাসাসম্ভৰতো অত্থিভাৰনিবন্ধনো উচ্ছেদোতি ৰুত্তং ‘‘সতো’’তি। যথা হেতুফলভাৰেন পৰত্তমানানং সভাৰধম্মানং সতিপি একসন্তানপরিযাপন্নানং ভিন্নসন্ততিপতিতেহি ৰিসেসে হেতুফলানং পরমত্থতো ভিন্নসভাৰত্তা ভিন্নসন্তানপতিতানং ৰিয অচ্চন্তভেদসন্নিট্ঠানেন নানত্তনযস্স মিচ্ছাগহণং উচ্ছেদাভিনিৰেসস্স কারণং, এৰং হেতুফলভূতানং ধম্মানং ৰিজ্জমানেপি সভাৰভেদে একসন্ততিপরিযাপন্নতায একত্তনযেন অচ্চন্তমভেদগ্গহণম্পি কারণং এৰাতি দস্সেতুং ‘‘সত্তস্সা’’তি ৰুত্তং পাল়িযং। সন্তানৰসেন হি ৰত্তমানেসু খন্ধেসু ঘনৰিনিব্ভোগাভাৰেন সত্তগাহো, সত্তস্স চ অত্থিভাৰগাহনিবন্ধনো উচ্ছেদগাহো যাৰাযং অত্তা ন উচ্ছিজ্জতি, তাৰাযং ৰিজ্জতিযেৰাতি গহণতো, নিরুদযৰিনাসো ৰা ইধ উচ্ছেদোতি অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘উপচ্ছেদ’’ন্তি। ৰিসেসেন নাসো ৰিনাসো, অভাৰো। সো পন মংসচক্খুপঞ্ঞাচক্খূনং দস্সনপথাতিক্কমোযেৰ হোতীতি আহ ‘‘অদস্সন’’ন্তি। অদস্সনে হি নাস-সদ্দো লোকে নিরুল়্হোতি। ভাৰৰিগমন্তি সভাৰাপগমং। যো হি নিরুদযৰিনাসৰসেন উচ্ছিজ্জতি, ন সো অত্তনো সভাৰেন তিট্ঠতীতি। লাভীতি দিব্বচক্খুঞাণলাভী। চুতিমত্তমেৰাতি সেক্খপুথুজ্জনানম্পি চুতিমত্তমেৰ। ন উপপাতন্তি পুব্বযোগাভাৰেন, পরিকম্মাকরণেন ৰা উপপাতং দট্ঠুং ন সক্কোতি। ‘‘অলাভী চ কো পরলোকং ন জানাতী’’তি নত্থিকৰাদৰসেন, মহামূল়্হভাৰেনেৰ ৰা ‘‘ইতো অঞ্ঞো পরলোকো অত্থী’’তি অনৰবোধমাহ। এত্তকোযেৰ ৰিসযো, যো যং ইন্দ্রিযগোচরোতি। অত্তনো ধীতুযা হত্থগণ্হনকরাজাদি ৰিয কামসুখগিদ্ধতায ৰা। ‘‘ন পুন ৰিরুহন্তী’’তি পতিতপণ্ণানং ৰণ্টেন অপ্পটিসন্ধিকভাৰমাহ। এৰমেৰ সত্তাতি যথা পণ্ডুপলাসো বন্ধনা পৰুত্তো ন পটিসন্ধিযতি, এৰং সব্বে সত্তা অপ্পটিসন্ধিকমরণমেৰ নিগচ্ছন্তীতি। জলপুব্বূল়কূপমা হি সত্তাতি তস্স লদ্ধি। তথাতি ৰুত্তপ্পকারেন। লাভিনোপি চুতিতো উদ্ধং অদস্সনেনেৰ ইমা দিট্ঠিযো উপ্পজ্জন্তীতি আহ ‘‘ৰিকপ্পেত্ৰা ৰা’’তি।

84. Asato vināsāsambhavato atthibhāvanibandhano ucchedoti vuttaṃ ‘‘sato’’ti. Yathā hetuphalabhāvena pavattamānānaṃ sabhāvadhammānaṃ satipi ekasantānapariyāpannānaṃ bhinnasantatipatitehi visese hetuphalānaṃ paramatthato bhinnasabhāvattā bhinnasantānapatitānaṃ viya accantabhedasanniṭṭhānena nānattanayassa micchāgahaṇaṃ ucchedābhinivesassa kāraṇaṃ, evaṃ hetuphalabhūtānaṃ dhammānaṃ vijjamānepi sabhāvabhede ekasantatipariyāpannatāya ekattanayena accantamabhedaggahaṇampi kāraṇaṃ evāti dassetuṃ ‘‘sattassā’’ti vuttaṃ pāḷiyaṃ. Santānavasena hi vattamānesu khandhesu ghanavinibbhogābhāvena sattagāho, sattassa ca atthibhāvagāhanibandhano ucchedagāho yāvāyaṃ attā na ucchijjati, tāvāyaṃ vijjatiyevāti gahaṇato, nirudayavināso vā idha ucchedoti adhippetoti āha ‘‘upaccheda’’nti. Visesena nāso vināso, abhāvo. So pana maṃsacakkhupaññācakkhūnaṃ dassanapathātikkamoyeva hotīti āha ‘‘adassana’’nti. Adassane hi nāsa-saddo loke niruḷhoti. Bhāvavigamanti sabhāvāpagamaṃ. Yo hi nirudayavināsavasena ucchijjati, na so attano sabhāvena tiṭṭhatīti. Lābhīti dibbacakkhuñāṇalābhī. Cutimattamevāti sekkhaputhujjanānampi cutimattameva. Na upapātanti pubbayogābhāvena, parikammākaraṇena vā upapātaṃ daṭṭhuṃ na sakkoti. ‘‘Alābhī ca ko paralokaṃ na jānātī’’ti natthikavādavasena, mahāmūḷhabhāveneva vā ‘‘ito añño paraloko atthī’’ti anavabodhamāha. Ettakoyeva visayo, yo yaṃ indriyagocaroti. Attano dhītuyā hatthagaṇhanakarājādi viya kāmasukhagiddhatāya vā. ‘‘Na puna viruhantī’’ti patitapaṇṇānaṃ vaṇṭena appaṭisandhikabhāvamāha. Evameva sattāti yathā paṇḍupalāso bandhanā pavutto na paṭisandhiyati, evaṃ sabbe sattā appaṭisandhikamaraṇameva nigacchantīti. Jalapubbūḷakūpamā hi sattāti tassa laddhi. Tathāti vuttappakārena. Lābhinopi cutito uddhaṃ adassaneneva imā diṭṭhiyo uppajjantīti āha ‘‘vikappetvā vā’’ti.

এত্থাহ – যথা অমরাৰিক্খেপিকৰাদা একন্তঅলাভীৰসেনেৰ দস্সিতা, যথা চ উদ্ধমাঘাতনিকসঞ্ঞীৰাদচতুক্কো একন্তলাভীৰসেনেৰ, ন এৰমযং। অযং পন সস্সতেকচ্চসস্সতৰাদাদযো ৰিয লাভীঅলাভীৰসেন পৰত্তো। তথা হি ৰুত্তং ‘‘তত্থ দ্ৰে জনা’’তিআদি। যদি এৰং কস্মা সস্সতৰাদাদিদেসনাহি ইধ অঞ্ঞথা দেসনা পৰত্তাতি? ৰুচ্চতে – দেসনাৰিলাসপ্পত্তিতো। দেসনাৰিলাসপ্পত্তা হি বুদ্ধা ভগৰন্তো, তে ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুরূপং ৰিৰিধেনাকারেন ধম্মং দেসেন্তি, অঞ্ঞথা ইধাপি চ এৰং ভগৰা দেসেয্য ‘‘ইধ ভিক্খৰে একচ্চো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা আতপ্পমন্ৰায…পে॰… যথাসমাহিতে চিত্তে সত্তানং চুতূপপাতঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি, সো দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন অরহতো চুতিচিত্তং পস্সতি, পুথূনং ৰা পরসত্তানং, ন হেৰ খো তদুদ্ধং উপপত্তিং, সো এৰমাহ ‘যথা খো ভো অযং অত্তা’’’ তিআদিনা ৰিসেসলাভিনো, তক্কিনো চ ৰিসুং কত্ৰা, তস্মা দেসনাৰিলাসেন ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুরূপং সস্সতৰাদাদিদেসনাহি অঞ্ঞথাযং দেসনা পৰত্তাতি দট্ঠব্বং।

Etthāha – yathā amarāvikkhepikavādā ekantaalābhīvaseneva dassitā, yathā ca uddhamāghātanikasaññīvādacatukko ekantalābhīvaseneva, na evamayaṃ. Ayaṃ pana sassatekaccasassatavādādayo viya lābhīalābhīvasena pavatto. Tathā hi vuttaṃ ‘‘tattha dve janā’’tiādi. Yadi evaṃ kasmā sassatavādādidesanāhi idha aññathā desanā pavattāti? Vuccate – desanāvilāsappattito. Desanāvilāsappattā hi buddhā bhagavanto, te veneyyajjhāsayānurūpaṃ vividhenākārena dhammaṃ desenti, aññathā idhāpi ca evaṃ bhagavā deseyya ‘‘idha bhikkhave ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya…pe… yathāsamāhite citte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti, so dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena arahato cuticittaṃ passati, puthūnaṃ vā parasattānaṃ, na heva kho taduddhaṃ upapattiṃ, so evamāha ‘yathā kho bho ayaṃ attā’’’ tiādinā visesalābhino, takkino ca visuṃ katvā, tasmā desanāvilāsena veneyyajjhāsayānurūpaṃ sassatavādādidesanāhi aññathāyaṃ desanā pavattāti daṭṭhabbaṃ.

অথ ৰা একচ্চসস্সতৰাদাদীসু ৰিয ন ইধ তক্কীৰাদিতো ৰিসেসলাভীৰাদো ভিন্নাকারো, অথ খো সমানভেদতায সমানাকারোযেৰাতি ইমস্স ৰিসেসস্স পকাসনত্থং ভগৰতা অযমুচ্ছেদৰাদো পুরিমৰাদেহি ৰিসিট্ঠাকারো দেসিতো। সম্ভৰতি হি তক্কিনোপি অনুস্সৰাদিৰসেন অধিগমৰতো ৰিয ইধ অভিনিৰেসো। অথ ৰা ন ইমা দিট্ঠিযো ভগৰতা অনাগতে এৰং ভাৰীৰসেন দেসিতা, নাপি পরিকপ্পৰসেন, অথ খো যথা যথা দিট্ঠিগতিকেহি ‘‘ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি পঞ্ঞত্তা, তথা তথা যথাভুচ্চং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পকাসিতা। যেহি গম্ভীরাদিপ্পকারা অপুথুজ্জনগোচরা বুদ্ধধম্মা পকাসন্তি, যেসঞ্চ পরিকিত্তনেন তথাগতা সম্মদেৰ থোমিতা হোন্তি। উচ্ছেদৰাদীহি চ দিট্ঠিগতিকেহি যথা উত্তরুত্তরভৰদস্সীহি অপরভৰদস্সীনং তেসং ৰাদপটিসেধৰসেন সকসকৰাদা পতিট্ঠাপিতা, তথাযং দেসনা পৰত্তাতি পুরিমদেসনাহি ইমিস্সা দেসনায পৰত্তিভেদো ন চোদেতব্বো। এৰঞ্চ কত্ৰা অরূপভৰভেদৰসেন ৰিয কামরূপভৰভেদৰসেনাপি উচ্ছেদৰাদো ৰিভজিত্ৰা দট্ঠব্বো। অথ ৰা পচ্চেকং কামরূপভৰভেদৰসেন ৰিয অরূপভৰৰসেনাপি ন ৰিভজিত্ৰা ৰত্তব্বো, এৰঞ্চ সতি ভগৰতা ৰুত্তসত্তকতো বহুতরভেদো, অপ্পতরভেদো ৰা উচ্ছেদৰাদো আপজ্জতীতি এৰং পকারাপি চোদনা অনৰকাসাৰাতি।

Atha vā ekaccasassatavādādīsu viya na idha takkīvādito visesalābhīvādo bhinnākāro, atha kho samānabhedatāya samānākāroyevāti imassa visesassa pakāsanatthaṃ bhagavatā ayamucchedavādo purimavādehi visiṭṭhākāro desito. Sambhavati hi takkinopi anussavādivasena adhigamavato viya idha abhiniveso. Atha vā na imā diṭṭhiyo bhagavatā anāgate evaṃ bhāvīvasena desitā, nāpi parikappavasena, atha kho yathā yathā diṭṭhigatikehi ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti paññattā, tathā tathā yathābhuccaṃ sabbaññutaññāṇena paricchinditvā pakāsitā. Yehi gambhīrādippakārā aputhujjanagocarā buddhadhammā pakāsanti, yesañca parikittanena tathāgatā sammadeva thomitā honti. Ucchedavādīhi ca diṭṭhigatikehi yathā uttaruttarabhavadassīhi aparabhavadassīnaṃ tesaṃ vādapaṭisedhavasena sakasakavādā patiṭṭhāpitā, tathāyaṃ desanā pavattāti purimadesanāhi imissā desanāya pavattibhedo na codetabbo. Evañca katvā arūpabhavabhedavasena viya kāmarūpabhavabhedavasenāpi ucchedavādo vibhajitvā daṭṭhabbo. Atha vā paccekaṃ kāmarūpabhavabhedavasena viya arūpabhavavasenāpi na vibhajitvā vattabbo, evañca sati bhagavatā vuttasattakato bahutarabhedo, appatarabhedo vā ucchedavādo āpajjatīti evaṃ pakārāpi codanā anavakāsāvāti.

এত্থাহ – যুত্তং তাৰ পুরিমেসু তীসু ৰাদেসু ‘‘কাযস্স ভেদা’’তি ৰুত্তং পঞ্চৰোকারভৰপরিযাপন্নং অত্তভাৰং আরব্ভ পৰত্তত্তা তেসং ৰাদানং, চতুৰোকারভৰপরিযাপন্নং পন অত্তভাৰং নিস্সায পৰত্তেসু চতুত্থাদীসু চতূসু ৰাদেসু কস্মা ‘‘কাযস্স ভেদা’’তি ৰুত্তং । ন হি অরূপীনং কাযো ৰিজ্জতীতি? সচ্চমেতং, রূপত্তভাৰে পৰত্তৰোহারেনেৰ পন দিট্ঠিগতিকো অরূপত্তভাৰেপি কাযৰোহারং আরোপেত্ৰা আহ ‘‘কাযস্স ভেদা’’তি। যথা চ দিট্ঠিগতিকা দিট্ঠিযো পঞ্ঞাপেন্তি, তথা চ ভগৰা দস্সেতীতি, অরূপকাযভাৰতো ৰা ফস্সাদিধম্মসমূহভূতে অরূপত্তভাৰে কাযনিদ্দেসো দট্ঠব্বো। এত্থ চ কামদেৰত্তভাৰাদিনিরৰসেসৰিভৰপতিট্ঠাপকানং দুতিযৰাদাদীনং যুত্তো অপরন্তকপ্পিকভাৰো অনাগতদ্ধৰিসযত্তা তেসং ৰাদানং, ন পন দিট্ঠিগতিকপচ্চক্খভূতমনুস্সত্তভাৰসমুচ্ছেদপতিট্ঠাপকস্স পঠমৰাদস্স পচ্চুপ্পন্নৰিসযত্তা। দুতিযৰাদাদীনঞ্হি পুরিমপুরিমৰাদসঙ্গহিতস্সেৰ অত্তনো তদুত্তরুত্তরিভৰোপপন্নস্স সমুচ্ছেদতো যুজ্জতি অপরন্তকপ্পিকতা, তথা চ ‘‘নো চ খো ভো অযং অত্তা এত্তাৰতা সম্মা সমুচ্ছিন্নো হোতী’’তিআদি ৰুত্তং, যং পন তত্থ ৰুত্তং ‘‘অত্থি খো ভো অঞ্ঞো অত্তা’’তি, তং মনুস্সকাযৰিসেসাপেক্খায ৰুত্তং, ন সব্বথা অঞ্ঞভাৰতোতি? নো ন যুত্তো, ইধলোকপরিযাপন্নত্তেপি চ পঠমৰাদৰিসযস্স অনাগতকালস্সেৰ তস্স অধিপ্পেতত্তা পঠমৰাদিনোপি অপরন্তকপ্পিকতায ন কোচি ৰিরোধোতি।

Etthāha – yuttaṃ tāva purimesu tīsu vādesu ‘‘kāyassa bhedā’’ti vuttaṃ pañcavokārabhavapariyāpannaṃ attabhāvaṃ ārabbha pavattattā tesaṃ vādānaṃ, catuvokārabhavapariyāpannaṃ pana attabhāvaṃ nissāya pavattesu catutthādīsu catūsu vādesu kasmā ‘‘kāyassa bhedā’’ti vuttaṃ . Na hi arūpīnaṃ kāyo vijjatīti? Saccametaṃ, rūpattabhāve pavattavohāreneva pana diṭṭhigatiko arūpattabhāvepi kāyavohāraṃ āropetvā āha ‘‘kāyassa bhedā’’ti. Yathā ca diṭṭhigatikā diṭṭhiyo paññāpenti, tathā ca bhagavā dassetīti, arūpakāyabhāvato vā phassādidhammasamūhabhūte arūpattabhāve kāyaniddeso daṭṭhabbo. Ettha ca kāmadevattabhāvādiniravasesavibhavapatiṭṭhāpakānaṃ dutiyavādādīnaṃ yutto aparantakappikabhāvo anāgataddhavisayattā tesaṃ vādānaṃ, na pana diṭṭhigatikapaccakkhabhūtamanussattabhāvasamucchedapatiṭṭhāpakassa paṭhamavādassa paccuppannavisayattā. Dutiyavādādīnañhi purimapurimavādasaṅgahitasseva attano taduttaruttaribhavopapannassa samucchedato yujjati aparantakappikatā, tathā ca ‘‘no ca kho bho ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hotī’’tiādi vuttaṃ, yaṃ pana tattha vuttaṃ ‘‘atthi kho bho añño attā’’ti, taṃ manussakāyavisesāpekkhāya vuttaṃ, na sabbathā aññabhāvatoti? No na yutto, idhalokapariyāpannattepi ca paṭhamavādavisayassa anāgatakālasseva tassa adhippetattā paṭhamavādinopi aparantakappikatāya na koci virodhoti.

দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদৰণ্ণনা

Diṭṭhadhammanibbānavādavaṇṇanā

৯৩. দিট্ঠধম্মোতি দস্সনভূতেন ঞাণেন উপলদ্ধধম্মো। তত্থ যো অনিন্দ্রিযৰিসযো, সোপি সুপাকটভাৰেন ইন্দ্রিযৰিসযো ৰিয হোতীতি আহ ‘‘দিট্ঠধম্মোতি পচ্চক্খধম্মো ৰুচ্চতী’’তি। তেনেৰ চ ‘‘তত্থ তত্থ পটিলদ্ধত্তভাৰস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি ৰুত্তং।

93.Diṭṭhadhammoti dassanabhūtena ñāṇena upaladdhadhammo. Tattha yo anindriyavisayo, sopi supākaṭabhāvena indriyavisayo viya hotīti āha ‘‘diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo vuccatī’’ti. Teneva ca ‘‘tattha tattha paṭiladdhattabhāvassetaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ.

৯৫. অন্তোনিজ্ঝাযনলক্খণোতি ঞাতিভোগরোগসীলদিট্ঠিব্যসনেহি ফুট্ঠস্স চেতসো অন্তো অব্ভন্তরং নিজ্ঝাযনং সোচনং অন্তোনিজ্ঝাযনং, তং লক্খণং এতস্সাতি অন্তোনিজ্ঝাযনলক্খণো। তন্নিস্সিতলালপ্পনলক্খণোতি তং সোকং সমুট্ঠানহেতুং নিস্সিতং তন্নিস্সিতং, ভুসং ৰিলাপনং লালপ্পনং, তন্নিস্সিতঞ্চ লালপ্পনঞ্চ তন্নিস্সিতলালপ্পনং, তং লক্খণং এতস্সাতি তন্নিস্সিতলালপ্পনলক্খণো। ঞাতিব্যসনাদিনা ফুট্ঠস্স পরিদেৰেনাপি অসক্কুণন্তস্স অন্তোগতসোকসমুট্ঠিতো ভুসো আযাসো উপাযাসো। সো পন যস্মা চেতসো অপ্পসন্নাকারো হোতি, তস্মা ‘‘ৰিসাদলক্খণো’’তি ৰুত্তো।

95.Antonijjhāyanalakkhaṇoti ñātibhogarogasīladiṭṭhibyasanehi phuṭṭhassa cetaso anto abbhantaraṃ nijjhāyanaṃ socanaṃ antonijjhāyanaṃ, taṃ lakkhaṇaṃ etassāti antonijjhāyanalakkhaṇo. Tannissitalālappanalakkhaṇoti taṃ sokaṃ samuṭṭhānahetuṃ nissitaṃ tannissitaṃ, bhusaṃ vilāpanaṃ lālappanaṃ, tannissitañca lālappanañca tannissitalālappanaṃ, taṃ lakkhaṇaṃ etassāti tannissitalālappanalakkhaṇo. Ñātibyasanādinā phuṭṭhassa paridevenāpi asakkuṇantassa antogatasokasamuṭṭhito bhuso āyāso upāyāso. So pana yasmā cetaso appasannākāro hoti, tasmā ‘‘visādalakkhaṇo’’ti vutto.

৯৬. ৰিতক্কনং ৰিতক্কিতং, তং পন অভিনিরোপনসভাৰো ৰিতক্কোযেৰাতি আহ ‘‘অভি…পে॰… ৰিতক্কো’’তি। এস নযো ৰিচারিতন্তি এত্থাপি। খোভকরসভাৰত্তা ৰিতক্কৰিচারানং তংসহিতং ঝানং সউব্বিলনং ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘সকণ্ডকং ৰিয খাযতী’’তি।

96. Vitakkanaṃ vitakkitaṃ, taṃ pana abhiniropanasabhāvo vitakkoyevāti āha ‘‘abhi…pe… vitakko’’ti. Esa nayo vicāritanti etthāpi. Khobhakarasabhāvattā vitakkavicārānaṃ taṃsahitaṃ jhānaṃ saubbilanaṃ viya hotīti vuttaṃ ‘‘sakaṇḍakaṃ viya khāyatī’’ti.

৯৭. যায উব্বিলাপনপীতিযা উপ্পন্নায চিত্তং ‘‘উব্বিলাৰিত’’ন্তি ৰুচ্চতি, সা পীতি উব্বিলাৰিতত্তং যস্মা পন চিত্তস্স উব্বিলভাৰো তস্সা পীতিযা সতি হোতি, নাসতি, তস্মা সা ‘‘উব্বিলভাৰকারণ’’ন্তি ৰুত্তা।

97. Yāya ubbilāpanapītiyā uppannāya cittaṃ ‘‘ubbilāvita’’nti vuccati, sā pīti ubbilāvitattaṃ yasmā pana cittassa ubbilabhāvo tassā pītiyā sati hoti, nāsati, tasmā sā ‘‘ubbilabhāvakāraṇa’’nti vuttā.

৯৮. আভোগোতি ৰা চিত্তস্স আভুগ্গভাৰো, আরম্মণে ওণতভাৰোতি অত্থো। সুখেন হি চিত্তং আরম্মণে অভিনতং হোতি, ন দুক্খেন ৰিয অপনতং, নাপি অদুক্খমসুখেন ৰিয অনভিনতং অনপনতঞ্চ। তত্থ ‘‘খুপ্পিপাসাদিঅভিভূতস্স ৰিয মনুঞ্ঞভোজনাদীসু কামেহি ৰিৰেচিযমানস্সুপাদারম্মণপত্থনা ৰিসেসতো অভিৰড্ঢতি, উল়ারস্স পন কামরসস্স যাৰদত্থং তিত্তস্স মনুঞ্ঞরসভোজনং ভুত্তাৰিনো ৰিয সুহিতস্স ভোত্তুকামতা কামেসু পাতব্যতা ন হোতি, ৰিসযস্সাগিদ্ধতায ৰিসযেহি দুম্মোচিযেহিপি জলূকা ৰিয সযমেৰ মুঞ্চতী’’তি চ অযোনিসো উম্মুজ্জিত্ৰা কামগুণসন্তপ্পিততায সংসারদুক্খৰূপসমং ব্যাকাসি পঠমৰাদী। কামাদীনং আদীনৰদস্সিতায, পঠমাদিজ্ঝানসুখস্স সন্তভাৰদস্সিতায চ পঠমাদিজ্ঝানসুখতিত্তিযা সংসারদুক্খুপচ্ছেদং ব্যাকংসু দুতিযাদিৰাদিনো, ইধাপি উচ্ছেদৰাদে ৰুত্তপ্পকারো ৰিচারো যথাসম্ভৰং আনেত্ৰা ৰত্তব্বো। অযং পনেত্থ ৰিসেসো – একস্মিঞ্হি অত্তভাৰে পঞ্চ ৰাদা লব্ভন্তি। তেনেৰ হি পাল়িযং ‘‘অঞ্ঞো অত্তা’’তি অঞ্ঞগ্গহণং ন কতং। কথং পনেত্থ অচ্চন্তনিব্বানপঞ্ঞাপকস্স অত্তনো দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদস্স সস্সতদিট্ঠিযা সঙ্গহো, ন পন উচ্ছেদদিট্ঠিযাতি? তংতংসুখৰিসেসসমঙ্গিতাপটিলদ্ধেন বন্ধৰিমোক্খেন সুদ্ধস্স অত্তনো সকরূপে অৰট্ঠানদীপনতো।

98.Ābhogoti vā cittassa ābhuggabhāvo, ārammaṇe oṇatabhāvoti attho. Sukhena hi cittaṃ ārammaṇe abhinataṃ hoti, na dukkhena viya apanataṃ, nāpi adukkhamasukhena viya anabhinataṃ anapanatañca. Tattha ‘‘khuppipāsādiabhibhūtassa viya manuññabhojanādīsu kāmehi viveciyamānassupādārammaṇapatthanā visesato abhivaḍḍhati, uḷārassa pana kāmarasassa yāvadatthaṃ tittassa manuññarasabhojanaṃ bhuttāvino viya suhitassa bhottukāmatā kāmesu pātabyatā na hoti, visayassāgiddhatāya visayehi dummociyehipi jalūkā viya sayameva muñcatī’’ti ca ayoniso ummujjitvā kāmaguṇasantappitatāya saṃsāradukkhavūpasamaṃ byākāsi paṭhamavādī. Kāmādīnaṃ ādīnavadassitāya, paṭhamādijjhānasukhassa santabhāvadassitāya ca paṭhamādijjhānasukhatittiyā saṃsāradukkhupacchedaṃ byākaṃsu dutiyādivādino, idhāpi ucchedavāde vuttappakāro vicāro yathāsambhavaṃ ānetvā vattabbo. Ayaṃ panettha viseso – ekasmiñhi attabhāve pañca vādā labbhanti. Teneva hi pāḷiyaṃ ‘‘añño attā’’ti aññaggahaṇaṃ na kataṃ. Kathaṃ panettha accantanibbānapaññāpakassa attano diṭṭhadhammanibbānavādassa sassatadiṭṭhiyā saṅgaho, na pana ucchedadiṭṭhiyāti? Taṃtaṃsukhavisesasamaṅgitāpaṭiladdhena bandhavimokkhena suddhassa attano sakarūpe avaṭṭhānadīpanato.

সেসাতি সেসা পঞ্চপঞ্ঞাস দিট্ঠিযো। তাসু অন্তানন্তিকৰাদাদীনং সস্সতদিট্ঠিভাৰো তত্থ তত্থ পকাসিতোযেৰ।

Sesāti sesā pañcapaññāsa diṭṭhiyo. Tāsu antānantikavādādīnaṃ sassatadiṭṭhibhāvo tattha tattha pakāsitoyeva.

