| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / ธมฺมปท-อฎฺฐกถา • Dhammapada-aṭṭhakathā |
๑๐. ทณฺฑวโคฺค
10. Daṇḍavaggo
๑. ฉพฺพคฺคิยภิกฺขุวตฺถุ
1. Chabbaggiyabhikkhuvatthu
สเพฺพ ตสนฺตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ฉพฺพคฺคิเย ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิฯ
Sabbetasantīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto chabbaggiye bhikkhū ārabbha kathesi.
เอกสฺมิญฺหิ สมเย สตฺตรสวคฺคิเยหิ เสนาสเน ปฎิชคฺคิเต ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู ‘‘นิกฺขมถ, มยํ มหลฺลกตรา, อมฺหากํ เอตํ ปาปุณาตี’’ติ วตฺวา เตหิ ‘‘น มยํ ทสฺสาม, อเมฺหหิ ปฐมํ ปฎิชคฺคิต’’นฺติ วุเตฺต เต ภิกฺขู ปหริํสุฯ สตฺตรสวคฺคิยา มรณภยตชฺชิตา มหาวิรวํ วิรวิํสุฯ สตฺถา เตสํ สทฺทํ สุตฺวา ‘‘กิํ อิท’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิทํ นามา’’ติ อาโรจิเต ‘‘น, ภิกฺขเว, อิโต ปฎฺฐาย ภิกฺขุนา นาม เอวํ กตฺตพฺพํ, โย กโรติ, โส อิมํ นาม อาปตฺติํ อาปชฺชตี’’ติ ปหารทานสิกฺขาปทํ (ปาจิ. ๔๔๙ อาทโย) ปญฺญาเปตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา นาม ‘ยถา อหํ, ตเถว อเญฺญปิ ทณฺฑสฺส ตสนฺติ, มจฺจุโน ภายนฺตี’ติ ญตฺวา ปโร น ปหริตโพฺพ, น ฆาเตตโพฺพ’’ติ วตฺวา อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Ekasmiñhi samaye sattarasavaggiyehi senāsane paṭijaggite chabbaggiyā bhikkhū ‘‘nikkhamatha, mayaṃ mahallakatarā, amhākaṃ etaṃ pāpuṇātī’’ti vatvā tehi ‘‘na mayaṃ dassāma, amhehi paṭhamaṃ paṭijaggita’’nti vutte te bhikkhū pahariṃsu. Sattarasavaggiyā maraṇabhayatajjitā mahāviravaṃ viraviṃsu. Satthā tesaṃ saddaṃ sutvā ‘‘kiṃ ida’’nti pucchitvā ‘‘idaṃ nāmā’’ti ārocite ‘‘na, bhikkhave, ito paṭṭhāya bhikkhunā nāma evaṃ kattabbaṃ, yo karoti, so imaṃ nāma āpattiṃ āpajjatī’’ti pahāradānasikkhāpadaṃ (pāci. 449 ādayo) paññāpetvā, ‘‘bhikkhave, bhikkhunā nāma ‘yathā ahaṃ, tatheva aññepi daṇḍassa tasanti, maccuno bhāyantī’ti ñatvā paro na paharitabbo, na ghātetabbo’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๑๒๙.
129.
‘‘สเพฺพ ตสนฺติ ทณฺฑสฺส, สเพฺพ ภายนฺติ มจฺจุโน;
‘‘Sabbe tasanti daṇḍassa, sabbe bhāyanti maccuno;
อตฺตานํ อุปมํ กตฺวา, น หเนยฺย น ฆาตเย’’ติฯ
Attānaṃ upamaṃ katvā, na haneyya na ghātaye’’ti.
ตตฺถ สเพฺพ ตสนฺตีติ สเพฺพปิ สตฺตา อตฺตนิ ทเณฺฑ ปตเนฺต ตสฺส ทณฺฑสฺส ตสนฺติฯ มจฺจุโนติ มรณสฺสาปิ ภายนฺติเยวฯ อิมิสฺสา จ เทสนาย พฺยญฺชนํ นิรวเสสํ, อโตฺถ ปน สาวเสโสฯ ยถา หิ รญฺญา ‘‘สเพฺพ สนฺนิปตนฺตู’’ติ เภริยา จราปิตายปิ ราชมหามเตฺต ฐเปตฺวา เสสา สนฺนิปตนฺติ, เอวมิธ ‘‘สเพฺพ ตสนฺตี’’ติ วุเตฺตปิ หตฺถาชาเนโยฺย อสฺสาชาเนโยฺย อุสภาชาเนโยฺย ขีณาสโวติ อิเม จตฺตาโร ฐเปตฺวา อวเสสาว ตสนฺตีติ เวทิตพฺพาฯ อิเมสุ หิ ขีณาสโว สกฺกายทิฎฺฐิยา ปหีนตฺตา มรณกสตฺตํ อปสฺสโนฺต น ภายติ, อิตเร ตโย สกฺกายทิฎฺฐิยา พลวตฺตา อตฺตโน ปฎิปกฺขภูตํ สตฺตํ อปสฺสนฺตา น ภายนฺตีติฯ น หเนยฺย น ฆาตเยติ ยถา อหํ , เอวํ อเญฺญปิ สตฺตาติ เนว ปรํ ปหเรยฺย น ปหราเปยฺยาติ อโตฺถฯ
Tattha sabbe tasantīti sabbepi sattā attani daṇḍe patante tassa daṇḍassa tasanti. Maccunoti maraṇassāpi bhāyantiyeva. Imissā ca desanāya byañjanaṃ niravasesaṃ, attho pana sāvaseso. Yathā hi raññā ‘‘sabbe sannipatantū’’ti bheriyā carāpitāyapi rājamahāmatte ṭhapetvā sesā sannipatanti, evamidha ‘‘sabbe tasantī’’ti vuttepi hatthājāneyyo assājāneyyo usabhājāneyyo khīṇāsavoti ime cattāro ṭhapetvā avasesāva tasantīti veditabbā. Imesu hi khīṇāsavo sakkāyadiṭṭhiyā pahīnattā maraṇakasattaṃ apassanto na bhāyati, itare tayo sakkāyadiṭṭhiyā balavattā attano paṭipakkhabhūtaṃ sattaṃ apassantā na bhāyantīti. Na haneyya na ghātayeti yathā ahaṃ , evaṃ aññepi sattāti neva paraṃ pahareyya na paharāpeyyāti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ฉพฺพคฺคิยภิกฺขุวตฺถุ ปฐมํฯ
Chabbaggiyabhikkhuvatthu paṭhamaṃ.
๒. ฉพฺพคฺคิยภิกฺขุวตฺถุ
2. Chabbaggiyabhikkhuvatthu
สเพฺพ ตสนฺตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ฉพฺพคฺคิเย ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิฯ
Sabbe tasantīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto chabbaggiye bhikkhū ārabbha kathesi.
เตเยว เอกสฺมิญฺหิ สมเย เตเนว การเณน ปุริมสิกฺขาปเท สตฺตรสวคฺคิเย ปหริํสุฯ เตเนว การเณน เตสํ ตลสตฺติกํ อุคฺคิริํสุฯ อิธาปิ สตฺถา เตสํ สทฺทํ สุตฺวา ‘‘กิํ อิท’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิทํ นามา’’ติ อาโรจิเต ‘‘น, ภิกฺขเว, อิโต ปฎฺฐาย ภิกฺขุนา นาม เอวํ กตฺตพฺพํ, โย กโรติ, โส อิมํ นาม อาปตฺติํ อาปชฺชตี’’ติ ตลสตฺติกสิกฺขาปทํ (ปาจิ. ๔๕๔ อาทโย) ปญฺญาเปตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา นาม ‘ยถา อหํ, ตเถว อเญฺญปิ ทณฺฑสฺส ตสนฺติ, ยถา จ มยฺหํ, ตเถว เนสํ ชีวิตํ ปิย’นฺติ ญตฺวา ปโร น ปหริตโพฺพ น ฆาเฎตโพฺพ’’ติ วตฺวา อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Teyeva ekasmiñhi samaye teneva kāraṇena purimasikkhāpade sattarasavaggiye pahariṃsu. Teneva kāraṇena tesaṃ talasattikaṃ uggiriṃsu. Idhāpi satthā tesaṃ saddaṃ sutvā ‘‘kiṃ ida’’nti pucchitvā ‘‘idaṃ nāmā’’ti ārocite ‘‘na, bhikkhave, ito paṭṭhāya bhikkhunā nāma evaṃ kattabbaṃ, yo karoti, so imaṃ nāma āpattiṃ āpajjatī’’ti talasattikasikkhāpadaṃ (pāci. 454 ādayo) paññāpetvā, ‘‘bhikkhave, bhikkhunā nāma ‘yathā ahaṃ, tatheva aññepi daṇḍassa tasanti, yathā ca mayhaṃ, tatheva nesaṃ jīvitaṃ piya’nti ñatvā paro na paharitabbo na ghāṭetabbo’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๑๓๐.
130.
‘‘สเพฺพ ตสนฺติ ทณฺฑสฺส, สเพฺพสํ ชีวิตํ ปิยํ;
‘‘Sabbe tasanti daṇḍassa, sabbesaṃ jīvitaṃ piyaṃ;
อตฺตานํ อุปมํ กตฺวา, น หเนยฺย น ฆาตเย’’ติฯ
Attānaṃ upamaṃ katvā, na haneyya na ghātaye’’ti.
ตตฺถ สเพฺพสํ ชีวิตํ ปิยนฺติ ขีณาสวํ ฐเปตฺวา เสสสตฺตานํ ชีวิตํ ปิยํ มธุรํ, ขีณาสโว ปน ชีวิเต วา มรเณ วา อุเปกฺขโกว โหติฯ เสสํ ปุริมสทิสเมวาติฯ
Tattha sabbesaṃ jīvitaṃ piyanti khīṇāsavaṃ ṭhapetvā sesasattānaṃ jīvitaṃ piyaṃ madhuraṃ, khīṇāsavo pana jīvite vā maraṇe vā upekkhakova hoti. Sesaṃ purimasadisamevāti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ฉพฺพคฺคิยภิกฺขุวตฺถุ ทุติยํฯ
Chabbaggiyabhikkhuvatthu dutiyaṃ.
๓. สพฺพหุลกุมารกวตฺถุ
3. Sabbahulakumārakavatthu
สุขกามานิ ภูตานีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต สมฺพหุเล กุมารเก อารพฺภ กเถสิฯ
Sukhakāmānibhūtānīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sambahule kumārake ārabbha kathesi.
เอกสฺมิญฺหิ สมเย สตฺถา สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย ปวิสโนฺต อนฺตรามเคฺค สมฺพหุเล กุมารเก เอกํ ฆรสปฺปชาติกํ อหิํ ทณฺฑเกน ปหรเนฺต ทิสฺวา ‘‘กุมารกา กิํ กโรถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อหิํ, ภเนฺต, ทณฺฑเกน ปหรามา’’ติ วุเตฺต ‘‘กิํ การณา’’ติ ปุน ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ฑํสนภเยน, ภเนฺต’’ติ วุเตฺต ‘‘ตุเมฺห ‘อตฺตโน สุขํ กริสฺสามา’ติ อิมํ ปหรนฺตา นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฎฺฐาเน สุขลาภิโน น ภวิสฺสถฯ อตฺตโน สุขํ ปเตฺถเนฺตน หิ ปรํ ปหริตุํ น วฎฺฎตี’’ติ วตฺวา อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมา คาถา อภาสิ –
Ekasmiñhi samaye satthā sāvatthiyaṃ piṇḍāya pavisanto antarāmagge sambahule kumārake ekaṃ gharasappajātikaṃ ahiṃ daṇḍakena paharante disvā ‘‘kumārakā kiṃ karothā’’ti pucchitvā ‘‘ahiṃ, bhante, daṇḍakena paharāmā’’ti vutte ‘‘kiṃ kāraṇā’’ti puna pucchitvā ‘‘ḍaṃsanabhayena, bhante’’ti vutte ‘‘tumhe ‘attano sukhaṃ karissāmā’ti imaṃ paharantā nibbattanibbattaṭṭhāne sukhalābhino na bhavissatha. Attano sukhaṃ patthentena hi paraṃ paharituṃ na vaṭṭatī’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
๑๓๑.
131.
‘‘สุขกามานิ ภูตานิ, โย ทเณฺฑน วิหิํสติ;
‘‘Sukhakāmāni bhūtāni, yo daṇḍena vihiṃsati;
อตฺตโน สุขเมสาโน, เปจฺจ โส น ลภเต สุขํฯ
Attano sukhamesāno, pecca so na labhate sukhaṃ.
๑๓๒.
132.
‘‘สุขกามานิ ภูตานิ, โย ทเณฺฑน น หิํสติ;
‘‘Sukhakāmāni bhūtāni, yo daṇḍena na hiṃsati;
อตฺตโน สุขเมสาโน, เปจฺจ โส ลภเต สุข’’นฺติฯ
Attano sukhamesāno, pecca so labhate sukha’’nti.
ตตฺถ โย ทเณฺฑนาติ โย ปุคฺคโล ทเณฺฑน วา เลฑฺฑุอาทีหิ วา วิเหเฐติฯ เปจฺจ โส น ลภเต สุขนฺติ โส ปุคฺคโล ปรโลเก มนุสฺสสุขํ วา ทิพฺพสุขํ วา ปรมตฺถภูตํ วา นิพฺพานสุขํ น ลภติฯ ทุติยคาถาย เปจฺจ โส ลภเตติ โส ปุคฺคโล ปรโลเก วุตฺตปฺปการํ ติวิธมฺปิ สุขํ ลภตีติ อโตฺถฯ
Tattha yo daṇḍenāti yo puggalo daṇḍena vā leḍḍuādīhi vā viheṭheti. Pecca so na labhate sukhanti so puggalo paraloke manussasukhaṃ vā dibbasukhaṃ vā paramatthabhūtaṃ vā nibbānasukhaṃ na labhati. Dutiyagāthāya pecca so labhateti so puggalo paraloke vuttappakāraṃ tividhampi sukhaṃ labhatīti attho.
เทสนาวสาเน ปญฺจสตาปิ เต กุมารกา โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิํสูติฯ
Desanāvasāne pañcasatāpi te kumārakā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsūti.
สมฺพหุลกุมารกวตฺถุ ตติยํฯ
Sambahulakumārakavatthu tatiyaṃ.
๔. โกณฺฑธานเตฺถรวตฺถุ
4. Koṇḍadhānattheravatthu
มาโวจ ผรุสํ กญฺจีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต โกณฺฑธานเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Māvocapharusaṃ kañcīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto koṇḍadhānattheraṃ ārabbha kathesi.
ตสฺส กิร ปพฺพชิตทิวสโต ปฎฺฐาย เอกํ อิตฺถิรูปํ เถเรน สทฺธิํเยว วิจรติฯ ตํ เถโร น ปสฺสติ, มหาชโน ปน ปสฺสติฯ อโนฺตคามํ ปิณฺฑาย จรโตปิสฺส มนุสฺสา เอกํ ภิกฺขํ ทตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อยํ ตุมฺหากํ โหตุ, อยํ ปน ตุมฺหากํ สหายิกายา’’ติ วตฺวา ทุติยมฺปิ ททนฺติฯ
Tassa kira pabbajitadivasato paṭṭhāya ekaṃ itthirūpaṃ therena saddhiṃyeva vicarati. Taṃ thero na passati, mahājano pana passati. Antogāmaṃ piṇḍāya caratopissa manussā ekaṃ bhikkhaṃ datvā, ‘‘bhante, ayaṃ tumhākaṃ hotu, ayaṃ pana tumhākaṃ sahāyikāyā’’ti vatvā dutiyampi dadanti.
กิํ ตสฺส ปุพฺพกมฺมนฺติ? กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล กิร เทฺว สหายกา ภิกฺขู เอกมาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺตสทิสา อติวิย สมคฺคา อเหสุํฯ ทีฆายุกพุทฺธกาเล จ อนุสํวจฺฉรํ วา อนุฉมาสํ วา ภิกฺขู อุโปสถตฺถาย สนฺนิปตนฺติฯ ตสฺมา เตปิ ‘‘อุโปสถคฺคํ คมิสฺสามา’’ติ วสนฎฺฐานา นิกฺขมิํสุฯ เต เอกา ตาวติํสภวเน นิพฺพตฺตเทวตา ทิสฺวา ‘‘อิเม ภิกฺขู อติวิย สมคฺคา, สกฺกา นุ โข อิเม ภินฺทิตุ’’นฺติ จิเนฺตตฺวา อตฺตโน พาลตาย จินฺติตสมนนฺตรเมว อาคนฺตฺวา เตสุ เอเกน, ‘‘อาวุโส, มุหุตฺตํ อาคเมหิ, สรีรกิเจฺจนมฺหิ อตฺถิโก’’ติ วุเตฺต สา เทวตา เอกํ มนุสฺสิตฺถิวณฺณํ มาเปตฺวา เถรสฺส คจฺฉนฺตรํ ปวิสิตฺวา นิกฺขมนกาเล เอเกน หเตฺถน เกสกลาปํ, เอเกน นิวาสนํ สณฺฐาปยมานา ตสฺส ปิฎฺฐิโต นิกฺขมิฯ โส ตํ น ปสฺสติ, ตมาคมยมาโน ปน ปุรโต ฐิตภิกฺขุ นิวตฺติตฺวา โอโลกยมาโน ตํ ตถา กตฺวา นิกฺขมนฺตํ ปสฺสิฯ สา เตน ทิฎฺฐภาวํ ญตฺวา อนฺตรธายิฯ อิตโร ตํ ภิกฺขุํ อตฺตโน สนฺติกํ อาคตกาเล อาห – ‘‘อาวุโส, สีลํ เต ภินฺน’’นฺติฯ ‘‘นตฺถาวุโส, มยฺหํ เอวรูป’’นฺติฯ อิทาเนว เต มยา ปจฺฉโต นิกฺขมมานา ตรุณอิตฺถี อิทํ นาม กโรนฺตี ทิฎฺฐา, ตฺวํ ‘‘นตฺถิ มยฺหํ เอวรูป’’นฺติ กิํ วเทสีติฯ โส อสนิยา มตฺถเก อวตฺถโฎ วิย มา มํ, อาวุโส, นาเสหิ, นตฺถิ มยฺหํ เอวรูปนฺติฯ อิตโร ‘‘มยา สามํ อกฺขีหิ ทิฎฺฐํ, กิํ ตว สทฺทหิสฺสามี’’ติ ทณฺฑโก วิย ภิชฺชิตฺวา ปกฺกามิ, อุโปสถเคฺคปิ ‘‘นาหํ อิมินา สทฺธิํ อุโปสถํ กริสฺสามี’’ติ นิสีทิฯ อิตโร ‘‘มยฺหํ, ภเนฺต, สีเล อณุมตฺตมฺปิ กาฬํ นตฺถี’’ติ ภิกฺขูนํ กเถสิฯ โสปิ ‘‘มยา สามํ ทิฎฺฐ’’นฺติ อาหฯ เทวตา ตํ เตน สทฺธิํ อุโปสถํ กาตุํ อนิจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘ภาริยํ มยา กมฺมํ กต’’นฺติ จิเนฺตตฺวา – ‘‘ภเนฺต, มยฺหํ อยฺยสฺส สีลเภโท นตฺถิ, มยา ปน วีมํสนวเสเนตํ กตํ, กโรถ เตน สทฺธิํ อุโปสถ’’นฺติ อาหฯ โส ตสฺสา อากาเส ฐตฺวา กเถนฺติยา สทฺทหิตฺวา อุโปสถํ อกาสิ , น ปน เถเร ปุเพฺพ วิย มุทุจิโตฺต อโหสิฯ เอตฺตกํ เทวตาย ปุพฺพกมฺมํฯ
Kiṃ tassa pubbakammanti? Kassapasammāsambuddhakāle kira dve sahāyakā bhikkhū ekamātukucchito nikkhantasadisā ativiya samaggā ahesuṃ. Dīghāyukabuddhakāle ca anusaṃvaccharaṃ vā anuchamāsaṃ vā bhikkhū uposathatthāya sannipatanti. Tasmā tepi ‘‘uposathaggaṃ gamissāmā’’ti vasanaṭṭhānā nikkhamiṃsu. Te ekā tāvatiṃsabhavane nibbattadevatā disvā ‘‘ime bhikkhū ativiya samaggā, sakkā nu kho ime bhinditu’’nti cintetvā attano bālatāya cintitasamanantarameva āgantvā tesu ekena, ‘‘āvuso, muhuttaṃ āgamehi, sarīrakiccenamhi atthiko’’ti vutte sā devatā ekaṃ manussitthivaṇṇaṃ māpetvā therassa gacchantaraṃ pavisitvā nikkhamanakāle ekena hatthena kesakalāpaṃ, ekena nivāsanaṃ saṇṭhāpayamānā tassa piṭṭhito nikkhami. So taṃ na passati, tamāgamayamāno pana purato ṭhitabhikkhu nivattitvā olokayamāno taṃ tathā katvā nikkhamantaṃ passi. Sā tena diṭṭhabhāvaṃ ñatvā antaradhāyi. Itaro taṃ bhikkhuṃ attano santikaṃ āgatakāle āha – ‘‘āvuso, sīlaṃ te bhinna’’nti. ‘‘Natthāvuso, mayhaṃ evarūpa’’nti. Idāneva te mayā pacchato nikkhamamānā taruṇaitthī idaṃ nāma karontī diṭṭhā, tvaṃ ‘‘natthi mayhaṃ evarūpa’’nti kiṃ vadesīti. So asaniyā matthake avatthaṭo viya mā maṃ, āvuso, nāsehi, natthi mayhaṃ evarūpanti. Itaro ‘‘mayā sāmaṃ akkhīhi diṭṭhaṃ, kiṃ tava saddahissāmī’’ti daṇḍako viya bhijjitvā pakkāmi, uposathaggepi ‘‘nāhaṃ iminā saddhiṃ uposathaṃ karissāmī’’ti nisīdi. Itaro ‘‘mayhaṃ, bhante, sīle aṇumattampi kāḷaṃ natthī’’ti bhikkhūnaṃ kathesi. Sopi ‘‘mayā sāmaṃ diṭṭha’’nti āha. Devatā taṃ tena saddhiṃ uposathaṃ kātuṃ anicchantaṃ disvā ‘‘bhāriyaṃ mayā kammaṃ kata’’nti cintetvā – ‘‘bhante, mayhaṃ ayyassa sīlabhedo natthi, mayā pana vīmaṃsanavasenetaṃ kataṃ, karotha tena saddhiṃ uposatha’’nti āha. So tassā ākāse ṭhatvā kathentiyā saddahitvā uposathaṃ akāsi , na pana there pubbe viya muducitto ahosi. Ettakaṃ devatāya pubbakammaṃ.
อายุปริโยสาเน ปน เต เถรา ยถาสุขํ เทวโลเก นิพฺพตฺติํสุฯ เทวตา อปีจิมฺหิ นิพฺพตฺติตฺวา เอกํ พุทฺธนฺตรํ ตตฺถ ปจฺจิตฺวา อิมสฺมิํ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถิยํ นิพฺพตฺติตฺวา วุทฺธิมนฺวาย สาสเน ปพฺพชิตฺวา อุปสมฺปทํ ลภิฯ ตสฺส ปพฺพชิตทิวสโต ปฎฺฐาย ตํ อิตฺถิรูปํ ตเถว ปญฺญายิฯ เตเนวสฺส โกณฺฑธานเตฺถโรติ นามํ กริํสุฯ ตํ ตถาวิจรนฺตํ ทิสฺวา ภิกฺขู อนาถปิณฺฑิกํ อาหํสุ – ‘‘มหาเสฎฺฐิ, อิมํ ทุสฺสีลํ ตว วิหารา นีหรฯ อิมญฺหิ นิสฺสาย เสสภิกฺขูนํ อยโส อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติฯ กิํ ปน, ภเนฺต, สตฺถา วิหาเร นตฺถีติ? อตฺถิ อุปาสกาติฯ เตน หิ, ภเนฺต, สตฺถาว ชานิสฺสตีติฯ ภิกฺขู คนฺตฺวา วิสาขายปิ ตเถว กเถสุํฯ สาปิ เนสํ ตเถว ปฎิวจนํ อทาสิฯ
Āyupariyosāne pana te therā yathāsukhaṃ devaloke nibbattiṃsu. Devatā apīcimhi nibbattitvā ekaṃ buddhantaraṃ tattha paccitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ nibbattitvā vuddhimanvāya sāsane pabbajitvā upasampadaṃ labhi. Tassa pabbajitadivasato paṭṭhāya taṃ itthirūpaṃ tatheva paññāyi. Tenevassa koṇḍadhānattheroti nāmaṃ kariṃsu. Taṃ tathāvicarantaṃ disvā bhikkhū anāthapiṇḍikaṃ āhaṃsu – ‘‘mahāseṭṭhi, imaṃ dussīlaṃ tava vihārā nīhara. Imañhi nissāya sesabhikkhūnaṃ ayaso uppajjissatī’’ti. Kiṃ pana, bhante, satthā vihāre natthīti? Atthi upāsakāti. Tena hi, bhante, satthāva jānissatīti. Bhikkhū gantvā visākhāyapi tatheva kathesuṃ. Sāpi nesaṃ tatheva paṭivacanaṃ adāsi.
