| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / জাতক-অট্ঠকথা • Jātaka-aṭṭhakathā |
[৫০২] ৬. চূল়হংসজাতকৰণ্ণনা
[502] 6. Cūḷahaṃsajātakavaṇṇanā
এতে হংসা পক্কমন্তীতি ইদং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো আনন্দথেরস্স জীৰিতপরিচ্চাগমেৰ আরব্ভ কথেসি। তদাপি হি ধম্মসভাযং থেরস্স গুণকথং কথেন্তেসু ভিক্খূসু সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপি আনন্দেন মমত্থায জীৰিতং পরিচ্চত্তমেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি।
Ete haṃsā pakkamantīti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ānandatherassa jīvitapariccāgameva ārabbha kathesi. Tadāpi hi dhammasabhāyaṃ therassa guṇakathaṃ kathentesu bhikkhūsu satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi ānandena mamatthāya jīvitaṃ pariccattamevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
অতীতে বারাণসিযং বহুপুত্তকো নাম রাজা রজ্জং কারেসি। খেমা নামস্স অগ্গমহেসী অহোসি। তদা মহাসত্তো সুৰণ্ণহংসযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা নৰুতিহংসসহস্সপরিৰুতো চিত্তকূটে ৰসি। তদাপি দেৰী ৰুত্তনযেনেৰ সুপিনং দিস্ৰা রঞ্ঞো সুৰণ্ণৰণ্ণহংসস্স ধম্মদেসনাসৰনদোহল়ং আরোচেসি। রাজাপি অমচ্চে পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সুৰণ্ণৰণ্ণহংসা নাম চিত্তকূটপব্বতে ৰসন্তী’’তি চ সুত্ৰা খেমং নাম সরং কারেত্ৰা নানপ্পকারানি নিৰাপধঞ্ঞানি রোপাপেত্ৰা চতূসু কণ্ণেসু দেৰসিকং অভযঘোসনং ঘোসাপেসি, একঞ্চ লুদ্দপুত্তং হংসানং গহণত্থায পযোজেসি। তস্স পযোজিতাকারো চ, তেন তত্থ সকুণানং উপপরিক্খিতভাৰো চ, সুৰণ্ণহংসানং আগতকালে রঞ্ঞো আরোচেত্ৰা পাসানং ওড্ডিতনিযামো চ, মহাসত্তস্স পাসে বদ্ধনিযামো চ, সুমুখস্স হংসসেনাপতিনো তীসু হংসঘটাসু তং অদিস্ৰা নিৰত্তনঞ্চ সব্বং মহাহংসজাতকে (জা॰ ২.২১.৮৯ আদযো) আৰি ভৰিস্সতি। ইধাপি মহাসত্তো যট্ঠিপাসে বজ্ঝিত্ৰা পাসযট্ঠিযং ওলম্বন্তোযেৰ গীৰং পসারেত্ৰা হংসানং গতমগ্গং ওলোকেন্তো সুমুখং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘আগতকালে নং ৰীমংসিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা তস্মিং আগতে তিস্সো গাথা অভাসি –
Atīte bārāṇasiyaṃ bahuputtako nāma rājā rajjaṃ kāresi. Khemā nāmassa aggamahesī ahosi. Tadā mahāsatto suvaṇṇahaṃsayoniyaṃ nibbattitvā navutihaṃsasahassaparivuto cittakūṭe vasi. Tadāpi devī vuttanayeneva supinaṃ disvā rañño suvaṇṇavaṇṇahaṃsassa dhammadesanāsavanadohaḷaṃ ārocesi. Rājāpi amacce pucchitvā ‘‘suvaṇṇavaṇṇahaṃsā nāma cittakūṭapabbate vasantī’’ti ca sutvā khemaṃ nāma saraṃ kāretvā nānappakārāni nivāpadhaññāni ropāpetvā catūsu kaṇṇesu devasikaṃ abhayaghosanaṃ ghosāpesi, ekañca luddaputtaṃ haṃsānaṃ gahaṇatthāya payojesi. Tassa payojitākāro ca, tena tattha sakuṇānaṃ upaparikkhitabhāvo ca, suvaṇṇahaṃsānaṃ āgatakāle rañño ārocetvā pāsānaṃ oḍḍitaniyāmo ca, mahāsattassa pāse baddhaniyāmo ca, sumukhassa haṃsasenāpatino tīsu haṃsaghaṭāsu taṃ adisvā nivattanañca sabbaṃ mahāhaṃsajātake (jā. 2.21.89 ādayo) āvi bhavissati. Idhāpi mahāsatto yaṭṭhipāse bajjhitvā pāsayaṭṭhiyaṃ olambantoyeva gīvaṃ pasāretvā haṃsānaṃ gatamaggaṃ olokento sumukhaṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘āgatakāle naṃ vīmaṃsissāmī’’ti cintetvā tasmiṃ āgate tisso gāthā abhāsi –
১৩৩.
133.