১০১-৩. কিং পন কারণং পুব্বন্তাপরন্তা এৰ দিট্ঠাভিনিৰেসস্স ৰিসযভাৰেন দস্সিতা, ন পন তদুভযমেকজ্ঝন্তি? অসম্ভৰতো। ন হি পুব্বন্তাপরন্তেসু ৰিয তদুভযৰিনিমুত্তে মজ্ঝন্তে দিট্ঠিকপ্পনা সম্ভৰতি ইত্তরকালত্তা, অথ পন পচ্চুপ্পন্নভৰো তদুভযৰেমজ্ঝং, এৰং সতি দিট্ঠিকপ্পনক্খমো তস্স উভযসভাৰো পুব্বন্তাপরন্তেসুযেৰ অন্তোগধোতি কথমদস্সিতং। অথ ৰা পুব্বন্তাপরন্তৰন্ততায ‘‘পুব্বন্তাপরন্তো’’তি মজ্ঝন্তো ৰুচ্চতি , সো চ ‘‘পুব্বন্তাপরন্তকপ্পিকা ৰা পুব্বন্তাপরন্তানুদিট্ঠিনো’’তি ৰদন্তেন পুব্বন্তাপরন্তেহি ৰিসুং কত্ৰা ৰুত্তোযেৰাতি দট্ঠব্বো। অট্ঠকথাযম্পি ‘‘সব্বেপি তে অপরন্তকপ্পিকে পুব্বন্তাপরন্তকপ্পিকে’’তি এতেন সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসেন ৰা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং, অঞ্ঞথা সঙ্কড্ঢিত্ৰা ৰুত্তৰচনস্স অনত্থকতা আপজ্জেয্যাতি। কে পন তে পুব্বন্তাপরন্তকপ্পিকা? যে অন্তানন্তিকা হুত্ৰা দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদাতি এৰং পকারা ৰেদিতব্বা।

101-3. Kiṃ pana kāraṇaṃ pubbantāparantā eva diṭṭhābhinivesassa visayabhāvena dassitā, na pana tadubhayamekajjhanti? Asambhavato. Na hi pubbantāparantesu viya tadubhayavinimutte majjhante diṭṭhikappanā sambhavati ittarakālattā, atha pana paccuppannabhavo tadubhayavemajjhaṃ, evaṃ sati diṭṭhikappanakkhamo tassa ubhayasabhāvo pubbantāparantesuyeva antogadhoti kathamadassitaṃ. Atha vā pubbantāparantavantatāya ‘‘pubbantāparanto’’ti majjhanto vuccati , so ca ‘‘pubbantāparantakappikā vā pubbantāparantānudiṭṭhino’’ti vadantena pubbantāparantehi visuṃ katvā vuttoyevāti daṭṭhabbo. Aṭṭhakathāyampi ‘‘sabbepi te aparantakappike pubbantāparantakappike’’ti etena sāmaññaniddesena, ekasesena vā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ, aññathā saṅkaḍḍhitvā vuttavacanassa anatthakatā āpajjeyyāti. Ke pana te pubbantāparantakappikā? Ye antānantikā hutvā diṭṭhadhammanibbānavādāti evaṃ pakārā veditabbā.

এত্থ চ ‘‘সব্বে তে ইমেহেৰ দ্ৰাসট্ঠিযা ৰত্থূহি, এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেন, নত্থি ইতো বহিদ্ধা’’তি ৰচনতো, পুব্বন্তকপ্পিকাদিত্তযৰিনিমুত্তস্স চ কস্সচি দিট্ঠিগতিকস্স অভাৰতো যানি তানি সামঞ্ঞফলাদি (দী॰ নি॰ ১.১৬৬) সুত্তন্তরেসু ৰুত্তপ্পকারানি অকিরিযাহেতুকনত্থিকৰাদাদীনি, যানি চ ইস্সরপজাপতিপুরিসকালসভাৰনিযতিযদিচ্ছাৰাদাদিপ্পভেদানি দিট্ঠিগতানি (ৰিসুদ্ধি॰ টী॰ ২.৫৬৩; ৰিভ॰ অনুটী॰ ১৮৯ পস্সিতব্বং) বহিদ্ধাপি দিস্সমানানি, তেসং এত্থেৰ সঙ্গহো, অন্তোগধতা চ ৰেদিতব্বা। কথং? অকিরিযৰাদো তাৰ ‘‘ৰঞ্ঝো কূটট্ঠো’’তিআদিনা কিরিযাভাৰদীপনতো সস্সতৰাদে অন্তোগধো, তথা ‘‘সত্তিমে কাযা’’তিআদি (দী॰ নি॰ ১.১৭৪) নযপ্পৰত্তো পকুধৰাদো, ‘‘নত্থি হেতু নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসাযা’’তিআদি (দী॰ নি॰ ১.১৬৮) ৰচনতো অহেতুকৰাদো অধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদে অন্তোগধো। ‘‘নত্থি পরো লোকো’’তিআদি (দী॰ নি॰ ১.১৭১) ৰচনতো নত্থিকৰাদো উচ্ছেদৰাদে অন্তোগধো। তথা হি তত্থ ‘‘কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতী’’তিআদি (দী॰ নি॰ ১.৮৬) ৰুত্তং। পঠমেন আদি-সদ্দেন নিগণ্ঠৰাদাদযো সঙ্গহিতা।

Ettha ca ‘‘sabbe te imeheva dvāsaṭṭhiyā vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena, natthi ito bahiddhā’’ti vacanato, pubbantakappikādittayavinimuttassa ca kassaci diṭṭhigatikassa abhāvato yāni tāni sāmaññaphalādi (dī. ni. 1.166) suttantaresu vuttappakārāni akiriyāhetukanatthikavādādīni, yāni ca issarapajāpatipurisakālasabhāvaniyatiyadicchāvādādippabhedāni diṭṭhigatāni (visuddhi. ṭī. 2.563; vibha. anuṭī. 189 passitabbaṃ) bahiddhāpi dissamānāni, tesaṃ ettheva saṅgaho, antogadhatā ca veditabbā. Kathaṃ? Akiriyavādo tāva ‘‘vañjho kūṭaṭṭho’’tiādinā kiriyābhāvadīpanato sassatavāde antogadho, tathā ‘‘sattime kāyā’’tiādi (dī. ni. 1.174) nayappavatto pakudhavādo, ‘‘natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’tiādi (dī. ni. 1.168) vacanato ahetukavādo adhiccasamuppannikavāde antogadho. ‘‘Natthi paro loko’’tiādi (dī. ni. 1.171) vacanato natthikavādo ucchedavāde antogadho. Tathā hi tattha ‘‘kāyassa bhedā ucchijjatī’’tiādi (dī. ni. 1.86) vuttaṃ. Paṭhamena ādi-saddena nigaṇṭhavādādayo saṅgahitā.

যদিপি পাল়িযং নাটপুত্তৰাদ (দী॰ নি॰ ১.১৭৮) ভাৰেন চাতুযামসংৰরো আগতো, তথাপি সত্তৰতাতিক্কমেন ৰিক্খেপৰাদিতায নাটপুত্তৰাদোপি সঞ্চযৰাদো ৰিয অমরাৰিক্খেপৰাদেসু অন্তোগধো। ‘‘তং জীৰং তং সরীরং, অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীর’’ন্তি (দী॰ নি॰ ১.৩৭৭; ম॰ নি॰ ২.১২২; সং॰ নি॰ ২.৩৫) এৰং পকারা ৰাদা ‘‘রূপী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’’তিআদিৰাদেসু সঙ্গহং গচ্ছন্তি, ‘‘হোতি তথাগতো পরং মরণা, ‘‘অত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি এৰং পকারা সস্সতৰাদে। ‘‘ন হোতি তথাগতো পরং মরণা, নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি এৰং পকারা উচ্ছেদৰাদেন সঙ্গহিতা। ‘‘হোতি চ ন হোতি চ তথাগতো পরং মরণা, অত্থি চ নত্থি চ সত্তা ওপপাতিকা’’তি এৰং পকারা একচ্চসস্সতৰাদে অন্তোগধা। ‘‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা, নেৰত্থি ন নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি চ এৰং পকারা অমরাৰিক্খেপৰাদে অন্তোগধা। ইস্সরপজাপতিপুরিসকালৰাদা একচ্চসস্সতৰাদে অন্তোগধা, তথা কণাদৰাদো। সভাৰনিযতিযদিচ্ছাৰাদা অধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদেন সঙ্গহিতা। ইমিনা নযেন সুত্তন্তরেসু, বহিদ্ধা চ দিস্সমানানং দিট্ঠিগতানং ইমাসু দ্ৰাসট্ঠিযা দিট্ঠীসু অন্তোগধতা ৰেদিতব্বা।

Yadipi pāḷiyaṃ nāṭaputtavāda (dī. ni. 1.178) bhāvena cātuyāmasaṃvaro āgato, tathāpi sattavatātikkamena vikkhepavāditāya nāṭaputtavādopi sañcayavādo viya amarāvikkhepavādesu antogadho. ‘‘Taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti (dī. ni. 1.377; ma. ni. 2.122; saṃ. ni. 2.35) evaṃ pakārā vādā ‘‘rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’tiādivādesu saṅgahaṃ gacchanti, ‘‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā, ‘‘atthi sattā opapātikā’’ti evaṃ pakārā sassatavāde. ‘‘Na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, natthi sattā opapātikā’’ti evaṃ pakārā ucchedavādena saṅgahitā. ‘‘Hoti ca na hoti ca tathāgato paraṃ maraṇā, atthi ca natthi ca sattā opapātikā’’ti evaṃ pakārā ekaccasassatavāde antogadhā. ‘‘Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, nevatthi na natthi sattā opapātikā’’ti ca evaṃ pakārā amarāvikkhepavāde antogadhā. Issarapajāpatipurisakālavādā ekaccasassatavāde antogadhā, tathā kaṇādavādo. Sabhāvaniyatiyadicchāvādā adhiccasamuppannikavādena saṅgahitā. Iminā nayena suttantaresu, bahiddhā ca dissamānānaṃ diṭṭhigatānaṃ imāsu dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīsu antogadhatā veditabbā.

অজ্ঝাসযন্তি দিট্ঠিজ্ঝাসযং। সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠিৰসেন হি সত্তানং সংকিলেসপক্খে দুৰিধো অজ্ঝাসযো, তঞ্চ ভগৰা অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং অপরিমাণে এৰ ঞেয্যৰিসেসে উপ্পজ্জনৰসেন অনেকভেদভিন্নানম্পি ‘‘চত্তারো জনা সস্সতৰাদা’’তিআদিনা দ্ৰাসট্ঠিযা পভেদেহি সঙ্গণ্হনৰসেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা দস্সেন্তো পমাণভূতায তুলায ধারযমানো ৰিয হোতীতি আহ ‘‘তুলায তুলযন্তো ৰিযা’’তি। তথা হি ৰক্খতি ‘‘অন্তো জালীকতা’’তিআদি (দী॰ নি॰ ১.১৪৬)। ‘‘সিনেরুপাদতো ৰালুকং উদ্ধরন্তো ৰিযা’’তি এতেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণতো অঞ্ঞস্স ইমিস্সা দেসনায অসক্কুণেয্যতং দস্সেতি।

Ajjhāsayanti diṭṭhijjhāsayaṃ. Sassatucchedadiṭṭhivasena hi sattānaṃ saṃkilesapakkhe duvidho ajjhāsayo, tañca bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ aparimāṇe eva ñeyyavisese uppajjanavasena anekabhedabhinnānampi ‘‘cattāro janā sassatavādā’’tiādinā dvāsaṭṭhiyā pabhedehi saṅgaṇhanavasena sabbaññutaññāṇena paricchinditvā dassento pamāṇabhūtāya tulāya dhārayamāno viya hotīti āha ‘‘tulāya tulayanto viyā’’ti. Tathā hi vakkhati ‘‘anto jālīkatā’’tiādi (dī. ni. 1.146). ‘‘Sinerupādato vālukaṃ uddharanto viyā’’ti etena sabbaññutaññāṇato aññassa imissā desanāya asakkuṇeyyataṃ dasseti.

অনুসন্ধানং অনুসন্ধি, পুচ্ছায কতো অনুসন্ধি পুচ্ছানুসন্ধি। অথ ৰা অনুসন্ধযতীতি অনুসন্ধি, পুচ্ছা অনুসন্ধি এতস্সাতি পুচ্ছানুসন্ধি। পুচ্ছায অনুসন্ধিযতীতি ৰা পুচ্ছানুসন্ধি। অজ্ঝাসযানুসন্ধিম্হিপি এসেৰ নযো। যথানুসন্ধীতি এত্থ পন অনুসন্ধীযতীতি অনুসন্ধি, যা যা অনুসন্ধি যথানুসন্ধি, অনুসন্ধিঅনুরূপং ৰা যথানুসন্ধীতি সদ্দত্থো ৰেদিতব্বো, সো ‘‘যেন পন ধম্মেন আদিম্হি দেসনা উট্ঠিতা, তস্স ধম্মস্স অনুরূপধম্মৰসেন ৰা পটিপক্খৰসেন ৰা যেসু সুত্তেসু উপরি দেসনা আগচ্ছতি, তেসং ৰসেন যথানুসন্ধি ৰেদিতব্বো। সেয্যথিদং? আকঙ্খেয্যসুত্তে (ম॰ নি॰ ১.৬৪-৬৯) হেট্ঠা সীলেন দেসনা উট্ঠিতা, উপরি ছ অভিঞ্ঞা আগতা…পে॰… ককচূপমে (ম॰ নি॰ ১.২২২) হেট্ঠা অক্খন্তিযা উট্ঠিতা, উপরি ককচূপমা আগতা’’তিআদিনা অট্ঠকথাযং (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.১০০-১০৪) ৰুত্তো।

Anusandhānaṃ anusandhi, pucchāya kato anusandhi pucchānusandhi. Atha vā anusandhayatīti anusandhi, pucchā anusandhi etassāti pucchānusandhi. Pucchāya anusandhiyatīti vā pucchānusandhi. Ajjhāsayānusandhimhipi eseva nayo. Yathānusandhīti ettha pana anusandhīyatīti anusandhi, yā yā anusandhi yathānusandhi, anusandhianurūpaṃ vā yathānusandhīti saddattho veditabbo, so ‘‘yena pana dhammena ādimhi desanā uṭṭhitā, tassa dhammassa anurūpadhammavasena vā paṭipakkhavasena vā yesu suttesu upari desanā āgacchati, tesaṃ vasena yathānusandhi veditabbo. Seyyathidaṃ? Ākaṅkheyyasutte (ma. ni. 1.64-69) heṭṭhā sīlena desanā uṭṭhitā, upari cha abhiññā āgatā…pe… kakacūpame (ma. ni. 1.222) heṭṭhā akkhantiyā uṭṭhitā, upari kakacūpamā āgatā’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.100-104) vutto.

ইতি কিরাতি ভগৰতো যথাদেসিতায অত্তসুঞ্ঞতায অত্তনো অরুচ্চনভাৰদীপনং। ভোতি ধম্মালপনং। অনত্তকতানীতি অত্তনা ন কতানি, অনত্তকেহি ৰা খন্ধেহি কতানি। কমত্তানং ফুসিস্সন্তীতি অসতি অত্তনি খন্ধানঞ্চ খণিকত্তা কম্মানি কং অত্তানং অত্তনো ফলেন ফুসিস্সন্তি, কো কম্মফলং পটিসংৰেদেতীতি অত্থো। অৰিদ্ৰাতি সুতাদিৰিরহেন অরিযধম্মস্স অকোৰিদতায ন ৰিদ্ৰা। অৰিজ্জাগতোতি অৰিজ্জায উপগতো, অরিযধম্মে অৰিনীততায অপ্পহীনাৰিজ্জোতি অত্থো। তণ্হাধিপতেয্যেন চেতসাতি ‘‘যদি অহং নাম কোচি নত্থি , মযা কতস্স কম্মস্স কো ফলং পটিসংৰেদেতি, সতি পন তস্মিং সিযা ফলূপভোগো’’তি তণ্হাধিপতিতো আগতো তণ্হাধিপতেয্যো, তেন। অত্তৰাদুপাদানসহগত চেতসা। অতিধাৰিতব্বন্তি খণিকত্তেপি সঙ্খারানং যস্মিং সন্তানে কম্মং কতং, তত্থেৰ ফলুপ্পত্তিতো ধম্মপুঞ্জমত্তস্সেৰ চ সিদ্ধে কম্মফলসম্বন্ধে একত্তনযং মিচ্ছা গহেত্ৰা একেন কারকৰেদকভূতেন ভৰিতব্বং, অঞ্ঞথা ‘‘কম্মফলানং সম্বন্ধো ন সিযা’’তি অত্তত্তনিযসুঞ্ঞতাপকাসনং সত্থুসাসনং অতিক্কমিতব্বং মঞ্ঞেয্যাতি অত্থো।

Iti kirāti bhagavato yathādesitāya attasuññatāya attano aruccanabhāvadīpanaṃ. Bhoti dhammālapanaṃ. Anattakatānīti attanā na katāni, anattakehi vā khandhehi katāni. Kamattānaṃ phusissantīti asati attani khandhānañca khaṇikattā kammāni kaṃ attānaṃ attano phalena phusissanti, ko kammaphalaṃ paṭisaṃvedetīti attho. Avidvāti sutādivirahena ariyadhammassa akovidatāya na vidvā. Avijjāgatoti avijjāya upagato, ariyadhamme avinītatāya appahīnāvijjoti attho. Taṇhādhipateyyena cetasāti ‘‘yadi ahaṃ nāma koci natthi , mayā katassa kammassa ko phalaṃ paṭisaṃvedeti, sati pana tasmiṃ siyā phalūpabhogo’’ti taṇhādhipatito āgato taṇhādhipateyyo, tena. Attavādupādānasahagata cetasā. Atidhāvitabbanti khaṇikattepi saṅkhārānaṃ yasmiṃ santāne kammaṃ kataṃ, tattheva phaluppattito dhammapuñjamattasseva ca siddhe kammaphalasambandhe ekattanayaṃ micchā gahetvā ekena kārakavedakabhūtena bhavitabbaṃ, aññathā ‘‘kammaphalānaṃ sambandho na siyā’’ti attattaniyasuññatāpakāsanaṃ satthusāsanaṃ atikkamitabbaṃ maññeyyāti attho.

‘‘উপরি ছ অভিঞ্ঞা আগতা’’তি অনুরূপধম্মৰসেন যথানুসন্ধিং দস্সেতি, ইতরেহি পটিপক্খৰসেন। কিলেসেনাতি ‘‘লোভো চিত্তস্স উপক্কিলেসো’’তিআদিনা কিলেসৰসেন। ইমস্মিম্পীতি পি-সদ্দেন যথা ৰুত্তসুত্তাদীসু পটিপক্খৰসেন যথানুসন্ধি, এৰং ইমস্মিম্পি সুত্তেতি দস্সেতি। তথা হি নিচ্চসারাদিপঞ্ঞাপকানং দিট্ঠিগতানং ৰসেন উট্ঠিতা অযং দেসনা নিচ্চসারাদিসুঞ্ঞতাপকাসনেন নিট্ঠাপিতাতি।

‘‘Upari cha abhiññā āgatā’’ti anurūpadhammavasena yathānusandhiṃ dasseti, itarehi paṭipakkhavasena. Kilesenāti ‘‘lobho cittassa upakkileso’’tiādinā kilesavasena. Imasmimpīti pi-saddena yathā vuttasuttādīsu paṭipakkhavasena yathānusandhi, evaṃ imasmimpi sutteti dasseti. Tathā hi niccasārādipaññāpakānaṃ diṭṭhigatānaṃ vasena uṭṭhitā ayaṃ desanā niccasārādisuññatāpakāsanena niṭṭhāpitāti.

পরিতস্সিতৰিপ্ফন্দিতৰারৰণ্ণনা

Paritassitavipphanditavāravaṇṇanā

১০৫-১১৭. মরিযাদৰিভাগদস্সনত্থন্তি সস্সতাদিদিট্ঠিদস্সনস্স সম্মাদস্সনেন সঙ্করাভাৰৰিভাৰনত্থং। তদপি ৰেদযিতন্তি সম্বন্ধো। অজানতং অপস্সতন্তি ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি ‘‘ইদং দিট্ঠিট্ঠানং এৰংগহিকং এৰংপরামট্ঠং এৰংগহিতং হোতি এৰংঅভিসম্পরায’’ন্তি যথাভূতং অজানন্তানং অপস্সন্তানং। তথা যস্মিং ৰেদযিতে অৰীততণ্হতায এৰং দিট্ঠিগতং উপাদিযন্তি, তং ৰেদযিতং সমুদযাদিতো যথাভূতং অজানন্তানং অপস্সন্তানং, এতেন অনাৰরণঞাণসমন্তচক্খূহি যথা তথাগতানং যথাভূতমেত্থ ঞাণদস্সনং, ন এৰং দিট্ঠিগতিকানং, অথ খো তণ্হাদিট্ঠিপরামাসোযেৰাতি দস্সেতি। তেনেৰ চাযং দেসনা মরিযাদৰিভাগদস্সনত্থা জাতা। অট্ঠকথাযং পন ‘‘যথাভূতং ধম্মানং সভাৰং অজানন্তানং অপস্সন্তান’’ন্তি অৰিসেসেন ৰুত্তং। ন হি সঙ্খতধম্মসভাৰং অজাননমত্তেন মিচ্ছা অভিনিৰিসন্তীতি। সামঞ্ঞজোতনা ৰিসেসে অৰতিট্ঠতীতি অযং ৰিসেসযোজনা কতা। ৰেদযিতন্তি ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি দিট্ঠিপঞ্ঞাপনৰসেন পৰত্তং দিট্ঠিযা অনুভূতং অনুভৰনং। তণ্হাগতানন্তি তণ্হায গতানং উপগতানং, পৰত্তানং ৰা। তঞ্চ খো পনেতন্তি চ যথাৰুত্তং ৰেদযিতং পচ্চামসতি। তঞ্হি ৰট্টামিসভূতং দিট্ঠিতণ্হাসল্লানুৰিদ্ধতায সউব্বিলত্তা চঞ্চলং, ন মগ্গফলসুখং ৰিয একরূপেন অৰতিট্ঠতীতি। তেনেৰাহ ‘‘পরিতস্সিতেনা’’তিআদি।

105-117.Mariyādavibhāgadassanatthanti sassatādidiṭṭhidassanassa sammādassanena saṅkarābhāvavibhāvanatthaṃ. Tadapi vedayitanti sambandho. Ajānataṃ apassatanti ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti ‘‘idaṃ diṭṭhiṭṭhānaṃ evaṃgahikaṃ evaṃparāmaṭṭhaṃ evaṃgahitaṃ hoti evaṃabhisamparāya’’nti yathābhūtaṃ ajānantānaṃ apassantānaṃ. Tathā yasmiṃ vedayite avītataṇhatāya evaṃ diṭṭhigataṃ upādiyanti, taṃ vedayitaṃ samudayādito yathābhūtaṃ ajānantānaṃ apassantānaṃ, etena anāvaraṇañāṇasamantacakkhūhi yathā tathāgatānaṃ yathābhūtamettha ñāṇadassanaṃ, na evaṃ diṭṭhigatikānaṃ, atha kho taṇhādiṭṭhiparāmāsoyevāti dasseti. Teneva cāyaṃ desanā mariyādavibhāgadassanatthā jātā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘yathābhūtaṃ dhammānaṃ sabhāvaṃ ajānantānaṃ apassantāna’’nti avisesena vuttaṃ. Na hi saṅkhatadhammasabhāvaṃ ajānanamattena micchā abhinivisantīti. Sāmaññajotanā visese avatiṭṭhatīti ayaṃ visesayojanā katā. Vedayitanti ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti diṭṭhipaññāpanavasena pavattaṃ diṭṭhiyā anubhūtaṃ anubhavanaṃ. Taṇhāgatānanti taṇhāya gatānaṃ upagatānaṃ, pavattānaṃ vā. Tañca kho panetanti ca yathāvuttaṃ vedayitaṃ paccāmasati. Tañhi vaṭṭāmisabhūtaṃ diṭṭhitaṇhāsallānuviddhatāya saubbilattā cañcalaṃ, na maggaphalasukhaṃ viya ekarūpena avatiṭṭhatīti. Tenevāha ‘‘paritassitenā’’tiādi.

অথ ৰা এৰং ৰিসেসকারণতো দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি ৰিভজিত্ৰা ইদানি অৰিসেসকারণতো তানি দস্সেতুং ‘‘তত্র ভিক্খৰে’’তিআদিকা দেসনা আরদ্ধা। সব্বেসঞ্হি দিট্ঠিগতিকানং ৰেদনা অৰিজ্জা তণ্হা চ অৰিসিট্ঠকারন্তি। তত্থ তদপীতি ‘‘সস্সতং অত্তানঞ্চ লোকঞ্চ পঞ্ঞপেন্তি’’তি এত্থ যদেতং ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি পঞ্ঞাপনং, তদপি। সুখাদিভেদং তিৰিধৰেদযিতং যথাক্কমং দুক্খসল্লানিচ্চতো, অৰিসেসেন সমুদযত্থঙ্গমস্সাদাদীনৰনিস্সরণতো ৰা যথাভূতং অজানন্তানং অপস্সন্তানং, ততো এৰ চ সুখাদিপত্থনাসম্ভৰতো তণ্হায উপগতত্তা তণ্হাগতানং তণ্হাপরিতস্সিতেন দিট্ঠিৰিপ্ফন্দিতমেৰ দিট্ঠিচলনমেৰ, ‘‘অসতি অত্তনি কো ৰেদনং অনুভৰতী’’তি কাযৰচীদ্ৰারেসু দিট্ঠিযা চোপনপ্পত্তিমত্তমেৰ ৰা, ন পন দিট্ঠিযা পঞ্ঞাপেতব্বো সস্সতো কোচি ধম্মো অত্থীতি অত্থো। একচ্চসস্সতৰাদাদীসুপি এসেৰ নযো।

Atha vā evaṃ visesakāraṇato dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni vibhajitvā idāni avisesakāraṇato tāni dassetuṃ ‘‘tatra bhikkhave’’tiādikā desanā āraddhā. Sabbesañhi diṭṭhigatikānaṃ vedanā avijjā taṇhā ca avisiṭṭhakāranti. Tattha tadapīti ‘‘sassataṃ attānañca lokañca paññapenti’’ti ettha yadetaṃ ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti paññāpanaṃ, tadapi. Sukhādibhedaṃ tividhavedayitaṃ yathākkamaṃ dukkhasallāniccato, avisesena samudayatthaṅgamassādādīnavanissaraṇato vā yathābhūtaṃ ajānantānaṃ apassantānaṃ, tato eva ca sukhādipatthanāsambhavato taṇhāya upagatattā taṇhāgatānaṃ taṇhāparitassitena diṭṭhivipphanditameva diṭṭhicalanameva, ‘‘asati attani ko vedanaṃ anubhavatī’’ti kāyavacīdvāresu diṭṭhiyā copanappattimattameva vā, na pana diṭṭhiyā paññāpetabbo sassato koci dhammo atthīti attho. Ekaccasassatavādādīsupi eseva nayo.

ফস্সপচ্চযৰারৰণ্ণনা

Phassapaccayavāravaṇṇanā

১১৮. যেন তণ্হাপরিতস্সিতেন এতানি দিট্ঠিগতানি পৰত্তন্তি, তস্স ৰেদযিতং পচ্চযো, ৰেদযিতস্সাপি ফস্সো পচ্চযোতি দেসনা দিট্ঠিযা পচ্চযপরম্পরনিদ্ধারণন্তি আহ ‘‘পরম্পরপচ্চযদস্সনত্থ’’ন্তি, তেন যথা পঞ্ঞাপনধম্মো দিট্ঠি, তপ্পচ্চযধম্মা চ যথাসকং পচ্চযৰসেনেৰ উপ্পজ্জন্তি, ন পচ্চযেহি ৰিনা, এৰং পঞ্ঞাপেতব্বা ধম্মাপি রূপৰেদনাদযো, ন এত্থ কোচি অত্তা ৰা লোকো ৰা সস্সতোতি অযমত্থো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং।

118. Yena taṇhāparitassitena etāni diṭṭhigatāni pavattanti, tassa vedayitaṃ paccayo, vedayitassāpi phasso paccayoti desanā diṭṭhiyā paccayaparamparaniddhāraṇanti āha ‘‘paramparapaccayadassanattha’’nti, tena yathā paññāpanadhammo diṭṭhi, tappaccayadhammā ca yathāsakaṃ paccayavaseneva uppajjanti, na paccayehi vinā, evaṃ paññāpetabbā dhammāpi rūpavedanādayo, na ettha koci attā vā loko vā sassatoti ayamattho dassitoti daṭṭhabbaṃ.