ภิกฺขูปิ เตหิ อสมฺปฎิจฺฉิตวจนา รโญฺญ อาโรเจสุํ – ‘‘มหาราช, โกณฺฑธานเตฺถโร เอกํ อิตฺถิํ คเหตฺวา วิจรโนฺต สเพฺพสํ อยสํ อุปฺปาเทสิ, ตํ ตุมฺหากํ วิชิตา นีหรถา’’ติฯ ‘‘กหํ ปน โส, ภเนฺต’’ติ? ‘‘วิหาเร, มหาราชา’’ติฯ ‘‘กตรสฺมิํ เสนาสเน วิหรตี’’ติ? ‘‘อสุกสฺมิํ นามา’’ติฯ ‘‘เตน หิ คจฺฉถ, อหํ ตํ คณฺหิสฺสามี’’ติ โส สายนฺหสมเย วิหารํ คนฺตฺวา ตํ เสนาสนํ ปุริเสหิ ปริกฺขิปาเปตฺวา เถรสฺส วสนฎฺฐานาภิมุโข อคมาสิฯ เถโร มหาสทฺทํ สุตฺวา วิหารา นิกฺขมิตฺวา ปมุเข อฎฺฐาสิฯ ตมฺปิสฺส อิตฺถิรูปํ ปิฎฺฐิปเสฺส ฐิตํ ราชา อทฺทสฯ เถโร รโญฺญ อาคมนํ ญตฺวา วิหารํ อภิรุหิตฺวา นิสีทิฯ ราชา เถรํ น วนฺทิ, ตมฺปิ อิตฺถิํ นาทฺทสฯ โส ทฺวารนฺตเรปิ เหฎฺฐามเญฺจปิ โอโลเกโนฺต อทิสฺวาว เถรํ อาห – ‘‘ภเนฺต, อิมสฺมิํ ฐาเน เอกํ อิตฺถิํ อทฺทสํ, กหํ สา’’ติ? ‘‘น ปสฺสามิ, มหาราชา’’ติฯ ‘‘อิทานิ มยา ตุมฺหากํ ปิฎฺฐิปเสฺส ฐิตา ทิฎฺฐา’’ติ วุเตฺตปิ ‘‘อหํ น ปสฺสามิ’’เจฺจวาหฯ ราชา ‘‘กิํ นุ โข เอต’’นฺติ จิเนฺตตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อิโต ตาว นิกฺขมถา’’ติ อาหฯ เถเร นิกฺขมิตฺวา ปมุเข ฐิเต ปุน สา เถรสฺส ปิฎฺฐิปเสฺส อฎฺฐาสิฯ ราชา ตํ ทิสฺวา ปุน อุปริตลํ อภิรุหิ, ตสฺส อาคตภาวํ ญตฺวา เถโร นิสีทิฯ ปุน ราชา ตํ สพฺพฎฺฐาเนสุ โอโลเกโนฺตปิ อทิสฺวา, ‘‘ภเนฺต, กหํ สา อิตฺถี’’ติ ปุน เถรํ ปุจฺฉิฯ นาหํ ปสฺสามิ มหาราชาติฯ ‘‘กิํ กเถถ, ภเนฺต, มยา อิทาเนว ตุมฺหากํ ปิฎฺฐิปเสฺส ฐิตา ทิฎฺฐา’’ติ อาหฯ อาม, มหาราช, มหาชโนปิ ‘‘เม ปจฺฉโต ปจฺฉโต อิตฺถี วิจรตี’’ติ วทติ, อหํ ปน น ปสฺสามีติ ฯ ราชา ‘‘ปฎิรูปเกน ภวิตพฺพ’’นฺติ สลฺลเกฺขตฺวา ปุน เถรํ, ‘‘ภเนฺต, อิโต ตาว โอตรถา’’ติ วตฺวา เถเร โอตริตฺวา ปมุเข ฐิเต ปุน ตํ ตสฺส ปิฎฺฐิปเสฺส ฐิตํ ทิสฺวา อุปริตลํ อภิรุหิฯ ปุน นาทฺทสฯ โส ปุน เถรํ ปุจฺฉิตฺวา เตน ‘‘น ปสฺสามิ’’เจฺจว วุเตฺต ‘‘ปฎิรูปกเมเวต’’นฺติ นิฎฺฐํ คนฺตฺวา เถรํ อาห – ‘‘ภเนฺต, เอวรูเป สํกิเลเส ตุมฺหากํ ปิฎฺฐิโต วิจรเนฺต อโญฺญ โกจิ ตุมฺหากํ ภิกฺขํ น ทสฺสติ, นิพทฺธํ มม เคหํ ปวิสถ, อหเมว จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฎฺฐหิสฺสามี’’ติ เถรํ นิมเนฺตตฺวา ปกฺกามิฯ
Bhikkhūpi tehi asampaṭicchitavacanā rañño ārocesuṃ – ‘‘mahārāja, koṇḍadhānatthero ekaṃ itthiṃ gahetvā vicaranto sabbesaṃ ayasaṃ uppādesi, taṃ tumhākaṃ vijitā nīharathā’’ti. ‘‘Kahaṃ pana so, bhante’’ti? ‘‘Vihāre, mahārājā’’ti. ‘‘Katarasmiṃ senāsane viharatī’’ti? ‘‘Asukasmiṃ nāmā’’ti. ‘‘Tena hi gacchatha, ahaṃ taṃ gaṇhissāmī’’ti so sāyanhasamaye vihāraṃ gantvā taṃ senāsanaṃ purisehi parikkhipāpetvā therassa vasanaṭṭhānābhimukho agamāsi. Thero mahāsaddaṃ sutvā vihārā nikkhamitvā pamukhe aṭṭhāsi. Tampissa itthirūpaṃ piṭṭhipasse ṭhitaṃ rājā addasa. Thero rañño āgamanaṃ ñatvā vihāraṃ abhiruhitvā nisīdi. Rājā theraṃ na vandi, tampi itthiṃ nāddasa. So dvārantarepi heṭṭhāmañcepi olokento adisvāva theraṃ āha – ‘‘bhante, imasmiṃ ṭhāne ekaṃ itthiṃ addasaṃ, kahaṃ sā’’ti? ‘‘Na passāmi, mahārājā’’ti. ‘‘Idāni mayā tumhākaṃ piṭṭhipasse ṭhitā diṭṭhā’’ti vuttepi ‘‘ahaṃ na passāmi’’ccevāha. Rājā ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti cintetvā, ‘‘bhante, ito tāva nikkhamathā’’ti āha. There nikkhamitvā pamukhe ṭhite puna sā therassa piṭṭhipasse aṭṭhāsi. Rājā taṃ disvā puna uparitalaṃ abhiruhi, tassa āgatabhāvaṃ ñatvā thero nisīdi. Puna rājā taṃ sabbaṭṭhānesu olokentopi adisvā, ‘‘bhante, kahaṃ sā itthī’’ti puna theraṃ pucchi. Nāhaṃ passāmi mahārājāti. ‘‘Kiṃ kathetha, bhante, mayā idāneva tumhākaṃ piṭṭhipasse ṭhitā diṭṭhā’’ti āha. Āma, mahārāja, mahājanopi ‘‘me pacchato pacchato itthī vicaratī’’ti vadati, ahaṃ pana na passāmīti . Rājā ‘‘paṭirūpakena bhavitabba’’nti sallakkhetvā puna theraṃ, ‘‘bhante, ito tāva otarathā’’ti vatvā there otaritvā pamukhe ṭhite puna taṃ tassa piṭṭhipasse ṭhitaṃ disvā uparitalaṃ abhiruhi. Puna nāddasa. So puna theraṃ pucchitvā tena ‘‘na passāmi’’cceva vutte ‘‘paṭirūpakameveta’’nti niṭṭhaṃ gantvā theraṃ āha – ‘‘bhante, evarūpe saṃkilese tumhākaṃ piṭṭhito vicarante añño koci tumhākaṃ bhikkhaṃ na dassati, nibaddhaṃ mama gehaṃ pavisatha, ahameva catūhi paccayehi upaṭṭhahissāmī’’ti theraṃ nimantetvā pakkāmi.
ภิกฺขู ‘‘ปสฺสถาวุโส, รโญฺญ ปาปกิริยํ, ‘เอตํ วิหารโต นีหรา’ติ วุเตฺต อาคนฺตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ นิมเนฺตตฺวา คโต’’ติ อุชฺฌายิํสุฯ ตมฺปิ เถรํ อาหํสุ – ‘‘อโมฺภ, ทุสฺสีล, อิทานิสิ ราชโกโณฺฑ ชาโต’’ติฯ โสปิ ปุเพฺพ ภิกฺขู กิญฺจิ วตฺตุํ อสโกฺกโนฺต ‘‘ตุเมฺห ทุสฺสีลา, ตุเมฺห โกณฺฑา, ตุเมฺห อิตฺถิํ คเหตฺวา วิจรถา’’ติ อาหฯ เต คนฺตฺวา สตฺถุ อาโรเจสุํ – ‘‘ภเนฺต, โกณฺฑธานเตฺถโร อเมฺหหิ วุโตฺต อเมฺห ‘ทุสฺสีลา’ติอาทีนิ วตฺวา อโกฺกสตี’’ติฯ สตฺถา ตํ ปโกฺกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ, ภิกฺขุ, เอวํ วเทสี’’ติ? ‘‘สจฺจํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘กิํ การณา’’ติ? ‘‘มยา สทฺธิํ กถิตการณา’’ติฯ ‘‘ตุเมฺห, ภิกฺขเว, อิมินา สทฺธิํ กสฺมา กเถถา’’ติฯ ‘‘อิมสฺส ปจฺฉโต อิตฺถิํ วิจรนฺติํ ทิสฺวา, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘อิเม กิร ตยา สทฺธิํ อิตฺถิํ วิจรนฺติํ ทิสฺวา วทนฺติ, ตฺวํ กสฺมา กเถสิ , เอเต ตาว ทิสฺวา กเถนฺติฯ ตฺวํ อทิสฺวาว อิเมหิ สทฺธิํ กสฺมา กเถสิ, นนุ ปุเพฺพ ตเวว ปาปิกํ ทิฎฺฐิํ นิสฺสาย อิทํ ชาตํ, อิทานิ กสฺมา ปุน ปาปิกํ ทิฎฺฐิํ คณฺหาสี’’ติฯ ภิกฺขู ‘‘กิํ ปน, ภเนฺต, อิมินา ปุเพฺพ กต’’นฺติ ปุจฺฉิํสุฯ อถ เนสํ สตฺถา ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ กเถตฺวา ‘‘ภิกฺขุ อิทํ ปาปกมฺมํ นิสฺสาย ตฺวํ อิมํ วิปฺปการํ ปโตฺต, อิทานิ เต ปุน ตถารูปํ ปาปิกํ ทิฎฺฐิํ คเหตุํ น ยุตฺตํ, มา ปุน ภิกฺขูหิ สทฺธิํ กิญฺจิ กเถหิ, นิสฺสโทฺท มุขวฎฺฎิยํ ฉินฺนกํสถาลสทิโส โหหิ, เอวํ กโรโนฺต นิพฺพานปฺปโตฺต นาม ภวิสฺสตี’’ติ วตฺวา อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมา คาถา อภาสิ –
Bhikkhū ‘‘passathāvuso, rañño pāpakiriyaṃ, ‘etaṃ vihārato nīharā’ti vutte āgantvā catūhi paccayehi nimantetvā gato’’ti ujjhāyiṃsu. Tampi theraṃ āhaṃsu – ‘‘ambho, dussīla, idānisi rājakoṇḍo jāto’’ti. Sopi pubbe bhikkhū kiñci vattuṃ asakkonto ‘‘tumhe dussīlā, tumhe koṇḍā, tumhe itthiṃ gahetvā vicarathā’’ti āha. Te gantvā satthu ārocesuṃ – ‘‘bhante, koṇḍadhānatthero amhehi vutto amhe ‘dussīlā’tiādīni vatvā akkosatī’’ti. Satthā taṃ pakkosāpetvā pucchi – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, evaṃ vadesī’’ti? ‘‘Saccaṃ, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Mayā saddhiṃ kathitakāraṇā’’ti. ‘‘Tumhe, bhikkhave, iminā saddhiṃ kasmā kathethā’’ti. ‘‘Imassa pacchato itthiṃ vicarantiṃ disvā, bhante’’ti. ‘‘Ime kira tayā saddhiṃ itthiṃ vicarantiṃ disvā vadanti, tvaṃ kasmā kathesi , ete tāva disvā kathenti. Tvaṃ adisvāva imehi saddhiṃ kasmā kathesi, nanu pubbe taveva pāpikaṃ diṭṭhiṃ nissāya idaṃ jātaṃ, idāni kasmā puna pāpikaṃ diṭṭhiṃ gaṇhāsī’’ti. Bhikkhū ‘‘kiṃ pana, bhante, iminā pubbe kata’’nti pucchiṃsu. Atha nesaṃ satthā tassa pubbakammaṃ kathetvā ‘‘bhikkhu idaṃ pāpakammaṃ nissāya tvaṃ imaṃ vippakāraṃ patto, idāni te puna tathārūpaṃ pāpikaṃ diṭṭhiṃ gahetuṃ na yuttaṃ, mā puna bhikkhūhi saddhiṃ kiñci kathehi, nissaddo mukhavaṭṭiyaṃ chinnakaṃsathālasadiso hohi, evaṃ karonto nibbānappatto nāma bhavissatī’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
๑๓๓.
133.
‘‘มาโวจ ผรุสํ กญฺจิ, วุตฺตา ปฎิวเทยฺยุ ตํ;
‘‘Māvoca pharusaṃ kañci, vuttā paṭivadeyyu taṃ;
ทุกฺขา หิ สารมฺภกถา, ปฎิทณฺฑา ผุเสยฺยุ ตํฯ
Dukkhā hi sārambhakathā, paṭidaṇḍā phuseyyu taṃ.
๑๓๔.
134.
‘‘สเจ เนเรสิ อตฺตานํ, กํโส อุปหโต ยถา;
‘‘Sace neresi attānaṃ, kaṃso upahato yathā;
เอส ปโตฺตสิ นิพฺพานํ, สารโมฺภ เต น วิชฺชตี’’ติฯ
Esa pattosi nibbānaṃ, sārambho te na vijjatī’’ti.
ตตฺถ มาโวจ ผรุสํ กญฺจีติ กญฺจิ เอกปุคฺคลมฺปิ ผรุสํ มา อวจฯ วุตฺตาติ ตยา ปเร ‘‘ทุสฺสีลา’’ติ วุตฺตา, ตมฺปิ ตเถว ปฎิวเทยฺยุํฯ สารมฺภกถาติ เอสา กรณุตฺตรา ยุคคฺคาหกถา นาม ทุกฺขาฯ ปฎิทณฺฑาติ กายทณฺฑาทีหิ ปรํ ปหรนฺตสฺส ตาทิสา ปฎิทณฺฑา จ ตว มตฺถเก ปเตยฺยุํฯ สเจ เนเรสีติ สเจ อตฺตานํ นิจฺจลํ กาตุํ สกฺขิสฺสสิฯ กํโส อุปหโต ยถาติ มุขวฎฺฎิยํ ฉินฺทิตฺวา ตลมตฺตํ กตฺวา ฐปิตกํสถาลํ วิยฯ ตญฺหิ หตฺถปาเทหิ วา ทณฺฑเกน วา ปหฎมฺปิ สทฺทํ น กโรติ, เอส ปโตฺตสีติ สเจ เอวรูโป ภวิตุํ สกฺขิสฺสสิ, อิมํ ปฎิปทํ ปูรยมาโน อิทานิ อปฺปโตฺตปิ เอโส นิพฺพานปฺปโตฺต นามฯ สารโมฺภ เต น วิชฺชตีติ เอวํ สเนฺต จ ปน ‘‘ตฺวํ ทุสฺสีโล, ตุเมฺห ทุสฺสีลา’’ติเอวมาทิโก อุตฺตรกรณวาจาลกฺขโณ สารโมฺภปิ เต น วิชฺชติ, น ภวิสฺสติเยวาติ อโตฺถฯ
Tattha māvoca pharusaṃ kañcīti kañci ekapuggalampi pharusaṃ mā avaca. Vuttāti tayā pare ‘‘dussīlā’’ti vuttā, tampi tatheva paṭivadeyyuṃ. Sārambhakathāti esā karaṇuttarā yugaggāhakathā nāma dukkhā. Paṭidaṇḍāti kāyadaṇḍādīhi paraṃ paharantassa tādisā paṭidaṇḍā ca tava matthake pateyyuṃ. Sace neresīti sace attānaṃ niccalaṃ kātuṃ sakkhissasi. Kaṃso upahato yathāti mukhavaṭṭiyaṃ chinditvā talamattaṃ katvā ṭhapitakaṃsathālaṃ viya. Tañhi hatthapādehi vā daṇḍakena vā pahaṭampi saddaṃ na karoti, esa pattosīti sace evarūpo bhavituṃ sakkhissasi, imaṃ paṭipadaṃ pūrayamāno idāni appattopi eso nibbānappatto nāma. Sārambho te na vijjatīti evaṃ sante ca pana ‘‘tvaṃ dussīlo, tumhe dussīlā’’tievamādiko uttarakaraṇavācālakkhaṇo sārambhopi te na vijjati, na bhavissatiyevāti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสุ, โกณฺฑธานเตฺถโรปิ สตฺถารา ทินฺนโอวาเท ฐตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ, น จิรเสฺสว อากาเส อุปฺปติตฺวา ปฐมํ สลากํ คณฺหีติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu, koṇḍadhānattheropi satthārā dinnaovāde ṭhatvā arahattaṃ pāpuṇi, na cirasseva ākāse uppatitvā paṭhamaṃ salākaṃ gaṇhīti.
โกณฺฑธานเตฺถรวตฺถุ จตุตฺถํฯ
Koṇḍadhānattheravatthu catutthaṃ.
๕. อุโปสถิกอิตฺถีนํ วตฺถุ
5. Uposathikaitthīnaṃ vatthu
ยถา ทเณฺฑนาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา ปุพฺพาราเม วิหรโนฺต วิสาขาทีนํ อุปาสิกานํ อุโปสถกมฺมํ อารพฺภ กเถสิฯ
Yathā daṇḍenāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā pubbārāme viharanto visākhādīnaṃ upāsikānaṃ uposathakammaṃ ārabbha kathesi.
สาวตฺถิยํ กิร เอกสฺมิํ มหาอุโปสถทิวเส ปญฺจสตมตฺตา อิตฺถิโย อุโปสถิกา หุตฺวา วิหารํ อคมิํสุฯ วิสาขา ตาสุ มหลฺลกิตฺถิโย อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ, ‘‘อมฺมา, กิมตฺถํ อุโปสถิกา ชาตตฺถา’’ติฯ ตาหิ ‘‘ทิพฺพสมฺปตฺติํ ปเตฺถตฺวา’’ติ วุเตฺต มชฺฌิมิตฺถิโย ปุจฺฉิ, ตาหิ ‘‘สปตฺติวาสา มุจฺจนตฺถายา’’ติ วุเตฺต ตรุณิตฺถิโย ปุจฺฉิ, ตาหิ ‘‘ปฐมคเพฺภ ปุตฺตปฎิลาภตฺถายา’’ติ วุเตฺต กุมาริกาโย ปุจฺฉิ, ตาหิ ‘‘ตรุณภาเวเยว ปติกุลคมนตฺถายา’’ติ วุเตฺต ตํ สพฺพมฺปิ ตาสํ กถํ สุตฺวา ตา อาทาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ปฎิปาฎิยา อาโรเจสิฯ ตํ สุตฺวา สตฺถา ‘‘วิสาเข อิเมสํ สตฺตานํ ชาติอาทโย นาม ทณฺฑหตฺถกโคปาลกสทิสา, ชาติ ชราย สนฺติกํ, ชรา พฺยาธิโน สนฺติกํ, พฺยาธิ มรณสฺส สนฺติกํ เปเสตฺวา มรณํ กุฐาริยา ฉินฺทนฺตา วิย ชีวิตํ ฉินฺทติ, เอวํ สเนฺตปิ วิวฎฺฎํ ปเตฺถนฺตา นาม นตฺถิ, วฎฺฎเมว ปน ปเตฺถนฺตี’’ติ วตฺวา อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Sāvatthiyaṃ kira ekasmiṃ mahāuposathadivase pañcasatamattā itthiyo uposathikā hutvā vihāraṃ agamiṃsu. Visākhā tāsu mahallakitthiyo upasaṅkamitvā pucchi, ‘‘ammā, kimatthaṃ uposathikā jātatthā’’ti. Tāhi ‘‘dibbasampattiṃ patthetvā’’ti vutte majjhimitthiyo pucchi, tāhi ‘‘sapattivāsā muccanatthāyā’’ti vutte taruṇitthiyo pucchi, tāhi ‘‘paṭhamagabbhe puttapaṭilābhatthāyā’’ti vutte kumārikāyo pucchi, tāhi ‘‘taruṇabhāveyeva patikulagamanatthāyā’’ti vutte taṃ sabbampi tāsaṃ kathaṃ sutvā tā ādāya satthu santikaṃ gantvā paṭipāṭiyā ārocesi. Taṃ sutvā satthā ‘‘visākhe imesaṃ sattānaṃ jātiādayo nāma daṇḍahatthakagopālakasadisā, jāti jarāya santikaṃ, jarā byādhino santikaṃ, byādhi maraṇassa santikaṃ pesetvā maraṇaṃ kuṭhāriyā chindantā viya jīvitaṃ chindati, evaṃ santepi vivaṭṭaṃ patthentā nāma natthi, vaṭṭameva pana patthentī’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๑๓๕.
135.
‘‘ยถา ทเณฺฑน โคปาโล, คาโว ปาเชติ โคจรํ;
‘‘Yathā daṇḍena gopālo, gāvo pājeti gocaraṃ;
เอวํ ชรา จ มจฺจุ จ, อายุํ ปาเชนฺติ ปาณิน’’นฺติฯ
Evaṃ jarā ca maccu ca, āyuṃ pājenti pāṇina’’nti.
ตตฺถ ปาเชตีติ เฉโก โคปาโล เกทารนฺตรํ ปวิสนฺติโย คาโว ทเณฺฑน นิวาเรตฺวา เตเนว โปเถโนฺต สุลภติโณทกํ โคจรํ เนติฯ อายุํ ปาเชนฺตีติ ชีวิตินฺทฺริยํ ฉินฺทนฺติ เขเปนฺติฯ โคปาลโก วิย หิ ชรา จ มจฺจุ จ, โคคโณ วิย ชีวิตินฺทฺริยํ, โคจรภูมิ วิย มรณํฯ ตตฺถ ชาติ ตาว สตฺตานํ ชีวิตินฺทฺริยํ ชราย สนฺติกํ เปเสสิ, ชรา พฺยาธิโน สนฺติกํ , พฺยาธิ มรณสฺส สนฺติกํฯ ตเมว มรณํ กุฐาริยา เฉทํ วิย ฉินฺทิตฺวา คจฺฉตีติ อิทเมตฺถ โอปมฺมสมฺปฎิปาทนํฯ
Tattha pājetīti cheko gopālo kedārantaraṃ pavisantiyo gāvo daṇḍena nivāretvā teneva pothento sulabhatiṇodakaṃ gocaraṃ neti. Āyuṃ pājentīti jīvitindriyaṃ chindanti khepenti. Gopālako viya hi jarā ca maccu ca, gogaṇo viya jīvitindriyaṃ, gocarabhūmi viya maraṇaṃ. Tattha jāti tāva sattānaṃ jīvitindriyaṃ jarāya santikaṃ pesesi, jarā byādhino santikaṃ , byādhi maraṇassa santikaṃ. Tameva maraṇaṃ kuṭhāriyā chedaṃ viya chinditvā gacchatīti idamettha opammasampaṭipādanaṃ.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
อุโปสถิกอิตฺถีนํ วตฺถุ ปญฺจมํฯ
Uposathikaitthīnaṃ vatthu pañcamaṃ.
๖. อชครเปตวตฺถุ
6. Ajagarapetavatthu
อถ ปาปานิ กมฺมานีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต อชครเปตํ อารพฺภ กเถสิฯ
Athapāpāni kammānīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto ajagarapetaṃ ārabbha kathesi.