‘‘এতে হংসা পক্কমন্তি, ৰক্কঙ্গা ভযমেরিতা।
‘‘Ete haṃsā pakkamanti, vakkaṅgā bhayameritā;
হরিত্তচ হেমৰণ্ণ, কামং সুমুখ পক্কম॥
Harittaca hemavaṇṇa, kāmaṃ sumukha pakkama.
১৩৪.
134.
‘‘ওহায মং ঞাতিগণা, একং পাসৰসং গতং।
‘‘Ohāya maṃ ñātigaṇā, ekaṃ pāsavasaṃ gataṃ;
অনপেক্খমানা গচ্ছন্তি, কিং একো অৰহিয্যসি॥
Anapekkhamānā gacchanti, kiṃ eko avahiyyasi.
১৩৫.
135.
‘‘পতেৰ পততং সেট্ঠ, নত্থি বদ্ধে সহাযতা।
‘‘Pateva patataṃ seṭṭha, natthi baddhe sahāyatā;
মা অনীঘায হাপেসি, কামং সুমুখ পক্কমা’’তি॥
Mā anīghāya hāpesi, kāmaṃ sumukha pakkamā’’ti.
তত্থ ভযমেরিতাতি ভযেরিতা ভযতজ্জিতা ভযচলিতা। হরিত্তচ হেমৰণ্ণাতি দ্ৰীহিপি ৰচনেহি তমেৰালপতি। কামন্তি সুৰণ্ণত্তচ, সুৰণ্ণৰণ্ণ, সুন্দরমুখ একংসেন পক্কমাহিযেৰ, কিং তে ইধাগমনেনাতি ৰদতি। ওহাযাতি মং জহিত্ৰা উপ্পতিতা। অনপেক্খমানাতি তে মম ঞাতকা মযি অনপেক্খাৰ গচ্ছন্তি। পতেৰাতি উপ্পতেৰ। মা অনীঘাযাতি ইতো গন্ত্ৰা পত্তব্বায নিদ্দুক্খভাৰায ৰীরিযং মা হাপেসি।
Tattha bhayameritāti bhayeritā bhayatajjitā bhayacalitā. Harittaca hemavaṇṇāti dvīhipi vacanehi tamevālapati. Kāmanti suvaṇṇattaca, suvaṇṇavaṇṇa, sundaramukha ekaṃsena pakkamāhiyeva, kiṃ te idhāgamanenāti vadati. Ohāyāti maṃ jahitvā uppatitā. Anapekkhamānāti te mama ñātakā mayi anapekkhāva gacchanti. Patevāti uppateva. Mā anīghāyāti ito gantvā pattabbāya niddukkhabhāvāya vīriyaṃ mā hāpesi.
ততো সুমুখো পঙ্কপিট্ঠে নিসীদিত্ৰা গাথমাহ –
Tato sumukho paṅkapiṭṭhe nisīditvā gāthamāha –
১৩৬.
136.
‘‘নাহং দুক্খপরেতোতি, ধতরট্ঠ তুৰং জহে।
‘‘Nāhaṃ dukkhaparetoti, dhataraṭṭha tuvaṃ jahe;
জীৰিতং মরণং ৰা মে, তযা সদ্ধিং ভৰিস্সতী’’তি॥
Jīvitaṃ maraṇaṃ vā me, tayā saddhiṃ bhavissatī’’ti.
তত্থ দুক্খপরেতোতি মহারাজ, ‘‘ত্ৰং মরণদুক্খপরেতো’’তি এত্তকেনেৰ নাহং তং জহামি।
Tattha dukkhaparetoti mahārāja, ‘‘tvaṃ maraṇadukkhapareto’’ti ettakeneva nāhaṃ taṃ jahāmi.
এৰং সুমুখেন সীহনাদে কথিতে ধতরট্ঠো গাথমাহ –
Evaṃ sumukhena sīhanāde kathite dhataraṭṭho gāthamāha –
১৩৭.
137.
‘‘এতদরিযস্স কল্যাণং, যং ত্ৰং সুমুখ ভাসসি।
‘‘Etadariyassa kalyāṇaṃ, yaṃ tvaṃ sumukha bhāsasi;
তঞ্চ ৰীমংসমানোহং, পততেতং অৰস্সজি’’ন্তি॥
Tañca vīmaṃsamānohaṃ, patatetaṃ avassaji’’nti.
তত্থ এতদরিযস্সাতি যং ত্ৰং ‘‘নাহং তং জহে’’তি ভাসসি, এতং আচারসম্পন্নস্স অরিযস্স কল্যাণং উত্তমৰচনং। পততেতন্তি অহঞ্চ ন তং ৰিস্সজ্জেতুকামোৰ এৰং অৰচং, অথ খো তং ৰীমংসমানো ‘‘পততূ’’তি এতং ৰচনং অৰস্সজিং, গচ্ছাতি তং অৰোচন্তি অত্থো।
Tattha etadariyassāti yaṃ tvaṃ ‘‘nāhaṃ taṃ jahe’’ti bhāsasi, etaṃ ācārasampannassa ariyassa kalyāṇaṃ uttamavacanaṃ. Patatetanti ahañca na taṃ vissajjetukāmova evaṃ avacaṃ, atha kho taṃ vīmaṃsamāno ‘‘patatū’’ti etaṃ vacanaṃ avassajiṃ, gacchāti taṃ avocanti attho.