নেতংঠানংৰিজ্জতিৰারৰণ্ণনা

Netaṃṭhānaṃvijjativāravaṇṇanā

১৩১. তস্স পচ্চযস্সাতি ফস্সপচ্চযস্স দিট্ঠিৰেদযিতেতি দিট্ঠিযা পচ্চযভূতে ৰেদযিতে, ফস্সপধানেহি অত্তনো পচ্চযেহি নিপ্ফাদেতব্বেতি অত্থো। ৰিনাপি চক্খাদিৰত্থূহি, সম্পযুত্তধম্মেহি চ কেহিচি ৰেদনা উপ্পজ্জতি, ন পন কদাচি ফস্সেন ৰিনাতি ফস্সো ৰেদনায বলৰকারণন্তি আহ ‘‘বলৰভাৰদস্সনত্থ’’ন্তি। সন্নিহিতোপি হি ৰিসযো সচে ফুসনাকাররহিতো হোতি চিত্তুপ্পাদো, ন তস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো হোতীতি ফস্সোৰ সম্পযুত্তধম্মানং ৰিসেসপচ্চযো। তথা হি ভগৰতা চিত্তুপ্পাদং ৰিভজন্তেন ফস্সোযেৰ পঠমং উদ্ধটো, ৰেদনায পন অধিট্ঠানমেৰ।

131.Tassapaccayassāti phassapaccayassa diṭṭhivedayiteti diṭṭhiyā paccayabhūte vedayite, phassapadhānehi attano paccayehi nipphādetabbeti attho. Vināpi cakkhādivatthūhi, sampayuttadhammehi ca kehici vedanā uppajjati, na pana kadāci phassena vināti phasso vedanāya balavakāraṇanti āha ‘‘balavabhāvadassanattha’’nti. Sannihitopi hi visayo sace phusanākārarahito hoti cittuppādo, na tassa ārammaṇapaccayena paccayo hotīti phassova sampayuttadhammānaṃ visesapaccayo. Tathā hi bhagavatā cittuppādaṃ vibhajantena phassoyeva paṭhamaṃ uddhaṭo, vedanāya pana adhiṭṭhānameva.

দিট্ঠিগতিকাধিট্ঠানৰট্টকথাৰণ্ণনা

Diṭṭhigatikādhiṭṭhānavaṭṭakathāvaṇṇanā

১৪৪. হেট্ঠা তীসুপি ৰারেসু অধিকতত্তা, উপরি চ ‘‘পটিসংৰেদেন্তী’’তি ৰক্খমানত্তা ৰেদযিতমেত্থ পধানন্তি আহ ‘‘সব্বদিট্ঠিৰেদযিতানি সম্পিণ্ডেতী’’তি। সম্পিণ্ডেতীতি চ ‘‘যেপি তে’’তি তত্থ তত্থ আগতস্স পি-সদ্দস্স অত্থং দস্সেতি। ৰেদযিতস্স ফস্সে পক্খিপনং ফস্সপচ্চযতাদস্সনমেৰ ‘‘ছহি অজ্ঝত্তিকাযতনেহি ছল়ারম্মণপটিসংৰেদনং একন্ততো ছফস্সহেতুকমেৰা’’তি। সঞ্জাযন্তি এত্থাতি অধিকরণত্থো সঞ্জাতি-সদ্দোতি আহ ‘‘সঞ্জাতিট্ঠানে’’তি। এৰং সমোসরণসদ্দোপি দট্ঠব্বো। আযততি এত্থ ফলং তদাযত্তৰুত্তিতায, আযভূতং ৰা অত্তনো ফলং তনোতি পৰত্তেতীতি আযতনং, কারণং। রুক্খগচ্ছসমূহে অরঞ্ঞৰোহারো অরঞ্ঞমেৰ অরঞ্ঞাযতনন্তি আহ ‘‘পণ্ণত্তিমত্তে’’তি। অত্থত্তযেপীতি পি-সদ্দেন অৰুত্তত্থসম্পিণ্ডনং দট্ঠব্বং, তেন আকারনিৰাসাধিট্ঠানত্থে সঙ্গণ্হাতি। হিরঞ্ঞাযতনং সুৰণ্ণাযতনং, ৰাসুদেৰাযতনং কম্মাযতনন্তি আদীসু আকরনিৰাসাধিট্ঠানেসু আযতনসদ্দো। চক্খাদীসু চ ফস্সাদযো আকিণ্ণা, তানি চ নেসং নিৰাসো, অধিট্ঠানঞ্চ নিস্সযপচ্চযভাৰতোতি। তিণ্ণম্পি ৰিসযিন্দ্রিযৰিঞ্ঞাণানং সঙ্গতিভাৰেন গহেতব্বো ফস্সোতি ‘‘সঙ্গতী’’তি ৰুত্তো। তথা হি সো ‘‘সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানো’’তি ৰুচ্চতি। ইমিনা নযেনাতি ৰিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু সম্পযুত্তধম্মেসু যথা ‘‘চক্খুঞ্চ…পে॰… ফস্সো’’তি (ম॰ নি॰ ১.২০৪; ম॰ নি॰ ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং॰ নি॰ ২.৪৩-৪৫; সং॰ নি॰ ৪.৬০; কথা॰ ৪৬৫) এতস্মিং সুত্তে ৰেদনায পধানকারণভাৰদস্সনত্থং ফস্সসীসেন দেসনা কতা, এৰমিধাপি ব্রহ্মজালে ‘‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’’তিআদিনা ফস্সং আদিং কত্ৰা অপরন্তপটিচ্চসমুপ্পাদদীপনেন পচ্চযপরম্পরং দস্সেতুং ‘‘ফস্সাযতনেহি ফুস্স ফুস্সা’’তি ফস্সমুখেন ৰুত্তং।

144. Heṭṭhā tīsupi vāresu adhikatattā, upari ca ‘‘paṭisaṃvedentī’’ti vakkhamānattā vedayitamettha padhānanti āha ‘‘sabbadiṭṭhivedayitāni sampiṇḍetī’’ti. Sampiṇḍetīti ca ‘‘yepi te’’ti tattha tattha āgatassa pi-saddassa atthaṃ dasseti. Vedayitassa phasse pakkhipanaṃ phassapaccayatādassanameva ‘‘chahi ajjhattikāyatanehi chaḷārammaṇapaṭisaṃvedanaṃ ekantato chaphassahetukamevā’’ti. Sañjāyanti etthāti adhikaraṇattho sañjāti-saddoti āha ‘‘sañjātiṭṭhāne’’ti. Evaṃ samosaraṇasaddopi daṭṭhabbo. Āyatati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāya, āyabhūtaṃ vā attano phalaṃ tanoti pavattetīti āyatanaṃ, kāraṇaṃ. Rukkhagacchasamūhe araññavohāro araññameva araññāyatananti āha ‘‘paṇṇattimatte’’ti. Atthattayepīti pi-saddena avuttatthasampiṇḍanaṃ daṭṭhabbaṃ, tena ākāranivāsādhiṭṭhānatthe saṅgaṇhāti. Hiraññāyatanaṃ suvaṇṇāyatanaṃ, vāsudevāyatanaṃ kammāyatananti ādīsu ākaranivāsādhiṭṭhānesu āyatanasaddo. Cakkhādīsu ca phassādayo ākiṇṇā, tāni ca nesaṃ nivāso, adhiṭṭhānañca nissayapaccayabhāvatoti. Tiṇṇampi visayindriyaviññāṇānaṃ saṅgatibhāvena gahetabbo phassoti ‘‘saṅgatī’’ti vutto. Tathā hi so ‘‘sannipātapaccupaṭṭhāno’’ti vuccati. Iminā nayenāti vijjamānesupi aññesu sampayuttadhammesu yathā ‘‘cakkhuñca…pe… phasso’’ti (ma. ni. 1.204; ma. ni. 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43-45; saṃ. ni. 4.60; kathā. 465) etasmiṃ sutte vedanāya padhānakāraṇabhāvadassanatthaṃ phassasīsena desanā katā, evamidhāpi brahmajāle ‘‘phassapaccayā vedanā’’tiādinā phassaṃ ādiṃ katvā aparantapaṭiccasamuppādadīpanena paccayaparamparaṃ dassetuṃ ‘‘phassāyatanehi phussa phussā’’ti phassamukhena vuttaṃ.

ফস্সো অরূপধম্মোপি সমানো একদেসেন আরম্মণে অনল্লীযমানোপি ফুসনাকারেন পৰত্ততি ফুসন্তো ৰিয হোতীতি আহ ‘‘ফস্সোৰ তং তং আরম্মণং ফুসতী’’তি, যেন সো ‘‘ফুসনলক্খণো, সঙ্ঘট্টনরসো’’তি চ ৰুচ্চতি। ‘‘ফস্সাযতনেহি ফুস্স ফুস্সা’’তি অফুসনকিচ্চানিপি আযতনানি ‘‘মঞ্চা ঘোসন্তী’’তিআদীসু ৰিয নিস্সিতৰোহারেন ফুসনকিচ্চানি কত্ৰা দস্সিতানীতি আহ ‘‘ফস্সে উপনিক্খিপিত্ৰা’’তি, ফস্সগতিকানি কত্ৰা ফস্সূপচারং আরোপেত্ৰাতি অত্থো। উপচারো হি নাম ৰোহারমত্তং, ন তেন অত্থসিদ্ধি হোতীতি আহ ‘‘তস্মা’’তিআদি।

Phasso arūpadhammopi samāno ekadesena ārammaṇe anallīyamānopi phusanākārena pavattati phusanto viya hotīti āha ‘‘phassova taṃ taṃ ārammaṇaṃ phusatī’’ti, yena so ‘‘phusanalakkhaṇo, saṅghaṭṭanaraso’’ti ca vuccati. ‘‘Phassāyatanehi phussa phussā’’ti aphusanakiccānipi āyatanāni ‘‘mañcā ghosantī’’tiādīsu viya nissitavohārena phusanakiccāni katvā dassitānīti āha ‘‘phasse upanikkhipitvā’’ti, phassagatikāni katvā phassūpacāraṃ āropetvāti attho. Upacāro hi nāma vohāramattaṃ, na tena atthasiddhi hotīti āha ‘‘tasmā’’tiādi.

অত্তনো পচ্চযভূতানং ছন্নং ফস্সানং ৰসেন চক্খুসম্ফস্সজা যাৰ মনোসম্ফস্সজাতি সঙ্খেপতো ছব্বিধা ৰেদনা, ৰিত্থারতো পন অট্ঠসতপরিযাযেন অট্ঠসতভেদা। রূপতণ্হাদিভেদাযাতি রূপতণ্হা যাৰ ধম্মতণ্হাতি সঙ্খেপতো ছপ্পভেদায, ৰিত্থারতো অট্ঠসতভেদায। উপনিস্সযকোটিযাতি উপনিস্সযসীসেন। কস্মা পনেত্থ উপনিস্সযপচ্চযোৰ উদ্ধটো, ননু সুখা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা চ তণ্হায আরম্মণমত্তআরম্মণাধিপতিআরম্মণূপনিস্সযপকতূপনিস্সযৰসেন চতুধা পচ্চযো, দুক্খা চ আরম্মণমত্তপকতূপনিস্সযৰসেন দ্ৰিধাতি? সচ্চমেতং, উপনিস্সযে এৰ পন তং সব্বং অন্তোগধং। যুত্তং তাৰ আরম্মণূপনিস্সযস্স উপনিস্সযসামঞ্ঞতো উপনিস্সযেন সঙ্গহো, আরম্মণমত্তআরম্মণাধিপতীনং পন কথন্তি? তেসম্পি আরম্মণসামঞ্ঞতো আরম্মণূপনিস্সযেন সঙ্গহোৰ কতো, ন পকতূপনিস্সযেনাতি দট্ঠব্বং। এতদত্থমেৰেত্থ ‘‘উপনিস্সযকোটিযা’’তি ৰুত্তং, ন ‘‘উপনিস্সযেনা’’তি।

Attano paccayabhūtānaṃ channaṃ phassānaṃ vasena cakkhusamphassajā yāva manosamphassajāti saṅkhepato chabbidhā vedanā, vitthārato pana aṭṭhasatapariyāyena aṭṭhasatabhedā. Rūpataṇhādibhedāyāti rūpataṇhā yāva dhammataṇhāti saṅkhepato chappabhedāya, vitthārato aṭṭhasatabhedāya. Upanissayakoṭiyāti upanissayasīsena. Kasmā panettha upanissayapaccayova uddhaṭo, nanu sukhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā ca taṇhāya ārammaṇamattaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapakatūpanissayavasena catudhā paccayo, dukkhā ca ārammaṇamattapakatūpanissayavasena dvidhāti? Saccametaṃ, upanissaye eva pana taṃ sabbaṃ antogadhaṃ. Yuttaṃ tāva ārammaṇūpanissayassa upanissayasāmaññato upanissayena saṅgaho, ārammaṇamattaārammaṇādhipatīnaṃ pana kathanti? Tesampi ārammaṇasāmaññato ārammaṇūpanissayena saṅgahova kato, na pakatūpanissayenāti daṭṭhabbaṃ. Etadatthamevettha ‘‘upanissayakoṭiyā’’ti vuttaṃ, na ‘‘upanissayenā’’ti.

চতুব্বিধস্সাতি কামুপাদানং যাৰ অত্তৰাদুপাদানন্তি চতুব্বিধস্স। ননু চ তণ্হাৰ কামুপাদানন্তি? সচ্চমেতং। তত্থ দুব্বলা তণ্হা তণ্হাৰ, বলৰতী তণ্হা কামুপাদানং। অথ ৰা অপ্পত্তৰিসযপত্থনা তণ্হা তমসি চোরানং করপসারণং ৰিয। সম্পত্তৰিসযগ্গহণং উপাদানং, চোরানং করপ্পত্তধনগ্গহণং ৰিয। অপ্পিচ্ছতাপটিপক্খা তণ্হা, সন্তোসপটিপক্খা উপাদানং। পরিযেসনদুক্খমূলং তণ্হা, আরক্খদুক্খমূলং উপাদানন্তি অযমেতেসং ৰিসেসো। উপাদানস্সাতি অসহজাতস্স উপাদানস্স উপনিস্সযকোটিযা, ইতরস্স সহজাতকোটিযাতি দট্ঠব্বং। তত্থ অনন্তরস্স অনন্তরসমনন্তরঅনন্তরূপনিস্সযনত্থিৰিগতাসেৰনপচ্চযেহি, অনানন্তরস্স উপনিস্সযেন, আরম্মণভূতা পন আরম্মণাধিপতিআরম্মণূপনিস্সযেহি, আরম্মণমত্তেনেৰ ৰাতি তং সব্বং উপনিস্সযেনেৰ গহেত্ৰা ‘‘উপনিস্সযকোটিযা’’তি ৰুত্তং। যস্মা চ তণ্হায রূপাদীনি অস্সাদেত্ৰা কামেসু পাতব্যতং আপজ্জতি, তস্মা তণ্হা কামুপাদানস্স উপনিস্সযো। তথা রূপাদিভেদেৰ সম্মূল়্হো ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা (দী॰ নি॰ ১.১৭১; ম॰ নি॰ ১.৪৪৫; ম॰ নি॰ ২.৯৪, ৯৫, ২২৫; ম॰ নি॰ ৩.৯১, ১১৬, ১৩৬; সং॰ নি॰ ৩.২১০; ধ॰ স॰ ১২২১; ৰিভ॰ ৯৩৮) মিচ্ছাদস্সনং, সংসারতো মুচ্চিতুকামো অসুদ্ধিমগ্গে সুদ্ধিমগ্গপরামসনং, খন্ধেসু অত্তত্তনিযগাহভূতং সক্কাযদস্সনং গণ্হাতি, তস্মা ইতরেসম্পি তণ্হা উপনিস্সযোতি দট্ঠব্বং। সহজাতস্স পন সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতহেতুৰসেন তণ্হা পচ্চযো হোতি। তং সব্বং সন্ধায ‘‘সহজাতকোটিযা’’তি ৰুত্তং।

Catubbidhassāti kāmupādānaṃ yāva attavādupādānanti catubbidhassa. Nanu ca taṇhāva kāmupādānanti? Saccametaṃ. Tattha dubbalā taṇhā taṇhāva, balavatī taṇhā kāmupādānaṃ. Atha vā appattavisayapatthanā taṇhā tamasi corānaṃ karapasāraṇaṃ viya. Sampattavisayaggahaṇaṃ upādānaṃ, corānaṃ karappattadhanaggahaṇaṃ viya. Appicchatāpaṭipakkhā taṇhā, santosapaṭipakkhā upādānaṃ. Pariyesanadukkhamūlaṃ taṇhā, ārakkhadukkhamūlaṃ upādānanti ayametesaṃ viseso. Upādānassāti asahajātassa upādānassa upanissayakoṭiyā, itarassa sahajātakoṭiyāti daṭṭhabbaṃ. Tattha anantarassa anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanapaccayehi, anānantarassa upanissayena, ārammaṇabhūtā pana ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayehi, ārammaṇamatteneva vāti taṃ sabbaṃ upanissayeneva gahetvā ‘‘upanissayakoṭiyā’’ti vuttaṃ. Yasmā ca taṇhāya rūpādīni assādetvā kāmesu pātabyataṃ āpajjati, tasmā taṇhā kāmupādānassa upanissayo. Tathā rūpādibhedeva sammūḷho ‘‘natthi dinna’’ntiādinā (dī. ni. 1.171; ma. ni. 1.445; ma. ni. 2.94, 95, 225; ma. ni. 3.91, 116, 136; saṃ. ni. 3.210; dha. sa. 1221; vibha. 938) micchādassanaṃ, saṃsārato muccitukāmo asuddhimagge suddhimaggaparāmasanaṃ, khandhesu attattaniyagāhabhūtaṃ sakkāyadassanaṃ gaṇhāti, tasmā itaresampi taṇhā upanissayoti daṭṭhabbaṃ. Sahajātassa pana sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatahetuvasena taṇhā paccayo hoti. Taṃ sabbaṃ sandhāya ‘‘sahajātakoṭiyā’’ti vuttaṃ.

তথাতি উপনিস্সযকোটিযা চেৰ সহজাতকোটিযা চাতি অত্থো। ভৰস্সাতি কম্মভৰস্স চেৰ উপপত্তিভৰস্স চ। তত্থ চেতনাদিসঙ্খা তং সব্বং ভৰগামিকম্মং কম্মভৰো, কামভৰাদিকো নৰৰিধো উপপত্তিভৰো, তেসং উপপত্তিভৰস্স চতুব্বিধম্পি উপাদানং উপপত্তিভৰকারণকম্মভৰকারণভাৰতো , তস্স চ সহাযভাৰূপগমনতো পকতূপনিস্সযৰসেন পচ্চযো হোতি। কম্মারম্মণকরণকালে পন কম্মসহজাতকামুপাদানং উপপত্তিভৰস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো হোতি। কম্মভৰস্স পন সহজাতস্স সহজাতং উপাদানং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন চেৰ হেতুমগ্গৰসেন চ অনেকধা পচ্চযো হোতি, অসহজাতস্স অনন্তরসমনন্তরঅনন্তরূপনিস্সযনত্থিৰিগতাসেৰনৰসেন, ইতরস্স পকতূপনিস্সযৰসেন, সম্মসনাদিকালেসু আরম্মণৰসেন চ পচ্চযো হোতি। তত্থ অনন্তরাদিকে উপনিস্সযপচ্চযে, সহজাতাদিকে সহজাতপচ্চযে পক্খিপিত্ৰা ৰুত্তং ‘‘উপনিস্সযকোটিযা চেৰ সহজাতকোটিযা চা’’তি।

Tathāti upanissayakoṭiyā ceva sahajātakoṭiyā cāti attho. Bhavassāti kammabhavassa ceva upapattibhavassa ca. Tattha cetanādisaṅkhā taṃ sabbaṃ bhavagāmikammaṃ kammabhavo, kāmabhavādiko navavidho upapattibhavo, tesaṃ upapattibhavassa catubbidhampi upādānaṃ upapattibhavakāraṇakammabhavakāraṇabhāvato , tassa ca sahāyabhāvūpagamanato pakatūpanissayavasena paccayo hoti. Kammārammaṇakaraṇakāle pana kammasahajātakāmupādānaṃ upapattibhavassa ārammaṇapaccayena paccayo hoti. Kammabhavassa pana sahajātassa sahajātaṃ upādānaṃ sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatavasena ceva hetumaggavasena ca anekadhā paccayo hoti, asahajātassa anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanavasena, itarassa pakatūpanissayavasena, sammasanādikālesu ārammaṇavasena ca paccayo hoti. Tattha anantarādike upanissayapaccaye, sahajātādike sahajātapaccaye pakkhipitvā vuttaṃ ‘‘upanissayakoṭiyā ceva sahajātakoṭiyā cā’’ti.

ভৰো জাতিযাতি এত্থ ভৰোতি কম্মভৰো অধিপ্পেতো। সো হি জাতিযা পচ্চযো, ন উপপত্তিভৰো। উপপত্তিভৰো হি পঠমাভিনিব্বত্তা খন্ধা জাতিযেৰ। তেন ৰুত্তং ‘‘জাতীতি পনেত্থ সৰিকারা পঞ্চক্খন্ধা দট্ঠব্বা’’তি। সৰিকারাতি চ নিব্বত্তিৰিকারেন সৰিকারা, তে চ অত্থতো উপপত্তিভৰোযেৰ। ন হি তদেৰ তস্স কারণং ভৰিতুং যুত্তন্তি। কম্মভৰো চ উপপত্তিভৰস্স কম্মপচ্চযেন চেৰ উপনিস্সযপচ্চযেন চ পচ্চযো হোতীতি আহ ‘‘ভৰো জাতিযা উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযো’’তি।

Bhavo jātiyāti ettha bhavoti kammabhavo adhippeto. So hi jātiyā paccayo, na upapattibhavo. Upapattibhavo hi paṭhamābhinibbattā khandhā jātiyeva. Tena vuttaṃ ‘‘jātīti panettha savikārā pañcakkhandhā daṭṭhabbā’’ti. Savikārāti ca nibbattivikārena savikārā, te ca atthato upapattibhavoyeva. Na hi tadeva tassa kāraṇaṃ bhavituṃ yuttanti. Kammabhavo ca upapattibhavassa kammapaccayena ceva upanissayapaccayena ca paccayo hotīti āha ‘‘bhavo jātiyā upanissayakoṭiyā paccayo’’ti.

যস্মা চ সতি জাতিযা জরামরণং, জরামরণাদিনা ফুট্ঠস্স বালস্স সোকাদযো চ সম্ভৰন্তি, নাসতি, তস্মা ‘‘জাতি…পে॰… পচ্চযো হোতী’’তি ৰুত্তং। সহজাতূপনিস্সযসীসেন পচ্চযৰিচারণায দস্সিতত্তা, অঙ্গৰিচারণায চ অনামট্ঠত্তা আহ ‘‘অযমেত্থ সঙ্খেপো’’তি। মহাৰিসযত্তা পটিচ্চসমুপ্পাদৰিচারণায সা নিরৰসেসা কুতো লদ্ধব্বাতি আহ ‘‘ৰিত্থারতো’’তিআদি। একদেসেন চেত্থ কথিতস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স তথা কথনে সদ্ধিং উদাহরণেন কারণং দস্সেন্তো ‘‘ভগৰা হী’’তিআদিমাহ। তত্থ কোটি ন পঞ্ঞাযতীতি অসুকস্স নাম সম্মাসম্বুদ্ধস্স, চক্কৰত্তিনো ৰা কালে অৰিজ্জা উপ্পন্না, ন ততো পুব্বেতি অৰিজ্জায আদিমরিযাদা অপ্পটিহতস্স মম সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সাপি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জমানত্তাযেৰাতি অত্থো। অযং পচ্চযো ইদপ্পচ্চযো, তস্মা ইদপ্পচ্চযা, ইমস্মা কারণা আসৰপচ্চযাতি অত্থো। ভৰতণ্হাযাতি ভৰসংযোজনভূতায তণ্হায। ভৰদিট্ঠিযাতি সস্সতদিট্ঠিযা। ‘‘ইতো এত্থ এত্তো ইধা’’তি অপরিযন্তং অপরাপরুপ্পত্তিং দস্সেতি।

Yasmā ca sati jātiyā jarāmaraṇaṃ, jarāmaraṇādinā phuṭṭhassa bālassa sokādayo ca sambhavanti, nāsati, tasmā ‘‘jāti…pe… paccayo hotī’’ti vuttaṃ. Sahajātūpanissayasīsena paccayavicāraṇāya dassitattā, aṅgavicāraṇāya ca anāmaṭṭhattā āha ‘‘ayamettha saṅkhepo’’ti. Mahāvisayattā paṭiccasamuppādavicāraṇāya sā niravasesā kuto laddhabbāti āha ‘‘vitthārato’’tiādi. Ekadesena cettha kathitassa paṭiccasamuppādassa tathā kathane saddhiṃ udāharaṇena kāraṇaṃ dassento ‘‘bhagavā hī’’tiādimāha. Tattha koṭi na paññāyatīti asukassa nāma sammāsambuddhassa, cakkavattino vā kāle avijjā uppannā, na tato pubbeti avijjāya ādimariyādā appaṭihatassa mama sabbaññutaññāṇassāpi na paññāyati avijjamānattāyevāti attho. Ayaṃ paccayo idappaccayo, tasmā idappaccayā, imasmā kāraṇā āsavapaccayāti attho. Bhavataṇhāyāti bhavasaṃyojanabhūtāya taṇhāya. Bhavadiṭṭhiyāti sassatadiṭṭhiyā. ‘‘Ito ettha etto idhā’’ti apariyantaṃ aparāparuppattiṃ dasseti.

ৰিৰট্টকথাদিৰণ্ণনা

Vivaṭṭakathādivaṇṇanā

১৪৫. ‘‘ৰেদনানং সমুদয’’ন্তিআদিপাল়ি ৰেদনাকম্মট্ঠানন্তি দট্ঠব্বা। ন্তি ‘‘ফস্সসমুদযা ফস্সনিরোধা’’তি ৰুত্তফস্সট্ঠানং। আহারোতি কবল়ীকারো আহারো ৰেদিতব্বো। সো হি ‘‘কবল়ীকারো আহারো ইমস্স কাযস্স আহারপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা॰ ১.পচ্চযনিদ্দেস ৪২৯) ৰচনতো কম্মসমুট্ঠানানম্পি উপত্থম্ভকপচ্চযো হোতিযেৰ। যদিপি সোতাপন্নাদযো যথাভূতং পজানন্তি, উক্কংসগতিৰিজাননৰসেন পন দেসনা অরহত্তনিকূটেন নিট্ঠাপিতা। এত্থ চ ‘‘যতো খো ভিক্খৰে ভিক্খু…পে॰… যথাভূতং পজানাতী’’তি এতেন ধম্মস্স নিয্যানিকভাৰেন সদ্ধিং সঙ্ঘস্স সুপ্পটিপত্তিং দস্সেতি। তেনেৰ হি অট্ঠকথাযমেত্থ ‘‘কো এৰং জানাতীতি? খীণাসৰো জানাতি, যাৰ আরদ্ধৰিপস্সকো জানাতী’’তি পরিপুণ্ণং কত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘো দস্সিতো, তেন যং ৰুত্তং ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘৰসেনপি দীপেতুং ৰট্টতী’’তি, (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৮) তং যথারুতৰসেনেৰ দীপিতং হোতীতি দট্ঠব্বং।

145. ‘‘Vedanānaṃ samudaya’’ntiādipāḷi vedanākammaṭṭhānanti daṭṭhabbā. Tanti ‘‘phassasamudayā phassanirodhā’’ti vuttaphassaṭṭhānaṃ. Āhāroti kabaḷīkāro āhāro veditabbo. So hi ‘‘kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.paccayaniddesa 429) vacanato kammasamuṭṭhānānampi upatthambhakapaccayo hotiyeva. Yadipi sotāpannādayo yathābhūtaṃ pajānanti, ukkaṃsagativijānanavasena pana desanā arahattanikūṭena niṭṭhāpitā. Ettha ca ‘‘yato kho bhikkhave bhikkhu…pe… yathābhūtaṃ pajānātī’’ti etena dhammassa niyyānikabhāvena saddhiṃ saṅghassa suppaṭipattiṃ dasseti. Teneva hi aṭṭhakathāyamettha ‘‘ko evaṃ jānātīti? Khīṇāsavo jānāti, yāva āraddhavipassako jānātī’’ti paripuṇṇaṃ katvā bhikkhusaṅgho dassito, tena yaṃ vuttaṃ ‘‘bhikkhusaṅghavasenapi dīpetuṃ vaṭṭatī’’ti, (dī. ni. aṭṭha. 1.8) taṃ yathārutavaseneva dīpitaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ.