เอกสฺมิญฺหิ สมเย มหาโมคฺคลฺลานเตฺถโร ลกฺขณเตฺถเรน สทฺธิํ คิชฺฌกูฎโต โอตรโนฺต ทิเพฺพน จกฺขุนา ปญฺจวีสติโยชนิกํ อชครเปตํ นาม อทฺทสฯ ตสฺส สีสโต อคฺคิชาลา อุฎฺฐหิตฺวา ปริยนฺตํ คจฺฉนฺติ, ปริยนฺตโต อุฎฺฐหิตฺวา สีสํ คจฺฉนฺติ, อุภยโต อุฎฺฐหิตฺวา มเชฺฌ โอตรนฺติฯ เถโร ตํ ทิสฺวา สิตํ ปาตฺวากาสิฯ ลกฺขณเตฺถเรน สิตการณํ ปุโฎฺฐ ‘‘อกาโล, อาวุโส, อิมสฺส ปญฺหสฺส เวยฺยากรณาย, สตฺถุ สนฺติเก มํ ปุเจฺฉยฺยาสี’’ติ วตฺวา ราชคเห ปิณฺฑาย จริตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คตกาเล ลกฺขณเตฺถเรน ปุโฎฺฐ อาห – ‘‘ตตฺราหํ, อาวุโส, เอกํ เปตํ อทฺทสํ, ตสฺส เอวรูโป นาม อตฺตภาโว, อหํ ตํ ทิสฺวา ‘น วต เม เอวรูโป อตฺตภาโว ทิฎฺฐปุโพฺพ’ติ สิตํ ปาตฺวากาสิ’’นฺติฯ สตฺถา ‘‘จกฺขุภูตา วต, ภิกฺขเว, สาวกา วิหรนฺตี’’ติอาทีนิ (ปารา. ๒๒๘; สํ. นิ. ๒.๒๐๒) วทโนฺต เถรสฺส กถํ ปติฎฺฐาเปตฺวา ‘‘มยาปิ เอโส, ภิกฺขเว, เปโต โพธิมเณฺฑเยว ทิโฎฺฐ, ‘เย จ ปน เม วจนํ น สทฺทเหยฺยุํ, เตสํ ตํ อหิตาย อสฺสา’ติ น กเถสิํ, อิทานิ โมคฺคลฺลานํ สกฺขิํ ลภิตฺวา กเถมี’’ติ วตฺวา ภิกฺขูหิ ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ ปุโฎฺฐ พฺยากาสิ –
Ekasmiñhi samaye mahāmoggallānatthero lakkhaṇattherena saddhiṃ gijjhakūṭato otaranto dibbena cakkhunā pañcavīsatiyojanikaṃ ajagarapetaṃ nāma addasa. Tassa sīsato aggijālā uṭṭhahitvā pariyantaṃ gacchanti, pariyantato uṭṭhahitvā sīsaṃ gacchanti, ubhayato uṭṭhahitvā majjhe otaranti. Thero taṃ disvā sitaṃ pātvākāsi. Lakkhaṇattherena sitakāraṇaṃ puṭṭho ‘‘akālo, āvuso, imassa pañhassa veyyākaraṇāya, satthu santike maṃ puccheyyāsī’’ti vatvā rājagahe piṇḍāya caritvā satthu santikaṃ gatakāle lakkhaṇattherena puṭṭho āha – ‘‘tatrāhaṃ, āvuso, ekaṃ petaṃ addasaṃ, tassa evarūpo nāma attabhāvo, ahaṃ taṃ disvā ‘na vata me evarūpo attabhāvo diṭṭhapubbo’ti sitaṃ pātvākāsi’’nti. Satthā ‘‘cakkhubhūtā vata, bhikkhave, sāvakā viharantī’’tiādīni (pārā. 228; saṃ. ni. 2.202) vadanto therassa kathaṃ patiṭṭhāpetvā ‘‘mayāpi eso, bhikkhave, peto bodhimaṇḍeyeva diṭṭho, ‘ye ca pana me vacanaṃ na saddaheyyuṃ, tesaṃ taṃ ahitāya assā’ti na kathesiṃ, idāni moggallānaṃ sakkhiṃ labhitvā kathemī’’ti vatvā bhikkhūhi tassa pubbakammaṃ puṭṭho byākāsi –
กสฺสปพุทฺธกาเล กิร สุมงฺคลเสฎฺฐิ นาม สุวณฺณิฎฺฐกาหิ ภูมิํ สนฺถริตฺวา วีสติอุสภฎฺฐาเน ตตฺตเกเนว ธเนน วิหารํ กาเรตฺวา ตาวตฺตเกเนว วิหารมหํ กาเรสิฯ โส เอกทิวสํ ปาโตว สตฺถุ สนฺติกํ คจฺฉโนฺต นครทฺวาเร เอกิสฺสา สาลาย กาสาวํ สสีสํ ปารุปิตฺวา กลลมกฺขิเตหิ ปาเทหิ นิปนฺนํ เอกํ โจรํ ทิสฺวา ‘‘อยํ กลลมกฺขิตปาโท รตฺติํ วิจริตฺวา ทิวา นิปนฺนมนุโสฺส ภวิสฺสตี’’ติ อาหฯ โจโร มุขํ วิวริตฺวา เสฎฺฐิํ ทิสฺวา ‘‘โหตุ, ชานิสฺสามิ เต กตฺตพฺพ’’นฺติ อาฆาตํ พนฺธิตฺวา สตฺตกฺขตฺตุํ เขตฺตํ ฌาเปสิ, สตฺตกฺขตฺตุํ วเช คุนฺนํ ปาเท ฉินฺทิ, สตฺตกฺขตฺตุํ เคหํ ฌาเปสิ, โส เอตฺตเกนาปิ โกปํ นิพฺพาเปตุํ อสโกฺกโนฺต ตสฺส จูฬูปฎฺฐาเกน สทฺธิํ มิตฺตสนฺถวํ กตฺวา ‘‘กิํ เต เสฎฺฐิโน ปิย’’นฺติ ปุโฎฺฐ ‘‘คนฺธกุฎิโต อญฺญํ ตสฺส ปิยตรํ นตฺถี’’ติ สุตฺวา ‘‘โหตุ, คนฺธกุฎิํ ฌาเปตฺวา โกปํ นิพฺพาเปสฺสามี’’ติ สตฺถริ ปิณฺฑาย ปวิเฎฺฐ ปานียปริโภชนียฆเฎ ภินฺทิตฺวา คนฺธกุฎิยํ อคฺคิํ อทาสิฯ เสฎฺฐิ ‘‘คนฺธกุฎิ กิร ฌายตี’’ติ สุตฺวา อาคจฺฉโนฺต ฌามกาเล อาคนฺตฺวา คนฺธกุฎิํ ฌามํ โอโลเกโนฺต วาลคฺคมตฺตมฺปิ โทมนสฺสํ อกตฺวา วามพาหุํ สมญฺชิตฺวา ทกฺขิเณน หเตฺถน มหาอโปฺผฎนํ อโปฺผเฎสิฯ อถ นํ สมีเป ฐิตา ปุจฺฉิํสุ – ‘‘กสฺมา, สามิ, เอตฺตกํ ธนํ วิสฺสเชฺชตฺวา กตคนฺธกุฎิยา ฌามกาเล อโปฺผเฎสี’’ติ? โส อาห – ‘‘เอตฺตกํ เม, ตาตา, อคฺคิอาทีหิ อสาธารเณ พุทฺธสฺส สาสเน ธนํ นิทหิตุํ ลทฺธํ, ‘ปุนปิ เอตฺตกํ ธนํ วิสฺสเชฺชตฺวา สตฺถุ คนฺธกุฎิํ กาตุํ ลภิสฺสามี’ติ ตุฎฺฐมานโส อโปฺผเฎสิ’’นฺติฯ โส ปุน ตตฺตกํ ธนํ วิสฺสเชฺชตฺวา คนฺธกุฎิํ กาเรตฺวา วีสติสหสฺสภิกฺขุปริวารสฺส สตฺถุโน ทานํ อทาสิฯ ตํ ทิสฺวา โจโร จิเนฺตสิ – ‘‘อหํ อิมํ อมาเรตฺวา มงฺกุกาตุํ น สกฺขิสฺสามิ, โหตุ, มาเรสฺสามิ น’’นฺติ นิวาสนนฺตเร ฉุริกํ พนฺธิตฺวา สตฺตาหํ วิหาเร วิจรโนฺตปิ โอกาสํ น ลภิฯ มหาเสฎฺฐิปิ สตฺต ทิวสานิ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ ทตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ภเนฺต, มม เอเกน ปุริเสน สตฺตกฺขตฺตุํ เขตฺตํ ฌาปิตํ, สตฺตกฺขตฺตุํ วเช คุนฺนํ ปาทา ฉินฺนา, สตฺตกฺขตฺตุํ เคหํ ฌาปิตํ, อิทานิ คนฺธกุฎิปิ เตเนว ฌาปิตา ภวิสฺสติ, อหํ อิมสฺมิํ ทาเน ปฐมํ ปตฺติํ ตสฺส ทมฺมี’’ติฯ
Kassapabuddhakāle kira sumaṅgalaseṭṭhi nāma suvaṇṇiṭṭhakāhi bhūmiṃ santharitvā vīsatiusabhaṭṭhāne tattakeneva dhanena vihāraṃ kāretvā tāvattakeneva vihāramahaṃ kāresi. So ekadivasaṃ pātova satthu santikaṃ gacchanto nagaradvāre ekissā sālāya kāsāvaṃ sasīsaṃ pārupitvā kalalamakkhitehi pādehi nipannaṃ ekaṃ coraṃ disvā ‘‘ayaṃ kalalamakkhitapādo rattiṃ vicaritvā divā nipannamanusso bhavissatī’’ti āha. Coro mukhaṃ vivaritvā seṭṭhiṃ disvā ‘‘hotu, jānissāmi te kattabba’’nti āghātaṃ bandhitvā sattakkhattuṃ khettaṃ jhāpesi, sattakkhattuṃ vaje gunnaṃ pāde chindi, sattakkhattuṃ gehaṃ jhāpesi, so ettakenāpi kopaṃ nibbāpetuṃ asakkonto tassa cūḷūpaṭṭhākena saddhiṃ mittasanthavaṃ katvā ‘‘kiṃ te seṭṭhino piya’’nti puṭṭho ‘‘gandhakuṭito aññaṃ tassa piyataraṃ natthī’’ti sutvā ‘‘hotu, gandhakuṭiṃ jhāpetvā kopaṃ nibbāpessāmī’’ti satthari piṇḍāya paviṭṭhe pānīyaparibhojanīyaghaṭe bhinditvā gandhakuṭiyaṃ aggiṃ adāsi. Seṭṭhi ‘‘gandhakuṭi kira jhāyatī’’ti sutvā āgacchanto jhāmakāle āgantvā gandhakuṭiṃ jhāmaṃ olokento vālaggamattampi domanassaṃ akatvā vāmabāhuṃ samañjitvā dakkhiṇena hatthena mahāapphoṭanaṃ apphoṭesi. Atha naṃ samīpe ṭhitā pucchiṃsu – ‘‘kasmā, sāmi, ettakaṃ dhanaṃ vissajjetvā katagandhakuṭiyā jhāmakāle apphoṭesī’’ti? So āha – ‘‘ettakaṃ me, tātā, aggiādīhi asādhāraṇe buddhassa sāsane dhanaṃ nidahituṃ laddhaṃ, ‘punapi ettakaṃ dhanaṃ vissajjetvā satthu gandhakuṭiṃ kātuṃ labhissāmī’ti tuṭṭhamānaso apphoṭesi’’nti. So puna tattakaṃ dhanaṃ vissajjetvā gandhakuṭiṃ kāretvā vīsatisahassabhikkhuparivārassa satthuno dānaṃ adāsi. Taṃ disvā coro cintesi – ‘‘ahaṃ imaṃ amāretvā maṅkukātuṃ na sakkhissāmi, hotu, māressāmi na’’nti nivāsanantare churikaṃ bandhitvā sattāhaṃ vihāre vicarantopi okāsaṃ na labhi. Mahāseṭṭhipi satta divasāni buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ datvā satthāraṃ vanditvā āha – ‘‘bhante, mama ekena purisena sattakkhattuṃ khettaṃ jhāpitaṃ, sattakkhattuṃ vaje gunnaṃ pādā chinnā, sattakkhattuṃ gehaṃ jhāpitaṃ, idāni gandhakuṭipi teneva jhāpitā bhavissati, ahaṃ imasmiṃ dāne paṭhamaṃ pattiṃ tassa dammī’’ti.
ตํ สุตฺวา โจโร ‘‘ภาริยํ วต เม กมฺมํ กตํ, เอวํ อปราธการเก มยิ อิมสฺส โกปมตฺตมฺปิ นตฺถิ, อิมสฺมิมฺปิ ทาเน มยฺหเมว ปฐมํ ปตฺติํ เทติ, อหํ อิมสฺมิํ ทุพฺภามิ, เอวรูปํ เม ปุริสํ อขมาเปนฺตสฺส เทวทโณฺฑปิ เม มตฺถเก ปเตยฺยา’’ติ คนฺตฺวา เสฎฺฐิสฺส ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา ‘‘ขมาหิ เม, สามี’’ติ วตฺวา ‘‘กิํ อิท’’นฺติ วุเตฺต, ‘‘สามิ, เอวํ อยุตฺตกํ กมฺมํ มยา กตํ, ตสฺส เม ขมาหี’’ติ อาหฯ อถ นํ เสฎฺฐิ ‘‘ตยา เม อิทญฺจิทญฺจ กต’’นฺติ สพฺพํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, มยา กต’’นฺติ วุเตฺต, ‘‘ตฺวํ มยา น ทิฎฺฐปุโพฺพ, กสฺมา เม กุชฺฌิตฺวา เอวมกาสี’’ติ ปุจฺฉิฯ โส เอกทิวสํ นครา นิกฺขเนฺตน เตน วุตฺตวจนํ สาเรตฺวา ‘‘อิมินา เม การเณน โกโป อุปฺปาทิโต’’ติ อาหฯ เสฎฺฐิ อตฺตนา วุตฺตํ สริตฺวา ‘‘อาม, ตาต, วุตฺตํ มยา , ตํ เม ขมาหี’’ติ โจรํ ขมาเปตฺวา ‘‘อุเฎฺฐหิ, ตาต, ขมามิ เต, คจฺฉ, ตาตา’’ติ อาหฯ สเจ เม, สามิ, ขมสิ, สปุตฺตทารํ มํ เคเห ทาสํ กโรหีติฯ ตาต, ตฺวํ มยา เอตฺตเก กถิเต เอวรูปํ เฉทนํ อกาสิ, เคเห วสเนฺตน ปน สทฺธิํ น สกฺกา กิญฺจิ กเถตุํ, น เม ตยา เคเห วสเนฺตน กิจฺจํ อตฺถิ, ขมามิ เต, คจฺฉ, ตาตาติฯ โจโร ตํ กมฺมํ กตฺวา อายุปริโยสาเน อวีจิมฺหิ นิพฺพโตฺต ทีฆรตฺตํ ตตฺถ ปจฺจิตฺวา วิปากาวเสเสน อิทานิ คิชฺฌกูเฎ ปพฺพเต ปจฺจตีติฯ
Taṃ sutvā coro ‘‘bhāriyaṃ vata me kammaṃ kataṃ, evaṃ aparādhakārake mayi imassa kopamattampi natthi, imasmimpi dāne mayhameva paṭhamaṃ pattiṃ deti, ahaṃ imasmiṃ dubbhāmi, evarūpaṃ me purisaṃ akhamāpentassa devadaṇḍopi me matthake pateyyā’’ti gantvā seṭṭhissa pādamūle nipajjitvā ‘‘khamāhi me, sāmī’’ti vatvā ‘‘kiṃ ida’’nti vutte, ‘‘sāmi, evaṃ ayuttakaṃ kammaṃ mayā kataṃ, tassa me khamāhī’’ti āha. Atha naṃ seṭṭhi ‘‘tayā me idañcidañca kata’’nti sabbaṃ pucchitvā ‘‘āma, mayā kata’’nti vutte, ‘‘tvaṃ mayā na diṭṭhapubbo, kasmā me kujjhitvā evamakāsī’’ti pucchi. So ekadivasaṃ nagarā nikkhantena tena vuttavacanaṃ sāretvā ‘‘iminā me kāraṇena kopo uppādito’’ti āha. Seṭṭhi attanā vuttaṃ saritvā ‘‘āma, tāta, vuttaṃ mayā , taṃ me khamāhī’’ti coraṃ khamāpetvā ‘‘uṭṭhehi, tāta, khamāmi te, gaccha, tātā’’ti āha. Sace me, sāmi, khamasi, saputtadāraṃ maṃ gehe dāsaṃ karohīti. Tāta, tvaṃ mayā ettake kathite evarūpaṃ chedanaṃ akāsi, gehe vasantena pana saddhiṃ na sakkā kiñci kathetuṃ, na me tayā gehe vasantena kiccaṃ atthi, khamāmi te, gaccha, tātāti. Coro taṃ kammaṃ katvā āyupariyosāne avīcimhi nibbatto dīgharattaṃ tattha paccitvā vipākāvasesena idāni gijjhakūṭe pabbate paccatīti.
เอวํ สตฺถา ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ กเถตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, พาลา นาม ปาปานิ กมฺมานิ กโรนฺตา น พุชฺฌนฺติ, ปจฺฉา ปน อตฺตนา กตกเมฺมหิ ฑยฺหมานา อตฺตนาว อตฺตโน ทาวคฺคิสทิสาว โหนฺตี’’ติ วตฺวา อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Evaṃ satthā tassa pubbakammaṃ kathetvā, ‘‘bhikkhave, bālā nāma pāpāni kammāni karontā na bujjhanti, pacchā pana attanā katakammehi ḍayhamānā attanāva attano dāvaggisadisāva hontī’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๑๓๖.
136.
‘‘อถ ปาปานิ กมฺมานิ, กรํ พาโล น พุชฺฌติ;
‘‘Atha pāpāni kammāni, karaṃ bālo na bujjhati;
เสหิ กเมฺมหิ ทุเมฺมโธ, อคฺคิฑโฑฺฒว ตปฺปตี’’ติฯ
Sehi kammehi dummedho, aggiḍaḍḍhova tappatī’’ti.
ตตฺถ อถ ปาปานีติ น เกวลํ พาโล โกธวเสน ปาปานิ กโรติ, กโรโนฺตปิ ปน น พุชฺฌตีติ อโตฺถฯ ปาปํ กโรโนฺต จ ‘‘ปาปํ กโรมี’’ติ อพุชฺฌนโก นาม นตฺถิฯ ‘‘อิมสฺส กมฺมสฺส เอวรูโป นาม วิปาโก’’ติ อชานนตาย ‘‘น พุชฺฌตี’’ติ วุตฺตํฯ เสหีติ โส เตหิ อตฺตโน สนฺตเกหิ กเมฺมหิ ทุเมฺมโธ นิปฺปโญฺญ ปุคฺคโล นิรเย นิพฺพตฺติตฺวา อคฺคิฑโฑฺฒว ตปฺปตีติ อโตฺถฯ
Tattha atha pāpānīti na kevalaṃ bālo kodhavasena pāpāni karoti, karontopi pana na bujjhatīti attho. Pāpaṃ karonto ca ‘‘pāpaṃ karomī’’ti abujjhanako nāma natthi. ‘‘Imassa kammassa evarūpo nāma vipāko’’ti ajānanatāya ‘‘na bujjhatī’’ti vuttaṃ. Sehīti so tehi attano santakehi kammehi dummedho nippañño puggalo niraye nibbattitvā aggiḍaḍḍhova tappatīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
อชครเปตวตฺถุ ฉฎฺฐํฯ
Ajagarapetavatthu chaṭṭhaṃ.
๗. มหาโมคฺคลฺลานเตฺถรวตฺถุ
7. Mahāmoggallānattheravatthu
โย ทเณฺฑนาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต มหาโมคฺคลฺลานเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Yodaṇḍenāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto mahāmoggallānattheraṃ ārabbha kathesi.
เอกสฺมิญฺหิ สมเย ติตฺถิยา สนฺนิปติตฺวา มเนฺตสุํ – ‘‘ชานาถาวุโส, ‘เกน การเณน สมณสฺส โคตมสฺส ลาภสกฺกาโร มหา หุตฺวา นิพฺพโตฺต’ติ ฯ มยํ น ชานาม, ตุเมฺห ปน ชานาถาติฯ อาม, ชานาม, มหาโมคฺคลฺลานํ นาม เอกํ นิสฺสาย อุปฺปโนฺนฯ โส หิ เทวโลกํ คนฺตฺวา เทวตาหิ กตกมฺมํ ปุจฺฉิตฺวา อาคนฺตฺวา มนุสฺสานํ กเถติ ‘อิทํ นาม กตฺวา เอวรูปํ สมฺปตฺติํ ลภนฺตี’ติฯ นิรเย นิพฺพตฺตานมฺปิ กมฺมํ ปุจฺฉิตฺวา อาคนฺตฺวา มนุสฺสานํ กเถติ ‘อิทํ นาม กตฺวา เอวรูปํ ทุกฺขํ อนุภวนฺตี’ติฯ มนุสฺสา ตสฺส กถํ สุตฺวา มหนฺตํ ลาภสกฺการํ อภิหรนฺติ, สเจ ตํ มาเรตุํ สกฺขิสฺสาม, โส ลาภสกฺกาโร อมฺหากํ นิพฺพตฺติสฺสตี’’ติฯ เต ‘‘อเตฺถโก อุปาโย’’ติ สเพฺพ เอกจฺฉนฺทา หุตฺวา ‘‘ยํกิญฺจิ กตฺวา ตํ มาราเปสฺสามา’’ติ อตฺตโน อุปฎฺฐาเก สมาทเปตฺวา กหาปณสหสฺสํ ลภิตฺวา ปุริสฆาตกมฺมํ กตฺวา จรเนฺต โจเร ปโกฺกสาเปตฺวา ‘‘มหาโมคฺคลฺลานเตฺถโร นาม กาฬสิลายํ วสติ, ตตฺถ คนฺตฺวา ตํ มาเรถา’’ติ เตสํ กหาปเณ อทํสุฯ โจรา ธนโลเภน สมฺปฎิจฺฉิตฺวา ‘‘เถรํ มาเรสฺสามา’’ติ คนฺตฺวา ตสฺส วสนฎฺฐานํ ปริวาเรสุํฯ เถโร เตหิ ปริกฺขิตฺตภาวํ ญตฺวา กุญฺจิกจฺฉิเทฺทน นิกฺขมิตฺวา ปกฺกามิฯ เต โจรา ตํ ทิวสํ เถรํ อทิสฺวา ปุเนกทิวสํ คนฺตฺวา ปริกฺขิปิํสุฯ เถโร ญตฺวา กณฺณิกามณฺฑลํ ภินฺทิตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทิฯ เอวํ เต ปฐมมาเสปิ มชฺฌิมมาเสปิ เถรํ คเหตุํ นาสกฺขิํสุฯ ปจฺฉิมมาเส ปน สมฺปเตฺต เถโร อตฺตนา กตกมฺมสฺส อากฑฺฒนภาวํ ญตฺวา น อปคจฺฉิฯ โจรา คนฺตฺวา เถรํ คเหตฺวา ตณฺฑุลกณมตฺตานิสฺส อฎฺฐีนิ กโรนฺตา ภินฺทิํสุฯ อถ นํ ‘‘มโต’’ติ สญฺญาย เอกสฺมิํ คุมฺพปิเฎฺฐ ขิปิตฺวา ปกฺกมิํสุฯ
Ekasmiñhi samaye titthiyā sannipatitvā mantesuṃ – ‘‘jānāthāvuso, ‘kena kāraṇena samaṇassa gotamassa lābhasakkāro mahā hutvā nibbatto’ti . Mayaṃ na jānāma, tumhe pana jānāthāti. Āma, jānāma, mahāmoggallānaṃ nāma ekaṃ nissāya uppanno. So hi devalokaṃ gantvā devatāhi katakammaṃ pucchitvā āgantvā manussānaṃ katheti ‘idaṃ nāma katvā evarūpaṃ sampattiṃ labhantī’ti. Niraye nibbattānampi kammaṃ pucchitvā āgantvā manussānaṃ katheti ‘idaṃ nāma katvā evarūpaṃ dukkhaṃ anubhavantī’ti. Manussā tassa kathaṃ sutvā mahantaṃ lābhasakkāraṃ abhiharanti, sace taṃ māretuṃ sakkhissāma, so lābhasakkāro amhākaṃ nibbattissatī’’ti. Te ‘‘attheko upāyo’’ti sabbe ekacchandā hutvā ‘‘yaṃkiñci katvā taṃ mārāpessāmā’’ti attano upaṭṭhāke samādapetvā kahāpaṇasahassaṃ labhitvā purisaghātakammaṃ katvā carante core pakkosāpetvā ‘‘mahāmoggallānatthero nāma kāḷasilāyaṃ vasati, tattha gantvā taṃ mārethā’’ti tesaṃ kahāpaṇe adaṃsu. Corā dhanalobhena sampaṭicchitvā ‘‘theraṃ māressāmā’’ti gantvā tassa vasanaṭṭhānaṃ parivāresuṃ. Thero tehi parikkhittabhāvaṃ ñatvā kuñcikacchiddena nikkhamitvā pakkāmi. Te corā taṃ divasaṃ theraṃ adisvā punekadivasaṃ gantvā parikkhipiṃsu. Thero ñatvā kaṇṇikāmaṇḍalaṃ bhinditvā ākāsaṃ pakkhandi. Evaṃ te paṭhamamāsepi majjhimamāsepi theraṃ gahetuṃ nāsakkhiṃsu. Pacchimamāse pana sampatte thero attanā katakammassa ākaḍḍhanabhāvaṃ ñatvā na apagacchi. Corā gantvā theraṃ gahetvā taṇḍulakaṇamattānissa aṭṭhīni karontā bhindiṃsu. Atha naṃ ‘‘mato’’ti saññāya ekasmiṃ gumbapiṭṭhe khipitvā pakkamiṃsu.
เถโร ‘‘สตฺถารํ ปสฺสิตฺวาว ปรินิพฺพายิสฺสามี’’ติ อตฺตภาวํ ฌานเวฐเนน เวเฐตฺวา ถิรํ กตฺวา อากาเสน สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, ปรินิพฺพายิสฺสามี’’ติ อาหฯ ‘‘ปรินิพฺพายิสฺสสิ, โมคฺคลฺลานา’’ติ? ‘‘อาม, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘กตฺถ คนฺตฺวา’’ติ? ‘‘กาฬสิลาปเทสํ, ภเนฺต’’ติฯ เตน หิ, โมคฺคลฺลาน, มยฺหํ ธมฺมํ กเถตฺวา ยาหิฯ ตาทิสสฺส หิ เม สาวกสฺส อิทานิ ทสฺสนํ นตฺถีติฯ โส ‘‘เอวํ กริสฺสามิ, ภเนฺต’’ติ สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อากาสํ อุปฺปติตฺวา ปรินิพฺพานทิวเส สาริปุตฺตเตฺถโร วิย นานปฺปการา อิทฺธิโย กตฺวา ธมฺมํ กเถตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา กาฬสิลาฎวิํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายิฯ ‘‘เถรํ กิร โจรา มาเรสุ’’นฺติ อยมฺปิ กถา สกลชมฺพุทีเป ปตฺถริฯ ราชา อชาตสตฺตุ โจเร ปริเยสนตฺถาย จรปุริเส ปโยเชสิฯ เตสุปิ โจเรสุ สุราปาเน สุรํ ปิวเนฺตสุ เอโก เอกสฺส ปิฎฺฐิํ ปหริตฺวา ปาเตสิฯ โส ตํ สเนฺตเชฺชตฺวา ‘‘อโมฺภ ทุพฺพินีต, ตฺวํ กสฺมา เม ปิฎฺฐิํ ปาเตสี’’ติ อาหฯ กิํ ปน หเร ทุฎฺฐโจร, ตยา มหาโมคฺคลฺลานเตฺถโร ปฐมํ ปหโฎติ? กิํ ปน มยา ปหฎภาวํ ตฺวํ น ชานาสีติ? อิติ เนสํ ‘‘มยา ปหโฎ, มยา ปหโฎ’’ติ วทนฺตานํ วจนํ สุตฺวา เต จรปุริสา เต สเพฺพ โจเร คเหตฺวา รโญฺญ อาโรเจสุํฯ ราชา โจเร ปโกฺกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘ตุเมฺหหิ เถโร มาริโต’’ติ? ‘‘อาม, เทวา’’ติฯ ‘‘เกน ตุเมฺห อุโยฺยชิตา’’ติ? ‘‘นคฺคสมณเกหิ, เทวา’’ติฯ ราชา ปญฺจสเต นคฺคสมณเก คาหาเปตฺวา ปญฺจสเตหิ โจเรหิ สทฺธิํ ราชงฺคเณ นาภิปฺปมาเณสุ อาวาเฎสุ นิขณาเปตฺวา ปลาเลหิ ปฎิจฺฉาทาเปตฺวา อคฺคิํ ทาเปสิ ฯ อถ เนสํ ฌามภาวํ ญตฺวา อยนงฺคเลหิ กสาเปตฺวา สเพฺพ ขณฺฑาขณฺฑิกํ การาเปสิฯ
Thero ‘‘satthāraṃ passitvāva parinibbāyissāmī’’ti attabhāvaṃ jhānaveṭhanena veṭhetvā thiraṃ katvā ākāsena satthu santikaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā, ‘‘bhante, parinibbāyissāmī’’ti āha. ‘‘Parinibbāyissasi, moggallānā’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Kattha gantvā’’ti? ‘‘Kāḷasilāpadesaṃ, bhante’’ti. Tena hi, moggallāna, mayhaṃ dhammaṃ kathetvā yāhi. Tādisassa hi me sāvakassa idāni dassanaṃ natthīti. So ‘‘evaṃ karissāmi, bhante’’ti satthāraṃ vanditvā ākāsaṃ uppatitvā parinibbānadivase sāriputtatthero viya nānappakārā iddhiyo katvā dhammaṃ kathetvā satthāraṃ vanditvā kāḷasilāṭaviṃ gantvā parinibbāyi. ‘‘Theraṃ kira corā māresu’’nti ayampi kathā sakalajambudīpe patthari. Rājā ajātasattu core pariyesanatthāya carapurise payojesi. Tesupi coresu surāpāne suraṃ pivantesu eko ekassa piṭṭhiṃ paharitvā pātesi. So taṃ santejjetvā ‘‘ambho dubbinīta, tvaṃ kasmā me piṭṭhiṃ pātesī’’ti āha. Kiṃ pana hare duṭṭhacora, tayā mahāmoggallānatthero paṭhamaṃ pahaṭoti? Kiṃ pana mayā pahaṭabhāvaṃ tvaṃ na jānāsīti? Iti nesaṃ ‘‘mayā pahaṭo, mayā pahaṭo’’ti vadantānaṃ vacanaṃ sutvā te carapurisā te sabbe core gahetvā rañño ārocesuṃ. Rājā core pakkosāpetvā pucchi – ‘‘tumhehi thero mārito’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Kena tumhe uyyojitā’’ti? ‘‘Naggasamaṇakehi, devā’’ti. Rājā pañcasate naggasamaṇake gāhāpetvā pañcasatehi corehi saddhiṃ rājaṅgaṇe nābhippamāṇesu āvāṭesu nikhaṇāpetvā palālehi paṭicchādāpetvā aggiṃ dāpesi . Atha nesaṃ jhāmabhāvaṃ ñatvā ayanaṅgalehi kasāpetvā sabbe khaṇḍākhaṇḍikaṃ kārāpesi.
ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ – ‘‘มหาโมคฺคลฺลานเตฺถโร อตฺตโน อนนุรูปเมว มรณํ ปโตฺต’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต, ‘‘ภิกฺขเว, โมคฺคลฺลาโน อิมเสฺสว อตฺตภาวสฺส อนนุรูปํ มรณํ ปโตฺต, ปุเพฺพ ปน เตน กตสฺส กมฺมสฺส อนุรูปเมว มรณํ ปโตฺต’’ติ วตฺวา ‘‘กิํ ปนสฺส, ภเนฺต, ปุพฺพกมฺม’’นฺติ ปุโฎฺฐ วิตฺถาเรตฺวา กเถสิ –
Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘mahāmoggallānatthero attano ananurūpameva maraṇaṃ patto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, moggallāno imasseva attabhāvassa ananurūpaṃ maraṇaṃ patto, pubbe pana tena katassa kammassa anurūpameva maraṇaṃ patto’’ti vatvā ‘‘kiṃ panassa, bhante, pubbakamma’’nti puṭṭho vitthāretvā kathesi –
อตีเต กิร พาราณสิวาสี เอโก กุลปุโตฺต สยเมว โกฎฺฎนปจนาทีนิ กมฺมานิ กโรโนฺต มาตาปิตโร ปฎิชคฺคิฯ อถสฺส มาตาปิตโร นํ, ‘‘ตาต, ตฺวํ เอกโกว เคเห จ อรเญฺญ จ กมฺมํ กโรโนฺต กิลมสิ, เอกํ เต กุมาริกํ อาเนสฺสามา’’ติ วตฺวา, ‘‘อมฺมตาตา, น มยฺหํ เอวรูปายโตฺถ, อหํ ยาว ตุเมฺห ชีวถ, ตาว โว สหตฺถา อุปฎฺฐหิสฺสามี’’ติ เตน ปฎิกฺขิตฺตา ปุนปฺปุนํ ตํ ยาจิตฺวา กุมาริกํ อานยิํสุฯ สา กติปาหเมว เต อุปฎฺฐหิตฺวา ปจฺฉา เตสํ ทสฺสนมฺปิ อนิจฺฉนฺตี ‘‘น สกฺกา ตว มาตาปิตูหิ สทฺธิํ เอกฎฺฐาเน วสิตุ’’นฺติ อุชฺฌายิตฺวา ตสฺมิํ อตฺตโน กถํ อคฺคณฺหเนฺต ตสฺส พหิคตกาเล มกจิวากขณฺฑานิ จ ยาคุเผณญฺจ คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ อากิริตฺวา เตนาคนฺตฺวา ‘‘กิํ อิท’’นฺติ ปุฎฺฐา อาห – ‘‘อิเมสํ อนฺธมหลฺลกานํ เอตํ กมฺมํ, สพฺพํ เคหํ กิลิฎฺฐํ กโรนฺตา วิจรนฺติ, น สกฺกา เอเตหิ สทฺธิํ เอกฎฺฐาเน วสิตุ’’นฺติฯ เอวํ ตาย นํ ปุนปฺปุนํ กถยมานาย เอวรูโปปิ ปูริตปารมี สโตฺต มาตาปิตูหิ สทฺธิํ ภิชฺชิฯ โส ‘‘โหตุ, ชานิสฺสามิ เนสํ กตฺตพฺพ’’นฺติ เต โภเชตฺวา, ‘‘อมฺมตาตา, อสุกฎฺฐาเน นาม ตุมฺหากํ ญาตกา อาคมนํ ปจฺจาสีสนฺติ, ตตฺถ คมิสฺสามา’’ติ เต ยานกํ อาโรเปตฺวา อาทาย คจฺฉโนฺต อฎวิมชฺฌํ ปตฺตกาเล, ‘‘ตาต, รสฺมิโย คณฺหาถ, คาโว ปโตทสญฺญาย คมิสฺสนฺติ, อิมสฺมิํ ฐาเน โจรา วสนฺติ, อหํ โอตรามี’’ติ ปิตุ หเตฺถ รสฺมิโย ทตฺวา โอตริตฺวา คจฺฉโนฺต สทฺทํ ปริวเตฺตตฺวา โจรานํ อุฎฺฐิตสทฺทมกาสิฯ มาตาปิตโร สทฺทํ สุตฺวา ‘‘โจรา อุฎฺฐิตา’’ติ สญฺญาย, ‘‘ตาต, มยํ มหลฺลกา, ตฺวํ อตฺตานเมว รกฺขาหี’’ติ อาหํสุฯ โส มาตาปิตโร ตถาวิรวเนฺตปิ โจรสทฺทํ กโรโนฺต โกเฎฺฎตฺวา มาเรตฺวา อฎวิยํ ขิปิตฺวา ปจฺจาคมิฯ
Atīte kira bārāṇasivāsī eko kulaputto sayameva koṭṭanapacanādīni kammāni karonto mātāpitaro paṭijaggi. Athassa mātāpitaro naṃ, ‘‘tāta, tvaṃ ekakova gehe ca araññe ca kammaṃ karonto kilamasi, ekaṃ te kumārikaṃ ānessāmā’’ti vatvā, ‘‘ammatātā, na mayhaṃ evarūpāyattho, ahaṃ yāva tumhe jīvatha, tāva vo sahatthā upaṭṭhahissāmī’’ti tena paṭikkhittā punappunaṃ taṃ yācitvā kumārikaṃ ānayiṃsu. Sā katipāhameva te upaṭṭhahitvā pacchā tesaṃ dassanampi anicchantī ‘‘na sakkā tava mātāpitūhi saddhiṃ ekaṭṭhāne vasitu’’nti ujjhāyitvā tasmiṃ attano kathaṃ aggaṇhante tassa bahigatakāle makacivākakhaṇḍāni ca yāgupheṇañca gahetvā tattha tattha ākiritvā tenāgantvā ‘‘kiṃ ida’’nti puṭṭhā āha – ‘‘imesaṃ andhamahallakānaṃ etaṃ kammaṃ, sabbaṃ gehaṃ kiliṭṭhaṃ karontā vicaranti, na sakkā etehi saddhiṃ ekaṭṭhāne vasitu’’nti. Evaṃ tāya naṃ punappunaṃ kathayamānāya evarūpopi pūritapāramī satto mātāpitūhi saddhiṃ bhijji. So ‘‘hotu, jānissāmi nesaṃ kattabba’’nti te bhojetvā, ‘‘ammatātā, asukaṭṭhāne nāma tumhākaṃ ñātakā āgamanaṃ paccāsīsanti, tattha gamissāmā’’ti te yānakaṃ āropetvā ādāya gacchanto aṭavimajjhaṃ pattakāle, ‘‘tāta, rasmiyo gaṇhātha, gāvo patodasaññāya gamissanti, imasmiṃ ṭhāne corā vasanti, ahaṃ otarāmī’’ti pitu hatthe rasmiyo datvā otaritvā gacchanto saddaṃ parivattetvā corānaṃ uṭṭhitasaddamakāsi. Mātāpitaro saddaṃ sutvā ‘‘corā uṭṭhitā’’ti saññāya, ‘‘tāta, mayaṃ mahallakā, tvaṃ attānameva rakkhāhī’’ti āhaṃsu. So mātāpitaro tathāviravantepi corasaddaṃ karonto koṭṭetvā māretvā aṭaviyaṃ khipitvā paccāgami.
สตฺถา อิทํ ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ กเถตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, โมคฺคลฺลาโน เอตฺตกํ กมฺมํ กตฺวา อเนกวสฺสสตสหสฺสานิ นิรเย ปจฺจิตฺวา วิปากาวเสเสน อตฺตภาวสเต เอวเมว โกเฎฺฎตฺวา สํจุณฺณิโต มรณํ ปโตฺตฯ เอวํ โมคฺคลฺลาเนน อตฺตโน กมฺมานุรูปเมว มรณํ ลทฺธํ, ปญฺจหิ โจรสเตหิ สทฺธิํ ลภิํสุฯ อปฺปทุเฎฺฐสุ หิ ปทุสฺสโนฺต ทสหิ การเณหิ อนยพฺยสนํ ปาปุณาติเยวา’’ติ วตฺวา อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมา คาถา อภาสิ –
Satthā idaṃ tassa pubbakammaṃ kathetvā, ‘‘bhikkhave, moggallāno ettakaṃ kammaṃ katvā anekavassasatasahassāni niraye paccitvā vipākāvasesena attabhāvasate evameva koṭṭetvā saṃcuṇṇito maraṇaṃ patto. Evaṃ moggallānena attano kammānurūpameva maraṇaṃ laddhaṃ, pañcahi corasatehi saddhiṃ labhiṃsu. Appaduṭṭhesu hi padussanto dasahi kāraṇehi anayabyasanaṃ pāpuṇātiyevā’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
๑๓๗.
137.
‘‘โย ทเณฺฑน อทเณฺฑสุ, อปฺปทุเฎฺฐสุ ทุสฺสติ;
‘‘Yo daṇḍena adaṇḍesu, appaduṭṭhesu dussati;
ทสนฺนมญฺญตรํ ฐานํ, ขิปฺปเมว นิคจฺฉติฯ
Dasannamaññataraṃ ṭhānaṃ, khippameva nigacchati.
๑๓๘.
138.
‘‘เวทนํ ผรุสํ ชานิํ, สรีรสฺส ว เภทนํ;
‘‘Vedanaṃ pharusaṃ jāniṃ, sarīrassa va bhedanaṃ;
ครุกํ วาปิ อาพาธํ, จิตฺตเกฺขปํ ว ปาปุเณฯ
Garukaṃ vāpi ābādhaṃ, cittakkhepaṃ va pāpuṇe.
๑๓๙.
139.
‘‘ราชโต วา อุปสคฺคํ, อพฺภกฺขานํ ว ทารุณํ;
‘‘Rājato vā upasaggaṃ, abbhakkhānaṃ va dāruṇaṃ;
ปริกฺขยํ ว ญาตีนํ, โภคานํ ว ปภงฺคุรํฯ
Parikkhayaṃ va ñātīnaṃ, bhogānaṃ va pabhaṅguraṃ.
๑๔๐.
140.
‘‘อถ วาสฺส อคารานิ, อคฺคิ ฑหติ ปาวโก;
‘‘Atha vāssa agārāni, aggi ḍahati pāvako;
กายสฺส เภทา ทุปฺปโญฺญ, นิรยํ โสปปชฺชตี’’ติฯ
Kāyassa bhedā duppañño, nirayaṃ sopapajjatī’’ti.
ตตฺถ อทเณฺฑสูติ กายทณฺฑาทิรหิเตสุ ขีณาสเวสุฯ อปฺปทุเฎฺฐสูติ ปเรสุ วา อตฺตนิ วา นิรปราเธสุฯ ทสนฺนมญฺญตรํ ฐานนฺติ ทสสุ ทุกฺขการเณสุ อญฺญตรํ การณํฯ เวทนนฺติ สีสโรคาทิเภทํ ผรุสํ เวทนํฯ ชานินฺติ กิจฺฉาธิคตสฺส ธนสฺส ชานิํฯ เภทนนฺติ หตฺถเจฺฉทาทิกํ สรีรเภทนํฯ ครุกนฺติ ปกฺขหตเอกจกฺขุกปีฐสปฺปิกุณีภาวกุฎฺฐโรคาทิเภทํ ครุกาพาธํ วาฯ จิตฺตเกฺขปนฺติ อุมฺมาทํฯ อุปสคฺคนฺติ ยสวิโลปเสนาปติฎฺฐานาทิอจฺฉินฺทนาทิกํ ราชโต อุปสคฺคํ วาฯ อพฺภกฺขานนฺติ อทิฎฺฐอสุตอจินฺติตปุพฺพํ ‘‘อิทํ สนฺธิเจฺฉทาทิกมฺมํ, อิทํ วา ราชาปราธิตกมฺมํ ตยา กต’’นฺติ เอวรูปํ ทารุณํ อพฺภกฺขานํ วาฯ ปริกฺขยํ ว ญาตีนนฺติ อตฺตโน อวสฺสโย ภวิตุํ สมตฺถานํ ญาตีนํ ปริกฺขยํ วาฯ ปภงฺคุรนฺติ ปภงฺคุภาวํ ปูติภาวํฯ ยํ หิสฺส เคเห ธญฺญํ, ตํ ปูติภาวํ อาปชฺชติ, สุวณฺณํ องฺคารภาวํ, มุตฺตา กปฺปาสฎฺฐิภาวํ, กหาปณํ กปาลขณฺฑาทิภาวํ, ทฺวิปทจตุปฺปทา กาณกุณาทิภาวนฺติ อโตฺถฯ อคฺคิ ฑหตีติ เอกสํวจฺฉเร ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ อญฺญสฺมิํ ฑาหเก อวิชฺชมาเนปิ อสนิอคฺคิ วา ปติตฺวา ฑหติ, อตฺตโนว ธมฺมตาย อุฎฺฐิโต ปาวโก วา ฑหติเยวฯ นิรยนฺติ ทิเฎฺฐว ธเมฺม อิเมสํ ทสนฺนํ ฐานานํ อญฺญตรํ ปตฺวาปิ เอกํเสน สมฺปราเย ปตฺตพฺพํ ทเสฺสตุํ ‘‘นิรยํ โสปปชฺชตี’’ติ วุตฺตํฯ
Tattha adaṇḍesūti kāyadaṇḍādirahitesu khīṇāsavesu. Appaduṭṭhesūti paresu vā attani vā niraparādhesu. Dasannamaññataraṃ ṭhānanti dasasu dukkhakāraṇesu aññataraṃ kāraṇaṃ. Vedananti sīsarogādibhedaṃ pharusaṃ vedanaṃ. Jāninti kicchādhigatassa dhanassa jāniṃ. Bhedananti hatthacchedādikaṃ sarīrabhedanaṃ. Garukanti pakkhahataekacakkhukapīṭhasappikuṇībhāvakuṭṭharogādibhedaṃ garukābādhaṃ vā. Cittakkhepanti ummādaṃ. Upasagganti yasavilopasenāpatiṭṭhānādiacchindanādikaṃ rājato upasaggaṃ vā. Abbhakkhānanti adiṭṭhaasutaacintitapubbaṃ ‘‘idaṃ sandhicchedādikammaṃ, idaṃ vā rājāparādhitakammaṃ tayā kata’’nti evarūpaṃ dāruṇaṃ abbhakkhānaṃ vā. Parikkhayaṃ va ñātīnanti attano avassayo bhavituṃ samatthānaṃ ñātīnaṃ parikkhayaṃ vā. Pabhaṅguranti pabhaṅgubhāvaṃ pūtibhāvaṃ. Yaṃ hissa gehe dhaññaṃ, taṃ pūtibhāvaṃ āpajjati, suvaṇṇaṃ aṅgārabhāvaṃ, muttā kappāsaṭṭhibhāvaṃ, kahāpaṇaṃ kapālakhaṇḍādibhāvaṃ, dvipadacatuppadā kāṇakuṇādibhāvanti attho. Aggi ḍahatīti ekasaṃvacchare dvattikkhattuṃ aññasmiṃ ḍāhake avijjamānepi asaniaggi vā patitvā ḍahati, attanova dhammatāya uṭṭhito pāvako vā ḍahatiyeva. Nirayanti diṭṭheva dhamme imesaṃ dasannaṃ ṭhānānaṃ aññataraṃ patvāpi ekaṃsena samparāye pattabbaṃ dassetuṃ ‘‘nirayaṃ sopapajjatī’’ti vuttaṃ.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
มหาโมคฺคลฺลานเตฺถรวตฺถุ สตฺตมํฯ
Mahāmoggallānattheravatthu sattamaṃ.
๘. พหุภณฺฑิกภิกฺขุวตฺถุ
8. Bahubhaṇḍikabhikkhuvatthu
น นคฺคจริยาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต พหุภณฺฑิกํ ภิกฺขุํ อารพฺภ กเถสิฯ
Nanaggacariyāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto bahubhaṇḍikaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi.
สาวตฺถิวาสี กิเรโก กุฎุมฺพิโก ภริยาย กาลกตาย ปพฺพชิฯ โส ปพฺพชโนฺต อตฺตโน ปริเวณญฺจ อคฺคิสาลญฺจ ภณฺฑคพฺภญฺจ กาเรตฺวา สพฺพมฺปิ ภณฺฑคพฺภํ สปฺปิมธุเตลาทีหิ ปูเรตฺวา ปพฺพชิ, ปพฺพชิตฺวา จ ปน อตฺตโน ทาเส ปโกฺกสาเปตฺวา ยถารุจิกํ อาหารํ ปจาเปตฺวา ภุญฺชติฯ พหุภโณฺฑ จ พหุปริกฺขาโร จ อโหสิฯ รตฺติํ อญฺญํ นิวาสนปารุปนํ โหติ, ทิวา อญฺญํ นิวาสนปารุปนํ โหติ, ทิวา อญฺญํ วิหารปจฺจเนฺต วสติฯ ตเสฺสกทิวสํ จีวรปจฺจตฺถรณานิ สุกฺขาเปนฺตสฺส เสนาสนจาริกํ อาหิณฺฑนฺตา ภิกฺขู ปสฺสิตฺวา ‘‘กสฺสิมานิ, อาวุโส’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘มยฺห’’นฺติ วุเตฺต, ‘‘อาวุโส, ภควตา ติจีวรานิ อนุญฺญาตานิ, ตฺวญฺจ ปน เอวํ อปฺปิจฺฉสฺส พุทฺธสฺส สาสเน ปพฺพชิตฺวา เอวํ พหุปริกฺขาโร ชาโต’’ติ ตํ สตฺถุ สนฺติกํ เนตฺวา, ‘‘ภเนฺต , อยํ ภิกฺขุ อติพหุภโณฺฑ’’ติ อาโรเจสุํฯ สตฺถา ‘‘สจฺจํ กิร ตํ ภิกฺขู’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สจฺจํ, ภเนฺต’’ติ วุเตฺต อาห – ‘‘กสฺมา ปน ตฺวํ, ภิกฺขุ, มยา อปฺปิจฺฉตาย ธเมฺม เทสิเต เอวํ พหุภโณฺฑ ชาโต’’ติฯ โส ตาวตฺตเกเนว กุปิโต ‘‘อิมินา ทานิ นีหาเรน จริสฺสามี’’ติ ปารุปนํ ฉเฑฺฑตฺวา ปริสมเชฺฌ เอกจีวโร อฎฺฐาสิฯ อถ นํ สตฺถา อุปตฺถมฺภยมาโน นนุ ตฺวํ ภิกฺขุ ปุเพฺพ หิโรตฺตปฺปคเวสโก ทกรกฺขสกาเลปิ หิโรตฺตปฺปํ คเวสมาโน ทฺวาทส วสฺสานิ วิหาสิ, กสฺมา อิทานิ เอวํ ครุเก พุทฺธสาสเน ปพฺพชิตฺวา จตุปริสมเชฺฌ ปารุปนํ ฉเฑฺฑตฺวา หิโรตฺตปฺปํ ปหาย ฐิโตสีติฯ โส สตฺถุ วจนํ สุตฺวา หิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฎฺฐาเปตฺวา ตํ จีวรํ ปารุปิตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิฯ ภิกฺขู ตสฺส อตฺถสฺส อาวิภาวตฺถํ ภควนฺตํ ยาจิํสุฯ ภควา อตีตํ อาหริตฺวา กเถสิ –
Sāvatthivāsī kireko kuṭumbiko bhariyāya kālakatāya pabbaji. So pabbajanto attano pariveṇañca aggisālañca bhaṇḍagabbhañca kāretvā sabbampi bhaṇḍagabbhaṃ sappimadhutelādīhi pūretvā pabbaji, pabbajitvā ca pana attano dāse pakkosāpetvā yathārucikaṃ āhāraṃ pacāpetvā bhuñjati. Bahubhaṇḍo ca bahuparikkhāro ca ahosi. Rattiṃ aññaṃ nivāsanapārupanaṃ hoti, divā aññaṃ nivāsanapārupanaṃ hoti, divā aññaṃ vihārapaccante vasati. Tassekadivasaṃ cīvarapaccattharaṇāni sukkhāpentassa senāsanacārikaṃ āhiṇḍantā bhikkhū passitvā ‘‘kassimāni, āvuso’’ti pucchitvā ‘‘mayha’’nti vutte, ‘‘āvuso, bhagavatā ticīvarāni anuññātāni, tvañca pana evaṃ appicchassa buddhassa sāsane pabbajitvā evaṃ bahuparikkhāro jāto’’ti taṃ satthu santikaṃ netvā, ‘‘bhante , ayaṃ bhikkhu atibahubhaṇḍo’’ti ārocesuṃ. Satthā ‘‘saccaṃ kira taṃ bhikkhū’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte āha – ‘‘kasmā pana tvaṃ, bhikkhu, mayā appicchatāya dhamme desite evaṃ bahubhaṇḍo jāto’’ti. So tāvattakeneva kupito ‘‘iminā dāni nīhārena carissāmī’’ti pārupanaṃ chaḍḍetvā parisamajjhe ekacīvaro aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā upatthambhayamāno nanu tvaṃ bhikkhu pubbe hirottappagavesako dakarakkhasakālepi hirottappaṃ gavesamāno dvādasa vassāni vihāsi, kasmā idāni evaṃ garuke buddhasāsane pabbajitvā catuparisamajjhe pārupanaṃ chaḍḍetvā hirottappaṃ pahāya ṭhitosīti. So satthu vacanaṃ sutvā hirottappaṃ paccupaṭṭhāpetvā taṃ cīvaraṃ pārupitvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Bhikkhū tassa atthassa āvibhāvatthaṃ bhagavantaṃ yāciṃsu. Bhagavā atītaṃ āharitvā kathesi –
อตีเต กิร พาราณสิรโญฺญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมิํ โพธิสโตฺต ปฎิสนฺธิํ คณฺหิฯ ตสฺส นามคฺคหณทิวเส มหิํสกุมาโรติ นามํ กริํสุฯ ตสฺส กนิฎฺฐภาตา จนฺทกุมาโร นาม อโหสิฯ เตสํ มาตริ กาลกตาย ราชา อญฺญํ อคฺคมเหสิฎฺฐาเน ฐเปสิฯ สาปิ ปุตฺตํ วิชายิ, สูริยกุมาโรติสฺส นามํ กริํสุฯ ตํ ทิสฺวา ราชา ตุโฎฺฐ ‘‘ปุตฺตสฺส เต วรํ ทมฺมี’’ติ อาหฯ สาปิ โข, ‘‘เทว, อิจฺฉิตกาเล คณฺหิสฺสามี’’ติ วตฺวา ปุตฺตสฺส วยปฺปตฺตกาเล ราชานํ อาห – ‘‘เทเวน มยฺหํ ปุตฺตสฺส ชาตกาเล วโร ทิโนฺน, อิทานิ เม ปุตฺตสฺส รชฺชํ เทหี’’ติ ฯ ราชา ‘‘มม เทฺว ปุตฺตา อคฺคิกฺขนฺธา วิย ชลนฺตา วิจรนฺติ, น สกฺกา ตสฺส รชฺชํ ทาตุ’’นฺติ ปฎิกฺขิปิตฺวาปิ ตํ ปุนปฺปุนํ ยาจมานเมว ทิสฺวา ‘‘อยํ เม ปุตฺตานํ อนตฺถมฺปิ กเรยฺยา’’ติ ปุเตฺต ปโกฺกสาเปตฺวา, ‘‘ตาตา, อหํ สูริยกุมารสฺส ชาตกาเล วรํ อทาสิํ, อิทานิสฺส มาตา รชฺชํ ยาจติ, อหํ ตสฺส น ทาตุกาโม, ตสฺส มาตา ตุมฺหากํ อนตฺถมฺปิ กเรยฺย, คจฺฉถ ตุเมฺห, อรเญฺญ วสิตฺวา มมจฺจเยนาคนฺตฺวา รชฺชํ คณฺหถา’’ติ อุโยฺยเชสิฯ เต ปิตรํ วนฺทิตฺวา ปาสาทา โอตรเนฺต ราชงฺคเณ กีฬมาโน สูริยกุมาโร ทิสฺวา ตํ การณํ ญตฺวา เตหิ สทฺธิํ นิกฺขมิฯ เตสํ หิมวนฺตํ ปวิฎฺฐกาเล โพธิสโตฺต มคฺคา โอกฺกมฺม อญฺญตรสฺมิํ รุกฺขมูเล นิสีทิตฺวา สูริยกุมารํ อาห – ‘‘ตาต, เอตํ สรํ คนฺตฺวา นฺหตฺวา จ ปิวิตฺวา จ อมฺหากมฺปิ ปทุมินิปเณฺณหิ อุทกํ อาหรา’’ติฯ โส ปน สโร เวสฺสวณฺณสฺส สนฺติกา เอเกน ทกรกฺขเสน ลโทฺธ โหติฯ เวสฺสวโณฺณ จ ตํ อาห – ‘‘ฐเปตฺวา เทวธมฺมชานนเก เย จ อเญฺญ อิมํ สรํ โอตรนฺติ, เต ขาทิตุํ ลภสี’’ติฯ ตโต ปฎฺฐาย โส ตํ สรํ โอติโณฺณติเณฺณ เทวธเมฺม ปุจฺฉิตฺวา อชานเนฺต ขาทติ, สูริยกุมาโรปิ ตํ สรํ อวีมํสิตฺวาว โอตริ, เตน จ ‘‘เทวธเมฺม ชานาสี’’ติ ปุจฺฉิโต ‘‘เทวธมฺมา นาม จนฺทิมสูริยา’’ติ อาหฯ อถ นํ ‘‘ตฺวํ เทวธเมฺม น ชานาสี’’ติ อุทกํ ปเวเสตฺวา อตฺตโน ภวเน ฐเปสิฯ โพธิสโตฺตปิ ตํ จิรายนฺตํ ทิสฺวา จนฺทกุมารํ เปเสสิฯ โสปิ เตน ‘‘เทวธเมฺม ชานาสี’’ติ ปุจฺฉิโต ‘‘เทวธมฺมา นาม จตโสฺส ทิสา’’ติ อาหฯ ทกรกฺขโส ตมฺปิ อุทกํ ปเวเสตฺวา ตเตฺถว ฐเปสิฯ
Atīte kira bārāṇasirañño aggamahesiyā kucchismiṃ bodhisatto paṭisandhiṃ gaṇhi. Tassa nāmaggahaṇadivase mahiṃsakumāroti nāmaṃ kariṃsu. Tassa kaniṭṭhabhātā candakumāro nāma ahosi. Tesaṃ mātari kālakatāya rājā aññaṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sāpi puttaṃ vijāyi, sūriyakumārotissa nāmaṃ kariṃsu. Taṃ disvā rājā tuṭṭho ‘‘puttassa te varaṃ dammī’’ti āha. Sāpi kho, ‘‘deva, icchitakāle gaṇhissāmī’’ti vatvā puttassa vayappattakāle rājānaṃ āha – ‘‘devena mayhaṃ puttassa jātakāle varo dinno, idāni me puttassa rajjaṃ dehī’’ti . Rājā ‘‘mama dve puttā aggikkhandhā viya jalantā vicaranti, na sakkā tassa rajjaṃ dātu’’nti paṭikkhipitvāpi taṃ punappunaṃ yācamānameva disvā ‘‘ayaṃ me puttānaṃ anatthampi kareyyā’’ti putte pakkosāpetvā, ‘‘tātā, ahaṃ sūriyakumārassa jātakāle varaṃ adāsiṃ, idānissa mātā rajjaṃ yācati, ahaṃ tassa na dātukāmo, tassa mātā tumhākaṃ anatthampi kareyya, gacchatha tumhe, araññe vasitvā mamaccayenāgantvā rajjaṃ gaṇhathā’’ti uyyojesi. Te pitaraṃ vanditvā pāsādā otarante rājaṅgaṇe kīḷamāno sūriyakumāro disvā taṃ kāraṇaṃ ñatvā tehi saddhiṃ nikkhami. Tesaṃ himavantaṃ paviṭṭhakāle bodhisatto maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīditvā sūriyakumāraṃ āha – ‘‘tāta, etaṃ saraṃ gantvā nhatvā ca pivitvā ca amhākampi paduminipaṇṇehi udakaṃ āharā’’ti. So pana saro vessavaṇṇassa santikā ekena dakarakkhasena laddho hoti. Vessavaṇṇo ca taṃ āha – ‘‘ṭhapetvā devadhammajānanake ye ca aññe imaṃ saraṃ otaranti, te khādituṃ labhasī’’ti. Tato paṭṭhāya so taṃ saraṃ otiṇṇotiṇṇe devadhamme pucchitvā ajānante khādati, sūriyakumāropi taṃ saraṃ avīmaṃsitvāva otari, tena ca ‘‘devadhamme jānāsī’’ti pucchito ‘‘devadhammā nāma candimasūriyā’’ti āha. Atha naṃ ‘‘tvaṃ devadhamme na jānāsī’’ti udakaṃ pavesetvā attano bhavane ṭhapesi. Bodhisattopi taṃ cirāyantaṃ disvā candakumāraṃ pesesi. Sopi tena ‘‘devadhamme jānāsī’’ti pucchito ‘‘devadhammā nāma catasso disā’’ti āha. Dakarakkhaso tampi udakaṃ pavesetvā tattheva ṭhapesi.