এৰং তেসং কথেন্তানঞ্ঞেৰ লুদ্দপুত্তো দণ্ডমাদায ৰেগেনাগতো। সুমুখো ধতরট্ঠং অস্সাসেত্ৰা তস্সাভিমুখো গন্ত্ৰা অপচিতিং দস্সেত্ৰা হংসরঞ্ঞো গুণে কথেসি। তাৰদেৰ লুদ্দো মুদুচিত্তো অহোসি। সো তস্স মুদুচিত্তকং ঞত্ৰা পুন গন্ত্ৰা হংসরাজমেৰ অস্সাসেন্তো অট্ঠাসি। লুদ্দোপি হংসরাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা ছট্ঠং গাথমাহ –
Evaṃ tesaṃ kathentānaññeva luddaputto daṇḍamādāya vegenāgato. Sumukho dhataraṭṭhaṃ assāsetvā tassābhimukho gantvā apacitiṃ dassetvā haṃsarañño guṇe kathesi. Tāvadeva luddo muducitto ahosi. So tassa muducittakaṃ ñatvā puna gantvā haṃsarājameva assāsento aṭṭhāsi. Luddopi haṃsarājānaṃ upasaṅkamitvā chaṭṭhaṃ gāthamāha –
১৩৮.
138.
‘‘অপদেন পদং যাতি, অন্তলিক্খচরো দিজো।
‘‘Apadena padaṃ yāti, antalikkhacaro dijo;
আরা পাসং ন বুজ্ঝি ত্ৰং, হংসানং পৰরুত্তমা’’তি॥
Ārā pāsaṃ na bujjhi tvaṃ, haṃsānaṃ pavaruttamā’’ti.
তত্থ অপদেন পদন্তি মহারাজ, তুম্হাদিসো অন্তলিক্খচরো দিজো অপদে আকাসে পদং কত্ৰা যাতি। ন বুজ্ঝি ত্ৰন্তি সো ত্ৰং এৰরূপো দূরতোৰ ইমং পাসং ন বুজ্ঝি ন জানীতি পুচ্ছতি।
Tattha apadena padanti mahārāja, tumhādiso antalikkhacaro dijo apade ākāse padaṃ katvā yāti. Na bujjhi tvanti so tvaṃ evarūpo dūratova imaṃ pāsaṃ na bujjhi na jānīti pucchati.
মহাসত্তো আহ –
Mahāsatto āha –
১৩৯.
139.
‘‘যদা পরাভৰো হোতি, পোসো জীৰিতসঙ্খযে।
‘‘Yadā parābhavo hoti, poso jīvitasaṅkhaye;
অথ জালঞ্চ পাসঞ্চ, আসজ্জাপি ন বুজ্ঝতী’’তি॥
Atha jālañca pāsañca, āsajjāpi na bujjhatī’’ti.
তত্থ যদা পরাভৰোতি সম্ম লুদ্দপুত্ত, যদা পরাভৰো অৰুড্ঢি ৰিনাসো সম্পত্তো হোতি, অথ পোসো জীৰিতসঙ্খযে পত্তে জালঞ্চ পাসঞ্চ পত্ৰাপি ন জানাতীতি অত্থো।
Tattha yadā parābhavoti samma luddaputta, yadā parābhavo avuḍḍhi vināso sampatto hoti, atha poso jīvitasaṅkhaye patte jālañca pāsañca patvāpi na jānātīti attho.
লুদ্দো হংসরঞ্ঞো কথং অভিনন্দিত্ৰা সুমুখেন সদ্ধিং সল্লপন্তো তিস্সো গাথা অভাসি –
Luddo haṃsarañño kathaṃ abhinanditvā sumukhena saddhiṃ sallapanto tisso gāthā abhāsi –
১৪০.
140.
‘‘এতে হংসা পক্কমন্তি, ৰক্কঙ্গা ভযমেরিতা।
‘‘Ete haṃsā pakkamanti, vakkaṅgā bhayameritā;
হরিত্তচ হেমৰণ্ণ, ত্ৰঞ্ঞেৰ অৰহিয্যসি॥
Harittaca hemavaṇṇa, tvaññeva avahiyyasi.
১৪১.
141.
‘‘এতে ভুত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ, পক্কমন্তি ৰিহঙ্গমা।
‘‘Ete bhutvā ca pivitvā ca, pakkamanti vihaṅgamā;
অনপেক্খমানা ৰক্কঙ্গা, ত্ৰঞ্ঞেৰেকো উপাসসি॥
Anapekkhamānā vakkaṅgā, tvaññeveko upāsasi.
১৪২.
142.
‘‘কিং নু ত্যাযং দিজো হোতি, মুত্তো বদ্ধং উপাসসি।
‘‘Kiṃ nu tyāyaṃ dijo hoti, mutto baddhaṃ upāsasi;
ওহায সকুণা যন্তি, কিং একো অৰহিয্যসী’’তি॥
Ohāya sakuṇā yanti, kiṃ eko avahiyyasī’’ti.