১৪৬. অন্তো জালস্সাতি অন্তোজালং, অন্তোজালে কতাতি অন্তোজালীকতা। অপাযূপপত্তিৰসেন অধো ওসীদনং, সম্পত্তিভৰৰসেন উদ্ধং উগ্গমনং। তথা পরিত্তভূমিমহগ্গতভূমিৰসেন, ওলীনতা’তিধাৰনৰসেন, পুব্বন্তানুদিট্ঠিঅপরন্তানুদিট্ঠিৰসেন চ যথাক্কমং অধো ওসীদনং উদ্ধং উগ্গমনং যোজেতব্বং। ‘‘দসসহস্সিলোকধাতূ’’তি জাতিখেত্তং সন্ধাযাহ।

146. Anto jālassāti antojālaṃ, antojāle katāti antojālīkatā. Apāyūpapattivasena adho osīdanaṃ, sampattibhavavasena uddhaṃ uggamanaṃ. Tathā parittabhūmimahaggatabhūmivasena, olīnatā’tidhāvanavasena, pubbantānudiṭṭhiaparantānudiṭṭhivasena ca yathākkamaṃ adho osīdanaṃ uddhaṃ uggamanaṃ yojetabbaṃ. ‘‘Dasasahassilokadhātū’’ti jātikhettaṃ sandhāyāha.

১৪৭. অপণ্ণত্তিকভাৰন্তি ধরমানকপণ্ণত্তিযা অপণ্ণত্তিকভাৰং। অতীতভাৰেন পন তথা পণ্ণত্তি যাৰ সাসনন্তরধানা, ততো উদ্ধম্পি অঞ্ঞবুদ্ধুপ্পাদেসু ৰত্ততি এৰ। তথা হি ৰক্খতি ‘‘ৰোহারমত্তমেৰ ভৰিস্সতী’’তি (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.১৪৭)। কাযোতি অত্তভাৰো, যো রূপারূপধম্মসমূহো। এৰং হিস্স অম্বরুক্খসদিসতা, তদৰযৰানঞ্চ রূপক্খন্ধচক্খাদীনং অম্বপক্কসদিসতা যুজ্জতীতি। এত্থ চ ৰণ্টচ্ছেদে ৰণ্টূপনিবন্ধানং অম্বপক্কানং অম্বরুক্খতো ৰিচ্ছেদো ৰিয ভৰনেত্তিছেদে তদুপনিবন্ধানং রূপক্খন্ধাদীনং সন্তানতো ৰিচ্ছেদোতি এত্তাৰতা ওপম্মং দট্ঠব্বং।

147.Apaṇṇattikabhāvanti dharamānakapaṇṇattiyā apaṇṇattikabhāvaṃ. Atītabhāvena pana tathā paṇṇatti yāva sāsanantaradhānā, tato uddhampi aññabuddhuppādesu vattati eva. Tathā hi vakkhati ‘‘vohāramattameva bhavissatī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.147). Kāyoti attabhāvo, yo rūpārūpadhammasamūho. Evaṃ hissa ambarukkhasadisatā, tadavayavānañca rūpakkhandhacakkhādīnaṃ ambapakkasadisatā yujjatīti. Ettha ca vaṇṭacchede vaṇṭūpanibandhānaṃ ambapakkānaṃ ambarukkhato vicchedo viya bhavanettichede tadupanibandhānaṃ rūpakkhandhādīnaṃ santānato vicchedoti ettāvatā opammaṃ daṭṭhabbaṃ.

১৪৮. ধম্মপরিযাযেতি পাল়িযং। ইধত্থোতি দিট্ঠধম্মহিতং। পরত্থোতি সম্পরাযহিতং। সঙ্গামং ৰিজিনাতি এতেনাতি সঙ্গামৰিজযো। অত্থসম্পত্তিযা অত্থজালং। ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা, সীলাদিঅনৰজ্জধম্মনিদ্দেসতো চ ধম্মজালং। সেট্ঠট্ঠেন ব্রহ্মভূতানং মগ্গফলনিব্বানানং ৰিভত্তত্তা ব্রহ্মজালং। দিট্ঠিৰিৰেচনমুখেন সুঞ্ঞতাপকাসনেন সম্মাদিট্ঠিযা ৰিভাৰিতত্তা দিট্ঠিজালং। তিত্থিযৰাদনিম্মদ্দনূপাযত্তা অনুত্তরো সঙ্গামৰিজযোতি এৰম্পেত্থ যোজনা ৰেদিতব্বা।

148.Dhammapariyāyeti pāḷiyaṃ. Idhatthoti diṭṭhadhammahitaṃ. Paratthoti samparāyahitaṃ. Saṅgāmaṃ vijināti etenāti saṅgāmavijayo. Atthasampattiyā atthajālaṃ. Byañjanasampattiyā, sīlādianavajjadhammaniddesato ca dhammajālaṃ. Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtānaṃ maggaphalanibbānānaṃ vibhattattā brahmajālaṃ. Diṭṭhivivecanamukhena suññatāpakāsanena sammādiṭṭhiyā vibhāvitattā diṭṭhijālaṃ. Titthiyavādanimmaddanūpāyattā anuttaro saṅgāmavijayoti evampettha yojanā veditabbā.

১৪৯. অত্তমনাতি পীতিযা গহিতচিত্তা। তেনেৰাহ ‘‘বুদ্ধগতাযা’’তিআদি। যথা পন অনত্তমনা অত্তনো অনত্থচরতায পরমনা ৰেরিমনা নাম হোন্তি। যথাহ ‘‘দিসো দিস’’ন্তি (ধ॰ প॰ ৪২; উদা॰ ৩৩) গাথা, ন এৰং অত্তমনা। ইমে পন অত্তনো অত্থচরতায সকমনা হোন্তীতি আহ ‘‘অত্তমনাতি সকমনা’’তি। অথ ৰা অত্তমনাতি সমত্তমনা, ইমায দেসনায পরিপুণ্ণমনসঙ্কপ্পাতি অত্থো। অভিনন্দতীতি তণ্হাযতীতি অত্থোতি আহ ‘‘তণ্হাযম্পি আগতো’’তি। অনেকত্থত্তা ধাতূনং অভিনন্দন্তীতি উপগচ্ছন্তি সেৰন্তীতি অত্থোতি আহ ‘‘উপগমনেপি আগতো’’তি। তথা অভিনন্দন্তীতি সম্পটিচ্ছন্তীতি অত্থোতি আহ ‘‘সম্পটিচ্ছনেপি আগতো’’তি। ‘‘অভিনন্দিত্ৰা’’তি ইমিনা পদেন ৰুত্তোযেৰ অত্থো ‘‘অনুমোদিত্ৰা’’তি ইমিনা পকাসীযতীতি অভিনন্দনসদ্দো ইধ অনুমোদনসদ্দত্থোতি আহ ‘‘অনুমোদনেপি আগতো’’তি। ‘‘কতমঞ্চ তং ভিক্খৰে’’তিআদিনা (দী॰ নি॰ ১.৭) তত্থ তত্থ পৰত্তায কথেতুকম্যতাপুচ্ছায ৰিস্সজ্জনৰসেন পৰত্তত্তা ইদং সুত্তং ৰেয্যাকরণং হোতি। যস্মা পন পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰসেন পৰত্তম্পি সগাথকং সুত্তং গেয্যং নাম হোতি, নিগ্গাথকত্তমেৰ পন অঙ্গন্তি গাথারহিতং ৰেয্যাকরণং, তস্মা ৰুত্তং ‘‘নিগ্গাথকত্তা হি ইদং ৰেয্যাকরণন্তি ৰুত্ত’’ন্তি।

149.Attamanāti pītiyā gahitacittā. Tenevāha ‘‘buddhagatāyā’’tiādi. Yathā pana anattamanā attano anatthacaratāya paramanā verimanā nāma honti. Yathāha ‘‘diso disa’’nti (dha. pa. 42; udā. 33) gāthā, na evaṃ attamanā. Ime pana attano atthacaratāya sakamanā hontīti āha ‘‘attamanāti sakamanā’’ti. Atha vā attamanāti samattamanā, imāya desanāya paripuṇṇamanasaṅkappāti attho. Abhinandatīti taṇhāyatīti atthoti āha ‘‘taṇhāyampi āgato’’ti. Anekatthattā dhātūnaṃ abhinandantīti upagacchanti sevantīti atthoti āha ‘‘upagamanepi āgato’’ti. Tathā abhinandantīti sampaṭicchantīti atthoti āha ‘‘sampaṭicchanepi āgato’’ti. ‘‘Abhinanditvā’’ti iminā padena vuttoyeva attho ‘‘anumoditvā’’ti iminā pakāsīyatīti abhinandanasaddo idha anumodanasaddatthoti āha ‘‘anumodanepi āgato’’ti. ‘‘Katamañca taṃ bhikkhave’’tiādinā (dī. ni. 1.7) tattha tattha pavattāya kathetukamyatāpucchāya vissajjanavasena pavattattā idaṃ suttaṃ veyyākaraṇaṃ hoti. Yasmā pana pucchāvissajjanavasena pavattampi sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ nāma hoti, niggāthakattameva pana aṅganti gāthārahitaṃ veyyākaraṇaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘niggāthakattā hi idaṃ veyyākaraṇanti vutta’’nti.

অপরেসুপীতি এত্থ পিসদ্দেন পারমিপরিচযম্পি সঙ্গণ্হাতি। ৰুত্তঞ্হি বুদ্ধৰংসে –

Aparesupīti ettha pisaddena pāramiparicayampi saṅgaṇhāti. Vuttañhi buddhavaṃse –

‘‘ইমে ধম্মে সম্মসতো, সভাৰসরসলক্খণে।

‘‘Ime dhamme sammasato, sabhāvasarasalakkhaṇe;

ধম্মতেজেন ৰসুধা, দসসহস্সী পকম্পথা’’তি॥ (বু॰ ৰং॰ ২.১৬৬)।

Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampathā’’ti. (bu. vaṃ. 2.166);

ৰীরিযবলেনাতি মহাভিনিক্খমনে চক্কৰত্তিসিরিপরিচ্চাগহেতুভূতৰীরিযপ্পভাৰেন, বোধিমণ্ডূপসঙ্কমনে ‘‘কামং তচো চ ন্হারু চ, অট্ঠি চ অৰসিস্সতূ’’তিআদিনা (ম॰ নি॰ ২.১৮৪; সং॰ নি॰ ২.২২; মহানি॰ ১৯৬) ৰুত্তচতুরঙ্গসমন্নাগতৰীরিযানুভাৰেন। অচ্ছরিযৰেগাভিহতাতি ৰিম্হযাৰহকিরিযানুভাৰঘট্টিতা । পংসুকূলধোৰনে কেচি ‘‘পুঞ্ঞতেজেনা’’তি ৰদন্তি , অচ্ছরিযৰেগাভিহতাতি যুত্তং ৰিয দিস্সতি, ৰেস্সন্তরজাতকে পারমিপরিপূরণপুঞ্ঞতেজেন অনেকক্খত্তুং কম্পিতত্তা ‘‘অকালকম্পনেনা’’তি ৰুত্তং। সাধুকারদানৰসেন অকম্পিত্থ যথা তং ধম্মচক্কপ্পৰত্তনে (সং॰ নি॰ ৫.১০৮১; মহাৰ॰ ১৩; পটি॰ ম॰ ২.৩০)। সঙ্গীতিকালাদীসুপি সাধুকারদানৰসেন অকম্পিত্থাতি ৰেদিতব্বং। অযং তাৰেত্থ অট্ঠকথায লীনত্থৰণ্ণনা।

Vīriyabalenāti mahābhinikkhamane cakkavattisiripariccāgahetubhūtavīriyappabhāvena, bodhimaṇḍūpasaṅkamane ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru ca, aṭṭhi ca avasissatū’’tiādinā (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22; mahāni. 196) vuttacaturaṅgasamannāgatavīriyānubhāvena. Acchariyavegābhihatāti vimhayāvahakiriyānubhāvaghaṭṭitā . Paṃsukūladhovane keci ‘‘puññatejenā’’ti vadanti , acchariyavegābhihatāti yuttaṃ viya dissati, vessantarajātake pāramiparipūraṇapuññatejena anekakkhattuṃ kampitattā ‘‘akālakampanenā’’ti vuttaṃ. Sādhukāradānavasena akampittha yathā taṃ dhammacakkappavattane (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 2.30). Saṅgītikālādīsupi sādhukāradānavasena akampitthāti veditabbaṃ. Ayaṃ tāvettha aṭṭhakathāya līnatthavaṇṇanā.

পকরণনযৰণ্ণনা

Pakaraṇanayavaṇṇanā

অযং পন পকরণনযেন পাল়িযা অত্থৰণ্ণনা – সা পনাযং অত্থৰণ্ণনা যস্মা দেসনায সমুট্ঠানপ্পযোজনভাজনেসু পিণ্ডত্থেসু চ নিদ্ধারিতেসু সুকরা হোতি সুৰিঞ্ঞেয্যা চ, তস্মা সুত্তদেসনায সমুট্ঠানাদীনি পঠমং নিদ্ধারযিস্সাম। তত্থ সমুট্ঠানং তাৰ ৰুত্তং ‘‘ৰণ্ণাৰণ্ণভণন’’ন্তি। অপিচ নিন্দাপসংসাসু ৰিনেয্যাঘাতানন্দাদিভাৰানাপত্তি, তত্থ চ আদীনৰদস্সনং সমুট্ঠানং। তথা নিন্দাপসংসাসু পটিপজ্জনক্কমস্স, পসংসাৰিসযস্স খুদ্দকাদিৰসেন অনেকৰিধস্স সীলস্স, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স সস্সতাদিদিট্ঠিট্ঠানেসু ততুত্তরি চ অপ্পটিহতচারতায, তথাগতস্স চ কত্থচি অপরিযাপন্নতায অনৰবোধো সমুট্ঠানং।

Ayaṃ pana pakaraṇanayena pāḷiyā atthavaṇṇanā – sā panāyaṃ atthavaṇṇanā yasmā desanāya samuṭṭhānappayojanabhājanesu piṇḍatthesu ca niddhāritesu sukarā hoti suviññeyyā ca, tasmā suttadesanāya samuṭṭhānādīni paṭhamaṃ niddhārayissāma. Tattha samuṭṭhānaṃ tāva vuttaṃ ‘‘vaṇṇāvaṇṇabhaṇana’’nti. Apica nindāpasaṃsāsu vineyyāghātānandādibhāvānāpatti, tattha ca ādīnavadassanaṃ samuṭṭhānaṃ. Tathā nindāpasaṃsāsu paṭipajjanakkamassa, pasaṃsāvisayassa khuddakādivasena anekavidhassa sīlassa, sabbaññutaññāṇassa sassatādidiṭṭhiṭṭhānesu tatuttari ca appaṭihatacāratāya, tathāgatassa ca katthaci apariyāpannatāya anavabodho samuṭṭhānaṃ.

ৰুত্তৰিপরিযাযেন পযোজনং ৰেদিতব্বং। ৰিনেয্যাঘাতানন্দাদিভাৰাপত্তি আদিকঞ্হি ইমং দেসনং পযোজেতীতি। তথা কুহনলপনাদিনানাৰিধমিচ্ছাজীৰৰিদ্ধংসনং, দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিজালৰিনিৰেঠনং, দিট্ঠিসীসেন পচ্চযাকারৰিভাৰনং, ছফস্সাযতনৰসেন চতুসচ্চকম্মট্ঠাননিদ্দেসো, সব্বদিট্ঠিগতানং অনৰসেসপরিযাদানং, অত্তনো অনুপাদাপরিনিব্বানদীপনঞ্চ পযোজনানি।

Vuttavipariyāyena payojanaṃ veditabbaṃ. Vineyyāghātānandādibhāvāpatti ādikañhi imaṃ desanaṃ payojetīti. Tathā kuhanalapanādinānāvidhamicchājīvaviddhaṃsanaṃ, dvāsaṭṭhidiṭṭhijālaviniveṭhanaṃ, diṭṭhisīsena paccayākāravibhāvanaṃ, chaphassāyatanavasena catusaccakammaṭṭhānaniddeso, sabbadiṭṭhigatānaṃ anavasesapariyādānaṃ, attano anupādāparinibbānadīpanañca payojanāni.

ৰণ্ণাৰণ্ণনিমিত্তং অনুরোধৰিরোধৰন্তচিত্তা কুহনাদিৰিৰিধমিচ্ছাজীৰনিরতা সস্সতাদিদিট্ঠিপঙ্কং নিমুগ্গা, সীলক্খন্ধাদীসু অপরিপূরকারিতায অনৰবুদ্ধগুণৰিসেসঞাণা ৰিনেয্যা ইমিস্সা ধম্মদেসনায ভাজনং।

Vaṇṇāvaṇṇanimittaṃ anurodhavirodhavantacittā kuhanādivividhamicchājīvaniratā sassatādidiṭṭhipaṅkaṃ nimuggā, sīlakkhandhādīsu aparipūrakāritāya anavabuddhaguṇavisesañāṇā vineyyā imissā dhammadesanāya bhājanaṃ.

পিণ্ডত্থা পন আঘাতাদীনং অকরণীযতাৰচনেন পটিঞ্ঞানুরূপং সমণসঞ্ঞায নিযোজনং, খন্তিসোরচ্চানুট্ঠানং, ব্রহ্মৰিহারভাৰনানুযোগো, সদ্ধাপঞ্ঞাসমাযোগো, সতিসম্পজঞ্ঞাধিট্ঠানং, পটিসঙ্খানভাৰনাবলসিদ্ধি, পরিযুট্ঠানানুসযপ্পহানং, উভযহিতপটিপত্তি, লোকধম্মেহি অনুপলেপো চ দস্সিতা হোন্তি। তথা পাণাতিপাতাদীহি পটিৰিরতিৰচনেন সীলৰিসুদ্ধি দস্সিতা, তায চ হিরোত্তপ্পসম্পত্তি, মেত্তাকরুণাসমঙ্গিতা , ৰীতিক্কমপ্পহানং, তদঙ্গপহানং, দুচ্চরিতসংকিলেসপ্পহানং, ৰিরতিত্তযসিদ্ধি, পিযমনাপগরুভাৰনীযতানিপ্ফত্তি, লাভসক্কারসিলোকসমুদাগমো, সমথৰিপস্সনানং অধিট্ঠানভাৰো, অকুসলমূলতনুকরণং, কুসলমূলরোপনং, উভযানত্থদূরীকরণং, পরিসাসু ৰিসারদতা, অপ্পমাদৰিহারো,পরেহি দুপ্পধংসিযতা, অৰিপ্পটিসারাদিসমঙ্গিতা চ দস্সিতা হোন্তি।

Piṇḍatthā pana āghātādīnaṃ akaraṇīyatāvacanena paṭiññānurūpaṃ samaṇasaññāya niyojanaṃ, khantisoraccānuṭṭhānaṃ, brahmavihārabhāvanānuyogo, saddhāpaññāsamāyogo, satisampajaññādhiṭṭhānaṃ, paṭisaṅkhānabhāvanābalasiddhi, pariyuṭṭhānānusayappahānaṃ, ubhayahitapaṭipatti, lokadhammehi anupalepo ca dassitā honti. Tathā pāṇātipātādīhi paṭivirativacanena sīlavisuddhi dassitā, tāya ca hirottappasampatti, mettākaruṇāsamaṅgitā , vītikkamappahānaṃ, tadaṅgapahānaṃ, duccaritasaṃkilesappahānaṃ, viratittayasiddhi, piyamanāpagarubhāvanīyatānipphatti, lābhasakkārasilokasamudāgamo, samathavipassanānaṃ adhiṭṭhānabhāvo, akusalamūlatanukaraṇaṃ, kusalamūlaropanaṃ, ubhayānatthadūrīkaraṇaṃ, parisāsu visāradatā, appamādavihāro,parehi duppadhaṃsiyatā, avippaṭisārādisamaṅgitā ca dassitā honti.

‘‘গম্ভীরা’’তিআদিৰচনেহি গম্ভীরধম্মৰিভাৰনং, অলব্ভনেয্যপতিট্ঠতা, কপ্পানং অসঙ্খ্যেয্যেনাপি দুল্লভপাতুভাৰতা, সুখুমেনপি ঞাণেন পচ্চক্খতো পটিৰিজ্ঝিতুং অসক্কুণেয্যতা, ধম্মন্ৰযসঙ্খাতেন অনুমানঞাণেনাপি দুরধিগমনীযতা, পস্সদ্ধসব্বদরথতা, সন্তধম্মৰিভাৰনং, সোভনপরিযোসানতা, অতিত্তিকরভাৰো, পধানভাৰপ্পত্তি, যথাভূতঞাণগোচরতা, সুখুমসভাৰতা, মহাপঞ্ঞাৰিভাৰনা চ দস্সিতা হোন্তি। দিট্ঠিদীপকপদেহি সমাসতো সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠিযো পকাসিতাতি ওলীনতাতিধাৰনৰিভাৰনং, উপাযৰিনিবদ্ধনিদ্দেসো, মিচ্ছাভিনিৰেসকিত্তনং, কুম্মগ্গপটিপত্তিযা পকাসনা, ৰিপরিযেসগ্গাহপঞ্ঞাপনং, পরামাসপরিগ্গহো, পুব্বন্তাপরন্তানুদিট্ঠিপতিট্ঠাপনং, ভৰৰিভৰদিট্ঠিৰিভাগো, তণ্হাৰিজ্জাপৰত্তি, অন্তৰানন্তৰাদিট্ঠিনিদ্দেসো, অন্তদ্ৰযাৰতারণং, আসৰোঘযোগকিলেসগন্থসংযোজনূপাদানৰিসেসৰিভজ্জনঞ্চ দস্সিতানি হোন্তি। তথা ‘‘ৰেদনানং সমুদয’’ন্তিআদিৰচনেহি চতুন্নং অরিযসচ্চানং অনুবোধপটিৰেধসিদ্ধি, ৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপ্পহানং , তণ্হাৰিজ্জাৰিগমো, সদ্ধম্মট্ঠিতিনিমিত্তপরিগ্গহো, আগমাধিগমসম্পত্তি, উভযহিতপটিপত্তি, তিৰিধপঞ্ঞাপরিগ্গহো, সতিসম্পজঞ্ঞানুট্ঠানং, সদ্ধাপঞ্ঞাসমাযোগো, সম্মাৰীরিযসমথানুযোজনং, সমথৰিপস্সনানিপ্ফত্তি চ দস্সিতা হোন্তি।

‘‘Gambhīrā’’tiādivacanehi gambhīradhammavibhāvanaṃ, alabbhaneyyapatiṭṭhatā, kappānaṃ asaṅkhyeyyenāpi dullabhapātubhāvatā, sukhumenapi ñāṇena paccakkhato paṭivijjhituṃ asakkuṇeyyatā, dhammanvayasaṅkhātena anumānañāṇenāpi duradhigamanīyatā, passaddhasabbadarathatā, santadhammavibhāvanaṃ, sobhanapariyosānatā, atittikarabhāvo, padhānabhāvappatti, yathābhūtañāṇagocaratā, sukhumasabhāvatā, mahāpaññāvibhāvanā ca dassitā honti. Diṭṭhidīpakapadehi samāsato sassatucchedadiṭṭhiyo pakāsitāti olīnatātidhāvanavibhāvanaṃ, upāyavinibaddhaniddeso, micchābhinivesakittanaṃ, kummaggapaṭipattiyā pakāsanā, vipariyesaggāhapaññāpanaṃ, parāmāsapariggaho, pubbantāparantānudiṭṭhipatiṭṭhāpanaṃ, bhavavibhavadiṭṭhivibhāgo, taṇhāvijjāpavatti, antavānantavādiṭṭhiniddeso, antadvayāvatāraṇaṃ, āsavoghayogakilesaganthasaṃyojanūpādānavisesavibhajjanañca dassitāni honti. Tathā ‘‘vedanānaṃ samudaya’’ntiādivacanehi catunnaṃ ariyasaccānaṃ anubodhapaṭivedhasiddhi, vikkhambhanasamucchedappahānaṃ , taṇhāvijjāvigamo, saddhammaṭṭhitinimittapariggaho, āgamādhigamasampatti, ubhayahitapaṭipatti, tividhapaññāpariggaho, satisampajaññānuṭṭhānaṃ, saddhāpaññāsamāyogo, sammāvīriyasamathānuyojanaṃ, samathavipassanānipphatti ca dassitā honti.

‘‘অজানতং অপস্সত’’ন্তি অৰিজ্জাসিদ্ধি, ‘‘তণ্হাগতানং পরিতস্সিতৰিপ্ফন্দিতন্তি তণ্হাসিদ্ধি, তদুভযেন চ নীৰরণসংযোজনদ্ৰযসিদ্ধি, অনমতগ্গসংসারৰট্টানুচ্ছেদো, পুব্বন্তাহরণঅপরন্তপটিসন্ধানানি, অতীতপচ্চুপ্পন্নকালৰসেন হেতুৰিভাগো, অৰিজ্জাতণ্হানং অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৰত্তনট্ঠেন অঞ্ঞমঞ্ঞূপকারিতা, পঞ্ঞাৰিমুত্তিচেতোৰিমুত্তীনং পটিপক্খনিদ্দেসো চ দস্সিতা হোন্তি। ‘‘তদপি ফস্সপচ্চযা’’তি সস্সতাদিপঞ্ঞাপনস্স পচ্চযাধীনৰুত্তিতাকথনেন ধম্মানং নিচ্চতাপটিসেধো, অনিচ্চতাপতিট্ঠাপনং, পরমত্থতো কারকাদিপটিক্খেপো, এৰংধম্মতাদিনিদ্দেসো, সুঞ্ঞতাপকাসনং, সমত্তনিযামপচ্চযলক্খণৰিভাৰনঞ্চ দস্সিতানি হোন্তি।

‘‘Ajānataṃ apassata’’nti avijjāsiddhi, ‘‘taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditanti taṇhāsiddhi, tadubhayena ca nīvaraṇasaṃyojanadvayasiddhi, anamataggasaṃsāravaṭṭānucchedo, pubbantāharaṇaaparantapaṭisandhānāni, atītapaccuppannakālavasena hetuvibhāgo, avijjātaṇhānaṃ aññamaññānativattanaṭṭhena aññamaññūpakāritā, paññāvimutticetovimuttīnaṃ paṭipakkhaniddeso ca dassitā honti. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti sassatādipaññāpanassa paccayādhīnavuttitākathanena dhammānaṃ niccatāpaṭisedho, aniccatāpatiṭṭhāpanaṃ, paramatthato kārakādipaṭikkhepo, evaṃdhammatādiniddeso, suññatāpakāsanaṃ, samattaniyāmapaccayalakkhaṇavibhāvanañca dassitāni honti.