โพธิสโตฺต ตสฺมิมฺปิ จิรายเนฺต ‘‘อนฺตราเยน ภวิตพฺพ’’นฺติ สยํ คนฺตฺวา ทฺวินฺนมฺปิ โอตรณปทํเยว ทิสฺวา ‘‘อยํ สโร รกฺขสปริคฺคหิโต’’ติ ญตฺวา ขคฺคํ สนฺนยฺหิตฺวา ธนุํ คเหตฺวา อฎฺฐาสิฯ รกฺขโส ตํ อโนตรนฺตํ ทิสฺวา วนกมฺมิกปุริสเวเสนาคนฺตฺวา อาห – ‘‘โภ ปุริส, ตฺวํ มคฺคกิลโนฺต, กสฺมา อิมํ สรํ โอตริตฺวา นฺหตฺวา จ ปิวิตฺวา จ ภิสมุลาลํ ขาทิตฺวา ปุปฺผานิ ปิลนฺธิตฺวา น คจฺฉสี’’ติฯ โพธิสโตฺต ตํ ทิสฺวาว ‘‘เอส โส ยโกฺข’’ติ ญตฺวา ‘‘ตยา เม ภาตโร คหิตา’’ติ อาหฯ อาม, มยา คหิตาติฯ กิํ การณาติ? อหํ อิมํ สรํ โอติโณฺณติเณฺณ ลภามีติ ฯ กิํ ปน สเพฺพว ลภสีติ? เทวธมฺมชานนเก ฐเปตฺวา อวเสเส ลภามีติฯ อตฺถิ ปน เต เทวธเมฺมหิ อโตฺถติ? อาม, อตฺถีติฯ อหํ กเถสฺสามีติฯ เตน หิ กเถหีติฯ น สกฺกา กิลิเฎฺฐน คเตฺตน กเถตุนฺติฯ ยโกฺข โพธิสตฺตํ นฺหาเปตฺวา ปานียํ ปาเยตฺวา อลงฺกริตฺวา อลงฺกตมณฺฑปมเชฺฌ ปลฺลงฺกํ อาโรเปตฺวา สยมสฺส ปาทมูเล นิสีทิฯ อถ นํ โพธิสโตฺต ‘‘สกฺกจฺจํ สุณาหี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Bodhisatto tasmimpi cirāyante ‘‘antarāyena bhavitabba’’nti sayaṃ gantvā dvinnampi otaraṇapadaṃyeva disvā ‘‘ayaṃ saro rakkhasapariggahito’’ti ñatvā khaggaṃ sannayhitvā dhanuṃ gahetvā aṭṭhāsi. Rakkhaso taṃ anotarantaṃ disvā vanakammikapurisavesenāgantvā āha – ‘‘bho purisa, tvaṃ maggakilanto, kasmā imaṃ saraṃ otaritvā nhatvā ca pivitvā ca bhisamulālaṃ khāditvā pupphāni pilandhitvā na gacchasī’’ti. Bodhisatto taṃ disvāva ‘‘esa so yakkho’’ti ñatvā ‘‘tayā me bhātaro gahitā’’ti āha. Āma, mayā gahitāti. Kiṃ kāraṇāti? Ahaṃ imaṃ saraṃ otiṇṇotiṇṇe labhāmīti . Kiṃ pana sabbeva labhasīti? Devadhammajānanake ṭhapetvā avasese labhāmīti. Atthi pana te devadhammehi atthoti? Āma, atthīti. Ahaṃ kathessāmīti. Tena hi kathehīti. Na sakkā kiliṭṭhena gattena kathetunti. Yakkho bodhisattaṃ nhāpetvā pānīyaṃ pāyetvā alaṅkaritvā alaṅkatamaṇḍapamajjhe pallaṅkaṃ āropetvā sayamassa pādamūle nisīdi. Atha naṃ bodhisatto ‘‘sakkaccaṃ suṇāhī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
‘‘หิริโอตฺตปฺปสมฺปนฺนา, สุกฺกธมฺมสมาหิตา;
‘‘Hiriottappasampannā, sukkadhammasamāhitā;
สโนฺต สปฺปุริสา โลเก, เทวธมฺมาติ วุจฺจเร’’ติฯ (ชา. ๑.๑.๖);
Santo sappurisā loke, devadhammāti vuccare’’ti. (jā. 1.1.6);
ยโกฺข อิมํ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสโนฺน โพธิสตฺตํ อาห – ‘‘ปณฺฑิต, อหํ เต ปสโนฺน, เอกํ ภาตรํ ทมฺมิ, กตรํ อาเนมี’’ติ? ‘‘กนิฎฺฐํ อาเนหี’’ติฯ ปณฺฑิต, ตฺวํ เกวลํ เทวธเมฺม ชานาสิเยว, น ปน เตสุ วตฺตสีติฯ กิํ การณาติ? ยสฺมา เชฎฺฐํ ฐเปตฺวา กนิฎฺฐํ อาหราเปโนฺต เชฎฺฐาปจายิกกมฺมํ น กโรสีติ, เทวธเมฺม จาหํ ยกฺข ชานามิ, เตสุ จ วตฺตามิฯ มยญฺหิ เอตํ นิสฺสาย อิมํ อรญฺญํ ปวิฎฺฐาฯ เอตสฺส หิ อตฺถาย อมฺหากํ ปิตรํ เอตสฺส มาตา รชฺชํ ยาจิ, อมฺหากํ ปน ปิตา ตํ วรํ อทตฺวา อมฺหากํ อนุรกฺขณตฺถาย อรเญฺญ วาสํ อนุชานิ, โส กุมาโร อนิวตฺติตฺวา อเมฺหหิ สทฺธิํ อาคโตฯ ‘‘ตํ อรเญฺญ เอโก ยโกฺข ขาที’’ติ วุเตฺตปิ น โกจิ สทฺทหิสฺสติฯ เตนาหํ ครหภยภีโต ตเมวาหราเปมีติฯ ยโกฺข โพธิสตฺตสฺส ปสีทิตฺวา ‘‘สาธุ ปณฺฑิต, ตฺวเมว เทวธเมฺม ชานาสิ, เทวธเมฺมสุ จ วตฺตสี’’ติ เทฺว ภาตโร อาเนตฺวา อทาสิฯ อถ นํ โพธิสโตฺต ยกฺขภาเว อาทีนวํ กเถตฺวา ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฎฺฐาเปสิฯ โส เตน สุสํวิหิตารโกฺข ตสฺมิํ อรเญฺญ วสิตฺวา ปิตริ กาลกเต ยกฺขํ อาทาย พาราณสิํ คนฺตฺวา รชฺชํ คเหตฺวา จนฺทกุมารสฺส อุปรชฺชํ, สูริยกุมารสฺส เสนาปติฎฺฐานํ ทตฺวา ยกฺขสฺส รมณีเย ฐาเน อายตนํ การาเปตฺวา ยถา โส ลาภคฺคปฺปโตฺต โหติ, ตถา อกาสิฯ
Yakkho imaṃ dhammadesanaṃ sutvā pasanno bodhisattaṃ āha – ‘‘paṇḍita, ahaṃ te pasanno, ekaṃ bhātaraṃ dammi, kataraṃ ānemī’’ti? ‘‘Kaniṭṭhaṃ ānehī’’ti. Paṇḍita, tvaṃ kevalaṃ devadhamme jānāsiyeva, na pana tesu vattasīti. Kiṃ kāraṇāti? Yasmā jeṭṭhaṃ ṭhapetvā kaniṭṭhaṃ āharāpento jeṭṭhāpacāyikakammaṃ na karosīti, devadhamme cāhaṃ yakkha jānāmi, tesu ca vattāmi. Mayañhi etaṃ nissāya imaṃ araññaṃ paviṭṭhā. Etassa hi atthāya amhākaṃ pitaraṃ etassa mātā rajjaṃ yāci, amhākaṃ pana pitā taṃ varaṃ adatvā amhākaṃ anurakkhaṇatthāya araññe vāsaṃ anujāni, so kumāro anivattitvā amhehi saddhiṃ āgato. ‘‘Taṃ araññe eko yakkho khādī’’ti vuttepi na koci saddahissati. Tenāhaṃ garahabhayabhīto tamevāharāpemīti. Yakkho bodhisattassa pasīditvā ‘‘sādhu paṇḍita, tvameva devadhamme jānāsi, devadhammesu ca vattasī’’ti dve bhātaro ānetvā adāsi. Atha naṃ bodhisatto yakkhabhāve ādīnavaṃ kathetvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāpesi. So tena susaṃvihitārakkho tasmiṃ araññe vasitvā pitari kālakate yakkhaṃ ādāya bārāṇasiṃ gantvā rajjaṃ gahetvā candakumārassa uparajjaṃ, sūriyakumārassa senāpatiṭṭhānaṃ datvā yakkhassa ramaṇīye ṭhāne āyatanaṃ kārāpetvā yathā so lābhaggappatto hoti, tathā akāsi.
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ ‘‘ตทา รกฺขโส พหุภณฺฑิกภิกฺขุ อโหสิ, สูริยกุมาโร อานโนฺท, จนฺทกุมาโร สาริปุโตฺต, มหิํสกุมาโร ปน อหเมวา’’ติฯ เอวํ สตฺถา ชาตกํ กเถตฺวา ‘‘เอวํ ตฺวํ, ภิกฺขุ, ปุเพฺพ เทวธเมฺม คเวสมาโน หิริโอตฺตปฺปสมฺปโนฺน วิจริตฺวา อิทานิ จตุปริสมเชฺฌ อิมินา นีหาเรน ฐตฺวา มม ปุรโต ‘อปฺปิโจฺฉมฺหี’ติ วทโนฺต อยุตฺตํ อกาสิฯ น หิ สาฎกปฎิเกฺขปาทิมเตฺตน สมโณ นาม โหตี’’ติ วตฺวา อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā rakkhaso bahubhaṇḍikabhikkhu ahosi, sūriyakumāro ānando, candakumāro sāriputto, mahiṃsakumāro pana ahamevā’’ti. Evaṃ satthā jātakaṃ kathetvā ‘‘evaṃ tvaṃ, bhikkhu, pubbe devadhamme gavesamāno hiriottappasampanno vicaritvā idāni catuparisamajjhe iminā nīhārena ṭhatvā mama purato ‘appicchomhī’ti vadanto ayuttaṃ akāsi. Na hi sāṭakapaṭikkhepādimattena samaṇo nāma hotī’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๑๔๑.
141.
‘‘น นคฺคจริยา น ชฎา น ปงฺกา, นานาสกา ถณฺฑิลสายิกา วา;
‘‘Na naggacariyā na jaṭā na paṅkā, nānāsakā thaṇḍilasāyikā vā;
รโชชลฺลํ อุกฺกุฎิกปฺปธานํ, โสเธนฺติ มจฺจํ อวิติณฺณกงฺข’’นฺติฯ
Rajojallaṃ ukkuṭikappadhānaṃ, sodhenti maccaṃ avitiṇṇakaṅkha’’nti.
ตตฺถ นานาสกาติ น อนสกา, ภตฺตปฎิเกฺขปกาติ อโตฺถฯ ถณฺฑิลสายิกาติ ภูมิสยนาฯ รโชชลฺลนฺติ กทฺทมเลปนากาเรน สรีเร สนฺนิหิตรโช ฯ อุกฺกุฎิกปฺปธานนฺติ อุกฺกุฎิกภาเวน อารทฺธวีริยํฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย หิ มโจฺจ ‘‘เอวํ อหํ โลกนิสฺสรณสงฺขาตํ สุทฺธิํ ปาปุณิสฺสามี’’ติ อิเมสุ นคฺคจริยาทีสุ ยํ กิญฺจิ สมาทาย วเตฺตยฺย, โส เกวลํ มิจฺฉาทสฺสนเญฺจว วเฑฺฒยฺย, กิลมถสฺส จ ภาคี อสฺสฯ น หิ เอตานิ สุสมาทินฺนานิปิ อฎฺฐวตฺถุกาย กงฺขาย อวิติณฺณภาเวน อวิติณฺณกงฺขํ มจฺจํ โสเธนฺตีติฯ
Tattha nānāsakāti na anasakā, bhattapaṭikkhepakāti attho. Thaṇḍilasāyikāti bhūmisayanā. Rajojallanti kaddamalepanākārena sarīre sannihitarajo . Ukkuṭikappadhānanti ukkuṭikabhāvena āraddhavīriyaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo hi macco ‘‘evaṃ ahaṃ lokanissaraṇasaṅkhātaṃ suddhiṃ pāpuṇissāmī’’ti imesu naggacariyādīsu yaṃ kiñci samādāya vatteyya, so kevalaṃ micchādassanañceva vaḍḍheyya, kilamathassa ca bhāgī assa. Na hi etāni susamādinnānipi aṭṭhavatthukāya kaṅkhāya avitiṇṇabhāvena avitiṇṇakaṅkhaṃ maccaṃ sodhentīti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
พหุภณฺฑิกภิกฺขุวตฺถุ อฎฺฐมํฯ
Bahubhaṇḍikabhikkhuvatthu aṭṭhamaṃ.
๙. สนฺตติมหามตฺตวตฺถุ
9. Santatimahāmattavatthu
อลงฺกโต เจปีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต สนฺตติมหามตฺตํ อารพฺภ กเถสิฯ
Alaṅkato cepīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto santatimahāmattaṃ ārabbha kathesi.
โส หิ เอกสฺมิํ กาเล รโญฺญ ปเสนทิโกสลสฺส ปจฺจนฺตํ กุปิตํ วูปสเมตฺวา อาคโตฯ อถสฺส ราชา ตุโฎฺฐ สตฺต ทิวสานิ รชฺชํ ทตฺวา เอกํ นจฺจคีตกุสลํ อิตฺถิํ อทาสิฯ โส สตฺต ทิวสานิ สุรามทมโตฺต หุตฺวา สตฺตเม ทิวเส สพฺพาลงฺการปฎิมณฺฑิโต หตฺถิกฺขนฺธวรคโต นฺหานติตฺถํ คจฺฉโนฺต สตฺถารํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตํ ทฺวารนฺตเร ทิสฺวา หตฺถิกฺขนฺธวรคโตว สีสํ จาเลตฺวา วนฺทิตฺวา ปกฺกามิฯ สตฺถา สิตํ กตฺวา ‘‘โก นุ โข, ภเนฺต, สิตปาตุกรเณ เหตู’’ติ อานนฺทเตฺถเรน ปุโฎฺฐ สิตการณํ อาจิกฺขโนฺต อาห – ‘‘ปสฺสานนฺท, สนฺตติมหามตฺตํ, อชฺช สพฺพาภรณปฎิมณฺฑิโตว มม สนฺติกํ อาคนฺตฺวา จตุปฺปทิกคาถาวสาเน อรหตฺตํ ปตฺวา สตฺตตาลมเตฺต อากาเส นิสีทิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสตี’’ติฯ มหาชโน เถเรน สทฺธิํ กเถนฺตสฺส สตฺถุ วจนํ อโสฺสสิฯ ตตฺถ มิจฺฉาทิฎฺฐิกา จินฺตยิํสุ – ‘‘ปสฺสถ สมณสฺส โคตมสฺส กิริยํ, มุขปฺปตฺตเมว ภาสติ, อชฺช กิร เอส เอวํ สุรามทมโตฺต ยถาลงฺกโตว เอตสฺส สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสติ, อเชฺชว ตํ มุสาวาเทน นิคฺคณฺหิสฺสามา’’ติฯ สมฺมาทิฎฺฐิกา จิเนฺตสุํ – ‘‘อโห พุทฺธานํ มหานุภาวตา, อชฺช พุทฺธลีฬเญฺจว สนฺตติมหามตฺตลีฬญฺจ ทฎฺฐุํ ลภิสฺสามา’’ติฯ
So hi ekasmiṃ kāle rañño pasenadikosalassa paccantaṃ kupitaṃ vūpasametvā āgato. Athassa rājā tuṭṭho satta divasāni rajjaṃ datvā ekaṃ naccagītakusalaṃ itthiṃ adāsi. So satta divasāni surāmadamatto hutvā sattame divase sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito hatthikkhandhavaragato nhānatitthaṃ gacchanto satthāraṃ piṇḍāya pavisantaṃ dvārantare disvā hatthikkhandhavaragatova sīsaṃ cāletvā vanditvā pakkāmi. Satthā sitaṃ katvā ‘‘ko nu kho, bhante, sitapātukaraṇe hetū’’ti ānandattherena puṭṭho sitakāraṇaṃ ācikkhanto āha – ‘‘passānanda, santatimahāmattaṃ, ajja sabbābharaṇapaṭimaṇḍitova mama santikaṃ āgantvā catuppadikagāthāvasāne arahattaṃ patvā sattatālamatte ākāse nisīditvā parinibbāyissatī’’ti. Mahājano therena saddhiṃ kathentassa satthu vacanaṃ assosi. Tattha micchādiṭṭhikā cintayiṃsu – ‘‘passatha samaṇassa gotamassa kiriyaṃ, mukhappattameva bhāsati, ajja kira esa evaṃ surāmadamatto yathālaṅkatova etassa santike dhammaṃ sutvā parinibbāyissati, ajjeva taṃ musāvādena niggaṇhissāmā’’ti. Sammādiṭṭhikā cintesuṃ – ‘‘aho buddhānaṃ mahānubhāvatā, ajja buddhalīḷañceva santatimahāmattalīḷañca daṭṭhuṃ labhissāmā’’ti.
สนฺตติมหามโตฺตปิ นฺหานติเตฺถ ทิวสภาคํ อุทกกีฬํ กีฬิตฺวา อุยฺยานํ คนฺตฺวา อาปานภูมิยํ นิสีทิฯ สาปิ อิตฺถี รงฺคมชฺฌํ โอตริตฺวา นจฺจคีตํ ทเสฺสตุํ อารภิฯ ตสฺสา สรีรลีฬาย ทสฺสนตฺถํ สตฺตาหํ อปฺปาหารตาย ตํ ทิวสํ นจฺจคีตํ ทสฺสยมานาย อโนฺตกุจฺฉิยํ สตฺถกวาตา สมุฎฺฐาย หทยมํสํ กนฺติตฺวา อคมํสุฯ สา ตงฺขณเญฺญว มุเขน เจว อกฺขีหิ จ วิวเฎหิ กาลมกาสิฯ สนฺตติมหามโตฺต ‘‘อุปธาเรถ น’’นฺติ วตฺวา ‘‘นิรุทฺธา, สามี’’ติ จ วุตฺตมเตฺตเยว พลวโสเกน อภิภูโต ตงฺขณเญฺญวสฺส สตฺตาหํ ปีตสุรา ตตฺตกปาเล อุทกพินฺทุ วิย ปริกฺขยํ อคมาสิฯ โส ‘‘น เม อิมํ โสกํ อเญฺญ นิพฺพาเปตุํ สกฺขิสฺสนฺติ อญฺญตฺร ตถาคเตนา’’ติ พลกายปริวุโต สายนฺหสมเย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาห – ‘‘ภเนฺต, ‘เอวรูโป เม โสโก อุปฺปโนฺน, ตํ เม ตุเมฺห นิพฺพาเปตุํ สกฺขิสฺสถา’ติ อาคโตมฺหิ, ปฎิสรณํ เม โหถา’’ติฯ อถ นํ สตฺถา ‘‘โสกํ นิพฺพาเปตุํ สมตฺถเสฺสว สนฺติกํ อาคโตสิฯ อิมิสฺสา หิ อิตฺถิยา อิมินาว อากาเรน มตกาเล ตว โรทนฺตสฺส ปคฺฆริตอสฺสูนิ จตุนฺนํ มหาสมุทฺทานํ อุทกโต อติเรกตรานี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Santatimahāmattopi nhānatitthe divasabhāgaṃ udakakīḷaṃ kīḷitvā uyyānaṃ gantvā āpānabhūmiyaṃ nisīdi. Sāpi itthī raṅgamajjhaṃ otaritvā naccagītaṃ dassetuṃ ārabhi. Tassā sarīralīḷāya dassanatthaṃ sattāhaṃ appāhāratāya taṃ divasaṃ naccagītaṃ dassayamānāya antokucchiyaṃ satthakavātā samuṭṭhāya hadayamaṃsaṃ kantitvā agamaṃsu. Sā taṅkhaṇaññeva mukhena ceva akkhīhi ca vivaṭehi kālamakāsi. Santatimahāmatto ‘‘upadhāretha na’’nti vatvā ‘‘niruddhā, sāmī’’ti ca vuttamatteyeva balavasokena abhibhūto taṅkhaṇaññevassa sattāhaṃ pītasurā tattakapāle udakabindu viya parikkhayaṃ agamāsi. So ‘‘na me imaṃ sokaṃ aññe nibbāpetuṃ sakkhissanti aññatra tathāgatenā’’ti balakāyaparivuto sāyanhasamaye satthu santikaṃ gantvā vanditvā evamāha – ‘‘bhante, ‘evarūpo me soko uppanno, taṃ me tumhe nibbāpetuṃ sakkhissathā’ti āgatomhi, paṭisaraṇaṃ me hothā’’ti. Atha naṃ satthā ‘‘sokaṃ nibbāpetuṃ samatthasseva santikaṃ āgatosi. Imissā hi itthiyā imināva ākārena matakāle tava rodantassa paggharitaassūni catunnaṃ mahāsamuddānaṃ udakato atirekatarānī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
‘‘ยํ ปุเพฺพ ตํ วิโสเสหิ, ปจฺฉา เต มาหุ กิญฺจนํ;
‘‘Yaṃ pubbe taṃ visosehi, pacchā te māhu kiñcanaṃ;
มเชฺฌ เจ โน คเหสฺสสิ, อุปสโนฺต จริสฺสสี’’ติฯ (สุ. นิ. ๙๕๕, ๑๑๐๕; จูฬนิ. ชตุกณฺณิมาณวปุจฺฉานิเทฺทส ๖๘);
Majjhe ce no gahessasi, upasanto carissasī’’ti. (su. ni. 955, 1105; cūḷani. jatukaṇṇimāṇavapucchāniddesa 68);
คาถาปริโยสาเน สนฺตติมหามโตฺต อรหตฺตํ ปตฺวา อตฺตโน อายุสงฺขารํ โอโลเกโนฺต ตสฺส อปฺปวตฺตนภาวํ ญตฺวา สตฺถารํ อาห – ‘‘ภเนฺต, ปรินิพฺพานํ เม อนุชานาถา’’ติฯ สตฺถา เตน กตกมฺมํ ชานโนฺตปิ ‘‘มุสาวาเทน นิคฺคณฺหนตฺถํ สนฺนิปติตา มิจฺฉาทิฎฺฐิกา โอกาสํ น ลภิสฺสนฺติ, ‘พุทฺธลีฬเญฺจว สนฺตติมหามตฺตลีฬญฺจ ปสฺสิสฺสามา’ติ สนฺนิปติตา สมฺมาทิฎฺฐิกา อิมินา กตกมฺมํ สุตฺวา ปุเญฺญสุ อาทรํ กริสฺสนฺตี’’ติ สลฺลเกฺขตฺวา ‘‘เตน หิ ตยา กตกมฺมํ มยฺหํ กเถหิ, กเถโนฺต จ ภูมิยํ ฐิโต อกเถตฺวา สตฺตตาลมเตฺต อากาเส ฐิโต กเถหี’’ติ อาหฯ โส ‘‘สาธุ, ภเนฺต’’ติ สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกตาลปฺปมาณํ อุคฺคมฺม โอโรหิตฺวา ปุน สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อุคฺคจฺฉโนฺต ปฎิปาฎิยา สตฺตตาลปฺปมาเณ อากาเส ปลฺลเงฺกน นิสีทิตฺวา ‘‘สุณาถ เม, ภเนฺต, ปุพฺพกมฺม’’นฺติ วตฺวา อาห –
Gāthāpariyosāne santatimahāmatto arahattaṃ patvā attano āyusaṅkhāraṃ olokento tassa appavattanabhāvaṃ ñatvā satthāraṃ āha – ‘‘bhante, parinibbānaṃ me anujānāthā’’ti. Satthā tena katakammaṃ jānantopi ‘‘musāvādena niggaṇhanatthaṃ sannipatitā micchādiṭṭhikā okāsaṃ na labhissanti, ‘buddhalīḷañceva santatimahāmattalīḷañca passissāmā’ti sannipatitā sammādiṭṭhikā iminā katakammaṃ sutvā puññesu ādaraṃ karissantī’’ti sallakkhetvā ‘‘tena hi tayā katakammaṃ mayhaṃ kathehi, kathento ca bhūmiyaṃ ṭhito akathetvā sattatālamatte ākāse ṭhito kathehī’’ti āha. So ‘‘sādhu, bhante’’ti satthāraṃ vanditvā ekatālappamāṇaṃ uggamma orohitvā puna satthāraṃ vanditvā uggacchanto paṭipāṭiyā sattatālappamāṇe ākāse pallaṅkena nisīditvā ‘‘suṇātha me, bhante, pubbakamma’’nti vatvā āha –
อิโต เอกนวุติกเปฺป วิปสฺสีสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล อหํ พนฺธุมตินคเร เอกสฺมิํ กุเล นิพฺพตฺติตฺวา จิเนฺตสิํ – ‘‘กิํ นุ โข ปเรสํ เฉทํ วา ปีฬํ วา อกรณกมฺม’’นฺติ อุปธาเรโนฺต ธมฺมโฆสกกมฺมํ ทิสฺวา ตโต ปฎฺฐาย ตํ กมฺมํ กโรโนฺต มหาชนํ สมาทเปตฺวา ‘‘ปุญฺญานิ กโรถ, อุโปสถทิวเสสุ อุโปสถํ สมาทิยถ, ทานํ เทถ, ธมฺมํ สุณาถ, พุทฺธรตนาทีหิ สทิสํ อญฺญํ นาม นตฺถิ, ติณฺณํ รตนานํ สกฺการํ กโรถา’’ติ อุโคฺฆเสโนฺต วิจรามิฯ ตสฺส มยฺหํ สทฺทํ สุตฺวา พุทฺธปิตา พนฺธุมติมหาราชา มํ ปโกฺกสาเปตฺวา, ‘‘ตาต, กิํ กโรโนฺต วิจรสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘เทว, ติณฺณํ รตนานํ คุณํ ปกาเสตฺวา มหาชนํ ปุญฺญกเมฺมสุ สมาทเปโนฺต วิจรามี’’ติ วุเตฺต, ‘‘กตฺถ นิสิโนฺน วิจรสี’’ติ มํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ปทสาว, เทวา’’ติ มยา วุเตฺต, ‘‘ตาต, น ตฺวํ เอวํ วิจริตุํ อรหสิ, อิมํ ปุปฺผทามํ ปิลนฺธิตฺวา อสฺสปิเฎฺฐ นิสิโนฺนว วิจรา’’ติ มยฺหํ มุตฺตาทามสทิสํ ปุปฺผทามํ ทตฺวา ทนฺตํ อสฺสํ อทาสิฯ อถ มํ รญฺญา ทินฺนปริหาเรน ตเถว อุโคฺฆเสตฺวา วิจรนฺตํ ปุน ราชา ปโกฺกสาเปตฺวา, ‘‘ตาต, กิํ กโรโนฺต วิจรสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ตเทว, เทวา’’ติ วุเตฺต, ‘‘ตาต, อโสฺสปิ เต นานุจฺฉวิโก, อิธ นิสีทิตฺวา วิจรา’’ติ จตุสินฺธวยุตฺตรถํ อทาสิฯ ตติยวาเรปิ เม ราชา สทฺทํ สุตฺวา ปโกฺกสาเปตฺวา, ‘‘ตาต, กิํ กโรโนฺต วิจรสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ตเทว, เทวา’’ติ วุเตฺต, ‘‘ตาต, รโถปิ เต นานุจฺฉวิโก’’ติ มยฺหํ มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ มหาปสาธนญฺจ ทตฺวา เอกญฺจ หตฺถิํ อทาสิฯ สฺวาหํ สพฺพาภรณปฎิมณฺฑิโต หตฺถิกฺขเนฺธ นิสิโนฺน อสีติ วสฺสสหสฺสานิ ธมฺมโฆสกกมฺมํ อกาสิํ, ตสฺส เม เอตฺตกํ กาลํ กายโต จนฺทนคโนฺธ วายติ, มุขโต อุปฺปลคโนฺธ วายติฯ อิทํ มยา กตกมฺมนฺติฯ
Ito ekanavutikappe vipassīsammāsambuddhakāle ahaṃ bandhumatinagare ekasmiṃ kule nibbattitvā cintesiṃ – ‘‘kiṃ nu kho paresaṃ chedaṃ vā pīḷaṃ vā akaraṇakamma’’nti upadhārento dhammaghosakakammaṃ disvā tato paṭṭhāya taṃ kammaṃ karonto mahājanaṃ samādapetvā ‘‘puññāni karotha, uposathadivasesu uposathaṃ samādiyatha, dānaṃ detha, dhammaṃ suṇātha, buddharatanādīhi sadisaṃ aññaṃ nāma natthi, tiṇṇaṃ ratanānaṃ sakkāraṃ karothā’’ti ugghosento vicarāmi. Tassa mayhaṃ saddaṃ sutvā buddhapitā bandhumatimahārājā maṃ pakkosāpetvā, ‘‘tāta, kiṃ karonto vicarasī’’ti pucchitvā, ‘‘deva, tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaṃ pakāsetvā mahājanaṃ puññakammesu samādapento vicarāmī’’ti vutte, ‘‘kattha nisinno vicarasī’’ti maṃ pucchitvā ‘‘padasāva, devā’’ti mayā vutte, ‘‘tāta, na tvaṃ evaṃ vicarituṃ arahasi, imaṃ pupphadāmaṃ pilandhitvā assapiṭṭhe nisinnova vicarā’’ti mayhaṃ muttādāmasadisaṃ pupphadāmaṃ datvā dantaṃ assaṃ adāsi. Atha maṃ raññā dinnaparihārena tatheva ugghosetvā vicarantaṃ puna rājā pakkosāpetvā, ‘‘tāta, kiṃ karonto vicarasī’’ti pucchitvā ‘‘tadeva, devā’’ti vutte, ‘‘tāta, assopi te nānucchaviko, idha nisīditvā vicarā’’ti catusindhavayuttarathaṃ adāsi. Tatiyavārepi me rājā saddaṃ sutvā pakkosāpetvā, ‘‘tāta, kiṃ karonto vicarasī’’ti pucchitvā ‘‘tadeva, devā’’ti vutte, ‘‘tāta, rathopi te nānucchaviko’’ti mayhaṃ mahantaṃ bhogakkhandhaṃ mahāpasādhanañca datvā ekañca hatthiṃ adāsi. Svāhaṃ sabbābharaṇapaṭimaṇḍito hatthikkhandhe nisinno asīti vassasahassāni dhammaghosakakammaṃ akāsiṃ, tassa me ettakaṃ kālaṃ kāyato candanagandho vāyati, mukhato uppalagandho vāyati. Idaṃ mayā katakammanti.