তত্থ ত্ৰঞ্ঞেৰাতি ত্ৰমেৰ ওহিয্যসীতি পুচ্ছতি। উপাসসীতি পযিরুপাসসি।
Tattha tvaññevāti tvameva ohiyyasīti pucchati. Upāsasīti payirupāsasi.
সুমুখো আহ –
Sumukho āha –
১৪৩.
143.
‘‘রাজা মে সো দিজো মিত্তো, সখা পাণসমো চ মে।
‘‘Rājā me so dijo mitto, sakhā pāṇasamo ca me;
নেৰ নং ৰিজহিস্সামি, যাৰ কালস্স পরিযায’’ন্তি॥
Neva naṃ vijahissāmi, yāva kālassa pariyāya’’nti.
তত্থ যাৰ কালস্স পরিযাযন্তি লুদ্দপুত্ত, যাৰ জীৰিতকালস্স পরিযোসানং অহং এতং ন ৰিজহিস্সামিযেৰ।
Tattha yāva kālassa pariyāyanti luddaputta, yāva jīvitakālassa pariyosānaṃ ahaṃ etaṃ na vijahissāmiyeva.
তং সুত্ৰা লুদ্দো পসন্নচিত্তো হুত্ৰা ‘‘সচাহং এৰং সীলসম্পন্নেসু ইমেসু অপরজ্ঝিস্সামি, পথৰীপি মে ৰিৰরং দদেয্য, কিং মে রঞ্ঞো সন্তিকা লদ্ধেন ধনেন, ৰিস্সজ্জেস্সামি ন’’ন্তি চিন্তেত্ৰা গাথমাহ –
Taṃ sutvā luddo pasannacitto hutvā ‘‘sacāhaṃ evaṃ sīlasampannesu imesu aparajjhissāmi, pathavīpi me vivaraṃ dadeyya, kiṃ me rañño santikā laddhena dhanena, vissajjessāmi na’’nti cintetvā gāthamāha –
১৪৪.
144.
‘‘যো চ ত্ৰং সখিনো হেতু, পাণং চজিতুমিচ্ছসি।
‘‘Yo ca tvaṃ sakhino hetu, pāṇaṃ cajitumicchasi;
সো তে সহাযং মুঞ্চামি, হোতু রাজা তৰানুগো’’তি॥
So te sahāyaṃ muñcāmi, hotu rājā tavānugo’’ti.
তত্থ যো চ ত্ৰন্তি যো নাম ত্ৰং। সোতি সো অহং। তৰানুগোতি এস হংসরাজা তৰ ৰসং অনুগতো হোতু, তযা সদ্ধিং একট্ঠানে ৰসতু।
Tattha yo ca tvanti yo nāma tvaṃ. Soti so ahaṃ. Tavānugoti esa haṃsarājā tava vasaṃ anugato hotu, tayā saddhiṃ ekaṭṭhāne vasatu.
এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা ধতরট্ঠং যট্ঠিপাসতো ওতারেত্ৰা সরতীরং নেত্ৰা পাসং মুঞ্চিত্ৰা মুদুচিত্তেন লোহিতং ধোৰিত্ৰা ন্হারুআদীনি পটিপাদেসি। তস্স মুদুচিত্ততায মহাসত্তস্স পারমিতানুভাৰেন চ তাৰদেৰ পাদো সচ্ছৰি অহোসি, বদ্ধট্ঠানম্পি ন পঞ্ঞাযি। সুমুখো বোধিসত্তং ওলোকেত্ৰা তুট্ঠচিত্তো অনুমোদনং করোন্তো গাথমাহ –
Evañca pana vatvā dhataraṭṭhaṃ yaṭṭhipāsato otāretvā saratīraṃ netvā pāsaṃ muñcitvā muducittena lohitaṃ dhovitvā nhāruādīni paṭipādesi. Tassa muducittatāya mahāsattassa pāramitānubhāvena ca tāvadeva pādo sacchavi ahosi, baddhaṭṭhānampi na paññāyi. Sumukho bodhisattaṃ oloketvā tuṭṭhacitto anumodanaṃ karonto gāthamāha –
১৪৫.
145.
‘‘এৰং লুদ্দক নন্দস্সু, সহ সব্বেহি ঞাতিভি।
‘‘Evaṃ luddaka nandassu, saha sabbehi ñātibhi;
যথাহমজ্জ নন্দামি, মুত্তং দিস্ৰা দিজাধিপ’’ন্তি॥
Yathāhamajja nandāmi, muttaṃ disvā dijādhipa’’nti.