‘‘উচ্ছিন্নভৰনেত্তিকো’’তিআদিনা ভগৰতো পহানসম্পত্তি, ৰিজ্জাধিমুত্তি, ৰসীভাৰো, সিক্খত্তযনিপ্ফত্তি, নিব্বানধাতুদ্ৰযৰিভাগো, চতুরধিট্ঠানপরিপূরণং, ভৰযোনিআদীসু অপরিযাপন্নতা চ দস্সিতা হোন্তি। সকলেন পন সুত্তপদেন ইট্ঠানিট্ঠেসু ভগৰতো তাদিভাৰো, তত্থ চ পরেসং পতিট্ঠাপনং, কুসলধম্মানং আদিভূতধম্মদ্ৰযস্স নিদ্দেসো, সিক্খত্তযূপদেসো, অত্তন্তপাদিপুগ্গলচতুক্কসিদ্ধি, কণ্হাকণ্হৰিপাকাদিকম্মচতুক্কৰিভাগো, চতুরপ্পমঞ্ঞাৰিসযনিদ্দেসো, সমুদযাদিপঞ্চকস্স যথাভূতাৰবোধো, ছসারণীযধম্মৰিভাৰনা , দসনাথকরধম্মপতিট্ঠাপন্তি এৰমাদযো নিদ্ধারেতব্বা।

‘‘Ucchinnabhavanettiko’’tiādinā bhagavato pahānasampatti, vijjādhimutti, vasībhāvo, sikkhattayanipphatti, nibbānadhātudvayavibhāgo, caturadhiṭṭhānaparipūraṇaṃ, bhavayoniādīsu apariyāpannatā ca dassitā honti. Sakalena pana suttapadena iṭṭhāniṭṭhesu bhagavato tādibhāvo, tattha ca paresaṃ patiṭṭhāpanaṃ, kusaladhammānaṃ ādibhūtadhammadvayassa niddeso, sikkhattayūpadeso, attantapādipuggalacatukkasiddhi, kaṇhākaṇhavipākādikammacatukkavibhāgo, caturappamaññāvisayaniddeso, samudayādipañcakassa yathābhūtāvabodho, chasāraṇīyadhammavibhāvanā , dasanāthakaradhammapatiṭṭhāpanti evamādayo niddhāretabbā.

সোল়সহারৰণ্ণনা

Soḷasahāravaṇṇanā

দেসনাহারৰণ্ণনা

Desanāhāravaṇṇanā

তত্থ ‘‘অত্তা, লোকো’’তি চ দিট্ঠিযা অধিট্ঠানভাৰেন, ৰেদনাফস্সাযতনাদিমুখেন চ গহিতেসু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু তণ্হাৰজ্জা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খসচ্চং। তণ্হা সমুদযসচ্চং। সা পন পরিতস্সনাগ্গহণেন ‘‘তণ্হাগতান’’ন্তি, ‘‘ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা’’তি চ সরূপেনেৰ সমুদযগ্গহণেন, ভৰনেত্তিগ্গহণেন চ পাল়িযং গহিতাৰ। অযং তাৰ সুত্তন্তনযো। অভিধম্মনযেন পন আঘাতানন্দাদিৰচনেহি, আতপ্পাদিপদেহি, চিত্তপ্পদোসৰচনেন, সব্বদিট্ঠিদীপকপদেহি, কুসলাকুসলগ্গহণেন, ভৰগ্গহণেন, সোকাদিগ্গহণেন, তত্থ তত্থ সমুদযগ্গহণেন চাতি সঙ্খেপতো সব্বলোকিযকুসলাকুসলধম্মৰিভাৰনপদেহি গহিতা কম্মকিলেসা সমুদযসচ্চং। উভিন্নং অপ্পৰত্তি নিরোধসচ্চং। তস্স তত্থ তত্থ ৰেদনানং অত্থঙ্গমনিস্সরণপরিযাযেহি, পচ্চত্তং নিব্বুতিৰচনেন, অনুপাদাৰিমুত্তিৰচনেন চ পাল়িযং গহণং ৰেদিতব্বং। নিরোধপজাননা পটিপদা মগ্গসচ্চং। তস্সাপি তত্থ তত্থ ৰেদনানং সমুদযাদিযথাভূতৰেদনাপদেসেন, ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযাদিযথাভূতপজাননপরিযাযেন, ভৰনেত্তিযা উচ্ছেদপরিযাযেন চ গহণং ৰেদিতব্বং। তত্থ সমুদযেন অস্সাদো, দুক্খেন আদীনৰো, মগ্গনিরোধেহি নিস্সরণন্তি এৰং চতুসচ্চৰসেন, যানি পাল়িযং (নেত্তি॰ ৯) সরূপেনেৰ আগতানি অস্সাদাদীনৰনিস্সরণানি, তেসঞ্চ ৰসেন ইধ অস্সাদাদযো ৰেদিতব্বা। ৰিনেয্যানন্তাদিভাৰাপত্তিআদিকং যথাৰুত্তৰিভাগং পযোজনমেৰ ফলং। আঘাতাদীনং অকরণীযতা, আঘাতাদিফলস্স চ অনঞ্ঞসন্তানভাৰিতা, নিন্দাপসংসাসু যথাসভাৰপটিজানননিব্বেঠনাতি এৰং তংতংপযোজনাধিগমহেতু উপাযো। আঘাতাদীনং করণপটিসেধনাদিঅপদেসেন ধম্মরাজস্স আণত্তি ৰেদিতব্বাতি অযং দেসনাহারো।

Tattha ‘‘attā, loko’’ti ca diṭṭhiyā adhiṭṭhānabhāvena, vedanāphassāyatanādimukhena ca gahitesu pañcasu upādānakkhandhesu taṇhāvajjā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccaṃ. Taṇhā samudayasaccaṃ. Sā pana paritassanāggahaṇena ‘‘taṇhāgatāna’’nti, ‘‘vedanāpaccayā taṇhā’’ti ca sarūpeneva samudayaggahaṇena, bhavanettiggahaṇena ca pāḷiyaṃ gahitāva. Ayaṃ tāva suttantanayo. Abhidhammanayena pana āghātānandādivacanehi, ātappādipadehi, cittappadosavacanena, sabbadiṭṭhidīpakapadehi, kusalākusalaggahaṇena, bhavaggahaṇena, sokādiggahaṇena, tattha tattha samudayaggahaṇena cāti saṅkhepato sabbalokiyakusalākusaladhammavibhāvanapadehi gahitā kammakilesā samudayasaccaṃ. Ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ. Tassa tattha tattha vedanānaṃ atthaṅgamanissaraṇapariyāyehi, paccattaṃ nibbutivacanena, anupādāvimuttivacanena ca pāḷiyaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccaṃ. Tassāpi tattha tattha vedanānaṃ samudayādiyathābhūtavedanāpadesena, channaṃ phassāyatanānaṃ samudayādiyathābhūtapajānanapariyāyena, bhavanettiyā ucchedapariyāyena ca gahaṇaṃ veditabbaṃ. Tattha samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇanti evaṃ catusaccavasena, yāni pāḷiyaṃ (netti. 9) sarūpeneva āgatāni assādādīnavanissaraṇāni, tesañca vasena idha assādādayo veditabbā. Vineyyānantādibhāvāpattiādikaṃ yathāvuttavibhāgaṃ payojanameva phalaṃ. Āghātādīnaṃ akaraṇīyatā, āghātādiphalassa ca anaññasantānabhāvitā, nindāpasaṃsāsu yathāsabhāvapaṭijānananibbeṭhanāti evaṃ taṃtaṃpayojanādhigamahetu upāyo. Āghātādīnaṃ karaṇapaṭisedhanādiapadesena dhammarājassa āṇatti veditabbāti ayaṃ desanāhāro.

ৰিচযহারৰণ্ণনা

Vicayahāravaṇṇanā

কপ্পনাভাৰেপি ৰোহারৰসেন, অনুৰাদৰসেন চ ‘‘মম’’ন্তি ৰুত্তং, নিযমাভাৰতো ৰিকপ্পনত্থং ৰাগ্গহণং কতং, গুণসমঙ্গিতায, অভিমুখীকরণায চ ‘‘ভিক্খৰে’’তি আমন্তনং। অঞ্ঞভাৰতো, পটিৰিরুদ্ধভাৰতো চ ‘‘পরে’’তি ৰুত্তং, ৰণ্ণপটিপক্খতো, অৰণ্ণনীযতো চ ‘‘অৰণ্ণ’’ন্তি ৰুত্তং। ব্যত্তিৰসেন, ৰিত্থারৰসেন চ ‘‘ভাসেয্যু’’ন্তি ৰুত্তং, ধারণভাৰতো, অধম্মপটিপক্খতো চ ‘‘ধম্মস্সা’’তি ৰুত্তং, দিট্ঠিসীলেহি সংহতভাৰতো, কিলেসানং সঙ্ঘাতকরণতো চ ‘‘সঙ্ঘস্সা’’তি ৰুত্তং। ৰুত্তপটিনিদ্দেসতো, ৰচনুপন্যাসনতো চ ‘‘তত্রা’’তি ৰুত্তং, সম্মুখভাৰতো, পুথুভাৰতো চ ‘‘তুম্হেহী’’তি ৰুত্তং। চিত্তস্স হননতো, আরম্মণাভিঘাততো চ ‘‘আঘাতো’’তি ৰুত্তং, আরম্মণে সঙ্কোচৰুত্তিযা, অতুট্ঠাকারতায চ ‘‘অপ্পচ্চযো’’তি ৰুত্তং, আরম্মণচিন্তনতো, নিস্সযতো চ ‘‘চেতসো’’তি ৰুত্তং, অত্থাসাধনতো, অনু অনু ‘‘অনত্থসাধনতো’’ চ ‘‘অনভিরদ্ধী’’তি ৰুত্তং, কারণানরহত্তা, সত্থুসাসনে ঠিতেহি কাতুং অসক্কুণেয্যত্তা চ ‘‘ন করণীযা’’তি ৰুত্তন্তি। ইমিনা নযেন সব্বপদেসু ৰিনিচ্ছযো কাতব্বো। ইতি অনুপদৰিচযতো ৰিচযো হারো অতিৰিত্থারভযেন, সক্কা চ অট্ঠকথং তস্সা লীনত্থৰণ্ণনঞ্চ অনুগন্ত্ৰা অযমত্থো ৰিঞ্ঞুনা ৰিভাৰেতুন্তি ন ৰিত্থারযিম্হ।

Kappanābhāvepi vohāravasena, anuvādavasena ca ‘‘mama’’nti vuttaṃ, niyamābhāvato vikappanatthaṃ vāggahaṇaṃ kataṃ, guṇasamaṅgitāya, abhimukhīkaraṇāya ca ‘‘bhikkhave’’ti āmantanaṃ. Aññabhāvato, paṭiviruddhabhāvato ca ‘‘pare’’ti vuttaṃ, vaṇṇapaṭipakkhato, avaṇṇanīyato ca ‘‘avaṇṇa’’nti vuttaṃ. Byattivasena, vitthāravasena ca ‘‘bhāseyyu’’nti vuttaṃ, dhāraṇabhāvato, adhammapaṭipakkhato ca ‘‘dhammassā’’ti vuttaṃ, diṭṭhisīlehi saṃhatabhāvato, kilesānaṃ saṅghātakaraṇato ca ‘‘saṅghassā’’ti vuttaṃ. Vuttapaṭiniddesato, vacanupanyāsanato ca ‘‘tatrā’’ti vuttaṃ, sammukhabhāvato, puthubhāvato ca ‘‘tumhehī’’ti vuttaṃ. Cittassa hananato, ārammaṇābhighātato ca ‘‘āghāto’’ti vuttaṃ, ārammaṇe saṅkocavuttiyā, atuṭṭhākāratāya ca ‘‘appaccayo’’ti vuttaṃ, ārammaṇacintanato, nissayato ca ‘‘cetaso’’ti vuttaṃ, atthāsādhanato, anu anu ‘‘anatthasādhanato’’ ca ‘‘anabhiraddhī’’ti vuttaṃ, kāraṇānarahattā, satthusāsane ṭhitehi kātuṃ asakkuṇeyyattā ca ‘‘na karaṇīyā’’ti vuttanti. Iminā nayena sabbapadesu vinicchayo kātabbo. Iti anupadavicayato vicayo hāro ativitthārabhayena, sakkā ca aṭṭhakathaṃ tassā līnatthavaṇṇanañca anugantvā ayamattho viññunā vibhāvetunti na vitthārayimha.

যুত্তিহারৰণ্ণনা

Yuttihāravaṇṇanā

সব্বেন সব্বং আঘাতাদীনং অকরণং তাদিভাৰায সংৰত্ততীতি যুজ্জতি ইট্ঠানিট্ঠেসু সমপ্পৰত্তিসব্ভাৰতো। যস্মিং সন্তানে আঘাতাদযো উপ্পন্না, তন্নিমিত্তকো অন্তরাযো তস্সেৰ সম্পত্তিৰিবন্ধায সংৰত্ততীতি যুজ্জতি। কস্মা? সন্তানন্তরেসু অসঙ্কমনতো। চিত্তং অভিভৰিত্ৰা উপ্পন্না আঘাতাদযো সুভাসিতাদিসল্লক্খণেপি অসমত্থতায সংৰত্তন্তীতি যুজ্জতি সকোধলোভানং অন্ধতমসব্ভাৰতো। পাণাতিপাতাদিদুস্সীল্যতো ৰেরমণি সব্বসত্তানং পামোজ্জপাসংসভাৰায সংৰত্ততীতি যুজ্জতি। সীলসম্পত্তিযা হি মহতো কিত্তিসদ্দস্স অব্ভুগ্গমো হোতীতি। গম্ভীরতাদিৰিসেসযুত্তেন গুণেন তথাগতস্স ৰণ্ণনা একদেসভূতাপি সকলসব্বঞ্ঞুগুণগ্গহণায সংৰত্ততীতি যুজ্জতি অনঞ্ঞসাধারণত্তা। তজ্জাঅযোনিসোমনসিকারপরিক্খতানি অধিগমতক্কনানি সস্সতৰাদাদিঅভিনিৰেসায সংৰত্তন্তীতি যুজ্জতি কপ্পনাজালস্স অসমুগ্ঘাটিতত্তা। ৰেদনাদীনৰানৰবোধেন ৰেদনায তণ্হা পৰড্ঢতীতি যুজ্জতি অস্সাদানুপস্সনাসব্ভাৰতো। সতি চ ৰেদযিতরাগে তত্থ অত্তত্তনিযগাহো, সস্সতাদিগাহো চ ৰিপরিফন্দতীতি যুজ্জতি কারণস্স সন্নিহিতত্তা। তণ্হাপচ্চযা হি উপাদানং সস্সতাদিৰাদে পঞ্ঞপেন্তানং , তদনুচ্ছৰিকং ৰা ৰেদনং ৰেদযন্তানং ফস্সো হেতূতি যুজ্জতি ৰিসযিন্দ্রিযৰিঞ্ঞাণসঙ্গতিযা ৰিনা তদভাৰতো। ছফস্সাযতননিমিত্তৰট্টস্স অনুপচ্ছেদোতি যুজ্জতি তত্থ অৰিজ্জাতণ্হানং অপ্পহীনত্তা। ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযাদিপজাননা সব্বদিট্ঠিগতিকসঞ্ঞং অতিচ্চ তিট্ঠতীতি যুজ্জতি চতুসচ্চপটিৰেধভাৰতো। ইমাহেৰ দ্ৰাসট্ঠিযা দিট্ঠীহি সব্বদিট্ঠিগতানং অন্তোজালীকতভাৰোতি যুজ্জতি অকিরিযৰাদাদীনং ইস্সরৰাদাদীনঞ্চ তদন্তোগধত্তা। তথা চেৰ সংৰণ্ণিতং। উচ্ছিন্নভৰনেত্তিকো তথাগতস্স কাযোতি যুজ্জতি, যস্মা ভগৰা অভিনীহারসম্পত্তিযা চতূসু সতিপট্ঠানেসু পতিট্ঠিতচিত্তো সত্তবোজ্ঝঙ্গেযেৰ যথাভূতং ভাৰেসি। কাযস্স ভেদা পরিনিব্বুতং ন দক্খন্তীতি যুজ্জতি অনুপাদিসেসনিব্বানপ্পত্তিযং রূপাদীসু কস্সচিপি অনৰসেসতোতি অযং যুত্তিহারো।

Sabbena sabbaṃ āghātādīnaṃ akaraṇaṃ tādibhāvāya saṃvattatīti yujjati iṭṭhāniṭṭhesu samappavattisabbhāvato. Yasmiṃ santāne āghātādayo uppannā, tannimittako antarāyo tasseva sampattivibandhāya saṃvattatīti yujjati. Kasmā? Santānantaresu asaṅkamanato. Cittaṃ abhibhavitvā uppannā āghātādayo subhāsitādisallakkhaṇepi asamatthatāya saṃvattantīti yujjati sakodhalobhānaṃ andhatamasabbhāvato. Pāṇātipātādidussīlyato veramaṇi sabbasattānaṃ pāmojjapāsaṃsabhāvāya saṃvattatīti yujjati. Sīlasampattiyā hi mahato kittisaddassa abbhuggamo hotīti. Gambhīratādivisesayuttena guṇena tathāgatassa vaṇṇanā ekadesabhūtāpi sakalasabbaññuguṇaggahaṇāya saṃvattatīti yujjati anaññasādhāraṇattā. Tajjāayonisomanasikāraparikkhatāni adhigamatakkanāni sassatavādādiabhinivesāya saṃvattantīti yujjati kappanājālassa asamugghāṭitattā. Vedanādīnavānavabodhena vedanāya taṇhā pavaḍḍhatīti yujjati assādānupassanāsabbhāvato. Sati ca vedayitarāge tattha attattaniyagāho, sassatādigāho ca vipariphandatīti yujjati kāraṇassa sannihitattā. Taṇhāpaccayā hi upādānaṃ sassatādivāde paññapentānaṃ , tadanucchavikaṃ vā vedanaṃ vedayantānaṃ phasso hetūti yujjati visayindriyaviññāṇasaṅgatiyā vinā tadabhāvato. Chaphassāyatananimittavaṭṭassa anupacchedoti yujjati tattha avijjātaṇhānaṃ appahīnattā. Channaṃ phassāyatanānaṃ samudayādipajānanā sabbadiṭṭhigatikasaññaṃ aticca tiṭṭhatīti yujjati catusaccapaṭivedhabhāvato. Imāheva dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīhi sabbadiṭṭhigatānaṃ antojālīkatabhāvoti yujjati akiriyavādādīnaṃ issaravādādīnañca tadantogadhattā. Tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ. Ucchinnabhavanettiko tathāgatassa kāyoti yujjati, yasmā bhagavā abhinīhārasampattiyā catūsu satipaṭṭhānesu patiṭṭhitacitto sattabojjhaṅgeyeva yathābhūtaṃ bhāvesi. Kāyassa bhedā parinibbutaṃ na dakkhantīti yujjati anupādisesanibbānappattiyaṃ rūpādīsu kassacipi anavasesatoti ayaṃ yuttihāro.

পদট্ঠানহারৰণ্ণনা

Padaṭṭhānahāravaṇṇanā

অৰণ্ণারহঅৰণ্ণানুরূপসম্পত্তানাদেয্যৰচনতাদিৰিপত্তীনং পদট্ঠানং। ৰণ্ণারহৰণ্ণানুরূসম্পত্তসদ্ধেয্যৰচনতাদিসম্পত্তীনং পদট্ঠানং। তথা আঘাতাদযো নিরযাদিদুক্খস্স পদট্ঠানং। আঘাতাদীনং অকরণং সগ্গসম্পত্তিআদিসব্বসম্পত্তীনং পদট্ঠানং। পাণাতিপাতাদীহি পটিৰিরতি অরিযস্স সীলক্খন্ধস্স পদট্ঠানং। অরিযো সীলক্খন্ধো অরিযস্স সমাধিক্খন্ধস্স পদট্ঠানং। অরিযো সমাধিক্খন্ধো অরিযস্স পঞ্ঞাক্খন্ধস্স পদট্ঠানং। গম্ভীরতাদিৰিসেসযুত্তং ভগৰতো পটিৰেধপ্পকারঞাণং দেসনাঞাণস্স পদট্ঠানং। দেসনাঞাণং ৰিনেয্যানং সকলৰট্টদুক্খনিস্সরণস্স পদট্ঠানং। সব্বাপি দিট্ঠি দিট্ঠুপাদান্তি সা যথারহং নৰৰিধস্সাপি ভৰস্স পদট্ঠানং। ভৰো জাতিযা, জাতি জরামরণস্স, সোকাদীনঞ্চ পদট্ঠানং। ৰেদনানং সমুদযাদিযথাভূতৰেদনং চতুন্নং অরিযসচ্চানং অনুবোধপটিৰেধো। তত্থ অনুবোধো পটিৰেধস্স পদট্ঠানং, পটিৰেধো চতুব্বিধস্স সামঞ্ঞফলস্স পদট্ঠানং। ‘‘অজানতং অপস্সত’’ন্তি অৰিজ্জাগহণং, তত্থ অৰিজ্জা সঙ্খারানং পদট্ঠান্তি যাৰ ৰেদনা তণ্হায পদট্ঠান্তি নেতব্বং। ‘‘তণ্হাগতানং পরিতস্সিতৰিপ্ফন্দিত’’ন্তি এত্থ তণ্হা উপাদানস্স পদট্ঠানং। ‘‘তদপি ফস্সপচ্চযা’’তি এত্থ সস্সতাদিপঞ্ঞাপনং পরেসং মিচ্ছাভিনিৰেসস্স পদট্ঠানং, মিচ্ছাভিনিৰেসো সদ্ধম্মস্সৰনসপ্পুরিসূপস্সযযোনিসোমনসিকারধম্মানুধম্মপটিপত্তীহি ৰিমুখতায, অসদ্ধম্মস্সৰনাদীনঞ্চ পদট্ঠানং, ‘‘অঞ্ঞত্র ফস্সা’’তিআদীসু ফস্সো ৰেদনায পদট্ঠানং, ছ ফস্সাযতনানি ফস্সস্স, সকলৰট্টদুক্খস্স চ পদট্ঠানং, ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযাদিযথাভূতপ্পজাননং নিব্বিদায পদট্ঠানং, নিব্বিদা ৰিরাগস্সাতি যাৰ অনুপাদাপরিনিব্বানং নেতব্বং। ভগৰতো ভৰনেত্তিসমুচ্ছেদো সব্বঞ্ঞুতায পদট্ঠানং। তথা অনুপাদাপরিনিব্বানস্সাতি অযং পদট্ঠানহারো।

Avaṇṇārahaavaṇṇānurūpasampattānādeyyavacanatādivipattīnaṃ padaṭṭhānaṃ. Vaṇṇārahavaṇṇānurūsampattasaddheyyavacanatādisampattīnaṃ padaṭṭhānaṃ. Tathā āghātādayo nirayādidukkhassa padaṭṭhānaṃ. Āghātādīnaṃ akaraṇaṃ saggasampattiādisabbasampattīnaṃ padaṭṭhānaṃ. Pāṇātipātādīhi paṭivirati ariyassa sīlakkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Ariyo sīlakkhandho ariyassa samādhikkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Ariyo samādhikkhandho ariyassa paññākkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Gambhīratādivisesayuttaṃ bhagavato paṭivedhappakārañāṇaṃ desanāñāṇassa padaṭṭhānaṃ. Desanāñāṇaṃ vineyyānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇassa padaṭṭhānaṃ. Sabbāpi diṭṭhi diṭṭhupādānti sā yathārahaṃ navavidhassāpi bhavassa padaṭṭhānaṃ. Bhavo jātiyā, jāti jarāmaraṇassa, sokādīnañca padaṭṭhānaṃ. Vedanānaṃ samudayādiyathābhūtavedanaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ anubodhapaṭivedho. Tattha anubodho paṭivedhassa padaṭṭhānaṃ, paṭivedho catubbidhassa sāmaññaphalassa padaṭṭhānaṃ. ‘‘Ajānataṃ apassata’’nti avijjāgahaṇaṃ, tattha avijjā saṅkhārānaṃ padaṭṭhānti yāva vedanā taṇhāya padaṭṭhānti netabbaṃ. ‘‘Taṇhāgatānaṃ paritassitavipphandita’’nti ettha taṇhā upādānassa padaṭṭhānaṃ. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti ettha sassatādipaññāpanaṃ paresaṃ micchābhinivesassa padaṭṭhānaṃ, micchābhiniveso saddhammassavanasappurisūpassayayonisomanasikāradhammānudhammapaṭipattīhi vimukhatāya, asaddhammassavanādīnañca padaṭṭhānaṃ, ‘‘aññatra phassā’’tiādīsu phasso vedanāya padaṭṭhānaṃ, cha phassāyatanāni phassassa, sakalavaṭṭadukkhassa ca padaṭṭhānaṃ, channaṃ phassāyatanānaṃ samudayādiyathābhūtappajānanaṃ nibbidāya padaṭṭhānaṃ, nibbidā virāgassāti yāva anupādāparinibbānaṃ netabbaṃ. Bhagavato bhavanettisamucchedo sabbaññutāya padaṭṭhānaṃ. Tathā anupādāparinibbānassāti ayaṃ padaṭṭhānahāro.

লক্খণহারৰণ্ণনা

Lakkhaṇahāravaṇṇanā

আঘাতাদিগ্গহণেন কোধুপনাহমক্খপলাসইস্সামচ্ছরিযসারম্ভপরৰম্ভনাদীনং সঙ্গহো পটিঘচিত্তুপ্পাদপরিযাপন্নতায একলক্খণত্তা। আনন্দাদিগ্গহণেন অভিজ্ঝাৰিসমলোভমানাতিমানমদপ্পমাদাদীনং সঙ্গহো লোভচিত্তুপ্পাদপরিযাপন্নতায সমানলক্খণত্তা। তথা আঘাতগ্গহণেন অৰসিট্ঠগন্থনীৰরণানং সঙ্গহো কাযগন্থনীৰরণলক্খণেন একলক্খণত্তা। আনন্দগ্গহণেন ফস্সাদীনং সঙ্গহো সঙ্খারক্খন্ধলক্খণেন একলক্খণত্তা। সীলগ্গহণেন অধিচিত্তঅধিপঞ্ঞাসিক্খানম্পি সঙ্গহো সিক্খালক্খণেন একলক্খণত্তা। ইধ পন সীলস্সেৰ ইন্দ্রিযসংৰরাদিকস্স দট্ঠব্বং। দিট্ঠিগ্গহণেন অৰসিট্ঠউপাদানানম্পি সঙ্গহো উপাদানলক্খণেন একলক্খণত্তা। ‘‘ৰেদনান’’ন্তি এত্থ ৰেদনাগ্গহণেন অৰসিট্ঠউপাদানক্খন্ধানম্পি সঙ্গহো খন্ধলক্খণেন একলক্খণত্তা। তথা ৰেদনায ধম্মাযতনধম্মধাতুপরিযাপন্নত্তা সম্মসনূপগানং সব্বেসং আযতনানং ধাতূনঞ্চ সঙ্গহো আযতনলক্খণেন, ধাতুলক্খণেন চ একলক্খণত্তা। ‘‘অজানতং অপস্সত’’ন্তি এত্থ অৰিজ্জাগ্গহণেন হেতুআসৰোঘযোগনীৰরণাদিসঙ্গহো হেতাদিলক্খণেন একলক্খণত্তা অৰিজ্জায, তথা ‘‘তণ্হাগতানং পরিতস্সিতৰিপ্ফন্দিত’’ন্তি এত্থ তণ্হাগ্গহণেনাপি। ‘‘তদপি ফস্সপচ্চযা’’তি এত্থ ফস্সগ্গহণেন সঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণানং সঙ্গহো ৰিপল্লাসহেতুভাৰেন, খন্ধলক্খণেন চ একলক্খণত্তা। ছফস্সাযতনগ্গহণেন খন্ধিন্দ্রিযধাতাদীনং সঙ্গহো ফস্সুপ্পত্তিনিমিত্ততায, সম্মসনসভাৰেন চ একলক্খণত্তা। ভৰনেত্তিগ্গহণেন অৰিজ্জাদীনম্পি সংকিলেসধম্মানং সঙ্গহো ৰট্টহেতুভাৰেন একলক্খণত্তাতি অযং লক্খণহারো।

Āghātādiggahaṇena kodhupanāhamakkhapalāsaissāmacchariyasārambhaparavambhanādīnaṃ saṅgaho paṭighacittuppādapariyāpannatāya ekalakkhaṇattā. Ānandādiggahaṇena abhijjhāvisamalobhamānātimānamadappamādādīnaṃ saṅgaho lobhacittuppādapariyāpannatāya samānalakkhaṇattā. Tathā āghātaggahaṇena avasiṭṭhaganthanīvaraṇānaṃ saṅgaho kāyaganthanīvaraṇalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Ānandaggahaṇena phassādīnaṃ saṅgaho saṅkhārakkhandhalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Sīlaggahaṇena adhicittaadhipaññāsikkhānampi saṅgaho sikkhālakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Idha pana sīlasseva indriyasaṃvarādikassa daṭṭhabbaṃ. Diṭṭhiggahaṇena avasiṭṭhaupādānānampi saṅgaho upādānalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. ‘‘Vedanāna’’nti ettha vedanāggahaṇena avasiṭṭhaupādānakkhandhānampi saṅgaho khandhalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Tathā vedanāya dhammāyatanadhammadhātupariyāpannattā sammasanūpagānaṃ sabbesaṃ āyatanānaṃ dhātūnañca saṅgaho āyatanalakkhaṇena, dhātulakkhaṇena ca ekalakkhaṇattā. ‘‘Ajānataṃ apassata’’nti ettha avijjāggahaṇena hetuāsavoghayoganīvaraṇādisaṅgaho hetādilakkhaṇena ekalakkhaṇattā avijjāya, tathā ‘‘taṇhāgatānaṃ paritassitavipphandita’’nti ettha taṇhāggahaṇenāpi. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti ettha phassaggahaṇena saññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ saṅgaho vipallāsahetubhāvena, khandhalakkhaṇena ca ekalakkhaṇattā. Chaphassāyatanaggahaṇena khandhindriyadhātādīnaṃ saṅgaho phassuppattinimittatāya, sammasanasabhāvena ca ekalakkhaṇattā. Bhavanettiggahaṇena avijjādīnampi saṃkilesadhammānaṃ saṅgaho vaṭṭahetubhāvena ekalakkhaṇattāti ayaṃ lakkhaṇahāro.