เอวํ โส อตฺตโน ปุพฺพกมฺมํ กเถตฺวา อากาเส นิสิโนฺนว เตโชธาตุํ สมาปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิฯ สรีเร อคฺคิชาลา อุฎฺฐหิตฺวา มํสโลหิตํ ฌาเปสิ, สุมนปุปฺผานิ วิย ธาตุโย อวสิสฺสิํสุฯ สตฺถา สุทฺธวตฺถํ ปสาเรสิ, ธาตุโย ตตฺถ ปติํสุฯ ตา ปเตฺต ปกฺขิปิตฺวา จตุมหาปเถ ถูปํ กาเรสิ ‘‘มหาชโน วนฺทิตฺวา ปุญฺญภาคี ภวิสฺสตี’’ติฯ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ, ‘‘อาวุโส, สนฺตติมหามโตฺต คาถาวสาเน อรหตฺตํ ปตฺวา อลงฺกตปฎิยโตฺตเยว อากาเส นิสีทิตฺวา ปรินิพฺพุโต, กิํ นุ โข เอตํ ‘สมโณ’ติ วตฺตุํ วฎฺฎติ อุทาหุ พฺราหฺมโณ’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต, ‘‘ภิกฺขเว, มม ปุตฺตํ ‘สมโณ’ติปิ วตฺตุํ วฎฺฎติ, ‘พฺราหฺมโณ’ติปิ วตฺตุํ วฎฺฎติเยวา’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Evaṃ so attano pubbakammaṃ kathetvā ākāse nisinnova tejodhātuṃ samāpajjitvā parinibbāyi. Sarīre aggijālā uṭṭhahitvā maṃsalohitaṃ jhāpesi, sumanapupphāni viya dhātuyo avasissiṃsu. Satthā suddhavatthaṃ pasāresi, dhātuyo tattha patiṃsu. Tā patte pakkhipitvā catumahāpathe thūpaṃ kāresi ‘‘mahājano vanditvā puññabhāgī bhavissatī’’ti. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, ‘‘āvuso, santatimahāmatto gāthāvasāne arahattaṃ patvā alaṅkatapaṭiyattoyeva ākāse nisīditvā parinibbuto, kiṃ nu kho etaṃ ‘samaṇo’ti vattuṃ vaṭṭati udāhu brāhmaṇo’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, mama puttaṃ ‘samaṇo’tipi vattuṃ vaṭṭati, ‘brāhmaṇo’tipi vattuṃ vaṭṭatiyevā’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๑๔๒.
142.
อลงฺกโต เจปิ สมํ จเรยฺย,
Alaṅkato cepi samaṃ careyya,
สโนฺต ทโนฺต นิยโต พฺรหฺมจารี;
Santo danto niyato brahmacārī;
สเพฺพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ,
Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ,
โส พฺราหฺมโณ โส สมโณ ส ภิกฺขู’’ติฯ
So brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhū’’ti.
ตตฺถ อลงฺกโตติ วตฺถาภรเณหิ ปฎิมณฺฑิโตฯ ตสฺสโตฺถ – วตฺถาลงฺการาทีหิ อลงฺกโต เจปิ ปุคฺคโล กายาทีหิ สมํ จเรยฺย, ราคาทิวูปสเมน สโนฺต อินฺทฺริยทมเนน ทโนฺต จตุมคฺคนิยเมน นิยโต เสฎฺฐจริยาย พฺรหฺมจารี กายทณฺฑาทีนํ โอโรปิตตาย สเพฺพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํฯ โส เอวรูโป พาหิตปาปตฺตา พฺราหฺมโณติปิ สมิตปาปตฺตา สมโณติปิ ภินฺนกิเลสตฺตา ภิกฺขูติปิ วตฺตโพฺพเยวาติฯ
Tattha alaṅkatoti vatthābharaṇehi paṭimaṇḍito. Tassattho – vatthālaṅkārādīhi alaṅkato cepi puggalo kāyādīhi samaṃ careyya, rāgādivūpasamena santo indriyadamanena danto catumagganiyamena niyato seṭṭhacariyāya brahmacārī kāyadaṇḍādīnaṃ oropitatāya sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ. So evarūpo bāhitapāpattā brāhmaṇotipi samitapāpattā samaṇotipi bhinnakilesattā bhikkhūtipi vattabboyevāti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
สนฺตติมหามตฺตวตฺถุ นวมํฯ
Santatimahāmattavatthu navamaṃ.
๑๐. ปิโลติกติสฺสเตฺถรวตฺถุ
10. Pilotikatissattheravatthu
หิรีนิเสโธติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ปิโลติกเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Hirīnisedhoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto pilotikattheraṃ ārabbha kathesi.
เอกสฺมิญฺหิ สมเย อานนฺทเตฺถโร เอกํ ปิโลติกขณฺฑนิวตฺถํ กปาลํ อาทาย ภิกฺขาย จรนฺตํ ทารกํ ทิสฺวา ‘‘กิํ เต เอวํ วิจริตฺวา ชีวนโต ปพฺพชฺชา น อุตฺตริตรา’’ติ วตฺวา, ‘‘ภเนฺต, โก มํ ปพฺพาเชสฺสตี’’ติ วุเตฺต ‘‘อหํ ปพฺพาเชสฺสามี’’ติ ตํ อาทาย คนฺตฺวา สหตฺถา นฺหาเปตฺวา กมฺมฎฺฐานํ ทตฺวา ปพฺพาเชสิฯ ตญฺจ ปน นิวตฺถปิโลติกขณฺฑํ ปสาเรตฺวา โอโลเกโนฺต ปริสฺสาวนกรณมตฺตมฺปิ คยฺหูปคํ กญฺจิ ปเทสํ อทิสฺวา กปาเลน สทฺธิํ เอกิสฺสา รุกฺขสาขาย ฐเปสิฯ โส ปพฺพชิตฺวา ลทฺธูปสมฺปโท พุทฺธานํ อุปฺปนฺนลาภสกฺการํ ปริภุญฺชมาโน มหคฺฆานิ จีวรานิ อจฺฉาเทตฺวา วิจรโนฺต ถูลสรีโร หุตฺวา อุกฺกณฺฐิตฺวา ‘‘กิํ เม ชนสฺส สทฺธาเทยฺยํ นิวาเสตฺวา วิจรเณน, อตฺตโน ปิโลติกเมว นิวาเสสฺสามี’’ติ ตํ ฐานํ คนฺตฺวา ปิโลติกํ คเหตฺวา ‘‘อหิริก นิลฺลชฺช เอวรูปานํ วตฺถานํ อจฺฉาทนฎฺฐานํ ปหาย อิมํ ปิโลติกขณฺฑํ นิวาเสตฺวา กปาลหโตฺถ ภิกฺขาย จริตุํ คจฺฉสี’’ติ ตํ อารมฺมณํ กตฺวา อตฺตนาว อตฺตานํ โอวทิ, โอวทนฺตเสฺสว ปนสฺส จิตฺตํ สนฺนิสีทิฯ โส ตํ ปิโลติกํ ตเตฺถว ปฎิสาเมตฺวา นิวตฺติตฺวา วิหารเมว คโตฯ โส กติปาหจฺจเยน ปุนปิ อุกฺกณฺฐิตฺวา ตเถว วตฺวา นิวตฺติ, ปุนปิ ตเถวาติฯ ตํ เอวํ อปราปรํ วิจรนฺตํ ทิสฺวา ภิกฺขู ‘‘กหํ , อาวุโส, คจฺฉสี’’ติ ปุจฺฉนฺติฯ โส ‘‘อาจริยสฺส สนฺติกํ คจฺฉามาวุโส’’ติ วตฺวา เอเตเนว นีหาเรน อตฺตโน ปิโลติกขณฺฑเมว อารมฺมณํ กตฺวา อตฺตานํ นิเสเธตฺวา กติปาเหเนว อรหตฺตํ ปาปุณิฯ ภิกฺขู อาหํสุ – ‘‘กิํ, อาวุโส, น ทานิ อาจริยสฺส สนฺติกํ คจฺฉสิ, นนุ อยํ เต วิจรณมโคฺค’’ติฯ อาวุโส, อาจริเยน สทฺธิํ สํสเคฺค สติ คโตมฺหิ, อิทานิ ปน เม ฉิโนฺน สํสโคฺค, เตนสฺส สนฺติกํ น คจฺฉามีติฯ ภิกฺขู ตถาคตสฺส อาโรเจสุํ – ‘‘ภเนฺต, ปิโลติกเตฺถโร อญฺญํ พฺยากโรตี’’ติฯ กิมาห, ภิกฺขเวติ? อิทํ นาม, ภเนฺตติฯ ตํ สุตฺวา สตฺถา ‘‘อาม, ภิกฺขเว, มม ปุโตฺต สํสเคฺค สติ อาจริยสฺส สนฺติกํ คโต, อิทานิ ปนสฺส สํสโคฺค ฉิโนฺน, อตฺตนาว อตฺตานํ นิเสเธตฺวา อรหตฺตํ ปโตฺต’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Ekasmiñhi samaye ānandatthero ekaṃ pilotikakhaṇḍanivatthaṃ kapālaṃ ādāya bhikkhāya carantaṃ dārakaṃ disvā ‘‘kiṃ te evaṃ vicaritvā jīvanato pabbajjā na uttaritarā’’ti vatvā, ‘‘bhante, ko maṃ pabbājessatī’’ti vutte ‘‘ahaṃ pabbājessāmī’’ti taṃ ādāya gantvā sahatthā nhāpetvā kammaṭṭhānaṃ datvā pabbājesi. Tañca pana nivatthapilotikakhaṇḍaṃ pasāretvā olokento parissāvanakaraṇamattampi gayhūpagaṃ kañci padesaṃ adisvā kapālena saddhiṃ ekissā rukkhasākhāya ṭhapesi. So pabbajitvā laddhūpasampado buddhānaṃ uppannalābhasakkāraṃ paribhuñjamāno mahagghāni cīvarāni acchādetvā vicaranto thūlasarīro hutvā ukkaṇṭhitvā ‘‘kiṃ me janassa saddhādeyyaṃ nivāsetvā vicaraṇena, attano pilotikameva nivāsessāmī’’ti taṃ ṭhānaṃ gantvā pilotikaṃ gahetvā ‘‘ahirika nillajja evarūpānaṃ vatthānaṃ acchādanaṭṭhānaṃ pahāya imaṃ pilotikakhaṇḍaṃ nivāsetvā kapālahattho bhikkhāya carituṃ gacchasī’’ti taṃ ārammaṇaṃ katvā attanāva attānaṃ ovadi, ovadantasseva panassa cittaṃ sannisīdi. So taṃ pilotikaṃ tattheva paṭisāmetvā nivattitvā vihārameva gato. So katipāhaccayena punapi ukkaṇṭhitvā tatheva vatvā nivatti, punapi tathevāti. Taṃ evaṃ aparāparaṃ vicarantaṃ disvā bhikkhū ‘‘kahaṃ , āvuso, gacchasī’’ti pucchanti. So ‘‘ācariyassa santikaṃ gacchāmāvuso’’ti vatvā eteneva nīhārena attano pilotikakhaṇḍameva ārammaṇaṃ katvā attānaṃ nisedhetvā katipāheneva arahattaṃ pāpuṇi. Bhikkhū āhaṃsu – ‘‘kiṃ, āvuso, na dāni ācariyassa santikaṃ gacchasi, nanu ayaṃ te vicaraṇamaggo’’ti. Āvuso, ācariyena saddhiṃ saṃsagge sati gatomhi, idāni pana me chinno saṃsaggo, tenassa santikaṃ na gacchāmīti. Bhikkhū tathāgatassa ārocesuṃ – ‘‘bhante, pilotikatthero aññaṃ byākarotī’’ti. Kimāha, bhikkhaveti? Idaṃ nāma, bhanteti. Taṃ sutvā satthā ‘‘āma, bhikkhave, mama putto saṃsagge sati ācariyassa santikaṃ gato, idāni panassa saṃsaggo chinno, attanāva attānaṃ nisedhetvā arahattaṃ patto’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
๑๔๓.
143.
‘‘หิรีนิเสโธ ปุริโส, โกจิ โลกสฺมิํ วิชฺชติ;
‘‘Hirīnisedho puriso, koci lokasmiṃ vijjati;
โย นิทฺทํ อปโพเธติ, อโสฺส ภโทฺร กสามิวฯ
Yo niddaṃ apabodheti, asso bhadro kasāmiva.
๑๔๔.
144.
‘‘อโสฺส ยถา ภโทฺร กสานิวิโฎฺฐ,
‘‘Asso yathā bhadro kasāniviṭṭho,
อาตาปิโน สํเวคิโน ภวาถ;
Ātāpino saṃvegino bhavātha;
สทฺธาย สีเลน จ วีริเยน จ,
Saddhāya sīlena ca vīriyena ca,
สมาธินา ธมฺมวินิจฺฉเยน จ;
Samādhinā dhammavinicchayena ca;
สมฺปนฺนวิชฺชาจรณา ปติสฺสตา,
Sampannavijjācaraṇā patissatā,
ชหิสฺสถ ทุกฺขมิทํ อนปฺปก’’นฺติฯ
Jahissatha dukkhamidaṃ anappaka’’nti.
ตตฺถ อโนฺต อุปฺปนฺนํ อกุสลวิตกฺกํ หิริยา นิเสเธตีติ หิรีนิเสโธฯ โกจิ โลกสฺมินฺติ เอวรูโป ปุคฺคโล ทุลฺลโภ, โกจิเทว โลกสฺมิํ วิชฺชติฯ โย นิทฺทนฺติ อปฺปมโตฺต สมณธมฺมํ กโรโนฺต อตฺตโน อุปฺปนฺนํ นิทฺทํ อปหรโนฺต พุชฺฌตีติ อปโพเธติฯ กสามิวาติ ยถา ภโทฺร อโสฺส อตฺตนิ ปตมานํ กสํ อปหรติ, อตฺตนิ ปติตุํ น เทติฯ โย เอวํ นิทฺทํ อปโพเธติ, โส ทุลฺลโภติ อโตฺถฯ
Tattha anto uppannaṃ akusalavitakkaṃ hiriyā nisedhetīti hirīnisedho. Koci lokasminti evarūpo puggalo dullabho, kocideva lokasmiṃ vijjati. Yo niddanti appamatto samaṇadhammaṃ karonto attano uppannaṃ niddaṃ apaharanto bujjhatīti apabodheti. Kasāmivāti yathā bhadro asso attani patamānaṃ kasaṃ apaharati, attani patituṃ na deti. Yo evaṃ niddaṃ apabodheti, so dullabhoti attho.
ทุติยคาถาย อยํ สเงฺขปโตฺถ – ‘‘ภิกฺขเว, ยถา ภโทฺร อโสฺส ปมาทมาคมฺม กสาย นิวิโฎฺฐ, อหมฺปิ นาม กสาย ปหโฎ’’ติ อปรภาเค อาตปฺปํ กโรติ, เอวํ ตุเมฺหปิ อาตาปิโน สํเวคิโน ภวถ , เอวํภูตา โลกิยโลกุตฺตราย ทุวิธาย สทฺธาย จ จตุปาริสุทฺธิสีเลน จ กายิกเจตสิกวีริเยน จ อฎฺฐสมาปตฺติสมาธินา จ การณาการณชานนลกฺขเณน ธมฺมวินิจฺฉเยน จ สมนฺนาคตา หุตฺวา ติสฺสนฺนํ วา อฎฺฐนฺนํ วา วิชฺชานํ, ปญฺจทสนฺนญฺจ จรณานํ สมฺปตฺติยา สมฺปนฺนวิชฺชาจรณา ฯ อุปฎฺฐิตสติตาย ปติสฺสตา หุตฺวา อิทํ อนปฺปกํ วฎฺฎทุกฺขํ ปชหิสฺสถาติฯ
Dutiyagāthāya ayaṃ saṅkhepattho – ‘‘bhikkhave, yathā bhadro asso pamādamāgamma kasāya niviṭṭho, ahampi nāma kasāya pahaṭo’’ti aparabhāge ātappaṃ karoti, evaṃ tumhepi ātāpino saṃvegino bhavatha, evaṃbhūtā lokiyalokuttarāya duvidhāya saddhāya ca catupārisuddhisīlena ca kāyikacetasikavīriyena ca aṭṭhasamāpattisamādhinā ca kāraṇākāraṇajānanalakkhaṇena dhammavinicchayena ca samannāgatā hutvā tissannaṃ vā aṭṭhannaṃ vā vijjānaṃ, pañcadasannañca caraṇānaṃ sampattiyā sampannavijjācaraṇā. Upaṭṭhitasatitāya patissatā hutvā idaṃ anappakaṃ vaṭṭadukkhaṃ pajahissathāti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ปิโลติกติสฺสเตฺถรวตฺถุ ทสมํฯ
Pilotikatissattheravatthu dasamaṃ.
๑๑. สุขสามเณรวตฺถุ
11. Sukhasāmaṇeravatthu
อุทกญฺหิ นยนฺตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต สุขสามเณรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Udakañhi nayantīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sukhasāmaṇeraṃ ārabbha kathesi.
อตีตสฺมิญฺหิ พาราณสิเสฎฺฐิโน คนฺธกุมาโร นาม ปุโตฺต อโหสิฯ ราชา ตสฺส ปิตริ กาลกเต ตํ ปโกฺกสาเปตฺวา สมสฺสาเสตฺวา มหเนฺตน สกฺกาเรน ตเสฺสว เสฎฺฐิฎฺฐานํ อทาสิฯ โส ตโต ปฎฺฐาย คนฺธเสฎฺฐีติ ปญฺญายิฯ อถสฺส ภณฺฑาคาริโก ธนคพฺภทฺวารํ วิวริตฺวา, ‘‘สามิ, อิทํ เต เอตฺตกํ ปิตุ ธนํ, เอตฺตกํ ปิตามหาทีน’’นฺติ นีหริตฺวา ทเสฺสสิฯ โส ตํ ธนราสิํ โอโลเกตฺวา อาห – ‘‘กิํ ปน เต อิมํ ธนํ คเหตฺวา น คมิํสู’’ติฯ ‘‘สามิ, ธนํ คเหตฺวา คตา นาม นตฺถิฯ อตฺตนา กตํ กุสลากุสลเมว หิ อาทาย สตฺตา คจฺฉนฺตี’’ติฯ โส จิเนฺตสิ – ‘‘เต พาลตาย ธนํ สณฺฐาเปตฺวา ปหาย คตา, อหํ ปเนตํ คเหตฺวาว คมิสฺสามี’’ติฯ เอวํ ปน จิเนฺตโนฺต ‘‘ทานํ วา ทสฺสามิ, ปูชํ วา กริสฺสามี’’ติ อจิเนฺตตฺวา ‘‘อิทํ สพฺพํ ขาทิตฺวาว คมิสฺสามี’’ติ จิเนฺตสิฯ โส สตสหสฺสํ วิสฺสเชฺชตฺวา ผลิกมยํ นฺหานโกฎฺฐกํ กาเรสิ, สตสหสฺสํ ทตฺวา ผลิกมยเมว นฺหานผลกํ, สตสหสฺสํ ทตฺวา นิสีทนปลฺลงฺกํ, สตสหสฺสํ ทตฺวา โภชนปาติํ, สตสหสฺสเมว ทตฺวา โภชนฎฺฐาเน มณฺฑปํ การาเปสิ, สตสหสฺสํ ทตฺวา โภชนปาติยา อาสิตฺตกูปธานํ กาเรสิ, สตสหเสฺสเนว เคเห สีหปญฺชรํ สณฺฐาเปสิ, อตฺตโน ปาตราสตฺถาย สหสฺสํ อทาสิ, สายมาสตฺถายปิ สหสฺสเมวฯ ปุณฺณมทิวเส ปน โภชนตฺถาย สตสหสฺสํ ทาเปสิ, ตํ ภตฺตํ ภุญฺชนทิวเส สตสหสฺสํ วิสฺสเชฺชตฺวา นครํ อลงฺกริตฺวา เภริํ จราเปสิ – ‘‘คนฺธเสฎฺฐิสฺส กิร ภตฺตภุญฺชนาการํ โอโลเกนฺตู’’ติฯ
Atītasmiñhi bārāṇasiseṭṭhino gandhakumāro nāma putto ahosi. Rājā tassa pitari kālakate taṃ pakkosāpetvā samassāsetvā mahantena sakkārena tasseva seṭṭhiṭṭhānaṃ adāsi. So tato paṭṭhāya gandhaseṭṭhīti paññāyi. Athassa bhaṇḍāgāriko dhanagabbhadvāraṃ vivaritvā, ‘‘sāmi, idaṃ te ettakaṃ pitu dhanaṃ, ettakaṃ pitāmahādīna’’nti nīharitvā dassesi. So taṃ dhanarāsiṃ oloketvā āha – ‘‘kiṃ pana te imaṃ dhanaṃ gahetvā na gamiṃsū’’ti. ‘‘Sāmi, dhanaṃ gahetvā gatā nāma natthi. Attanā kataṃ kusalākusalameva hi ādāya sattā gacchantī’’ti. So cintesi – ‘‘te bālatāya dhanaṃ saṇṭhāpetvā pahāya gatā, ahaṃ panetaṃ gahetvāva gamissāmī’’ti. Evaṃ pana cintento ‘‘dānaṃ vā dassāmi, pūjaṃ vā karissāmī’’ti acintetvā ‘‘idaṃ sabbaṃ khāditvāva gamissāmī’’ti cintesi. So satasahassaṃ vissajjetvā phalikamayaṃ nhānakoṭṭhakaṃ kāresi, satasahassaṃ datvā phalikamayameva nhānaphalakaṃ, satasahassaṃ datvā nisīdanapallaṅkaṃ, satasahassaṃ datvā bhojanapātiṃ, satasahassameva datvā bhojanaṭṭhāne maṇḍapaṃ kārāpesi, satasahassaṃ datvā bhojanapātiyā āsittakūpadhānaṃ kāresi, satasahasseneva gehe sīhapañjaraṃ saṇṭhāpesi, attano pātarāsatthāya sahassaṃ adāsi, sāyamāsatthāyapi sahassameva. Puṇṇamadivase pana bhojanatthāya satasahassaṃ dāpesi, taṃ bhattaṃ bhuñjanadivase satasahassaṃ vissajjetvā nagaraṃ alaṅkaritvā bheriṃ carāpesi – ‘‘gandhaseṭṭhissa kira bhattabhuñjanākāraṃ olokentū’’ti.