তং সুত্ৰা লুদ্দো ‘‘গচ্ছথ, সামী’’তি আহ। অথ নং মহাসত্তো ‘‘কিং পন ত্ৰং সম্ম, মং অত্তনো অত্থায বন্ধি, উদাহু অঞ্ঞস্স আণত্তিযা’’তি পুচ্ছিত্ৰা তেন তস্মিং কারণে আরোচিতে ‘‘কিং নু খো মে ইতোৰ চিত্তকূটং গন্তুং সেয্যো, উদাহু নগর’’ন্তি ৰিমংসন্তো ‘‘মযি নগরং গতে লুদ্দপুত্তো ধনং লভিস্সতি, দেৰিযা দোহল়ো পটিপ্পস্সম্ভিস্সতি, সুমুখস্স মিত্তধম্মো পাকটো ভৰিস্সতি, তথা মম ঞাণবলং, খেমঞ্চ সরং অভযদক্খিণং কত্ৰা লভিস্সামি, তস্মা নগরমেৰ গন্তুং সেয্যো’’তি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা ‘‘লুদ্দ, ত্ৰং অম্হে কাজেনাদায রঞ্ঞো সন্তিকং নেহি, সচে নো রাজা ৰিস্সজ্জেতুকামো ভৰিস্সতি, ৰিস্সজ্জেস্সতী’’তি আহ। রাজানো নাম সামি, কক্খল়া, গচ্ছথ তুম্হেতি। মযং তাদিসং লুদ্দম্পি মুদুকং করিম্হ, রঞ্ঞো আরাধনে অম্হাকং ভারো, নেহিযেৰ নো, সম্মাতি। সো তথা অকাসি। রাজা হংসে দিস্ৰাৰ সোমনস্সজাতো হুত্ৰা দ্ৰেপি হংসে কঞ্চনপীঠে নিসীদাপেত্ৰা মধুলাজে খাদাপেত্ৰা মধুরোদকং পাযেত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ ধম্মকথং আযাচি। হংসরাজা তস্স সোতুকামতং ৰিদিত্ৰা পঠমং তাৰ পটিসন্থারমকাসি । তত্রিমা হংসস্স চ রঞ্ঞো চ ৰচনপটিৰচনগাথাযো হোন্তি –
Taṃ sutvā luddo ‘‘gacchatha, sāmī’’ti āha. Atha naṃ mahāsatto ‘‘kiṃ pana tvaṃ samma, maṃ attano atthāya bandhi, udāhu aññassa āṇattiyā’’ti pucchitvā tena tasmiṃ kāraṇe ārocite ‘‘kiṃ nu kho me itova cittakūṭaṃ gantuṃ seyyo, udāhu nagara’’nti vimaṃsanto ‘‘mayi nagaraṃ gate luddaputto dhanaṃ labhissati, deviyā dohaḷo paṭippassambhissati, sumukhassa mittadhammo pākaṭo bhavissati, tathā mama ñāṇabalaṃ, khemañca saraṃ abhayadakkhiṇaṃ katvā labhissāmi, tasmā nagarameva gantuṃ seyyo’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā ‘‘ludda, tvaṃ amhe kājenādāya rañño santikaṃ nehi, sace no rājā vissajjetukāmo bhavissati, vissajjessatī’’ti āha. Rājāno nāma sāmi, kakkhaḷā, gacchatha tumheti. Mayaṃ tādisaṃ luddampi mudukaṃ karimha, rañño ārādhane amhākaṃ bhāro, nehiyeva no, sammāti. So tathā akāsi. Rājā haṃse disvāva somanassajāto hutvā dvepi haṃse kañcanapīṭhe nisīdāpetvā madhulāje khādāpetvā madhurodakaṃ pāyetvā añjaliṃ paggayha dhammakathaṃ āyāci. Haṃsarājā tassa sotukāmataṃ viditvā paṭhamaṃ tāva paṭisanthāramakāsi . Tatrimā haṃsassa ca rañño ca vacanapaṭivacanagāthāyo honti –
১৪৬.
146.
‘‘কচ্চিন্নু ভোতো কুসলং, কচ্চি ভোতো অনামযং।
‘‘Kaccinnu bhoto kusalaṃ, kacci bhoto anāmayaṃ;
কচ্চি রট্ঠমিদং ফীতং, ধম্মেন মনুসাসসি॥
Kacci raṭṭhamidaṃ phītaṃ, dhammena manusāsasi.
১৪৭.
147.
‘‘কুসলং চেৰ মে হংস, অথো হংস অনামযং।
‘‘Kusalaṃ ceva me haṃsa, atho haṃsa anāmayaṃ;
অথো রট্ঠমিদং ফীতং, ধম্মেন মনুসাসহং॥
Atho raṭṭhamidaṃ phītaṃ, dhammena manusāsahaṃ.
১৪৮.
148.
‘‘কচ্চি ভোতো অমচ্চেসু, দোসো কোচি ন ৰিজ্জতি।
‘‘Kacci bhoto amaccesu, doso koci na vijjati;
কচ্চি আরা অমিত্তা তে, ছাযা দক্খিণতোরিৰ॥
Kacci ārā amittā te, chāyā dakkhiṇatoriva.
১৪৯.
149.
‘‘অথোপি মে অমচ্চেসু, দোসো কোচি ন ৰিজ্জতি।
‘‘Athopi me amaccesu, doso koci na vijjati;
অথো আরা অমিত্তা মে, ছাযা দক্খিণতোরিৰ॥
Atho ārā amittā me, chāyā dakkhiṇatoriva.