চতুব্যূহহারৰণ্ণনা

Catubyūhahāravaṇṇanā

নিন্দাপসংসাহি সম্মাকম্পিতচেতসা মিচ্ছাজীৰতো অনোরতা সস্সতাদিমিচ্ছাভিনিৰেসিনো সীলাদিধম্মক্খন্ধেসু অপ্পতিট্ঠিততায সম্মাসম্বুদ্ধগুণরসস্সাদৰিমুখা ৰেনেয্যা ইমিস্সা দেসনায নিদানং। তে যথাৰুত্তদোসৰিনিমুত্তা কথং নু খো সম্মাপটিপত্তিযা উভযহিতপরা ভৰেয্যুন্তি অযমেত্থ ভগৰতো অধিপ্পাযো। পদনিব্বচনং নিরুত্তি। তং ‘‘এৰ’’ন্তিআদিনিদানপদানং, ‘‘মম’’ন্তিআদিপাল়িপদানঞ্চ অট্ঠকথাৰসেন সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা অতিৰিত্থারভযেন ন ৰিত্থারযিম্হ। পদপদত্থনিদ্দেসনিক্খেপসুত্তদেসনাসন্ধিৰসেন ছব্বিধা সন্ধি। তত্থ পদস্স পদন্তরেন সম্বন্ধো পদসন্ধি। তথা পদত্থস্স পদত্থন্তরেন সম্বন্ধো পদত্থসন্ধি । নানানুসন্ধিকস্স সুত্তস্স তংতংঅনুসন্ধীহি সম্বন্ধো, একানুসন্ধিকস্স চ পুব্বাপরসম্বন্ধো নিদ্দেসসন্ধি , যা অট্ঠকথাযং পুচ্ছানুসন্ধিঅজ্ঝাসযানুসন্ধিযথানুসন্ধিৰসেন তিৰিধা ৰিভত্তা, তা পনেতা তিস্সোপি সন্ধিযো অট্ঠকথাযং ৰিচারিতা এৰ। সুত্তসন্ধি চ পঠমং নিক্খেপৰসেন অম্হেহি পুব্বে দস্সিতাযেৰ। একিস্সা দেসনায দেসনান্তরেন সদ্ধিং সংসন্দনং দেসনাসন্ধি, সা এৰং ৰেদিতব্বা – ‘‘মমং ৰা ভিক্খৰে…পে॰… ন চেতসো অনভিরদ্ধি করণীযা’’তি অযং দেসনা ‘‘উভতোদণ্ডকেন চেপি ভিক্খৰে ককচেন চোরা ওচরকা অঙ্গমঙ্গানি ওক্কন্তেয্যুং, তত্রপি যো মনো পদূসেয্য, ন মে সো তেন সাসনকরো’’তি (ম॰ নি॰ ১.২৩২) ইমায দেসনায সদ্ধিং সংসন্দতি। ‘‘তুম্হং যেৰস্স তেন অন্তরাযো’’তি ‘‘কম্মস্সকা মাণৰ সত্তা…পে॰… দাযাদা ভৰিস্সন্তী’’তি (অ॰ নি॰ ১০.২১৬) ইমায দেসনায সংসন্দতি। ‘‘অপি তুম্হে…পে॰… আজানেয্যাথা’’তি ‘‘কুদ্ধো অত্থং…পে॰… সহতে নর’’ন্তি (অ॰ নি॰ ৭.৬৪; মহানি॰ ৫, ১৫৬, ১৯৫) ইমায দেসনায সংসন্দতি।

Nindāpasaṃsāhi sammākampitacetasā micchājīvato anoratā sassatādimicchābhinivesino sīlādidhammakkhandhesu appatiṭṭhitatāya sammāsambuddhaguṇarasassādavimukhā veneyyā imissā desanāya nidānaṃ. Te yathāvuttadosavinimuttā kathaṃ nu kho sammāpaṭipattiyā ubhayahitaparā bhaveyyunti ayamettha bhagavato adhippāyo. Padanibbacanaṃ nirutti. Taṃ ‘‘eva’’ntiādinidānapadānaṃ, ‘‘mama’’ntiādipāḷipadānañca aṭṭhakathāvasena suviññeyyattā ativitthārabhayena na vitthārayimha. Padapadatthaniddesanikkhepasuttadesanāsandhivasena chabbidhā sandhi. Tattha padassa padantarena sambandho padasandhi. Tathā padatthassa padatthantarena sambandho padatthasandhi. Nānānusandhikassa suttassa taṃtaṃanusandhīhi sambandho, ekānusandhikassa ca pubbāparasambandho niddesasandhi, yā aṭṭhakathāyaṃ pucchānusandhiajjhāsayānusandhiyathānusandhivasena tividhā vibhattā, tā panetā tissopi sandhiyo aṭṭhakathāyaṃ vicāritā eva. Suttasandhi ca paṭhamaṃ nikkhepavasena amhehi pubbe dassitāyeva. Ekissā desanāya desanāntarena saddhiṃ saṃsandanaṃ desanāsandhi, sā evaṃ veditabbā – ‘‘mamaṃ vā bhikkhave…pe… na cetaso anabhiraddhi karaṇīyā’’ti ayaṃ desanā ‘‘ubhatodaṇḍakena cepi bhikkhave kakacena corā ocarakā aṅgamaṅgāni okkanteyyuṃ, tatrapi yo mano padūseyya, na me so tena sāsanakaro’’ti (ma. ni. 1.232) imāya desanāya saddhiṃ saṃsandati. ‘‘Tumhaṃ yevassa tena antarāyo’’ti ‘‘kammassakā māṇava sattā…pe… dāyādā bhavissantī’’ti (a. ni. 10.216) imāya desanāya saṃsandati. ‘‘Api tumhe…pe… ājāneyyāthā’’ti ‘‘kuddho atthaṃ…pe… sahate nara’’nti (a. ni. 7.64; mahāni. 5, 156, 195) imāya desanāya saṃsandati.

‘‘মমং ৰা ভিক্খৰে পরে ৰণ্ণং…পে॰… ন চেতসো উব্বিল্লাৰিতত্তং করণীয’’ন্তি ‘‘ধম্মাপি ৰো ভিক্খৰে পহাতব্বা, পগেৰ অধম্মা (ম॰ নি॰ ১.২৪০)। কুল্লূপমং ৰো ভিক্খৰে ধম্মং দেসেস্সামি, নিত্থরণত্থায, নো গহণত্থাযা’’তি (ম॰ নি॰ ১.২৪০) ইমায দেসনায সংসন্দতি। ‘‘তত্র চে তুম্হেহি…পে॰… উব্বিলাৰিতা, তুম্হং যেৰস্স তেন অন্তরাযো’’তি ‘‘লুদ্ধোঅত্থং…পে॰… সহতে নর’’ন্তি (ইতিৰু॰ ৮৮; মহানি॰ ৫.১৫৬, ১৯৫; চূল়নি॰ ১২৮) ‘‘কামন্ধা জালসঞ্ছন্না, তণ্হাছদনছাদিতা’’তি (উদা॰ ৬৪; নেত্তি॰ ২৭, ৯০; পেটকো॰ ১৪) ইমাহি দেসনাহি সংসন্দতি।

‘‘Mamaṃ vā bhikkhave pare vaṇṇaṃ…pe… na cetaso ubbillāvitattaṃ karaṇīya’’nti ‘‘dhammāpi vo bhikkhave pahātabbā, pageva adhammā (ma. ni. 1.240). Kullūpamaṃ vo bhikkhave dhammaṃ desessāmi, nittharaṇatthāya, no gahaṇatthāyā’’ti (ma. ni. 1.240) imāya desanāya saṃsandati. ‘‘Tatra ce tumhehi…pe… ubbilāvitā, tumhaṃ yevassa tena antarāyo’’ti ‘‘luddhoatthaṃ…pe… sahate nara’’nti (itivu. 88; mahāni. 5.156, 195; cūḷani. 128) ‘‘kāmandhā jālasañchannā, taṇhāchadanachāditā’’ti (udā. 64; netti. 27, 90; peṭako. 14) imāhi desanāhi saṃsandati.

‘‘অপ্পমত্তকং…পে॰… সীলমত্তক’’ন্তি ‘‘পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি। অযং খো ব্রাহ্মণ যঞ্ঞো পুরিমেহি যঞ্ঞেহি অপ্পট্ঠতরো চ অপ্পসমারম্ভতরো চ মহপ্ফলতরো চ মহানিসংসতরো চা’’তিআদিকায (দী॰ নি॰ ১.৩৫৩) দেসনায সংসন্দতি, পঠমজ্ঝানস্স সীলতো মহপ্ফলমহানিসংসতরভাৰৰচনেন ঝানতো সীলস্স অপ্পভাৰদীপনতো।

‘‘Appamattakaṃ…pe… sīlamattaka’’nti ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ kho brāhmaṇa yañño purimehi yaññehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’tiādikāya (dī. ni. 1.353) desanāya saṃsandati, paṭhamajjhānassa sīlato mahapphalamahānisaṃsatarabhāvavacanena jhānato sīlassa appabhāvadīpanato.

‘‘পাণাতিপাতং পহাযা’’তিআদি ‘‘সমণো খলু ভো গোতমো সীলৰা…পে॰… কুসলসীলেন সমন্নাগতো’’তিআদিকাহি (দী॰ নি॰ ১.৩০৪) দেসনাহি সংসন্দতি।

‘‘Pāṇātipātaṃ pahāyā’’tiādi ‘‘samaṇo khalu bho gotamo sīlavā…pe… kusalasīlena samannāgato’’tiādikāhi (dī. ni. 1.304) desanāhi saṃsandati.

‘‘অঞ্ঞেৰ ধম্মা গম্ভীরা’’তিআদি ‘‘অধিগতো খো ম্যাযং ধম্মো গম্ভীরো’’তিআদি (দী॰ নি॰ ২.৬৭; ম॰ নি॰ ১.২৮১; ২.৩৩৭; সং॰ নি॰ ১.১৭২; মহাৰ॰ ৭, ৮) পাল়িযা সংসন্দতি। গম্ভীরতাদিৰিসেসযুত্তধম্মপটিৰেধেন হি ঞাণস্স গম্ভীরাদিভাৰো ৰিঞ্ঞাযতীতি।

‘‘Aññeva dhammā gambhīrā’’tiādi ‘‘adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro’’tiādi (dī. ni. 2.67; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7, 8) pāḷiyā saṃsandati. Gambhīratādivisesayuttadhammapaṭivedhena hi ñāṇassa gambhīrādibhāvo viññāyatīti.

‘‘সন্তি ভিক্খৰে একে সমণব্রাহ্মণা’’তিআদি ‘‘সন্তি ভিক্খৰে একে সমণব্রাহ্মণা পুব্বন্তকপ্পিকা…পে॰… অভিৰদন্তি, সস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞন্তি ইত্থেকে অভিৰদন্তি, অসস্সতো, সস্সতো চ অসস্সতো চ, নেৰ সস্সতো চ নাসস্সতো চ, অন্তৰা, অনন্তৰা, অন্তৰা চ অনন্তৰা চ, নেৰন্তৰা নানন্তৰা চ অত্তা চ লোকো চ ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞন্তি ইত্থেকে অভিৰদন্তী’’তিআদিকাহি (ম॰ নি॰ ৩.২৭) দেসনাহি সংসন্দতি।

‘‘Santi bhikkhave eke samaṇabrāhmaṇā’’tiādi ‘‘santi bhikkhave eke samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā…pe… abhivadanti, sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ, moghamaññanti ittheke abhivadanti, asassato, sassato ca asassato ca, neva sassato ca nāsassato ca, antavā, anantavā, antavā ca anantavā ca, nevantavā nānantavā ca attā ca loko ca idameva saccaṃ, moghamaññanti ittheke abhivadantī’’tiādikāhi (ma. ni. 3.27) desanāhi saṃsandati.

‘‘সন্তি ভিক্খৰে একে সমণব্রাহ্মণা অপরন্তকপ্পিকা’’তিআদি ‘‘সন্তি ভিক্খৰে একে সমণব্রাহ্মণা অপরন্তকপ্পিকা…পে॰… অভিৰদন্তি, সঞ্ঞী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা। ইত্থেকে অভিৰদন্তি অসঞ্ঞী, নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী চ অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা। ইত্থেকে অভিৰদন্তি সতো ৰা পন সত্তস্স উচ্ছেদং ৰিনাসং ৰিভৰং পঞ্ঞপেন্তি, দিট্ঠধম্মনিব্বানং ৰা পনেকে অভিৰদন্তী’’তিআদিকাহি (ম॰ নি॰ ৩.২১) দেসনাহি সংসন্দতি। ‘‘ৰেদনানং…পে॰… তথাগতো’’তি ‘‘তযিদং সঙ্খতং ওল়ারিকং, অত্থি খো পন সঙ্খারানং নিরোধো, অত্থেতন্তি ইতি ৰিদিত্ৰা তস্স নিস্সরণদস্সাৰী তথাগতো তদুপাতিৰত্তো’’তিআদিকাহি (ম॰ নি॰ ৩.২৮) দেসনাহি সংসন্দতি।

‘‘Santi bhikkhave eke samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā’’tiādi ‘‘santi bhikkhave eke samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā…pe… abhivadanti, saññī attā hoti arogo paraṃ maraṇā. Ittheke abhivadanti asaññī, nevasaññīnāsaññī ca attā hoti arogo paraṃ maraṇā. Ittheke abhivadanti sato vā pana sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti, diṭṭhadhammanibbānaṃ vā paneke abhivadantī’’tiādikāhi (ma. ni. 3.21) desanāhi saṃsandati. ‘‘Vedanānaṃ…pe… tathāgato’’ti ‘‘tayidaṃ saṅkhataṃ oḷārikaṃ, atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodho, atthetanti iti viditvā tassa nissaraṇadassāvī tathāgato tadupātivatto’’tiādikāhi (ma. ni. 3.28) desanāhi saṃsandati.

‘‘তদপি তেসং…পে॰… ৰিপ্ফন্দিতমেৰা’’তি ইদং ‘‘তেসং ভৰতং অঞ্ঞত্রেৰ ছন্দায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা পচ্চত্তংযেৰ ঞাণং ভৰিস্সতি পরিসুদ্ধং পরিযোদাতন্তি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি। পচ্চত্তং খো পন ভিক্খৰে ঞাণে অসতি পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে যদপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা তত্থ ঞাণভাগমত্তমেৰ পরিযোদাপেন্তি, তদপি তেসং ভৰতং সমণব্রাহ্মণানং উপাদানমক্খাযতী’’তিআদিকাহি (ম॰ নি॰ ৩.২৯) দেসনাহি সংসন্দতি।

‘‘Tadapi tesaṃ…pe… vipphanditamevā’’ti idaṃ ‘‘tesaṃ bhavataṃ aññatreva chandāya aññatra ruciyā aññatra anussavā aññatra ākāraparivitakkā aññatra diṭṭhinijjhānakkhantiyā paccattaṃyeva ñāṇaṃ bhavissati parisuddhaṃ pariyodātanti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Paccattaṃ kho pana bhikkhave ñāṇe asati parisuddhe pariyodāte yadapi te bhonto samaṇabrāhmaṇā tattha ñāṇabhāgamattameva pariyodāpenti, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ upādānamakkhāyatī’’tiādikāhi (ma. ni. 3.29) desanāhi saṃsandati.

‘‘তদপি ফস্সপচ্চযা’’তি ইদঞ্চ ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা, ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’ন্তি, (সং॰ নি॰ ২.৪৪) ‘‘ছন্দমূলকা ইমে আৰুসো ধম্মা মনসিকারসমুট্ঠানা ফস্সসমোধানা ৰেদনাসমোসরণা’’তি (অ॰ নি॰ ৮.৮৩) চ আদিকাহি দেসনাহি সংসন্দতি।

‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti idañca ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādāna’’nti, (saṃ. ni. 2.44) ‘‘chandamūlakā ime āvuso dhammā manasikārasamuṭṭhānā phassasamodhānā vedanāsamosaraṇā’’ti (a. ni. 8.83) ca ādikāhi desanāhi saṃsandati.

‘‘যতো খো ভিক্খৰে ভিক্খু ছন্নং ফস্সাযতনান’’ন্তিআদি ‘‘যতো খো আনন্দ ভিক্খু নেৰ ৰেদনং অত্তানং সমনুপস্সতি, ন সঞ্ঞং, ন সঙ্খারে, ন ৰিঞ্ঞাণং অত্তানং সমনুপস্সতি, সো এৰং অসমনুপস্সন্তো ন কিঞ্চি লোকে উপাদিযতি, অনুপাদিযং ন পরিতস্সতি, অপরিতস্সং পচ্চত্তংযেৰ পরিনিব্বাযতী’’তিআদিকাহি দেসনাহি সংসন্দতি।

‘‘Yato kho bhikkhave bhikkhu channaṃ phassāyatanāna’’ntiādi ‘‘yato kho ānanda bhikkhu neva vedanaṃ attānaṃ samanupassati, na saññaṃ, na saṅkhāre, na viññāṇaṃ attānaṃ samanupassati, so evaṃ asamanupassanto na kiñci loke upādiyati, anupādiyaṃ na paritassati, aparitassaṃ paccattaṃyeva parinibbāyatī’’tiādikāhi desanāhi saṃsandati.

‘‘সব্বে তে ইমেহেৰ দ্ৰাসট্ঠিযা ৰত্থূহি অন্তোজালীকতা’’তিআদি ‘‘যে হি কেচি ভিক্খৰে…পে॰… অভিৰদন্তি, সব্বে তে ইমানেৰ পঞ্চ কাযানি অভিৰদন্তি এতেসং ৰা অঞ্ঞতর’’ন্তিআদিকাহি (ম॰ নি॰ ৩.২৬) দেসনাহি সংসন্দতি। ‘‘কাযস্স ভেদা…পে॰… দেৰমনুস্সা’’তি

‘‘Sabbe te imeheva dvāsaṭṭhiyā vatthūhi antojālīkatā’’tiādi ‘‘ye hi keci bhikkhave…pe… abhivadanti, sabbe te imāneva pañca kāyāni abhivadanti etesaṃ vā aññatara’’ntiādikāhi (ma. ni. 3.26) desanāhi saṃsandati. ‘‘Kāyassa bhedā…pe… devamanussā’’ti

‘‘অচ্চী যথা ৰাতৰেগেন খিত্তা, (উপসিৰাতি ভগৰা)

‘‘Accī yathā vātavegena khittā, (upasivāti bhagavā)

অত্থং পলেতি ন উপেতি সঙ্খং।

Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ;

এৰং মুনী নামকাযা ৰিমুত্তো,

Evaṃ munī nāmakāyā vimutto,

অত্থং পলেতি ন উপেতি সঙ্খ’’ন্তি॥ (সু॰ নি॰ ১০৮০; চূল়নি॰ ৪৩)।

Atthaṃ paleti na upeti saṅkha’’nti. (su. ni. 1080; cūḷani. 43);

আদিকাহি দেসনাহি সংসন্দতীতি অযং চাতুব্যূহো হারো।

Ādikāhi desanāhi saṃsandatīti ayaṃ cātubyūho hāro.

আৰত্তহারৰণ্ণনা

Āvattahāravaṇṇanā

আঘাতাদীনং অকরণীযতাৰচনেন খন্তিসোরচ্চানুট্ঠানং। তত্থ খন্তিযা সদ্ধাপঞ্ঞাপরাপকারদুক্খসহগতানং সঙ্গহো, সোরচ্চেন সীলস্স। সদ্ধাদিগ্গহণেন চ সদ্ধিন্দ্রিযাদিসকলবোধিপক্খিযধম্মা আৰত্তন্তি। সীলগ্গহণেন অৰিপ্পটিসারাদযো সব্বেপি সীলানিসংসধম্মা আৰত্তন্তি। পাণাতিপাতাদীহি পটিৰিরতিৰচনেন অপ্পমাদৰিহারো, তেন সকলং সাসনব্রহ্মচরিযং আৰত্ততি। গম্ভীরতাদিৰিসেসযুত্তধম্মগ্গহণেন মহাবোধিপকিত্তনং। অনাৰরণঞাণপদট্ঠানঞ্হি আসৰক্খযঞাণং, আসৰক্খযঞাণপদট্ঠানঞ্চ অনাৰরণঞাণং মহাবোধি, তেন দসবলাদযো সব্বে বুদ্ধগুণা আৰত্তন্তি। সস্সতাদিদিট্ঠিগ্গহণেন তণ্হাৰিজ্জায সঙ্গহো, তাহি অনমতগ্গসংসারৰট্টং আৰত্ততি। ৰেদনানং সমুদযাদিযথাভূতৰেদনেন ভগৰতো পরিঞ্ঞাত্তযৰিসুদ্ধি, তায পঞ্ঞাপারমিমুখেন সব্বপারমিযো আৰত্তন্তি। ‘‘অজানতং অপস্সত’’ন্তি অৰিজ্জাগ্গহণেন অযোনিসোমনসিকারপরিগ্গহো, তেন চ অযোনিসোমনসিকারমূলকা ধম্মা আৰত্তন্তি। ‘‘তণ্হাগতানং পরিতস্সিতৰিপ্ফন্দিত’’ন্তি তণ্হাগ্গহণেন নৰ তণ্হামূলকা ধম্মা আৰত্তন্তি, ‘‘তদপি ফস্সপচ্চযা’’তিআদি সস্সতাদিপঞ্ঞাপনস্স পচ্চযাধীনৰুত্তিদস্সনং, তেন অনিচ্চতাদিলক্খণত্তযং আৰত্ততি। ছন্নং ফস্সাযতনানং যথাভূতং পজাননেন ৰিমুত্তিসম্পদানিদ্দেসো, তেন সত্তপি ৰিসুদ্ধিযো আৰত্তন্তি। ‘‘উচ্ছিন্নভৰনেত্তিকো তথাগতস্স কাযো’’তি তণ্হাপহানং, তেন ভগৰতো সকলসংকিলেসপ্পহানং আৰত্ততীতি অযং আৰত্তো হারো।

Āghātādīnaṃ akaraṇīyatāvacanena khantisoraccānuṭṭhānaṃ. Tattha khantiyā saddhāpaññāparāpakāradukkhasahagatānaṃ saṅgaho, soraccena sīlassa. Saddhādiggahaṇena ca saddhindriyādisakalabodhipakkhiyadhammā āvattanti. Sīlaggahaṇena avippaṭisārādayo sabbepi sīlānisaṃsadhammā āvattanti. Pāṇātipātādīhi paṭivirativacanena appamādavihāro, tena sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ āvattati. Gambhīratādivisesayuttadhammaggahaṇena mahābodhipakittanaṃ. Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi āsavakkhayañāṇaṃ, āsavakkhayañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ mahābodhi, tena dasabalādayo sabbe buddhaguṇā āvattanti. Sassatādidiṭṭhiggahaṇena taṇhāvijjāya saṅgaho, tāhi anamataggasaṃsāravaṭṭaṃ āvattati. Vedanānaṃ samudayādiyathābhūtavedanena bhagavato pariññāttayavisuddhi, tāya paññāpāramimukhena sabbapāramiyo āvattanti. ‘‘Ajānataṃ apassata’’nti avijjāggahaṇena ayonisomanasikārapariggaho, tena ca ayonisomanasikāramūlakā dhammā āvattanti. ‘‘Taṇhāgatānaṃ paritassitavipphandita’’nti taṇhāggahaṇena nava taṇhāmūlakā dhammā āvattanti, ‘‘tadapi phassapaccayā’’tiādi sassatādipaññāpanassa paccayādhīnavuttidassanaṃ, tena aniccatādilakkhaṇattayaṃ āvattati. Channaṃ phassāyatanānaṃ yathābhūtaṃ pajānanena vimuttisampadāniddeso, tena sattapi visuddhiyo āvattanti. ‘‘Ucchinnabhavanettiko tathāgatassa kāyo’’ti taṇhāpahānaṃ, tena bhagavato sakalasaṃkilesappahānaṃ āvattatīti ayaṃ āvatto hāro.