มหาชโน มญฺจาติมเญฺจ พนฺธิตฺวา สนฺนิปติฯ โสปิ สตสหสฺสคฺฆนเก นฺหานโกฎฺฐเก สตสหสฺสคฺฆนเก ผลเก นิสีทิตฺวา โสฬสหิ คโนฺธทกฆเฎหิ นฺหตฺวา ตํ สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา ตสฺมิํ ปลฺลเงฺก นิสีทิฯ อถสฺส ตสฺมิํ อาสิตฺตกูปธาเน ตํ ปาติํ ฐเปตฺวา สตสหสฺสคฺฆนกํ โภชนํ วเฑฺฒสุํฯ โส นาฎกปริวุโต เอวรูปาย สมฺปตฺติยา ตํ โภชนํ ภุญฺชติฯ อปเรน สมเยน เอโก คามิกมนุโสฺส อตฺตโน ปริพฺพยาหรณตฺถํ ทารุอาทีนิ ยานเก ปกฺขิปิตฺวา นครํ คนฺตฺวา สหายกสฺส เคเห นิวาสํ คณฺหิฯ ตทา ปน ปุณฺณมทิวโส โหติฯ ‘‘คนฺธเสฎฺฐิโน ภุญฺชนลีฬํ โอโลเกนฺตู’’ติ นคเร เภริํ จราเปสิฯ อถ นํ สหายโก อาห – ‘‘สมฺม, คนฺธเสฎฺฐิโน เต ภุญฺชนลีฬํ ทิฎฺฐปุพฺพ’’นฺติฯ ‘‘น ทิฎฺฐปุพฺพํ, สมฺมา’’ติฯ ‘‘เตน หิ เอหิ, คจฺฉาม, อยํ นคเร เภรี จรติ, เอตสฺส มหาสมฺปตฺติํ ปสฺสามา’’ติ นครวาสี ชนปทวาสิํ คเหตฺวา อคมาสิฯ มหาชโนปิ มญฺจาติมเญฺจ อภิรุหิตฺวา ปสฺสติฯ คามวาสี ภตฺตคนฺธํ ฆายิตฺวาว นครวาสิํ อาห – ‘‘มยฺหํ เอตาย ปาติยา ภตฺตปิเณฺฑ ปิปาสา ชาตา’’ติฯ สมฺม, มา เอตํ ปตฺถยิ, น สกฺกา ลทฺธุนฺติฯ สมฺม, อลภโนฺต น ชีวิสฺสามีติฯ โส ตํ ปฎิพาหิตุํ อสโกฺกโนฺต ปริสปริยเนฺต ฐตฺวา ‘‘ปณมามิ เต, สามี’’ติ ติกฺขตฺตุํ มหาสทฺทํ นิจฺฉาเรตฺวา ‘‘โก เอโส’’ติ วุเตฺต อหํ, สามีติฯ ‘‘กิเมต’’นฺติฯ ‘‘อยํ เอโก คามวาสี ตุมฺหากํ ปาติยํ ภตฺตปิเณฺฑ ปิปาสํ อุปาเทสิ, เอกํ ภตฺตปิณฺฑํ ทาเปถา’’ติฯ ‘‘น สกฺกา ลทฺธุ’’นฺติฯ ‘‘กิํ, สมฺม, สุตํ เต’’ติ? ‘‘สุตํ เม, อปิจ ลภโนฺต ชีวิสฺสามิ, อลภนฺตสฺส เม มรณํ ภวิสฺสตี’’ติฯ โส ปุนปิ วิรวิ – ‘‘อยํ กิร, สามิ, อลภโนฺต มริสฺสติ, ชีวิตมสฺส เทถา’’ติฯ อโมฺภ ภตฺตปิโณฺฑ นาม สตมฺปิ อคฺฆติ, สตทฺวยมฺปิ อคฺฆติฯ โย โย ยาจติ, ตสฺส ตสฺส ททมาโน อหํ กิํ ภุญฺชิสฺสามีติ? สามิ, อยํ อลภโนฺต มริสฺสติ, ชีวิตมสฺส เทถาติฯ น สกฺกาว มุธา ลทฺธุํ, ยทิ ปน อลภโนฺต น ชีวติ, ตีณิ สํวจฺฉรานิ มม เคเห ภติํ กโรตุ, เอวมสฺส ภตฺตปาติํ ทาเปสฺสามีติฯ คามวาสี ตํ สุตฺวา ‘‘เอวํ โหตุ, สมฺมา’’ติ สหายกํ วตฺวา ปุตฺตทารํ ปหาย ‘‘ภตฺตปาติอตฺถาย ตีณิ สํวจฺฉรานิ ภติํ กริสฺสามี’’ติ เสฎฺฐิสฺส เคหํ ปาวิสิฯ โส ภติํ กโรโนฺต สพฺพกิจฺจานิ สกฺกจฺจํ อกาสิฯ เคเห วา อรเญฺญ วา รตฺติํ วา ทิวา วา สพฺพานิ กตฺตพฺพกมฺมานิ กตาเนว ปญฺญายิํสุฯ ‘‘ภตฺตภติโก’’ติ จ วุเตฺต สกลนคเรปิ ปญฺญายิฯ อถสฺส ทิวเส ปริปุเณฺณ ภตฺตเวยฺยาวฎิโก ‘‘ภตฺตภติกสฺส, สามิ, ทิวโส ปุโณฺณ, ทุกฺกรํ เตน กตํ ตีณิ สํวจฺฉรานิ ภติํ กโรเนฺตน, เอกมฺปิ กมฺมํ น โกปิตปุพฺพ’’นฺติ อาหฯ
Mahājano mañcātimañce bandhitvā sannipati. Sopi satasahassagghanake nhānakoṭṭhake satasahassagghanake phalake nisīditvā soḷasahi gandhodakaghaṭehi nhatvā taṃ sīhapañjaraṃ vivaritvā tasmiṃ pallaṅke nisīdi. Athassa tasmiṃ āsittakūpadhāne taṃ pātiṃ ṭhapetvā satasahassagghanakaṃ bhojanaṃ vaḍḍhesuṃ. So nāṭakaparivuto evarūpāya sampattiyā taṃ bhojanaṃ bhuñjati. Aparena samayena eko gāmikamanusso attano paribbayāharaṇatthaṃ dāruādīni yānake pakkhipitvā nagaraṃ gantvā sahāyakassa gehe nivāsaṃ gaṇhi. Tadā pana puṇṇamadivaso hoti. ‘‘Gandhaseṭṭhino bhuñjanalīḷaṃ olokentū’’ti nagare bheriṃ carāpesi. Atha naṃ sahāyako āha – ‘‘samma, gandhaseṭṭhino te bhuñjanalīḷaṃ diṭṭhapubba’’nti. ‘‘Na diṭṭhapubbaṃ, sammā’’ti. ‘‘Tena hi ehi, gacchāma, ayaṃ nagare bherī carati, etassa mahāsampattiṃ passāmā’’ti nagaravāsī janapadavāsiṃ gahetvā agamāsi. Mahājanopi mañcātimañce abhiruhitvā passati. Gāmavāsī bhattagandhaṃ ghāyitvāva nagaravāsiṃ āha – ‘‘mayhaṃ etāya pātiyā bhattapiṇḍe pipāsā jātā’’ti. Samma, mā etaṃ patthayi, na sakkā laddhunti. Samma, alabhanto na jīvissāmīti. So taṃ paṭibāhituṃ asakkonto parisapariyante ṭhatvā ‘‘paṇamāmi te, sāmī’’ti tikkhattuṃ mahāsaddaṃ nicchāretvā ‘‘ko eso’’ti vutte ahaṃ, sāmīti. ‘‘Kimeta’’nti. ‘‘Ayaṃ eko gāmavāsī tumhākaṃ pātiyaṃ bhattapiṇḍe pipāsaṃ upādesi, ekaṃ bhattapiṇḍaṃ dāpethā’’ti. ‘‘Na sakkā laddhu’’nti. ‘‘Kiṃ, samma, sutaṃ te’’ti? ‘‘Sutaṃ me, apica labhanto jīvissāmi, alabhantassa me maraṇaṃ bhavissatī’’ti. So punapi viravi – ‘‘ayaṃ kira, sāmi, alabhanto marissati, jīvitamassa dethā’’ti. Ambho bhattapiṇḍo nāma satampi agghati, satadvayampi agghati. Yo yo yācati, tassa tassa dadamāno ahaṃ kiṃ bhuñjissāmīti? Sāmi, ayaṃ alabhanto marissati, jīvitamassa dethāti. Na sakkāva mudhā laddhuṃ, yadi pana alabhanto na jīvati, tīṇi saṃvaccharāni mama gehe bhatiṃ karotu, evamassa bhattapātiṃ dāpessāmīti. Gāmavāsī taṃ sutvā ‘‘evaṃ hotu, sammā’’ti sahāyakaṃ vatvā puttadāraṃ pahāya ‘‘bhattapātiatthāya tīṇi saṃvaccharāni bhatiṃ karissāmī’’ti seṭṭhissa gehaṃ pāvisi. So bhatiṃ karonto sabbakiccāni sakkaccaṃ akāsi. Gehe vā araññe vā rattiṃ vā divā vā sabbāni kattabbakammāni katāneva paññāyiṃsu. ‘‘Bhattabhatiko’’ti ca vutte sakalanagarepi paññāyi. Athassa divase paripuṇṇe bhattaveyyāvaṭiko ‘‘bhattabhatikassa, sāmi, divaso puṇṇo, dukkaraṃ tena kataṃ tīṇi saṃvaccharāni bhatiṃ karontena, ekampi kammaṃ na kopitapubba’’nti āha.
อถสฺส เสฎฺฐิ อตฺตโน สายปาตราสตฺถาย เทฺว สหสฺสานิ, ตสฺส ปาตราสตฺถาย สหสฺสนฺติ ตีณิ สหสฺสานิ ทาเปตฺวา อาห – ‘‘อชฺช มยฺหํ กตฺตพฺพํ ปริหารํ ตเสฺสว กโรถา’’ติฯ วตฺวา จ ปน ฐเปตฺวา เอกํ จินฺตามณิํ นาม ปิยภริยํ อวเสสชนมฺปิ ‘‘อชฺช ตเมว ปริวาเรถา’’ติ วตฺวา สพฺพสมฺปตฺติํ ตสฺส นิยฺยาเทสิฯ โส เสฎฺฐิโน นฺหาโนทเกน ตเสฺสว โกฎฺฐเก ตสฺมิํ ผลเก นิสิโนฺน นฺหตฺวา ตเสฺสว นิวาสนสาฎเก นิวาเสตฺวา ตเสฺสว ปลฺลเงฺก นิสีทิฯ เสฎฺฐิปิ นคเร เภริํ จราเปสิ – ‘‘ภตฺตภติโก คนฺธเสฎฺฐิสฺส เคเห ตีณิ สํวจฺฉรานิ ภติํ กตฺวา ปาติํ ลภิ, ตสฺส ภุญฺชนสมฺปตฺติํ โอโลเกนฺตู’’ติฯ มหาชโน มญฺจาติมเญฺจ อภิรุหิตฺวา ปสฺสติ, คามวาสิสฺส โอโลกิโตโลกิตฎฺฐานํ กมฺปนาการปฺปตฺตํ อโหสิฯ นาฎกา ปริวาเรตฺวา อฎฺฐสุํ, ตสฺส ปุรโต ภตฺตปาติํ วเฑฺฒตฺวา ฐปยิํสุฯ อถสฺส หตฺถโธวนเวลาย คนฺธมาทเน เอโก ปเจฺจกพุโทฺธ สตฺตเม ทิวเส สมาปตฺติโต วุฎฺฐาย ‘‘กตฺถ นุ โข อชฺช ภิกฺขาจารตฺถาย คจฺฉามี’’ติ อุปธาเรโนฺต ภตฺตภติกํ อทฺทสฯ อถ โส ‘‘อยํ ตีณิ สํวจฺฉรานิ ภติํ กตฺวา ภตฺตปาติํ ลภิ, อตฺถิ นุ โข เอตสฺส สทฺธา, นตฺถี’’ติ อุปธาเรโนฺต ‘‘อตฺถี’’ติ ญตฺวา ‘‘สทฺธาปิ เอกเจฺจ สงฺคหํ กาตุํ น สโกฺกนฺติ, สกฺขิสฺสติ นุ โข เม สงฺคหํ กาตุ’’นฺติ จิเนฺตตฺวา ‘‘สกฺขิสฺสติ เจว มม จ สงฺคหกรณํ นิสฺสาย มหาสมฺปตฺติํ ลภิสฺสตี’’ติ ญตฺวา จีวรํ ปารุปิตฺวา ปตฺตมาทาย เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปริสนฺตเรน คนฺตฺวา ตสฺส ปุรโต ฐิตเมว อตฺตานํ ทเสฺสสิฯ
Athassa seṭṭhi attano sāyapātarāsatthāya dve sahassāni, tassa pātarāsatthāya sahassanti tīṇi sahassāni dāpetvā āha – ‘‘ajja mayhaṃ kattabbaṃ parihāraṃ tasseva karothā’’ti. Vatvā ca pana ṭhapetvā ekaṃ cintāmaṇiṃ nāma piyabhariyaṃ avasesajanampi ‘‘ajja tameva parivārethā’’ti vatvā sabbasampattiṃ tassa niyyādesi. So seṭṭhino nhānodakena tasseva koṭṭhake tasmiṃ phalake nisinno nhatvā tasseva nivāsanasāṭake nivāsetvā tasseva pallaṅke nisīdi. Seṭṭhipi nagare bheriṃ carāpesi – ‘‘bhattabhatiko gandhaseṭṭhissa gehe tīṇi saṃvaccharāni bhatiṃ katvā pātiṃ labhi, tassa bhuñjanasampattiṃ olokentū’’ti. Mahājano mañcātimañce abhiruhitvā passati, gāmavāsissa olokitolokitaṭṭhānaṃ kampanākārappattaṃ ahosi. Nāṭakā parivāretvā aṭṭhasuṃ, tassa purato bhattapātiṃ vaḍḍhetvā ṭhapayiṃsu. Athassa hatthadhovanavelāya gandhamādane eko paccekabuddho sattame divase samāpattito vuṭṭhāya ‘‘kattha nu kho ajja bhikkhācāratthāya gacchāmī’’ti upadhārento bhattabhatikaṃ addasa. Atha so ‘‘ayaṃ tīṇi saṃvaccharāni bhatiṃ katvā bhattapātiṃ labhi, atthi nu kho etassa saddhā, natthī’’ti upadhārento ‘‘atthī’’ti ñatvā ‘‘saddhāpi ekacce saṅgahaṃ kātuṃ na sakkonti, sakkhissati nu kho me saṅgahaṃ kātu’’nti cintetvā ‘‘sakkhissati ceva mama ca saṅgahakaraṇaṃ nissāya mahāsampattiṃ labhissatī’’ti ñatvā cīvaraṃ pārupitvā pattamādāya vehāsaṃ abbhuggantvā parisantarena gantvā tassa purato ṭhitameva attānaṃ dassesi.
โส ปเจฺจกพุทฺธํ ทิสฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘อหํ ปุเพฺพ อทินฺนภาเวน เอกิสฺสา ภตฺตปาติยา อตฺถาย ตีณิ สํวจฺฉรานิ ปรเคเห ภติํ อกาสิํ, อิทานิ เม อิทํ ภตฺตํ เอกํ รตฺตินฺทิวํ รเกฺขยฺย, สเจ ปน นํ อยฺยสฺส ทสฺสามิ, อเนกานิปิ กปฺปโกฎิสหสฺสานิ รกฺขิสฺสติ , อยฺยเสฺสว นํ ทสฺสามี’’ติฯ โส ตีณิ สํวจฺฉรานิ ภติํ กตฺวา ลทฺธภตฺตปาติโต เอกปิณฺฑมฺปิ มุเข อฎฺฐเปตฺวา ตณฺหํ วิโนเทตฺวา สยเมว ปาติํ อุกฺขิปิตฺวา ปเจฺจกพุทฺธสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปาติํ อญฺญสฺส หเตฺถ ทตฺวา ปญฺจปติฎฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ปาติํ วามหเตฺถน คเหตฺวา ทกฺขิณหเตฺถน ตสฺส ปเตฺต ภตฺตํ อากิริฯ ปเจฺจกพุโทฺธ ภตฺตสฺส อุปฑฺฒเสสกาเล ปตฺตํ หเตฺถน ปิทหิฯ อถ นํ โส อาห – ‘‘ภเนฺต, เอโกว ปฎิวิโส น สกฺกา ทฺวิธา กาตุํ, มา มํ อิธโลเกน สงฺคณฺหถ, ปรโลเกน สงฺคหเมว กโรถ, สาวเสสํ อกตฺวา นิรวเสสเมว ทสฺสามี’’ติฯ อตฺตโน หิ โถกมฺปิ อนวเสเสตฺวา ทินฺนํ นิรวเสสทานํ นาม, ตํ มหปฺผลํ โหติฯ โส ตถา กโรโนฺต สพฺพํ ทตฺวา ปุน วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ภเนฺต, เอกํ ภตฺตปาติํ นิสฺสาย ตีณิ สํวจฺฉรานิ เม ปรเคเห ภติํ กโรเนฺตน ทุกฺขํ อนุภูตํ, อิทานิ เม นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฎฺฐาเน สุขเมว โหตุ, ตุเมฺหหิ ทิฎฺฐธมฺมเสฺสว ภาคี อสฺส’’นฺติฯ ปเจฺจกพุโทฺธ ‘‘เอวํ โหตุ, จินฺตามณิ วิย เต สพฺพกามทโท มโนสงฺกปฺปา ปุณฺณจโนฺท วิย ปูเรนฺตู’’ติ อนุโมทนํ กโรโนฺต –
So paccekabuddhaṃ disvā cintesi – ‘‘ahaṃ pubbe adinnabhāvena ekissā bhattapātiyā atthāya tīṇi saṃvaccharāni paragehe bhatiṃ akāsiṃ, idāni me idaṃ bhattaṃ ekaṃ rattindivaṃ rakkheyya, sace pana naṃ ayyassa dassāmi, anekānipi kappakoṭisahassāni rakkhissati , ayyasseva naṃ dassāmī’’ti. So tīṇi saṃvaccharāni bhatiṃ katvā laddhabhattapātito ekapiṇḍampi mukhe aṭṭhapetvā taṇhaṃ vinodetvā sayameva pātiṃ ukkhipitvā paccekabuddhassa santikaṃ gantvā pātiṃ aññassa hatthe datvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā pātiṃ vāmahatthena gahetvā dakkhiṇahatthena tassa patte bhattaṃ ākiri. Paccekabuddho bhattassa upaḍḍhasesakāle pattaṃ hatthena pidahi. Atha naṃ so āha – ‘‘bhante, ekova paṭiviso na sakkā dvidhā kātuṃ, mā maṃ idhalokena saṅgaṇhatha, paralokena saṅgahameva karotha, sāvasesaṃ akatvā niravasesameva dassāmī’’ti. Attano hi thokampi anavasesetvā dinnaṃ niravasesadānaṃ nāma, taṃ mahapphalaṃ hoti. So tathā karonto sabbaṃ datvā puna vanditvā āha – ‘‘bhante, ekaṃ bhattapātiṃ nissāya tīṇi saṃvaccharāni me paragehe bhatiṃ karontena dukkhaṃ anubhūtaṃ, idāni me nibbattanibbattaṭṭhāne sukhameva hotu, tumhehi diṭṭhadhammasseva bhāgī assa’’nti. Paccekabuddho ‘‘evaṃ hotu, cintāmaṇi viya te sabbakāmadado manosaṅkappā puṇṇacando viya pūrentū’’ti anumodanaṃ karonto –
‘‘อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, สพฺพเมว สมิชฺฌตุ;
‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, sabbameva samijjhatu;
สเพฺพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา, จโนฺท ปนฺนรโส ยถาฯ
Sabbe pūrentu saṅkappā, cando pannaraso yathā.
‘‘อิจฺฉิตํ ปตฺถิกํ ตุยฺหํ, ขิปฺปเมว สมิชฺฌตุ;
‘‘Icchitaṃ patthikaṃ tuyhaṃ, khippameva samijjhatu;
สเพฺพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา, มณิ โชติรโส ยถา’’ติฯ –
Sabbe pūrentu saṅkappā, maṇi jotiraso yathā’’ti. –
วตฺวา ‘‘อยํ มหาชโน ยาว คนฺธมาทนปพฺพตคมนา มํ ปสฺสโนฺต ติฎฺฐตู’’ติ อธิฎฺฐาย อากาเสน คนฺธมาทนํ อคมาสิฯ
Vatvā ‘‘ayaṃ mahājano yāva gandhamādanapabbatagamanā maṃ passanto tiṭṭhatū’’ti adhiṭṭhāya ākāsena gandhamādanaṃ agamāsi.
มหาชโนปิ นํ ปสฺสโนฺตว อฎฺฐาสิฯ โส ตตฺถ คนฺตฺวา ตํ ปิณฺฑปาตํ ปญฺจสตานํ ปเจฺจกพุทฺธานํ วิภชิตฺวา อทาสิฯ สเพฺพ อตฺตโน ปโหนกํ คณฺหิํสุฯ ‘‘อโปฺป ปิณฺฑปาโต กถํ ปโหสี’’ติ น จิเนฺตตพฺพํฯ จตฺตาริ หิ อจิเนฺตยฺยานิ (อ. นิ. ๔.๗๗) วุตฺตานิ, ตตฺรายํ ปเจฺจกพุทฺธวิสโยติฯ มหาชโน ปเจฺจกพุทฺธานํ ปิณฺฑปาตํ วิภชิตฺวา ทิยฺยมานํ ทิสฺวา สาธุการสหสฺสานิ ปวเตฺตสิ, อสนิสตนิปากสโทฺท วิย อโหสิฯ ตํ สุตฺวา คนฺธเสฎฺฐิ จิเนฺตสิ – ‘‘ภตฺตภติโก มยา ทินฺนสมฺปตฺติํ ธาเรตุํ นาสกฺขิ มเญฺญ, เตนายํ มหาชโน ปริหาสํ กโรโนฺต สนฺนิปติโต นทตี’’ติฯ โส ตปฺปวตฺติชานนตฺถํ มนุเสฺส เปเสสิฯ เต อาคนฺตฺวา ‘‘สมฺปตฺติธารกา นาม, สามิ, เอวํ โหนฺตู’’ติ วตฺวา ตํ ปวตฺติํ อาโรเจสุํฯ เสฎฺฐิ ตํ สุตฺวาว ปญฺจวณฺณาย ปีติยา ผุฎฺฐสรีโร หุตฺวา ‘‘อโห ทุกฺกรํ เตน กตํ, อหํ เอตฺตกํ กาลํ เอวรูปาย สมฺปตฺติยา ฐิโต กิญฺจิ ทาตุํ นาสกฺขิ’’นฺติ ตํ ปโกฺกสาเปตฺวา ‘‘สจฺจํ กิร ตยา อิทํ นาม กต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, สามี’’ติ วุเตฺต, ‘‘หนฺท, สหสฺสํ คเหตฺวา ตว ทาเน มยฺหมฺปิ ปตฺติํ เทหี’’ติ อาหฯ โส ตถา อกาสิฯ เสฎฺฐิปิสฺส สพฺพํ อตฺตโน สนฺตกํ มเชฺฌ ภินฺทิตฺวา อทาสิฯ
Mahājanopi naṃ passantova aṭṭhāsi. So tattha gantvā taṃ piṇḍapātaṃ pañcasatānaṃ paccekabuddhānaṃ vibhajitvā adāsi. Sabbe attano pahonakaṃ gaṇhiṃsu. ‘‘Appo piṇḍapāto kathaṃ pahosī’’ti na cintetabbaṃ. Cattāri hi acinteyyāni (a. ni. 4.77) vuttāni, tatrāyaṃ paccekabuddhavisayoti. Mahājano paccekabuddhānaṃ piṇḍapātaṃ vibhajitvā diyyamānaṃ disvā sādhukārasahassāni pavattesi, asanisatanipākasaddo viya ahosi. Taṃ sutvā gandhaseṭṭhi cintesi – ‘‘bhattabhatiko mayā dinnasampattiṃ dhāretuṃ nāsakkhi maññe, tenāyaṃ mahājano parihāsaṃ karonto sannipatito nadatī’’ti. So tappavattijānanatthaṃ manusse pesesi. Te āgantvā ‘‘sampattidhārakā nāma, sāmi, evaṃ hontū’’ti vatvā taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Seṭṭhi taṃ sutvāva pañcavaṇṇāya pītiyā phuṭṭhasarīro hutvā ‘‘aho dukkaraṃ tena kataṃ, ahaṃ ettakaṃ kālaṃ evarūpāya sampattiyā ṭhito kiñci dātuṃ nāsakkhi’’nti taṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tayā idaṃ nāma kata’’nti pucchitvā ‘‘āma, sāmī’’ti vutte, ‘‘handa, sahassaṃ gahetvā tava dāne mayhampi pattiṃ dehī’’ti āha. So tathā akāsi. Seṭṭhipissa sabbaṃ attano santakaṃ majjhe bhinditvā adāsi.
จตโสฺส หิ สมฺปทา นาม – วตฺถุสมฺปทา, ปจฺจยสมฺปทา, เจตนาสมฺปทา, คุณาติเรกสมฺปทาติฯ ตตฺถ นิโรธสมาปตฺติรโห อรหา วา อนาคามี วา ทกฺขิเณโยฺย วตฺถุสมฺปทา นามฯ ปจฺจยานํ ธเมฺมน สเมน อุปฺปตฺติ ปจฺจยสมฺปทา นามฯ ทานโต ปุเพฺพ ทานกาเล ปจฺฉา ภาเคติ ตีสุ กาเลสุ เจตนาย โสมนสฺสสหคตญาณสมฺปยุตฺตภาโว เจตนาสมฺปทา นามฯ ทกฺขิเณยฺยสฺส สมาปตฺติโต วุฎฺฐิตภาโว คุณาติเรกสมฺปทา นามาติฯ อิมสฺส จ ขีณาสโว ปเจฺจกพุโทฺธ ทกฺขิเณยฺยา, ภติํ กตฺวา ลทฺธภาเวน ปจฺจโย ธมฺมโต อุปฺปโนฺน, ตีสุ กาเลสุ ปริสุทฺธา เจตนา, สมาปตฺติโต วุฎฺฐิตมโตฺต ปเจฺจกพุโทฺธ คุณาติเรโกติ จตโสฺสปิ สมฺปทา นิปฺผนฺนาฯ เอตาสํ อานุภาเวน ทิเฎฺฐว ธเมฺม มหาสมฺปตฺติํ ปาปุณนฺติฯ ตสฺมา โส เสฎฺฐิโน สนฺติกา สมฺปตฺติํ ลภิฯ อปรภาเค จ ราชาปิ อิมินา กตกมฺมํ สุตฺวา ตํ ปโกฺกสาเปตฺวา สหสฺสํ ทตฺวา ปตฺติํ คเหตฺวา ตุฎฺฐมานโส มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ ทตฺวา เสฎฺฐิฎฺฐานํ อทาสิฯ ภตฺตภติกเสฎฺฐีติสฺส นามํ อกาสิฯ โส คนฺธเสฎฺฐินา สทฺธิํ สหาโย หุตฺวา เอกโต ขาทโนฺต ปิวโนฺต ยาวตายุกํ ฐตฺวา ตโต จุโต เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา เอกํ พุทฺธนฺตรํ ทิพฺพสมฺปตฺติํ อนุภวิตฺวา อิมสฺมิํ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถิยํ สาริปุตฺตเตฺถรสฺสูปฎฺฐากกุเล ปฎิสนฺธิํ คณฺหิฯ อถสฺส มาตา ลทฺธคพฺภปริหารา กติปาหจฺจเยน ‘‘อโห วตาหํ ปญฺจสเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธิํ สาริปุตฺตเตฺถรสฺส สตรสโภชนํ ทตฺวา กาสายวตฺถนิวตฺถา สุวณฺณสรกํ อาทาย อาสนปริยเนฺต นิสินฺนา เตสํ ภิกฺขูนํ อุจฺฉิฎฺฐาวเสสกํ ปริภุเญฺชยฺย’’นฺติ โทหฬินี หุตฺวา ตเถว กตฺวา โทหฬํ ปฎิวิโนเทสิฯ สา เสสมงฺคเลสุปิ ตถารูปเมว ทานํ ทตฺวา ปุตฺตํ วิชายิตฺวา นามคฺคหณทิวเส ‘‘ปุตฺตสฺส เม, ภเนฺต, สิกฺขาปทานิ เทถา’’ติ เถรํ อาหฯ เถโร ‘‘กิมสฺส นาม’’นฺติ ปุจฺฉิฯ ‘‘ภเนฺต, ปุตฺตสฺส เม ปฎิสนฺธิคฺคหณโต ปฎฺฐาย อิมสฺมิํ เคเห กสฺสจิ ทุกฺขํ นาม น ภูตปุพฺพํ, เตเนวสฺส สุขกุมาโรติ นามํ ภวิสฺสตี’’ติ วุเตฺต ตเทวสฺส นามํ คเหตฺวา สิกฺขาปทานิ อทาสิฯ
Catasso hi sampadā nāma – vatthusampadā, paccayasampadā, cetanāsampadā, guṇātirekasampadāti. Tattha nirodhasamāpattiraho arahā vā anāgāmī vā dakkhiṇeyyo vatthusampadā nāma. Paccayānaṃ dhammena samena uppatti paccayasampadā nāma. Dānato pubbe dānakāle pacchā bhāgeti tīsu kālesu cetanāya somanassasahagatañāṇasampayuttabhāvo cetanāsampadā nāma. Dakkhiṇeyyassa samāpattito vuṭṭhitabhāvo guṇātirekasampadā nāmāti. Imassa ca khīṇāsavo paccekabuddho dakkhiṇeyyā, bhatiṃ katvā laddhabhāvena paccayo dhammato uppanno, tīsu kālesu parisuddhā cetanā, samāpattito vuṭṭhitamatto paccekabuddho guṇātirekoti catassopi sampadā nipphannā. Etāsaṃ ānubhāvena diṭṭheva dhamme mahāsampattiṃ pāpuṇanti. Tasmā so seṭṭhino santikā sampattiṃ labhi. Aparabhāge ca rājāpi iminā katakammaṃ sutvā taṃ pakkosāpetvā sahassaṃ datvā pattiṃ gahetvā tuṭṭhamānaso mahantaṃ bhogakkhandhaṃ datvā seṭṭhiṭṭhānaṃ adāsi. Bhattabhatikaseṭṭhītissa nāmaṃ akāsi. So gandhaseṭṭhinā saddhiṃ sahāyo hutvā ekato khādanto pivanto yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto devaloke nibbattitvā ekaṃ buddhantaraṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ sāriputtattherassūpaṭṭhākakule paṭisandhiṃ gaṇhi. Athassa mātā laddhagabbhaparihārā katipāhaccayena ‘‘aho vatāhaṃ pañcasatehi bhikkhūhi saddhiṃ sāriputtattherassa satarasabhojanaṃ datvā kāsāyavatthanivatthā suvaṇṇasarakaṃ ādāya āsanapariyante nisinnā tesaṃ bhikkhūnaṃ ucchiṭṭhāvasesakaṃ paribhuñjeyya’’nti dohaḷinī hutvā tatheva katvā dohaḷaṃ paṭivinodesi. Sā sesamaṅgalesupi tathārūpameva dānaṃ datvā puttaṃ vijāyitvā nāmaggahaṇadivase ‘‘puttassa me, bhante, sikkhāpadāni dethā’’ti theraṃ āha. Thero ‘‘kimassa nāma’’nti pucchi. ‘‘Bhante, puttassa me paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya imasmiṃ gehe kassaci dukkhaṃ nāma na bhūtapubbaṃ, tenevassa sukhakumāroti nāmaṃ bhavissatī’’ti vutte tadevassa nāmaṃ gahetvā sikkhāpadāni adāsi.
ตทา เอวญฺจสฺส มาตุ ‘‘นาหํ มม ปุตฺตสฺส อชฺฌาสยํ ภินฺทิสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิฯ สา ตสฺส กณฺณวิชฺฌนมงฺคลาทีสุปิ ตเถว ทานํ อทาสิฯ กุมาโรปิ สตฺตวสฺสิกกาเล ‘‘อิจฺฉามหํ, อมฺม, เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตุ’’นฺติ อาหฯ สา ‘‘สาธุ, ตาต, นาหํ ตว อชฺฌาสยํ ภินฺทิสฺสามี’’ติ เถรํ นิมเนฺตตฺวา โภเชตฺวา, ‘‘ภเนฺต, ปุโตฺต เม ปพฺพชิตุํ อิจฺฉติ, อิมาหํ สายนฺหสมเย วิหารํ อาเนสฺสามี’’ติ เถรํ อุโยฺยเชตฺวา ญาตเก สนฺนิปาเตตฺวา ‘‘ปุตฺตสฺส เม คิหิกาเล กตฺตพฺพํ กิจฺจํ อเชฺชว กริสฺสามา’’ติ วตฺวา ปุตฺตํ อลงฺกริตฺวา มหเนฺตน สิริโสภเคฺคน วิหารํ เนตฺวา เถรสฺส นิยฺยาเทสิฯ เถโรปิ ตํ, ‘‘ตาต, ปพฺพชฺชา นาม ทุกฺกรา , สกฺขิสฺสสิ อภิรมิตุ’’นฺติ วตฺวา ‘‘กริสฺสามิ โว, ภเนฺต, โอวาท’’นฺติ วุเตฺต กมฺมฎฺฐานํ ทตฺวา ปพฺพาเชสิฯ มาตาปิตโรปิสฺส ปพฺพชฺชาย สกฺการํ กโรนฺตา อโนฺตวิหาเรเยว สตฺตาหํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส สตรสโภชนํ ทตฺวา สายํ อตฺตโน เคหํ อคมํสุฯ อฎฺฐเม ทิวเส สาริปุตฺตเตฺถโร ภิกฺขุสเงฺฆ คามํ ปวิเฎฺฐ วิหาเร กตฺตพฺพกิจฺจํ กตฺวา สามเณรํ ปตฺตจีวรํ คาหาเปตฺวา คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิฯ สามเณโร อนฺตรามเคฺค มาติกาทีนิ ทิสฺวา ปณฺฑิตสามเณโร วิย ปุจฺฉิฯ เถโรปิ ตสฺส ตเถว พฺยากาสิฯ สามเณโร ตานิ การณานิ สุตฺวา ‘‘สเจ ตุเมฺห อตฺตโน ปตฺตจีวรํ คเณฺหยฺยาถ, อหํ นิวเตฺตยฺย’’นฺติ วตฺวา เถเรน ตสฺส อชฺฌาสยํ อภินฺทิตฺวา, ‘‘สามเณร, เทหิ มม ปตฺตจีวร’’นฺติ ปตฺตจีวเร คหิเต เถรํ วนฺทิตฺวา นิวตฺตมาโน, ‘‘ภเนฺต, มยฺหํ อาหารํ อาหรมาโน สตรสโภชนํ อาหเรยฺยาถา’’ติ อาหฯ กุโต ตํ ลภิสฺสามีติ? อตฺตโน ปุเญฺญน อลภโนฺต มม ปุเญฺญน ลภิสฺสถ, ภเนฺตติฯ อถสฺส เถโร กุญฺจิกํ ทตฺวา คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิฯ โสปิ วิหารํ อาคนฺตฺวา เถรสฺส คพฺภํ วิวริตฺวา ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย อตฺตโน กาเย ญาณํ โอตาเรตฺวา นิสีทิฯ
Tadā evañcassa mātu ‘‘nāhaṃ mama puttassa ajjhāsayaṃ bhindissāmī’’ti cittaṃ uppajji. Sā tassa kaṇṇavijjhanamaṅgalādīsupi tatheva dānaṃ adāsi. Kumāropi sattavassikakāle ‘‘icchāmahaṃ, amma, therassa santike pabbajitu’’nti āha. Sā ‘‘sādhu, tāta, nāhaṃ tava ajjhāsayaṃ bhindissāmī’’ti theraṃ nimantetvā bhojetvā, ‘‘bhante, putto me pabbajituṃ icchati, imāhaṃ sāyanhasamaye vihāraṃ ānessāmī’’ti theraṃ uyyojetvā ñātake sannipātetvā ‘‘puttassa me gihikāle kattabbaṃ kiccaṃ ajjeva karissāmā’’ti vatvā puttaṃ alaṅkaritvā mahantena sirisobhaggena vihāraṃ netvā therassa niyyādesi. Theropi taṃ, ‘‘tāta, pabbajjā nāma dukkarā , sakkhissasi abhiramitu’’nti vatvā ‘‘karissāmi vo, bhante, ovāda’’nti vutte kammaṭṭhānaṃ datvā pabbājesi. Mātāpitaropissa pabbajjāya sakkāraṃ karontā antovihāreyeva sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa satarasabhojanaṃ datvā sāyaṃ attano gehaṃ agamaṃsu. Aṭṭhame divase sāriputtatthero bhikkhusaṅghe gāmaṃ paviṭṭhe vihāre kattabbakiccaṃ katvā sāmaṇeraṃ pattacīvaraṃ gāhāpetvā gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Sāmaṇero antarāmagge mātikādīni disvā paṇḍitasāmaṇero viya pucchi. Theropi tassa tatheva byākāsi. Sāmaṇero tāni kāraṇāni sutvā ‘‘sace tumhe attano pattacīvaraṃ gaṇheyyātha, ahaṃ nivatteyya’’nti vatvā therena tassa ajjhāsayaṃ abhinditvā, ‘‘sāmaṇera, dehi mama pattacīvara’’nti pattacīvare gahite theraṃ vanditvā nivattamāno, ‘‘bhante, mayhaṃ āhāraṃ āharamāno satarasabhojanaṃ āhareyyāthā’’ti āha. Kuto taṃ labhissāmīti? Attano puññena alabhanto mama puññena labhissatha, bhanteti. Athassa thero kuñcikaṃ datvā gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Sopi vihāraṃ āgantvā therassa gabbhaṃ vivaritvā pavisitvā dvāraṃ pidhāya attano kāye ñāṇaṃ otāretvā nisīdi.
ตสฺส คุณเตเชน สกฺกสฺส อาสนํ อุณฺหาการํ ทเสฺสสิฯ สโกฺก ‘‘กิํ นุ โข เอต’’นฺติ โอโลเกโนฺต สามเณรํ ทิสฺวา ‘‘สุขสามเณโร อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส ปตฺตจีวรํ ทตฺวา ‘สมณธมฺมํ กริสฺสามี’ติ นิวโตฺต, มยา ตตฺถ คนฺตุํ วฎฺฎตี’’ติ จิเนฺตตฺวา จตฺตาโร มหาราเช ปโกฺกสาเปตฺวา ‘‘คจฺฉถ, ตาตา, วิหารสฺสูปวเน ทุสฺสทฺทเก สกุเณ ปลาเปถา’’ติ อุโยฺยเชสิฯ เต ตถา กตฺวา สามนฺตา อารกฺขํ คณฺหิํสุฯ จนฺทิมสูริเย ‘‘อตฺตโน วิมานานิ คเหตฺวา ติฎฺฐถา’’ติ อาณาเปสิฯ เตปิ ตถา กริํสุฯ สยมฺปิ อาวิญฺฉนฎฺฐาเน อารกฺขํ คณฺหิฯ วิหาโร สนฺนิสิโนฺน นิรโว อโหสิฯ สามเณโร เอกคฺคจิเตฺตน วิปสฺสนํ วเฑฺฒตฺวา ตีณิ มคฺคผลานิ ปาปุณิฯ เถโร ‘‘สามเณเรน ‘สตรสโภชนํ อาหเรยฺยาถา’ติ วุตฺตํ, กสฺส นุ โข ฆเร สกฺกา ลทฺธุ’’นฺติ โอโลเกโนฺต เอกํ อชฺฌาสยสมฺปนฺนํ อุปฎฺฐากตุลํ ทิสฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา, ‘‘ภเนฺต, สาธุ โว กตํ อชฺช อิธาคจฺฉเนฺตหี’’ติ เตหิ ตุฎฺฐมานเสหิ ปตฺตํ คเหตฺวา นิสีทาเปตฺวา ยาคุขชฺชกํ ทตฺวา ยาว ภตฺตกาลํ ธมฺมกถํ ยาจิโต เตสํ สารณียธมฺมกถํ กเถตฺวา กาลํ สลฺลเกฺขตฺวา เทสนํ นิฎฺฐาเปสิฯ อถสฺส สตรสโภชนํ ทตฺวา ตํ อาทาย คนฺตุกามํ เถรํ ทิสฺวา ‘‘ภุญฺชถ, ภเนฺต, อปรมฺปิ เต ทสฺสามา’’ติ เถรํ โภเชตฺวา ปุน ปตฺตปูรํ อทํสุฯ เถโร ตํ อาทาย ‘‘สามเณโร เม ฉาโต’’ติ ตุริตตุริโต วิหารํ ปายาสิฯ ตํ ทิวสํ สตฺถา ปาโตว นิกฺขมิตฺวา คนฺธกุฎิยํ นิสิโนฺนว อาวเชฺชสิ – ‘‘อชฺช สุขสามเณโร อุปชฺฌายสฺส ปตฺตจีวรํ ทตฺวา ‘สมณธมฺมํ กริสฺสามี’ติ นิวโตฺต, นิปฺผนฺนํ นุ โข ตสฺส กิจฺจ’’นฺติฯ โส ติณฺณํเยว มคฺคผลานํ ปตฺตภาวํ ทิสฺวา อุตฺตริปิ อุปธาเรโนฺต ‘‘สกฺขิสฺสตายํ อชฺช อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ , สาริปุโตฺต ปน ‘สามเณโร เม ฉาโต’ติ เวเคน ภตฺตํ อาทาย นิกฺขมติ, สเจ อิมสฺมิํ อรหตฺตํ อปฺปเตฺต ภตฺตํ อาหริสฺสติ, อิมสฺส อนฺตราโย ภวิสฺสติ, มยา คนฺตฺวา ทฺวารโกฎฺฐเก อารกฺขํ คณฺหิตุํ วฎฺฎตี’’ติ จิเนฺตตฺวา คนฺธกุฎิโต นิกฺขมิตฺวา ทฺวารโกฎฺฐเก ฐตฺวา อารกฺขํ คณฺหิฯ
Tassa guṇatejena sakkassa āsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti olokento sāmaṇeraṃ disvā ‘‘sukhasāmaṇero attano upajjhāyassa pattacīvaraṃ datvā ‘samaṇadhammaṃ karissāmī’ti nivatto, mayā tattha gantuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā cattāro mahārāje pakkosāpetvā ‘‘gacchatha, tātā, vihārassūpavane dussaddake sakuṇe palāpethā’’ti uyyojesi. Te tathā katvā sāmantā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu. Candimasūriye ‘‘attano vimānāni gahetvā tiṭṭhathā’’ti āṇāpesi. Tepi tathā kariṃsu. Sayampi āviñchanaṭṭhāne ārakkhaṃ gaṇhi. Vihāro sannisinno niravo ahosi. Sāmaṇero ekaggacittena vipassanaṃ vaḍḍhetvā tīṇi maggaphalāni pāpuṇi. Thero ‘‘sāmaṇerena ‘satarasabhojanaṃ āhareyyāthā’ti vuttaṃ, kassa nu kho ghare sakkā laddhu’’nti olokento ekaṃ ajjhāsayasampannaṃ upaṭṭhākatulaṃ disvā tattha gantvā, ‘‘bhante, sādhu vo kataṃ ajja idhāgacchantehī’’ti tehi tuṭṭhamānasehi pattaṃ gahetvā nisīdāpetvā yāgukhajjakaṃ datvā yāva bhattakālaṃ dhammakathaṃ yācito tesaṃ sāraṇīyadhammakathaṃ kathetvā kālaṃ sallakkhetvā desanaṃ niṭṭhāpesi. Athassa satarasabhojanaṃ datvā taṃ ādāya gantukāmaṃ theraṃ disvā ‘‘bhuñjatha, bhante, aparampi te dassāmā’’ti theraṃ bhojetvā puna pattapūraṃ adaṃsu. Thero taṃ ādāya ‘‘sāmaṇero me chāto’’ti turitaturito vihāraṃ pāyāsi. Taṃ divasaṃ satthā pātova nikkhamitvā gandhakuṭiyaṃ nisinnova āvajjesi – ‘‘ajja sukhasāmaṇero upajjhāyassa pattacīvaraṃ datvā ‘samaṇadhammaṃ karissāmī’ti nivatto, nipphannaṃ nu kho tassa kicca’’nti. So tiṇṇaṃyeva maggaphalānaṃ pattabhāvaṃ disvā uttaripi upadhārento ‘‘sakkhissatāyaṃ ajja arahattaṃ pāpuṇituṃ , sāriputto pana ‘sāmaṇero me chāto’ti vegena bhattaṃ ādāya nikkhamati, sace imasmiṃ arahattaṃ appatte bhattaṃ āharissati, imassa antarāyo bhavissati, mayā gantvā dvārakoṭṭhake ārakkhaṃ gaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā gandhakuṭito nikkhamitvā dvārakoṭṭhake ṭhatvā ārakkhaṃ gaṇhi.
เถโรปิ ภตฺตํ อาหริฯ อถ นํ เหฎฺฐา วุตฺตนเยเนว จตฺตาโร ปเญฺห ปุจฺฉิฯ ปญฺหวิสฺสชฺชนาวสาเน สามเณโร อรหตฺตํ ปาปุณิฯ สตฺถา เถรํ อามเนฺตตฺวา ‘‘คจฺฉ, สาริปุตฺต, สามเณรสฺส เต ภตฺตํ เทหี’’ติ อาหฯ เถโร คนฺตฺวา ทฺวารํ อาโกเฎสิฯ สามเณโรปิ นิกฺขมิตฺวา อุปชฺฌายสฺส วตฺตํ กตฺวา ‘‘ภตฺตกิจฺจํ กโรหี’’ติ วุเตฺต เถรสฺส ภเตฺตน อนตฺถิกภาวํ ญตฺวา สตฺตวสฺสิกกุมาโร ตงฺขณเญฺญว อรหตฺตํ ปโตฺต นีจาสนฎฺฐานํ ปจฺจเวกฺขโนฺต ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ปตฺตํ โธวิฯ ตสฺมิํ กาเล จตฺตาโร มหาราชาโน อารกฺขํ วิสฺสเชฺชสุํฯ จนฺทิมสูริยาปิ วิมานานิ มุญฺจิํสุฯ สโกฺกปิ อาวิญฺฉนฎฺฐาเน อารกฺขํ วิสฺสเชฺชสิฯ สูริโย นภมชฺฌํ อติกฺกโนฺตเยว ปญฺญายิฯ ภิกฺขู ‘‘สายโนฺห ปญฺญายติ, สามเณเรน จ อิทาเนว ภตฺตกิจฺจํ กตํ, กิํ นุ โข อชฺช ปุพฺพโณฺห พลวา ชาโต, สายโนฺห มโนฺท’’ติ วทิํสุฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อชฺช ปุพฺพโณฺห พลวา ชาโต, สายโนฺห มโนฺท, สามเณเรน จ อิทาเนว ภตฺตกิจฺจํ กตํ, อถ จ ปน สูริโย นภมชฺฌํ อติกฺกโนฺตเยว ปญฺญายตี’’ติ วุเตฺต, ‘‘ภิกฺขเว, เอวเมวํ โหติ ปุญฺญวนฺตานํ สมณธมฺมกรณกาเลฯ อชฺช หิ จตฺตาโร มหาราชาโน สามนฺตา อารกฺขํ คณฺหิํสุ, จนฺทิมสูริยา วิมานานิ คเหตฺวา อฎฺฐํสุ, สโกฺก อาวิญฺฉนเก อารกฺขํ คณฺหิ, อหมฺปิ ทฺวารโกฎฺฐเก อารกฺขํ คณฺหิํ, อชฺช สุขสามเณโร มาติกาย อุทกํ หรเนฺต, อุสุกาเร อุสุํ อุชุํ กโรเนฺต , ตจฺฉเก จกฺกาทีนิ กโรเนฺต ทิสฺวา อตฺตานํ ทเมตฺวา อรหตฺตํ ปโตฺต’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Theropi bhattaṃ āhari. Atha naṃ heṭṭhā vuttanayeneva cattāro pañhe pucchi. Pañhavissajjanāvasāne sāmaṇero arahattaṃ pāpuṇi. Satthā theraṃ āmantetvā ‘‘gaccha, sāriputta, sāmaṇerassa te bhattaṃ dehī’’ti āha. Thero gantvā dvāraṃ ākoṭesi. Sāmaṇeropi nikkhamitvā upajjhāyassa vattaṃ katvā ‘‘bhattakiccaṃ karohī’’ti vutte therassa bhattena anatthikabhāvaṃ ñatvā sattavassikakumāro taṅkhaṇaññeva arahattaṃ patto nīcāsanaṭṭhānaṃ paccavekkhanto bhattakiccaṃ katvā pattaṃ dhovi. Tasmiṃ kāle cattāro mahārājāno ārakkhaṃ vissajjesuṃ. Candimasūriyāpi vimānāni muñciṃsu. Sakkopi āviñchanaṭṭhāne ārakkhaṃ vissajjesi. Sūriyo nabhamajjhaṃ atikkantoyeva paññāyi. Bhikkhū ‘‘sāyanho paññāyati, sāmaṇerena ca idāneva bhattakiccaṃ kataṃ, kiṃ nu kho ajja pubbaṇho balavā jāto, sāyanho mando’’ti vadiṃsu. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā, ‘‘bhante, ajja pubbaṇho balavā jāto, sāyanho mando, sāmaṇerena ca idāneva bhattakiccaṃ kataṃ, atha ca pana sūriyo nabhamajjhaṃ atikkantoyeva paññāyatī’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, evamevaṃ hoti puññavantānaṃ samaṇadhammakaraṇakāle. Ajja hi cattāro mahārājāno sāmantā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu, candimasūriyā vimānāni gahetvā aṭṭhaṃsu, sakko āviñchanake ārakkhaṃ gaṇhi, ahampi dvārakoṭṭhake ārakkhaṃ gaṇhiṃ, ajja sukhasāmaṇero mātikāya udakaṃ harante, usukāre usuṃ ujuṃ karonte , tacchake cakkādīni karonte disvā attānaṃ dametvā arahattaṃ patto’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๑๔๕.
145.
‘‘อุทกญฺหิ นยนฺติ เนตฺติกา, อุสุการา นมยนฺติ เตชนํ;
‘‘Udakañhi nayanti nettikā, usukārā namayanti tejanaṃ;
ทารุํ นมยนฺติ ตจฺฉกา, อตฺตานํ ทมยนฺติ สุพฺพตา’’ติฯ
Dāruṃ namayanti tacchakā, attānaṃ damayanti subbatā’’ti.
ตตฺถ สุพฺพตาติ สุวทา, สุเขน โอวทิตพฺพา อนุสาสิตพฺพาติ อโตฺถฯ เสสํ เหฎฺฐา วุตฺตนยเมวฯ
Tattha subbatāti suvadā, sukhena ovaditabbā anusāsitabbāti attho. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
สุขสามเณรวตฺถุ เอกาทสมํฯ
Sukhasāmaṇeravatthu ekādasamaṃ.
ทณฺฑวคฺควณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Daṇḍavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
ทสโม วโคฺคฯ
Dasamo vaggo.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / ธมฺมปทปาฬิ • Dhammapadapāḷi / ๑๐. ทณฺฑวโคฺค • 10. Daṇḍavaggo