১৫০.
150.
‘‘কচ্চি তে সাদিসী ভরিযা, অস্সৰা পিযভাণিনী।
‘‘Kacci te sādisī bhariyā, assavā piyabhāṇinī;
পুত্তরূপযসূপেতা, তৰ ছন্দৰসানুগা॥
Puttarūpayasūpetā, tava chandavasānugā.
১৫১.
151.
‘‘অথো মে সাদিসী ভরিযা, অস্সৰা পিযভাণিনী।
‘‘Atho me sādisī bhariyā, assavā piyabhāṇinī;
পুত্তরূপযসূপেতা, মম ছন্দৰসানুগা॥
Puttarūpayasūpetā, mama chandavasānugā.
১৫২.
152.
‘‘কচ্চি তে বহৰো পুত্তা, সুজাতা রট্ঠৰড্ঢন।
‘‘Kacci te bahavo puttā, sujātā raṭṭhavaḍḍhana;
পঞ্ঞাজৰেন সম্পন্না, সম্মোদন্তি ততো ততো॥
Paññājavena sampannā, sammodanti tato tato.
১৫৩.
153.
‘‘সতমেকো চ মে পুত্তা, ধতরট্ঠ মযা সুতা।
‘‘Satameko ca me puttā, dhataraṭṭha mayā sutā;
তেসং ত্ৰং কিচ্চমক্খাহি, নাৰরুজ্ঝন্তি তে ৰচো’’তি॥
Tesaṃ tvaṃ kiccamakkhāhi, nāvarujjhanti te vaco’’ti.
তত্থ কুসলন্তি আরোগ্যং, ইতরং তস্সেৰ ৰেৰচনং। ফীতন্তি কচ্চি তে ইদং রট্ঠং ফীতং সুভিক্খং, ধম্মেন চ নং অনুসাসসীতি পুচ্ছতি। দোসোতি অপরাধো। ছাযা দক্খিণতোরিৰাতি যথা নাম দক্খিণদিসাভিমুখা ছাযা ন ৰড্ঢতি, এৰং তে কচ্চি অমিত্তা ন ৰড্ঢন্তীতি ৰদতি। সাদিসীতি জাতিগোত্তকুলপদেসেহি সমানা। এৰরূপা হি অতিচারিনী ন হোতি। অস্সৰাতি ৰচনপটিগ্গাহিকা। পুত্তরূপযসূপেতাতি পুত্তেহি চ রূপেন চ যসেন চ উপেতা। পঞ্ঞাজৰেনাতি পঞ্ঞাৰেগেন পঞ্ঞং জৰাপেত্ৰা তানি তানি কিচ্চানি পরিচ্ছিন্দিতুং সমত্থাতি পুচ্ছতি। সম্মোদন্তি ততো ততোতি যত্থ যত্থ নিযুত্তা হোন্তি, ততো ততো সম্মোদন্তেৰ, ন ৰিরুজ্ঝন্তীতি পুচ্ছতি। মযা সুতাতি মযা ৰিস্সুতা। মঞ্হি লোকো ‘‘বহুপুত্তরাজা’’তি ৰদতি, ইতি তে মং নিস্সায ৰিস্সুতা পাকটা জাতাতি মযা সুতা নাম হোন্তীতি ৰদতি। তেসং ত্ৰং কিচ্চমক্খাহীতি তেসং মম পুত্তানং ‘‘ইদং নাম করোন্তূ’’তি ত্ৰং কিচ্চমক্খাহি, ন তে ৰচনং অৰরুজ্ঝন্তি, ওৰাদং নেসং দেহীতি অধিপ্পাযেনেৰমাহ।
Tattha kusalanti ārogyaṃ, itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Phītanti kacci te idaṃ raṭṭhaṃ phītaṃ subhikkhaṃ, dhammena ca naṃ anusāsasīti pucchati. Dosoti aparādho. Chāyā dakkhiṇatorivāti yathā nāma dakkhiṇadisābhimukhā chāyā na vaḍḍhati, evaṃ te kacci amittā na vaḍḍhantīti vadati. Sādisīti jātigottakulapadesehi samānā. Evarūpā hi aticārinī na hoti. Assavāti vacanapaṭiggāhikā. Puttarūpayasūpetāti puttehi ca rūpena ca yasena ca upetā. Paññājavenāti paññāvegena paññaṃ javāpetvā tāni tāni kiccāni paricchindituṃ samatthāti pucchati. Sammodanti tato tatoti yattha yattha niyuttā honti, tato tato sammodanteva, na virujjhantīti pucchati. Mayā sutāti mayā vissutā. Mañhi loko ‘‘bahuputtarājā’’ti vadati, iti te maṃ nissāya vissutā pākaṭā jātāti mayā sutā nāma hontīti vadati. Tesaṃ tvaṃ kiccamakkhāhīti tesaṃ mama puttānaṃ ‘‘idaṃ nāma karontū’’ti tvaṃ kiccamakkhāhi, na te vacanaṃ avarujjhanti, ovādaṃ nesaṃ dehīti adhippāyenevamāha.
তং সুত্ৰা মহাসত্তো তস্স ওৰাদং দেন্তো পঞ্চ গাথা অভাসি –
Taṃ sutvā mahāsatto tassa ovādaṃ dento pañca gāthā abhāsi –
১৫৪.
154.
‘‘উপপন্নোপি চে হোতি, জাতিযা ৰিনযেন ৰা।
‘‘Upapannopi ce hoti, jātiyā vinayena vā;
অথ পচ্ছা কুরুতে যোগং, কিচ্ছে আপাসু সীদতি॥
Atha pacchā kurute yogaṃ, kicche āpāsu sīdati.
১৫৫.
155.
‘‘তস্স সংহীরপঞ্ঞস্স, ৰিৰরো জাযতে মহা।
‘‘Tassa saṃhīrapaññassa, vivaro jāyate mahā;
রত্তিমন্ধোৰ রূপানি, থূলানি মনুপস্সতি॥
Rattimandhova rūpāni, thūlāni manupassati.
১৫৬.
156.
‘‘অসারে সারযোগঞ্ঞূ, মতিং ন ত্ৰেৰ ৰিন্দতি।
‘‘Asāre sārayogaññū, matiṃ na tveva vindati;
সরভোৰ গিরিদুগ্গস্মিং, অন্তরাযেৰ সীদতি॥
Sarabhova giriduggasmiṃ, antarāyeva sīdati.
১৫৭.
157.
‘‘হীনজচ্চোপি চে হোতি, উট্ঠাতা ধিতিমা নরো।
‘‘Hīnajaccopi ce hoti, uṭṭhātā dhitimā naro;
আচারসীলসম্পন্নো, নিসে অগ্গীৰ ভাসতি॥
Ācārasīlasampanno, nise aggīva bhāsati.
১৫৮.
158.
‘‘এতং মে উপমং কত্ৰা, পুত্তে ৰিজ্জাসু ৰাচয।
‘‘Etaṃ me upamaṃ katvā, putte vijjāsu vācaya;
সংৰিরূল়্হেথ মেধাৰী, খেত্তে বীজংৰ ৰুট্ঠিযা’’তি॥
Saṃvirūḷhetha medhāvī, khette bījaṃva vuṭṭhiyā’’ti.
তত্থ ৰিনযেনাতি আচারেন। পচ্ছা কুরুতে যোগন্তি যো চে সিক্খিতব্বসিক্খাসু দহরকালে যোগং ৰীরিযং অকত্ৰা পচ্ছা মহল্লককালে করোতি, এৰরূপো পচ্ছা তথারূপে দুক্খে ৰা আপদাসু ৰা উপ্পন্নাসু সীদতি, অত্তানং উদ্ধরিতুং ন সক্কোতি। তস্স সংহীরপঞ্ঞস্সাতি তস্স অসিক্খিতত্তা ততো ততো হরিতব্বপঞ্ঞস্স নিচ্চং চলবুদ্ধিনো। ৰিৰরোতি ভোগাদীনং ছিদ্দং, পরিহানীতি অত্থো। রত্তিমন্ধোতি রত্তন্ধো। ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘যথা রত্তন্ধো রত্তিকাণো রত্তিং চন্দোভাসাদীহি থূলরূপানেৰ পস্সতি, সুখুমানি পস্সিতুং ন সক্কোতি, এৰং অসিক্খিতো সংহীরপঞ্ঞো কিস্মিঞ্চিদেৰ ভযে উপ্পন্নে সুখুমানি কিচ্চানি পস্সিতুং ন সক্কোতি, ওল়ারিকেযেৰ পস্সতি, তস্মা তৰ পুত্তে দহরকালেযেৰ সিক্খাপেতুং ৰট্টতী’’তি।
Tattha vinayenāti ācārena. Pacchā kurute yoganti yo ce sikkhitabbasikkhāsu daharakāle yogaṃ vīriyaṃ akatvā pacchā mahallakakāle karoti, evarūpo pacchā tathārūpe dukkhe vā āpadāsu vā uppannāsu sīdati, attānaṃ uddharituṃ na sakkoti. Tassa saṃhīrapaññassāti tassa asikkhitattā tato tato haritabbapaññassa niccaṃ calabuddhino. Vivaroti bhogādīnaṃ chiddaṃ, parihānīti attho. Rattimandhoti rattandho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yathā rattandho rattikāṇo rattiṃ candobhāsādīhi thūlarūpāneva passati, sukhumāni passituṃ na sakkoti, evaṃ asikkhito saṃhīrapañño kismiñcideva bhaye uppanne sukhumāni kiccāni passituṃ na sakkoti, oḷārikeyeva passati, tasmā tava putte daharakāleyeva sikkhāpetuṃ vaṭṭatī’’ti.
অসারেতি নিস্সারে লোকাযতৰেদসমযে। সারযোগঞ্ঞূতি সারযুত্তো এস সমযোতি মঞ্ঞমানো। মতিং ন ত্ৰেৰ ৰিন্দতীতি বহুং সিক্খিত্ৰাপি পঞ্ঞং ন লভতিযেৰ। গিরিদুগ্গস্মিন্তি সো এৰরূপো যথা নাম সরভো অত্তনো ৰসনট্ঠানং আগচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে ৰিসমম্পি সমন্তি মঞ্ঞমানো গিরিদুগ্গে ৰেগেনাগচ্ছন্তো নরকপপাতং পতিত্ৰা অন্তরাযেৰ সীদতি, আৰাসং ন পাপুণাতি, এৰমেতং অসারং লোকাযতৰেদসমযং সারসঞ্ঞায উগ্গহেত্ৰা মহাৰিনাসং পাপুণাতি। তস্মা তৰ পুত্তে অত্থনিস্সিতেসু ৰড্ঢিআৰহেসু কিচ্চেসু যোজেত্ৰা সিক্খাপেহীতি। নিসে অগ্গীৰাতি মহারাজ, হীনজাতিকোপি উট্ঠানাদিগুণসম্পন্নো রত্তিং অগ্গিক্খন্ধো ৰিয ওভাসতি। এতং মেতি এতং মযা ৰুত্তং রত্তন্ধঞ্চ অগ্গিক্খন্ধঞ্চ উপমং কত্ৰা তৰ পুত্তে ৰিজ্জাসু ৰাচয, সিক্খিতব্বযুত্তাসু সিক্খাসু যোজেহি। এৰং যুত্তো হি যথা সুখেত্তে সুৰুট্ঠিযা বীজং সংৰিরূহতি, তথেৰ মেধাৰী সংৰিরূহতি, যসেন চ ভোগেহি চ ৰড্ঢতীতি।
Asāreti nissāre lokāyatavedasamaye. Sārayogaññūti sārayutto esa samayoti maññamāno. Matiṃ na tveva vindatīti bahuṃ sikkhitvāpi paññaṃ na labhatiyeva. Giriduggasminti so evarūpo yathā nāma sarabho attano vasanaṭṭhānaṃ āgacchanto antarāmagge visamampi samanti maññamāno giridugge vegenāgacchanto narakapapātaṃ patitvā antarāyeva sīdati, āvāsaṃ na pāpuṇāti, evametaṃ asāraṃ lokāyatavedasamayaṃ sārasaññāya uggahetvā mahāvināsaṃ pāpuṇāti. Tasmā tava putte atthanissitesu vaḍḍhiāvahesu kiccesu yojetvā sikkhāpehīti. Nise aggīvāti mahārāja, hīnajātikopi uṭṭhānādiguṇasampanno rattiṃ aggikkhandho viya obhāsati. Etaṃ meti etaṃ mayā vuttaṃ rattandhañca aggikkhandhañca upamaṃ katvā tava putte vijjāsu vācaya, sikkhitabbayuttāsu sikkhāsu yojehi. Evaṃ yutto hi yathā sukhette suvuṭṭhiyā bījaṃ saṃvirūhati, tatheva medhāvī saṃvirūhati, yasena ca bhogehi ca vaḍḍhatīti.
এৰং মহাসত্তো সব্বরত্তিং রঞ্ঞো ধম্মং দেসেসি, দেৰিযা দোহল়ো পটিপ্পস্সম্ভি। মহাসত্তো অরুণুগ্গমনৰেলাযমেৰ রাজানং পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠপেত্ৰা অপ্পমাদেন ওৰদিত্ৰা সদ্ধিং সুমুখেন উত্তরসীহপঞ্জরেন নিক্খমিত্ৰা চিত্তকূটমেৰ গতো।
Evaṃ mahāsatto sabbarattiṃ rañño dhammaṃ desesi, deviyā dohaḷo paṭippassambhi. Mahāsatto aruṇuggamanavelāyameva rājānaṃ pañcasu sīlesu patiṭṭhapetvā appamādena ovaditvā saddhiṃ sumukhena uttarasīhapañjarena nikkhamitvā cittakūṭameva gato.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা ‘‘এৰং, ভিক্খৰে, পুব্বেপি ইমিনা মমত্থায জীৰিতং পরিচ্চত্তমেৰা’’তি ৰত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা লুদ্দো ছন্নো অহোসি, রাজা সারিপুত্তো, দেৰী খেমাভিক্খুনী, হংসপরিসা সাকিযগণো, সুমুখো আনন্দো, হংসরাজা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি।
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, pubbepi iminā mamatthāya jīvitaṃ pariccattamevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā luddo channo ahosi, rājā sāriputto, devī khemābhikkhunī, haṃsaparisā sākiyagaṇo, sumukho ānando, haṃsarājā pana ahameva ahosi’’nti.
চূল়হংসজাতকৰণ্ণনা ছট্ঠা।
Cūḷahaṃsajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.
Related texts:
তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / খুদ্দকনিকায • Khuddakanikāya / জাতকপাল়ি • Jātakapāḷi / ৫০২. চূল়হংসজাতকং • 502. Cūḷahaṃsajātakaṃ