ৰিভত্তিহারৰণ্ণনা

Vibhattihāravaṇṇanā

আঘাতানন্দাদযো অকুসলা ধম্মা, তেসং অযোনিসোমনসিকারাদি পদট্ঠানং। যেহি পন ধম্মেহি আঘাতানন্দাদীনং অকরণং অপ্পৰত্তি, তে অব্যাপাদাদযো কুসলা ধম্মা, তেসং যোনিসোমনসিকারাদি পদট্ঠানং। তেসু আঘাতাদযো কামাৰচরাৰ, অব্যাপাদাদযো চতুভূমকা। তথা পাণাতিপাতাদীহি পটিৰিরতি কুসলা ৰা অব্যাকতা ৰা, তস্সা হিরোত্তপ্পাদযো ধম্মা পদট্ঠানং। তত্থ কুসলা সিযা কামাৰচরা, সিযা লোকুত্তরা, অব্যাকতা লোকুত্তরাৰ। ‘‘অত্থি ভিক্খৰে অঞ্ঞেৰ ধম্মা গম্ভীরা’’তি ৰুত্তধম্মা সিযা কুসলা, সিযা অব্যাকতা, তত্থ কুসলানং ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনা পদট্ঠানং। অব্যাকতানং মগ্গধম্মা, ৰিপস্সনা, আৰজ্জনা ৰা পদট্ঠানং। তেসু কুসলা লোকুত্তরা, অব্যাকতা সিযা কামাৰচরা, সিযা লোকুত্তরা, সব্বাপি দিট্ঠিযো অকুসলাৰ কামাৰচরাৰ, তাসং অৰিসেসেন মিচ্ছাভিনিৰেসে অযোনিসোমনসিকারো পদট্ঠানং। ৰিসেসতো পন সন্ততিঘনৰিনিব্ভোগাভাৰতো একত্তনযস্স মিচ্ছাগাহো অতীতজাতিঅনুস্সরণতক্কসহিতো সস্সতদিট্ঠিযা পদট্ঠানং। হেতুফলভাৰেন সম্বন্ধভাৰস্স অগ্গহণতো নানত্তনযস্স মিচ্ছাগাহো তজ্জাসমন্নাহারসহিতো উচ্ছেদদিট্ঠিযা পদট্ঠানং। এৰং সেসদিট্ঠীনম্পি যথাসম্ভৰং ৰত্তব্বং। ‘‘ৰেদনান’’ন্তি এত্থ ৰেদনা সিযা কুসলা, সিযা অব্যাকতা, সিযা কামাৰচরা, সিযা রূপাৰচরা, সিযা অরূপাৰচরা, ফস্সো তাসং পদট্ঠানং। ৰেদনানং সমুদযাদিযথাভূতৰেদনং মগ্গঞাণং, অনুপাদাৰিমুত্তি ফলং , তেসং ‘‘অঞ্ঞেৰ ধম্মা গম্ভীরা’’তি এত্থ ৰুত্তনযেন ধম্মাদিৰিভাগো নেতব্বো। ‘‘অজানতং অপস্সত’’ন্তিআদীসু অৰিজ্জা তণ্হা অকুসলা কামাৰচরা, তাসু অৰিজ্জায আসৰা, অযোনিসোমনসিকারো এৰ ৰা পদট্ঠানং। তণ্হায সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদদস্সনং পদট্ঠানং। ‘‘তদপি ফস্সপচ্চযা’’তি এত্থ ফস্সস্স ৰেদনায ৰিয ধম্মাদিৰিভাগো ৰেদিতব্বো। ইমিনা নযেন ফস্সাযতনাদীনম্পি যথারহং ধম্মাদিৰিভাগো নেতব্বোতি অযং ৰিভত্তিহারো।

Āghātānandādayo akusalā dhammā, tesaṃ ayonisomanasikārādi padaṭṭhānaṃ. Yehi pana dhammehi āghātānandādīnaṃ akaraṇaṃ appavatti, te abyāpādādayo kusalā dhammā, tesaṃ yonisomanasikārādi padaṭṭhānaṃ. Tesu āghātādayo kāmāvacarāva, abyāpādādayo catubhūmakā. Tathā pāṇātipātādīhi paṭivirati kusalā vā abyākatā vā, tassā hirottappādayo dhammā padaṭṭhānaṃ. Tattha kusalā siyā kāmāvacarā, siyā lokuttarā, abyākatā lokuttarāva. ‘‘Atthi bhikkhave aññeva dhammā gambhīrā’’ti vuttadhammā siyā kusalā, siyā abyākatā, tattha kusalānaṃ vuṭṭhānagāminivipassanā padaṭṭhānaṃ. Abyākatānaṃ maggadhammā, vipassanā, āvajjanā vā padaṭṭhānaṃ. Tesu kusalā lokuttarā, abyākatā siyā kāmāvacarā, siyā lokuttarā, sabbāpi diṭṭhiyo akusalāva kāmāvacarāva, tāsaṃ avisesena micchābhinivese ayonisomanasikāro padaṭṭhānaṃ. Visesato pana santatighanavinibbhogābhāvato ekattanayassa micchāgāho atītajātianussaraṇatakkasahito sassatadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Hetuphalabhāvena sambandhabhāvassa aggahaṇato nānattanayassa micchāgāho tajjāsamannāhārasahito ucchedadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Evaṃ sesadiṭṭhīnampi yathāsambhavaṃ vattabbaṃ. ‘‘Vedanāna’’nti ettha vedanā siyā kusalā, siyā abyākatā, siyā kāmāvacarā, siyā rūpāvacarā, siyā arūpāvacarā, phasso tāsaṃ padaṭṭhānaṃ. Vedanānaṃ samudayādiyathābhūtavedanaṃ maggañāṇaṃ, anupādāvimutti phalaṃ , tesaṃ ‘‘aññeva dhammā gambhīrā’’ti ettha vuttanayena dhammādivibhāgo netabbo. ‘‘Ajānataṃ apassata’’ntiādīsu avijjā taṇhā akusalā kāmāvacarā, tāsu avijjāya āsavā, ayonisomanasikāro eva vā padaṭṭhānaṃ. Taṇhāya saṃyojaniyesu dhammesu assādadassanaṃ padaṭṭhānaṃ. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti ettha phassassa vedanāya viya dhammādivibhāgo veditabbo. Iminā nayena phassāyatanādīnampi yathārahaṃ dhammādivibhāgo netabboti ayaṃ vibhattihāro.

পরিৰত্তহারৰণ্ণনা

Parivattahāravaṇṇanā

আঘাতাদীনং অকরণং খন্তিসোরচ্চানি অনুব্রূহেত্ৰা পটিসঙ্খানভাৰনাবলসিদ্ধিযা উভযহিতপটিপত্তিং আৰহতি। আঘাতাদযো পন পৰত্তিযমানা দুব্বণ্ণতং দুক্খসেয্যং ভোগহানিং অকিত্তিং পরেহি দুরুপসঙ্কমনতঞ্চ নিপ্ফাদেন্তা নিরযাদীসু মহাদুক্খং আৰহন্তি। পাণাতিপাতাদীহি পটিৰিরতি অৰিপ্পটিসারাদিকল্যাণং পরম্পরং আৰহতি। পাণাতিপাতাদি পন ৰিপ্পটিসারাদিঅকল্যাণং পরম্পরং, গম্ভীরতাদিৰিসেসযুত্তং ঞাণং ৰিনেয্যানং যথারহং ৰিজ্জাভিঞ্ঞাদিগুণৰিসেসং আৰহতি সব্বঞেয্যং যথাসভাৰাৰবোধতো। তথা গম্ভীরতাদিৰিসেসরহিতং পন ঞাণং ঞেয্যেসু সাৰরণতো যথাৰুত্তগুণৰিসেসং নাৰহতি। সব্বাপি চেতা দিট্ঠিযো যথারহং সস্সতুচ্ছেদভাৰতো অন্তদ্ৰযভূতা সক্কাযতীরং নাতিৰত্তন্তি অনিয্যানিকসভাৰত্তা। নিয্যানিকসভাৰত্তা পন সম্মাদিট্ঠি সপরিক্খারা মজ্ঝিমপটিপদাভূতা অতিক্কম্ম সক্কাযতীরং পারং আগচ্ছতি। ৰেদনানং সমুদযাদিযথাভূতৰেদনং অনুপাদাৰিমুত্তিং আৰহতি মগ্গভাৰতো। ৰেদনানং সমুদযাদিঅসম্পটিৰেধো সংসারচারকাৰরোধং আৰহতি সঙ্খারানং পচ্চযভাৰতো। ৰেদযিতসভাৰপটিচ্ছাদকো সম্মোহো তদভিনন্দনং আৰহতি । যথাভূতাৰবোধো পন তত্থ নিব্বেদং ৰিরাগঞ্চ আৰহতি। মিচ্ছাভিনিৰেসে অযোনিসোমনসিকারসহিতা তণ্হা অনেকৰিহিতং দিট্ঠিজালং পসারেতি। যথাৰুত্ততণ্হাসমুচ্ছেদো পঠমমগ্গো তং দিট্ঠিজালং সঙ্কোচেতি। সস্সতৰাদাদিপঞ্ঞাপনস্স ফস্সো পচ্চযো হোতি অসতি ফস্সে তদভাৰতো। দিট্ঠিবন্ধনবন্ধানং ফস্সাযতনাদীনং অনিরোধেন ফস্সাদিঅনিরোধো সংসারদুক্খস্স অনিৰত্তিযেৰ, যাথাৰতো ফস্সাযতনাদিপরিঞ্ঞা সব্বদিট্ঠিদস্সনানি অতিৰত্ততি, ফস্সাযতনাদিঅপরিঞ্ঞা তংদিট্ঠিগহনং নাতিৰত্ততি, ভৰনেত্তিসমুচ্ছেদো আযতিং অত্তভাৰস্স অনিব্বত্তিযা সংৰত্ততি, অসমুচ্ছিন্নায ভৰনেত্তিযা অনাগতে ভৰপ্পবন্ধো পরিৰত্ততিযেৰাতি অযং পরিৰত্তো হারো।

Āghātādīnaṃ akaraṇaṃ khantisoraccāni anubrūhetvā paṭisaṅkhānabhāvanābalasiddhiyā ubhayahitapaṭipattiṃ āvahati. Āghātādayo pana pavattiyamānā dubbaṇṇataṃ dukkhaseyyaṃ bhogahāniṃ akittiṃ parehi durupasaṅkamanatañca nipphādentā nirayādīsu mahādukkhaṃ āvahanti. Pāṇātipātādīhi paṭivirati avippaṭisārādikalyāṇaṃ paramparaṃ āvahati. Pāṇātipātādi pana vippaṭisārādiakalyāṇaṃ paramparaṃ, gambhīratādivisesayuttaṃ ñāṇaṃ vineyyānaṃ yathārahaṃ vijjābhiññādiguṇavisesaṃ āvahati sabbañeyyaṃ yathāsabhāvāvabodhato. Tathā gambhīratādivisesarahitaṃ pana ñāṇaṃ ñeyyesu sāvaraṇato yathāvuttaguṇavisesaṃ nāvahati. Sabbāpi cetā diṭṭhiyo yathārahaṃ sassatucchedabhāvato antadvayabhūtā sakkāyatīraṃ nātivattanti aniyyānikasabhāvattā. Niyyānikasabhāvattā pana sammādiṭṭhi saparikkhārā majjhimapaṭipadābhūtā atikkamma sakkāyatīraṃ pāraṃ āgacchati. Vedanānaṃ samudayādiyathābhūtavedanaṃ anupādāvimuttiṃ āvahati maggabhāvato. Vedanānaṃ samudayādiasampaṭivedho saṃsāracārakāvarodhaṃ āvahati saṅkhārānaṃ paccayabhāvato. Vedayitasabhāvapaṭicchādako sammoho tadabhinandanaṃ āvahati . Yathābhūtāvabodho pana tattha nibbedaṃ virāgañca āvahati. Micchābhinivese ayonisomanasikārasahitā taṇhā anekavihitaṃ diṭṭhijālaṃ pasāreti. Yathāvuttataṇhāsamucchedo paṭhamamaggo taṃ diṭṭhijālaṃ saṅkoceti. Sassatavādādipaññāpanassa phasso paccayo hoti asati phasse tadabhāvato. Diṭṭhibandhanabandhānaṃ phassāyatanādīnaṃ anirodhena phassādianirodho saṃsāradukkhassa anivattiyeva, yāthāvato phassāyatanādipariññā sabbadiṭṭhidassanāni ativattati, phassāyatanādiapariññā taṃdiṭṭhigahanaṃ nātivattati, bhavanettisamucchedo āyatiṃ attabhāvassa anibbattiyā saṃvattati, asamucchinnāya bhavanettiyā anāgate bhavappabandho parivattatiyevāti ayaṃ parivatto hāro.

ৰেৰচনহারৰণ্ণনা

Vevacanahāravaṇṇanā

‘‘মম ময্হং মে’’তি পরিযাযৰচনং। ‘‘ভিক্খৰে সমণা তপস্সিনো’’তি পরিযাযৰচনং। ‘‘পরে অঞ্ঞে পটিৰিরুদ্ধা’’তি পরিযাযৰচনং। ‘‘অৰণ্ণং অকিত্তিং নিন্দ’’ন্তি পরিযাযৰচনং। ‘‘ভাসেয্যুং ভণেয্যুং করেয্যু’’ন্তি পরিযাযৰচনং। ‘‘ধম্মস্স ৰিনযস্স সত্থুসাসনস্সা’’তি পরিযাযৰচনং। ‘‘সঙ্ঘস্স সমূহস্স গণস্সা’’তি পরিযাযৰচনং। ‘‘তত্র তত্থ তেসূ’’তি পরিযাযৰচনং। ‘‘তুম্হেহি ৰো ভৰন্তেহী’’তি পরিযাযৰচনং। ‘‘আঘাতো দোসো ব্যাপাদো’’তি পরিযাযৰচনং। ‘‘অপ্পচ্চযো দোমনস্সং চেতসিকদুক্খ’’ন্তি পরিযাযৰচনং। ‘‘চেতসো অনভিরদ্ধি চিত্তস্স ব্যাপত্তি মনোপদোসো’’তি পরিযাযৰচনং। ‘‘ন করণীযা ন উপ্পাদেতব্বা ন পৰত্তেতব্বা’’তি পরিযাযৰচনং। ইতি ইমিনা নযেন সব্বপদেসু ৰেৰচনং ৰত্তব্বন্তি অযং ৰেৰচনো হারো।

‘‘Mama mayhaṃ me’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Bhikkhave samaṇā tapassino’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Pare aññe paṭiviruddhā’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Avaṇṇaṃ akittiṃ ninda’’nti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Bhāseyyuṃ bhaṇeyyuṃ kareyyu’’nti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Dhammassa vinayassa satthusāsanassā’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Saṅghassa samūhassa gaṇassā’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Tatra tattha tesū’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Tumhehi vo bhavantehī’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Āghāto doso byāpādo’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Appaccayo domanassaṃ cetasikadukkha’’nti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Cetaso anabhiraddhi cittassa byāpatti manopadoso’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Na karaṇīyā na uppādetabbā na pavattetabbā’’ti pariyāyavacanaṃ. Iti iminā nayena sabbapadesu vevacanaṃ vattabbanti ayaṃ vevacano hāro.

পঞ্ঞত্তিহারৰণ্ণনা

Paññattihāravaṇṇanā

আঘাতো ৰত্থুৰসেন দসৰিধেন একূনৰীসতিৰিধেন ৰা পঞ্ঞত্তো। অপ্পচ্চযো উপৰিচারৰসেন ছধা পঞ্ঞত্তো। আনন্দোপীতিআদিৰসেন নৰধা পঞ্ঞত্তো। পীতি সামঞ্ঞতো খুদ্দিকাদিৰসেন পঞ্চধা পঞ্ঞত্তা। সোমনস্সং উপৰিচারৰসেন ছধা পঞ্ঞত্তং। সীলং ৰারিত্তচারিত্তাদিৰসেন অনেকধা পঞ্ঞত্তং। গম্ভীরতাদিৰিসেসযুত্তং ঞাণং চিত্তুপ্পাদৰসেন চতুধা, দ্ৰাদসৰিধেন ৰা, ৰিসযভেদতো অনেকধা চ পঞ্ঞত্তং। দিট্ঠিসস্সতাদিৰসেন দ্ৰাসট্ঠিযা ভেদেহি, তদন্তোগধৰিভাগেন অনেকধা চ পঞ্ঞত্তা। ৰেদনা ছধা অট্ঠসতধা অনেকধা চ পঞ্ঞত্তা। তস্সা সমুদযো পঞ্চধা পঞ্ঞত্তো, তথা অত্থঙ্গমো। অস্সাদো দুৰিধেন পঞ্ঞত্তো। আদীনৰো তিৰিধেন পঞ্ঞত্তো। নিস্সরণং একধা চতুধা চ পঞ্ঞত্তং…পে॰… অনুপাদাৰিমুত্তি দুৰিধেন পঞ্ঞত্তা।

Āghāto vatthuvasena dasavidhena ekūnavīsatividhena vā paññatto. Appaccayo upavicāravasena chadhā paññatto. Ānandopītiādivasena navadhā paññatto. Pīti sāmaññato khuddikādivasena pañcadhā paññattā. Somanassaṃ upavicāravasena chadhā paññattaṃ. Sīlaṃ vārittacārittādivasena anekadhā paññattaṃ. Gambhīratādivisesayuttaṃ ñāṇaṃ cittuppādavasena catudhā, dvādasavidhena vā, visayabhedato anekadhā ca paññattaṃ. Diṭṭhisassatādivasena dvāsaṭṭhiyā bhedehi, tadantogadhavibhāgena anekadhā ca paññattā. Vedanā chadhā aṭṭhasatadhā anekadhā ca paññattā. Tassā samudayo pañcadhā paññatto, tathā atthaṅgamo. Assādo duvidhena paññatto. Ādīnavo tividhena paññatto. Nissaraṇaṃ ekadhā catudhā ca paññattaṃ…pe… anupādāvimutti duvidhena paññattā.

‘‘অজানতং অপস্সত’’ন্তি ৰুত্তা অৰিজ্জা ৰিসযভেদেন চতুধা অট্ঠধা চ পঞ্ঞত্তা। ‘‘তণ্হাগতান’’ন্তিআদিনা ৰুত্তা তণ্হা ছধা অট্ঠসতধা অনেকধা চ পঞ্ঞত্তা। ফস্সো নিস্সযৰসেন ছধা পঞ্ঞত্তো। উপাদানং চতুধা পঞ্ঞত্তং। ভৰো দ্ৰিধা অনেকধা চ পঞ্ঞত্তো। জাতি ৰেৰচনৰসেন ছধা পঞ্ঞত্তা। তথা জরা সত্তধা পঞ্ঞত্তা। মরণং অট্ঠধা নৰধা চ পঞ্ঞত্তং। সোকো পঞ্চধা পঞ্ঞত্তো। পরিদেৰো ছধা পঞ্ঞত্তো। দুক্খং চতুধা পঞ্ঞত্তং, তথা দোমনস্সং। উপাযাসো চতুধা পঞ্ঞত্তো। ‘‘সমুদযো হোতী’’তি পভৰপঞ্ঞত্তি, ‘‘যথাভূতং পজানাতী’’তি দুক্খস্স পরিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি, সমুদযস্স পহানপঞ্ঞত্তি, নিরোধস্স সচ্ছিকিরিযাপঞ্ঞত্তি, মগ্গস্স ভাৰনাপঞ্ঞত্তি।

‘‘Ajānataṃ apassata’’nti vuttā avijjā visayabhedena catudhā aṭṭhadhā ca paññattā. ‘‘Taṇhāgatāna’’ntiādinā vuttā taṇhā chadhā aṭṭhasatadhā anekadhā ca paññattā. Phasso nissayavasena chadhā paññatto. Upādānaṃ catudhā paññattaṃ. Bhavo dvidhā anekadhā ca paññatto. Jāti vevacanavasena chadhā paññattā. Tathā jarā sattadhā paññattā. Maraṇaṃ aṭṭhadhā navadhā ca paññattaṃ. Soko pañcadhā paññatto. Paridevo chadhā paññatto. Dukkhaṃ catudhā paññattaṃ, tathā domanassaṃ. Upāyāso catudhā paññatto. ‘‘Samudayo hotī’’ti pabhavapaññatti, ‘‘yathābhūtaṃ pajānātī’’ti dukkhassa pariññāpaññatti, samudayassa pahānapaññatti, nirodhassa sacchikiriyāpaññatti, maggassa bhāvanāpaññatti.

‘‘অন্তোজালীকতা’’তিআদি সব্বদিট্ঠীনং সঙ্গহপঞ্ঞত্তি। ‘‘উচ্ছিন্নভৰনেত্তিকো’’তিআদি দুৰিধেন পরিনিব্বানপঞ্ঞত্তি। এৰং আঘাতাদীনং অকুসলকুসলাদিধম্মানং যথাপভৰপঞ্ঞত্তিআদিৰসেন, তথা ‘‘আঘাতো’’তি ব্যাপাদস্স ৰেৰচনপঞ্ঞত্তি, ‘‘অপ্পচ্চযো’’তি দোমনস্সস্স ৰেৰচনপঞ্ঞত্তীতিআদিনা নযেন পঞ্ঞত্তিভেদো ৰিভজিতব্বোতি অযং পঞ্ঞত্তিহারো।

‘‘Antojālīkatā’’tiādi sabbadiṭṭhīnaṃ saṅgahapaññatti. ‘‘Ucchinnabhavanettiko’’tiādi duvidhena parinibbānapaññatti. Evaṃ āghātādīnaṃ akusalakusalādidhammānaṃ yathāpabhavapaññattiādivasena, tathā ‘‘āghāto’’ti byāpādassa vevacanapaññatti, ‘‘appaccayo’’ti domanassassa vevacanapaññattītiādinā nayena paññattibhedo vibhajitabboti ayaṃ paññattihāro.

ওতরণহারৰণ্ণনা

Otaraṇahāravaṇṇanā

আঘাতগ্গহণেন সঙ্খারক্খন্ধসঙ্গহো, তথা অনভিরদ্ধিগহণেন। অপ্পচ্চযগ্গহণেন ৰেদনাক্খন্ধসঙ্গহোতি ইদং খন্ধমুখেন ওতরণং। তথা আঘাতাদিগ্গহণেন ধম্মাযতনং ধম্মধাতু দুক্খসচ্চং সমুদযসচ্চং ৰা গহিতন্তি ইদং আযতনমুখেন ধাতুমুখেন সচ্চমুখেনওতরণং। তথা আঘাতাদীনং সহজাতা অৰিজ্জা হেতুসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি পচ্চযো হোতি, অসহজাতা পন অনন্তরসমনন্তরঅনন্তরূপনিস্সযনত্থিৰিগতাসেৰনপচ্চযেহি পচ্চযো হোতি, অনন্তরা উপনিস্সযৰসেনেৰ পচ্চযো হোতি । তণ্হাউপাদানাদীনং, ফস্সাদীনম্পি তেসং সহজাতানং অসহজাতানঞ্চ যথারহং পচ্চযভাৰো ৰত্তব্বো। কোচি পনেত্থ অধিপতিৰসেন, কোচি কম্মৰসেন, কোচি আহারৰসেন, কোচি ইন্দ্রিযৰসেন, কোচি ঝানৰসেন, কোচি মগ্গৰসেনপি পচ্চযো হোতীতি। অযম্পি ৰিসেসো ৰেদিতব্বোতি ইদং পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন ওতরণং। আনন্দাদীনম্পি ইমিনাৰ নযেন খন্ধাদিমুখেন ওতরণং ৰিভাৰেতব্বং।

Āghātaggahaṇena saṅkhārakkhandhasaṅgaho, tathā anabhiraddhigahaṇena. Appaccayaggahaṇena vedanākkhandhasaṅgahoti idaṃ khandhamukhena otaraṇaṃ. Tathā āghātādiggahaṇena dhammāyatanaṃ dhammadhātu dukkhasaccaṃ samudayasaccaṃ vā gahitanti idaṃ āyatanamukhena dhātumukhena saccamukhena ca otaraṇaṃ. Tathā āghātādīnaṃ sahajātā avijjā hetusahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatapaccayehi paccayo hoti, asahajātā pana anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanapaccayehi paccayo hoti, anantarā upanissayavaseneva paccayo hoti . Taṇhāupādānādīnaṃ, phassādīnampi tesaṃ sahajātānaṃ asahajātānañca yathārahaṃ paccayabhāvo vattabbo. Koci panettha adhipativasena, koci kammavasena, koci āhāravasena, koci indriyavasena, koci jhānavasena, koci maggavasenapi paccayo hotīti. Ayampi viseso veditabboti idaṃ paṭiccasamuppādamukhena otaraṇaṃ. Ānandādīnampi imināva nayena khandhādimukhena otaraṇaṃ vibhāvetabbaṃ.

তথা সীলং পাণাতিপাতাদীহি ৰিরতিচেতনা, অব্যাপাদাদিচেতসিকধম্মা চ, পাণাতিপাতাদযো চেতনাৰ, তেসং তদুপকারকধম্মানঞ্চ লজ্জাদযাদীনং সঙ্খারক্খন্ধধম্মাযতনাদিসঙ্গহো, পুরিমনযেনেৰ খন্ধাদিমুখেন চ ওতরণং ৰিভাৰেতব্বং। এস নযো ঞাণদিট্ঠিৰেদনাঅৰিজ্জাতণ্হাদিগ্গহণেসু। নিস্সরণঅনুপাদাৰিমুত্তিগহণেসু অসঙ্খতধাতুৰসেনপি ধাতুমুখেন ওতরণং ৰিভাৰেতব্বং। তথা ‘‘ৰেদনানং…পে॰… অনুপাদাৰিমুত্তো’’তি এতেন ভগৰতো সীলাদযো পঞ্চ ধম্মক্খন্ধা, সতিপট্ঠানাদযো চ বোধিপক্খিযধম্মা পকাসিতা হোন্তীতি তং মুখেনপি ওতরণং ৰেদিতব্বং। ‘‘তদপি ফস্সপচ্চযা’’তি দিট্ঠিপঞ্ঞাপনস্স পচ্চযাধীনৰুত্তিতাদীপনেন অনিচ্চতামুখেন ওতরণং, তথা এৰংধম্মতায পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন ওতরণং, অনিচ্চস্স দুক্খানত্তভাৰতো অপ্পণিহিতমুখেন সুঞ্ঞতামুখেন ওতরণং। সেসপদেসুপি এসেৰ নযোতি অযং ওতরণো হারো।

Tathā sīlaṃ pāṇātipātādīhi viraticetanā, abyāpādādicetasikadhammā ca, pāṇātipātādayo cetanāva, tesaṃ tadupakārakadhammānañca lajjādayādīnaṃ saṅkhārakkhandhadhammāyatanādisaṅgaho, purimanayeneva khandhādimukhena ca otaraṇaṃ vibhāvetabbaṃ. Esa nayo ñāṇadiṭṭhivedanāavijjātaṇhādiggahaṇesu. Nissaraṇaanupādāvimuttigahaṇesu asaṅkhatadhātuvasenapi dhātumukhena otaraṇaṃ vibhāvetabbaṃ. Tathā ‘‘vedanānaṃ…pe… anupādāvimutto’’ti etena bhagavato sīlādayo pañca dhammakkhandhā, satipaṭṭhānādayo ca bodhipakkhiyadhammā pakāsitā hontīti taṃ mukhenapi otaraṇaṃ veditabbaṃ. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti diṭṭhipaññāpanassa paccayādhīnavuttitādīpanena aniccatāmukhena otaraṇaṃ, tathā evaṃdhammatāya paṭiccasamuppādamukhena otaraṇaṃ, aniccassa dukkhānattabhāvato appaṇihitamukhena suññatāmukhena ca otaraṇaṃ. Sesapadesupi eseva nayoti ayaṃ otaraṇo hāro.

সোধনহারৰণ্ণনা

Sodhanahāravaṇṇanā

‘‘মমং ৰা…পে॰… ভাসেয্যু’’ন্তি আরম্ভো। ‘‘ধম্মস্স…পে॰… সঙ্ঘস্স…পে॰… ভাসেয্যু’’ন্তি পদসুদ্ধি, নো আরম্ভসুদ্ধি। ‘‘তত্র তুম্হেহি…পে॰… করণীযা’’তি পদসুদ্ধি চেৰ আরম্ভসুদ্ধি চ। দুতিযনযাদীসুপি এসেৰ নযো । তথা ‘‘অপ্পমত্তকং খো পনেত’’ন্তিআদি আরম্ভো। ‘‘কতম’’ন্তিআদি পুচ্ছা। ‘‘পাণাতিপাতং পহাযা’’তিআদি পদসুদ্ধি, নো আরম্ভসুদ্ধি, নো চ পুচ্ছাসুদ্ধি। ‘‘ইদং খো’’তিআদি পুচ্ছাসুদ্ধি চেৰ পদসুদ্ধি চ আরম্ভসুদ্ধি চ।

‘‘Mamaṃ vā…pe… bhāseyyu’’nti ārambho. ‘‘Dhammassa…pe… saṅghassa…pe… bhāseyyu’’nti padasuddhi, no ārambhasuddhi. ‘‘Tatra tumhehi…pe… karaṇīyā’’ti padasuddhi ceva ārambhasuddhi ca. Dutiyanayādīsupi eseva nayo . Tathā ‘‘appamattakaṃ kho paneta’’ntiādi ārambho. ‘‘Katama’’ntiādi pucchā. ‘‘Pāṇātipātaṃ pahāyā’’tiādi padasuddhi, no ārambhasuddhi, no ca pucchāsuddhi. ‘‘Idaṃ kho’’tiādi pucchāsuddhi ceva padasuddhi ca ārambhasuddhi ca.

তথা ‘‘অত্থি ভিক্খৰে’’তিআদি আরম্ভো। ‘‘কতমে চ তে’’তিআদি পুচ্ছা। ‘‘সন্তি ভিক্খৰে’’তিআদি আরম্ভো। ‘‘কি’’ন্তিআদি আরম্ভ পুচ্ছা। ‘‘যথাসমাহিতে’’তিআদি পদসুদ্ধি, নো আরম্ভসুদ্ধি নো চ পুচ্ছাসুদ্ধি। ‘‘ইমে খো তে’’তিআদি পদসুদ্ধি চেৰ পুচ্ছাসুদ্ধি চ আরম্ভসুদ্ধি চ। ইমিনা নযেন সব্বত্থ আরম্ভাদযো ৰেদিতব্বাতি। অযং সোধনো হারো।

Tathā ‘‘atthi bhikkhave’’tiādi ārambho. ‘‘Katame ca te’’tiādi pucchā. ‘‘Santi bhikkhave’’tiādi ārambho. ‘‘Ki’’ntiādi ārambha pucchā. ‘‘Yathāsamāhite’’tiādi padasuddhi, no ārambhasuddhi no ca pucchāsuddhi. ‘‘Ime kho te’’tiādi padasuddhi ceva pucchāsuddhi ca ārambhasuddhi ca. Iminā nayena sabbattha ārambhādayo veditabbāti. Ayaṃ sodhano hāro.

অধিট্ঠানহারৰণ্ণনা

Adhiṭṭhānahāravaṇṇanā

‘‘অৰণ্ণ’’ন্তি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং তং, অৰিকপ্পেত্ৰা ৰিসেসৰচনং ‘‘মমং ৰা ধম্মস্স ৰা সঙ্ঘস্স ৰা’’তি। সুক্কপক্খেপি এসেৰ নযো।

‘‘Avaṇṇa’’nti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ taṃ, avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘mamaṃ vā dhammassa vā saṅghassa vā’’ti. Sukkapakkhepi eseva nayo.

তথা ‘‘সীল’’ন্তি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং, তং অৰিকপ্পেত্ৰা ৰিসেসৰচনং ‘‘পাণাতিপাতা পটিৰিরতো’’তিআদি।

Tathā ‘‘sīla’’nti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘pāṇātipātā paṭivirato’’tiādi.

‘‘অঞ্ঞেৰ ধম্মা’’তিআদি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং, তং অৰিকপ্পেত্ৰা ৰিসেসৰচনং ‘‘তযিদং ভিক্খৰে তথাগতো পজানাতী’’তিআদি।

‘‘Aññeva dhammā’’tiādi sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘tayidaṃ bhikkhave tathāgato pajānātī’’tiādi.

তথা ‘‘পুব্বন্তকপ্পিকা’’তিআদি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং, তং অৰিকপ্পেত্ৰা ৰিসেসৰচনং ‘‘সস্সতৰাদা’’তিআদি। ইমিনা নযেন সব্বত্থ সামঞ্ঞৰিসেসো নিদ্ধারেতব্বোতি অযং অধিট্ঠানো হারো।

Tathā ‘‘pubbantakappikā’’tiādi sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘sassatavādā’’tiādi. Iminā nayena sabbattha sāmaññaviseso niddhāretabboti ayaṃ adhiṭṭhāno hāro.

পরিক্খারহারৰণ্ণনা

Parikkhārahāravaṇṇanā

আঘাতাদীনং ‘‘অনত্থং মে অচরী’’তিআদীনি (ধ॰ স॰ ১২৩৭; ৰিভ॰ ৯০৯) চ একূনৰীসতি আঘাতৰত্থূনি হেতু। আনন্দাদীনং আরম্মণে অভিসিনেহো হেতু। সীলস্স হিরিওত্তপ্পং অপ্পিচ্ছতাদযো চ হেতু। ‘‘গম্ভীরা’’তিআদিনা ৰুত্তধম্মস্স সব্বাপি পারমিযো হেতু, ৰিসেসেন পঞ্ঞাপারমী। দিট্ঠীনং অসপ্পুরিসূপস্সযো, অসদ্ধম্মস্সৰনং, মিচ্ছাভিনিৰেসেন অযোনিসোমনসিকারো চ অৰিসেসেন হেতু, ৰিসেসেন পন সস্সতৰাদাদীনং অতীতজাতিঅনুস্সরণাদি হেতু। ৰেদনানং অৰিজ্জাতণ্হাকম্মানি ফস্সো চ হেতু। অনুপাদাৰিমুত্তিযা অরিযমগ্গো হেতু। পঞ্ঞাপনস্স অযোনিসোমনসিকারো হেতু। তণ্হায সংযোজনিযেসু অস্সাদানুপস্সনা হেতু। ফস্সস্স ছল়াযতনানি, ছল়াযতনস্স নামরূপং হেতু। ভৰনেত্তিসমুচ্ছেদস্স ৰিসুদ্ধিভাৰনা হেতূতি অযং পরিক্খারো হারো।

Āghātādīnaṃ ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādīni (dha. sa. 1237; vibha. 909) ca ekūnavīsati āghātavatthūni hetu. Ānandādīnaṃ ārammaṇe abhisineho hetu. Sīlassa hiriottappaṃ appicchatādayo ca hetu. ‘‘Gambhīrā’’tiādinā vuttadhammassa sabbāpi pāramiyo hetu, visesena paññāpāramī. Diṭṭhīnaṃ asappurisūpassayo, asaddhammassavanaṃ, micchābhinivesena ayonisomanasikāro ca avisesena hetu, visesena pana sassatavādādīnaṃ atītajātianussaraṇādi hetu. Vedanānaṃ avijjātaṇhākammāni phasso ca hetu. Anupādāvimuttiyā ariyamaggo hetu. Paññāpanassa ayonisomanasikāro hetu. Taṇhāya saṃyojaniyesu assādānupassanā hetu. Phassassa chaḷāyatanāni, chaḷāyatanassa nāmarūpaṃ hetu. Bhavanettisamucchedassa visuddhibhāvanā hetūti ayaṃ parikkhāro hāro.

সমারোপনহারৰণ্ণনা

Samāropanahāravaṇṇanā

আঘাতাদীনং অকরণীযতাৰচনেন খন্তিসম্পদা দস্সিতা হোতি। ‘‘অপ্পমত্তকং খো পনেত’’ন্তিআদিনা সোরচ্চসম্পদা, ‘‘অত্থি ভিক্খৰে’’তিআদিনা ঞাণসম্পদা, ‘‘অপরামসতো চস্স পচ্চত্তঞ্ঞেৰ নিব্বুতি ৰিদিতা’’তি, ‘‘ৰেদনানং…পে॰… যথাভূতং ৰিদিত্ৰা অনুপাদাৰিমুত্তো’’তি এতেহি সমাধিসম্পদায সদ্ধিং ৰিজ্জাৰিমুত্তিৰসীভাৰসম্পদা দস্সিতা হোতি। তত্থ খন্তিসম্পদা পটিসঙ্খানবলসিদ্ধিতো সোরচ্চসম্পদায পদট্ঠানং। সোরচ্চসম্পদা পন অত্থতো সীলমেৰ, তথা পাণাতিপাতাদীহি পটিৰিরতিৰচনং সীলস্স পরিযাযৰিভাগদস্সনত্থং। তত্থ সীলং সমাধিস্স পদট্ঠানং, সমাধি পঞ্ঞায পদট্ঠানং। তেসু সীলেন ৰীতিক্কমপ্পহানং দুচ্চরিতসংকিলেসপ্পহানঞ্চ সিজ্ঝতি, সমাধিনা পরিযুট্ঠানপ্পহানং, ৰিক্খম্ভনপ্পহানং, তণ্হাসংকিলেসপ্পহানঞ্চ সিজ্ঝতি। পঞ্ঞায দিট্ঠিসংকিলেসপ্পহানং, সমুচ্ছেদপ্পহানং, অনুসযপ্পহানঞ্চ সিজ্ঝতীতি সীলাদীহি তীহি ধম্মক্খন্ধেহি সমথৰিপস্সনাভাৰনাপারিপূরী, পহানত্তযসিদ্ধি চাতি অযং সমারোপনো হারো।

Āghātādīnaṃ akaraṇīyatāvacanena khantisampadā dassitā hoti. ‘‘Appamattakaṃ kho paneta’’ntiādinā soraccasampadā, ‘‘atthi bhikkhave’’tiādinā ñāṇasampadā, ‘‘aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā’’ti, ‘‘vedanānaṃ…pe… yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto’’ti etehi samādhisampadāya saddhiṃ vijjāvimuttivasībhāvasampadā dassitā hoti. Tattha khantisampadā paṭisaṅkhānabalasiddhito soraccasampadāya padaṭṭhānaṃ. Soraccasampadā pana atthato sīlameva, tathā pāṇātipātādīhi paṭivirativacanaṃ sīlassa pariyāyavibhāgadassanatthaṃ. Tattha sīlaṃ samādhissa padaṭṭhānaṃ, samādhi paññāya padaṭṭhānaṃ. Tesu sīlena vītikkamappahānaṃ duccaritasaṃkilesappahānañca sijjhati, samādhinā pariyuṭṭhānappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ, taṇhāsaṃkilesappahānañca sijjhati. Paññāya diṭṭhisaṃkilesappahānaṃ, samucchedappahānaṃ, anusayappahānañca sijjhatīti sīlādīhi tīhi dhammakkhandhehi samathavipassanābhāvanāpāripūrī, pahānattayasiddhi cāti ayaṃ samāropano hāro.

সোল়সহারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Soḷasahāravaṇṇanā niṭṭhitā.

পঞ্চৰিধনযৰণ্ণনা

Pañcavidhanayavaṇṇanā

নন্দিযাৰট্টনযৰণ্ণনা

Nandiyāvaṭṭanayavaṇṇanā

আঘাতাদীনং অকরণৰচনেন তণ্হাৰিজ্জাসঙ্কোচো দস্সিতো হোতি। সতি হি অত্তত্তনিযৰত্থূসু সিনেহে সম্মোসে চ ‘‘অনত্থং মে অচরী’’তিআদিনা (ধ॰ স॰ ১২৩৭, ৰিভ॰ ৯০৯) আঘাতো জাযতীতি, তথা ‘‘পাণাতিপাতা পটিৰিরতো’’তিআদিৰচনেহি , ‘‘পচ্চত্তঞ্ঞেৰ নিব্বুতি ৰিদিতা, অনুপাদাৰিমুত্তো, ছন্নং ফস্সাযতনানং…পে॰… যথাভূতং পজানাতী’’তিআদীহি ৰচনেহি চ তণ্হাৰিজ্জানং অচ্চন্তপ্পহানং দস্সিতং হোতি। তাসং পন পুব্বন্তকপ্পিকাদিপদেহি ‘‘অজানতং অপস্সত’’ন্তিআদিপদেহি চ সরূপতো দস্সিতানং তণ্হাৰিজ্জানং রূপধম্মা অরূপধম্মা চ অধিট্ঠানং। যথাক্কমং সমথো চ ৰিপস্সনা চ পটিপক্খো। তেসং চেতোৰিমুত্তি পঞ্ঞাৰিমুত্তি চ ফলং। তত্থ তণ্হা, তণ্হাৰিজ্জা ৰা সমুদযসচ্চং, তদধিট্ঠানভূতা রূপারূপধম্মা দুক্খসচ্চং, তেসং অপ্পৰত্তি নিরোধসচ্চং, নিরোধপজাননা সমথৰিপস্সনা মগ্গসচ্চন্তি এৰং চতুসচ্চযোজনা ৰেদিতব্বা। তণ্হাগ্গহণেন চেত্থ মাযাসাঠেয্যমানাতিমানমদপ্পমাদপাপিচ্ছতাপাপমিত্ততাঅহিরিকানোত্তপ্পাদিৰসেন সব্বো অকুসলপক্খো নেতব্বো। তথা অৰিজ্জাগ্গহণেন ৰিপরীতমনসিকারকোধুপনাহমক্খপলাসইস্সামচ্ছরিযসারম্ভদোৰচস্সতা- ভৰদিট্ঠিৰিভৰদিট্ঠাদিৰসেন অকুসলপক্খো নেতব্বো। ৰুত্তৰিপরিযাযেন অমাযাঅসাঠেয্যাদিঅৰিপরীতমনসিকারাদিৰসেন, তথা সমথপক্খিযানং সদ্ধিন্দ্রিযাদীনং, ৰিপস্সনাপক্খিযানঞ্চ অনিচ্চসঞ্ঞাদীনং ৰসেন কুসলপক্খো নেতব্বোতি। অযং নন্দিযাৰট্টস্স নযস্স ভূমি।

Āghātādīnaṃ akaraṇavacanena taṇhāvijjāsaṅkoco dassito hoti. Sati hi attattaniyavatthūsu sinehe sammose ca ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādinā (dha. sa. 1237, vibha. 909) āghāto jāyatīti, tathā ‘‘pāṇātipātā paṭivirato’’tiādivacanehi , ‘‘paccattaññeva nibbuti viditā, anupādāvimutto, channaṃ phassāyatanānaṃ…pe… yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādīhi vacanehi ca taṇhāvijjānaṃ accantappahānaṃ dassitaṃ hoti. Tāsaṃ pana pubbantakappikādipadehi ‘‘ajānataṃ apassata’’ntiādipadehi ca sarūpato dassitānaṃ taṇhāvijjānaṃ rūpadhammā arūpadhammā ca adhiṭṭhānaṃ. Yathākkamaṃ samatho ca vipassanā ca paṭipakkho. Tesaṃ cetovimutti paññāvimutti ca phalaṃ. Tattha taṇhā, taṇhāvijjā vā samudayasaccaṃ, tadadhiṭṭhānabhūtā rūpārūpadhammā dukkhasaccaṃ, tesaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhapajānanā samathavipassanā maggasaccanti evaṃ catusaccayojanā veditabbā. Taṇhāggahaṇena cettha māyāsāṭheyyamānātimānamadappamādapāpicchatāpāpamittatāahirikānottappādivasena sabbo akusalapakkho netabbo. Tathā avijjāggahaṇena viparītamanasikārakodhupanāhamakkhapalāsaissāmacchariyasārambhadovacassatā- bhavadiṭṭhivibhavadiṭṭhādivasena akusalapakkho netabbo. Vuttavipariyāyena amāyāasāṭheyyādiaviparītamanasikārādivasena, tathā samathapakkhiyānaṃ saddhindriyādīnaṃ, vipassanāpakkhiyānañca aniccasaññādīnaṃ vasena kusalapakkho netabboti. Ayaṃ nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmi.

তিপুক্খলনযৰণ্ণনা

Tipukkhalanayavaṇṇanā

আঘাতাদীনং অকরণৰচনেন অদোসসিদ্ধি, তথা পাণাতিপাতফরুসৰাচাহি পটিৰিরতিৰচনেন। আনন্দাদীনং অকরণৰচনেন অলোভসিদ্ধি, তথা অব্রহ্মচরিযতো পটিৰিরতিৰচনেন। অদিন্নাদানাদীহি পন পটিৰিরতিৰচনেন উভযসিদ্ধি। ‘‘তযিদং ভিক্খৰে তথাগতো পজানাতী’’তিআদিনা অমোহসিদ্ধি। ইতি তীহি অকুসলমূলেহি গহিতেহি তপ্পটিপক্খতো, আঘাতাদিঅকরণৰচনেন চ তীণি কুসলমূলানি সিদ্ধানিযেৰ হোন্তি। তত্থ তীহি অকুসলমূলেহি তিৰিধদুচ্চরিতসংকিলেসমলৰিসমাকুসলসঞ্ঞাৰিতক্কাসদ্ধম্মাদিৰসেন সব্বো অকুসলপক্খো ৰিত্থারেতব্বো। তথা তীহি কুসলমূলেহি তিৰিধসুচরিতৰোদানসমকুসলসঞ্ঞাৰিতক্কপঞ্ঞাসদ্ধম্মসমাধি- ৰিমোক্খমুখৰিমোক্খাদিৰসেন সব্বো কুসলপক্খো ৰিভাৰেতব্বো। এত্থাপি চ সচ্চযোজনা ৰেদিতব্বা। কথং? লোভো সব্বানি ৰা কুসলাকুসলমূলানি সমুদযসচ্চং, তেহি পন নিব্বত্তা তেসং অধিট্ঠানগোচরভূতা উপাদানক্খন্ধা দুক্খসচ্চন্তিআদিনা নযেন সচ্চযোজনা ৰেদিতব্বাতি অযং তিপুক্খলস্স নযস্স ভূমি।

Āghātādīnaṃ akaraṇavacanena adosasiddhi, tathā pāṇātipātapharusavācāhi paṭivirativacanena. Ānandādīnaṃ akaraṇavacanena alobhasiddhi, tathā abrahmacariyato paṭivirativacanena. Adinnādānādīhi pana paṭivirativacanena ubhayasiddhi. ‘‘Tayidaṃ bhikkhave tathāgato pajānātī’’tiādinā amohasiddhi. Iti tīhi akusalamūlehi gahitehi tappaṭipakkhato, āghātādiakaraṇavacanena ca tīṇi kusalamūlāni siddhāniyeva honti. Tattha tīhi akusalamūlehi tividhaduccaritasaṃkilesamalavisamākusalasaññāvitakkāsaddhammādivasena sabbo akusalapakkho vitthāretabbo. Tathā tīhi kusalamūlehi tividhasucaritavodānasamakusalasaññāvitakkapaññāsaddhammasamādhi- vimokkhamukhavimokkhādivasena sabbo kusalapakkho vibhāvetabbo. Etthāpi ca saccayojanā veditabbā. Kathaṃ? Lobho sabbāni vā kusalākusalamūlāni samudayasaccaṃ, tehi pana nibbattā tesaṃ adhiṭṭhānagocarabhūtā upādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā nayena saccayojanā veditabbāti ayaṃ tipukkhalassa nayassa bhūmi.

সীহৰিক্কীল়িতনযৰৰণ্ণনা

Sīhavikkīḷitanayavavaṇṇanā

আঘাতানন্দনাদীনং অকরণৰচনেন সতিসিদ্ধি। সতিযা হি সাৰজ্জানৰজ্জে, তত্থ চ আদীনৰানিসংসে সল্লক্খেত্ৰা সাৰজ্জং পহায অনৰজ্জং সমাদায ৰত্ততীতি। তথা মিচ্ছাজীৰা পটিৰিরতিৰচনেন ৰীরিযসিদ্ধি। ৰীরিযেন হি কামব্যাপাদৰিহিংসাৰিতক্কে ৰিনোদেতি, ৰীরিযসাধনঞ্চ আজীৰপারিসুদ্ধিসীলন্তি। পাণাতিপাতাদীহি পটিৰিরতিৰচনেন সতিসিদ্ধি। সতিযা হি সাৰজ্জানৰজ্জে, তত্থ চ আদীনৰানিসংসে সল্লক্খেত্ৰা সাৰজ্জং পহায অনৰজ্জং সমাদায ৰত্ততি। তথা হি সা ‘‘ৰিসযাভিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠানা’’তি চ ৰুচ্চতি। ‘‘তযিদং ভিক্খৰে তথাগতো পজানাতী’’তিআদিনা সমাধিপঞ্ঞাসিদ্ধি। পঞ্ঞায হি যথাভূতাৰবোধো, সমাহিতো চ যথাভূতং পজানাতীতি। তথা ‘‘নিচ্চো ধুৰো’’তিআদিনা অনিচ্চে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি ৰিপল্লাসো, ‘‘অরোগো পরং মরণা, একন্তসুখী অত্তা দিট্ঠধম্মনিব্বানপ্পত্তো’’তি চ এৰমাদীহি অসুখে ‘‘সুখ’’ন্তি ৰিপল্লাসো, ‘‘পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো’’তিআদিনা অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি ৰিপল্লাসো, সব্বেহেৰ চ দিট্ঠিদীপকপদেহি অনত্তনি ‘‘অত্তা’’তি ৰিপল্লাসোতি এৰমেত্থ চত্তারো ৰিপল্লাসা সিদ্ধা হোন্তি, তেসং পটিপক্খতো চত্তারি সতিপট্ঠানানি সিদ্ধানেৰ হোন্তি। তত্থ চতূহি ইন্দ্রিযেহি চত্তারো পুগ্গলা নিদ্দিসিতব্বা।

Āghātānandanādīnaṃ akaraṇavacanena satisiddhi. Satiyā hi sāvajjānavajje, tattha ca ādīnavānisaṃse sallakkhetvā sāvajjaṃ pahāya anavajjaṃ samādāya vattatīti. Tathā micchājīvā paṭivirativacanena vīriyasiddhi. Vīriyena hi kāmabyāpādavihiṃsāvitakke vinodeti, vīriyasādhanañca ājīvapārisuddhisīlanti. Pāṇātipātādīhi paṭivirativacanena satisiddhi. Satiyā hi sāvajjānavajje, tattha ca ādīnavānisaṃse sallakkhetvā sāvajjaṃ pahāya anavajjaṃ samādāya vattati. Tathā hi sā ‘‘visayābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā’’ti ca vuccati. ‘‘Tayidaṃ bhikkhave tathāgato pajānātī’’tiādinā samādhipaññāsiddhi. Paññāya hi yathābhūtāvabodho, samāhito ca yathābhūtaṃ pajānātīti. Tathā ‘‘nicco dhuvo’’tiādinā anicce ‘‘nicca’’nti vipallāso, ‘‘arogo paraṃ maraṇā, ekantasukhī attā diṭṭhadhammanibbānappatto’’ti ca evamādīhi asukhe ‘‘sukha’’nti vipallāso, ‘‘pañcahi kāmaguṇehi samappito’’tiādinā asubhe ‘‘subha’’nti vipallāso, sabbeheva ca diṭṭhidīpakapadehi anattani ‘‘attā’’ti vipallāsoti evamettha cattāro vipallāsā siddhā honti, tesaṃ paṭipakkhato cattāri satipaṭṭhānāni siddhāneva honti. Tattha catūhi indriyehi cattāro puggalā niddisitabbā.

কথং? দুৰিধো হি তণ্হাচরিতো মুদিন্দ্রিযো চ তিক্খিন্দ্রিযো চাতি, তথা দিট্ঠিচরিতো। তেসু পঠমো অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি ৰিপল্লত্তদিট্ঠি সতিবলেন যথাভূতং কাযসভাৰং সল্লক্খেত্ৰা সম্মত্তনিযামং ওক্কমতি। দুতিযো অসুখে ‘‘সুখ’’ন্তি ৰিপল্লত্তদিট্ঠি ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তিআদিনা (ম॰ নি॰ ১.২৬; অ॰ নি॰ ৪.১৪; ৬.৫৮) ৰুত্তেন ৰীরিযসংৰরসঙ্খাতেন ৰীরিযবলেন তং ৰিপল্লাসং ৰিধমতি। ততিযো অনিচ্চে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি অযাথাৰগাহী সমথবলেন সমাহিতভাৰতো সঙ্খারানং খণিকভাৰং যথাভূতং পটিৰিজ্ঝতি। চতুত্থো সন্ততিসমূহকিচ্চারম্মণঘনৰিচিত্তত্তা ফস্সাদিধম্মপুঞ্জমত্তে অনত্তনি ‘‘অত্তা’’তি মিচ্ছাভিনিৰেসী চতুকোটিকসুঞ্ঞতামনসিকারেন তং মিচ্ছাভিনিৰেসং ৰিদ্ধংসেতি। চতূহি চেত্থ ৰিপল্লাসেহি চতুরাসৰোঘযোগকাযগন্থঅগতিতণ্হুপ্পাদুপাদানসত্তৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিঅপরিঞ্ঞাদিৰসেন সব্বো অকুসলপক্খো নেতব্বো। তথা চতূহি সতিপট্ঠানেহি চতুব্বিধঝানৰিহারাধিট্ঠানসুখভাগিযধম্মঅপ্পমঞ্ঞাসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদাদিৰসেন সব্বো ৰোদানপক্খো নেতব্বোতি অযং সীহৰিক্কীল়িতস্স নযস্স ভূমি। ইধাপি সুভসঞ্ঞাসুখসঞ্ঞাহি, চতূহিপি ৰা ৰিপল্লাসেহি সমুদযসচ্চং , তেসং অধিট্ঠানারম্মণভূতা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খসচ্চন্তিআদিনা সচ্চযোজনা ৰেদিতব্বা।

Kathaṃ? Duvidho hi taṇhācarito mudindriyo ca tikkhindriyo cāti, tathā diṭṭhicarito. Tesu paṭhamo asubhe ‘‘subha’’nti vipallattadiṭṭhi satibalena yathābhūtaṃ kāyasabhāvaṃ sallakkhetvā sammattaniyāmaṃ okkamati. Dutiyo asukhe ‘‘sukha’’nti vipallattadiṭṭhi ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.14; 6.58) vuttena vīriyasaṃvarasaṅkhātena vīriyabalena taṃ vipallāsaṃ vidhamati. Tatiyo anicce ‘‘nicca’’nti ayāthāvagāhī samathabalena samāhitabhāvato saṅkhārānaṃ khaṇikabhāvaṃ yathābhūtaṃ paṭivijjhati. Catuttho santatisamūhakiccārammaṇaghanavicittattā phassādidhammapuñjamatte anattani ‘‘attā’’ti micchābhinivesī catukoṭikasuññatāmanasikārena taṃ micchābhinivesaṃ viddhaṃseti. Catūhi cettha vipallāsehi caturāsavoghayogakāyaganthaagatitaṇhuppādupādānasattaviññāṇaṭṭhitiapariññādivasena sabbo akusalapakkho netabbo. Tathā catūhi satipaṭṭhānehi catubbidhajhānavihārādhiṭṭhānasukhabhāgiyadhammaappamaññāsammappadhānaiddhipādādivasena sabbo vodānapakkho netabboti ayaṃ sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmi. Idhāpi subhasaññāsukhasaññāhi, catūhipi vā vipallāsehi samudayasaccaṃ , tesaṃ adhiṭṭhānārammaṇabhūtā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā saccayojanā veditabbā.

দিসালোচনঅঙ্কুসনযদ্ৰযৰণ্ণনা

Disālocanaaṅkusanayadvayavaṇṇanā

ইতি তিণ্ণং অত্থনযানং সিদ্ধিযা ৰোহারনযদ্ৰযম্পি সিদ্ধমেৰ হোতি। তথা হি অত্থনযদিসাভূতধম্মানং সমালোচনং দিসালোচনং, তেসং সমানযনং অঙ্কুসোতি নিযুত্তা পঞ্চ নযা।

Iti tiṇṇaṃ atthanayānaṃ siddhiyā vohāranayadvayampi siddhameva hoti. Tathā hi atthanayadisābhūtadhammānaṃ samālocanaṃ disālocanaṃ, tesaṃ samānayanaṃ aṅkusoti niyuttā pañca nayā.

পঞ্চৰিধনযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Pañcavidhanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

সাসনপট্ঠানৰণ্ণনা

Sāsanapaṭṭhānavaṇṇanā

ইদং সুত্তং সোল়সৰিধে সুত্তন্তপট্ঠানে সংকিলেসৰাসনাসেক্খভাগিযং, সংকিলেসনিব্বেধাসেক্খভাগিযমেৰ ৰা। অট্ঠৰীসতিৰিধে পন সুত্তন্তপট্ঠানে লোকিযলোকুত্তরং সত্তধম্মাধিট্ঠানং ঞাণঞেয্যদস্সনভাৰনং সকৰচনপরৰচনং ৰিস্সজ্জনীযাৰিস্সজ্জনীযং কুসলাকুসলং অনুঞ্ঞাতপটিক্খিত্তঞ্চাতি ৰেদিতব্বং।

Idaṃ suttaṃ soḷasavidhe suttantapaṭṭhāne saṃkilesavāsanāsekkhabhāgiyaṃ, saṃkilesanibbedhāsekkhabhāgiyameva vā. Aṭṭhavīsatividhe pana suttantapaṭṭhāne lokiyalokuttaraṃ sattadhammādhiṭṭhānaṃ ñāṇañeyyadassanabhāvanaṃ sakavacanaparavacanaṃ vissajjanīyāvissajjanīyaṃ kusalākusalaṃ anuññātapaṭikkhittañcāti veditabbaṃ.

পকরণনযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Pakaraṇanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

ব্রহ্মজালসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Brahmajālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.







Related texts:



তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / দীঘনিকায • Dīghanikāya / ১. ব্রহ্মজালসুত্তং • 1. Brahmajālasuttaṃ

অট্ঠকথা • Aṭṭhakathā / সুত্তপিটক (অট্ঠকথা) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / দীঘ নিকায (অট্ঠকথা) • Dīgha nikāya (aṭṭhakathā) / ১. ব্রহ্মজালসুত্তৰণ্ণনা • 1. Brahmajālasuttavaṇṇanā


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact