| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / জাতক-অট্ঠকথা • Jātaka-aṭṭhakathā |
[৪৯৮] ২. চিত্তসম্ভূতজাতকৰণ্ণনা
[498] 2. Cittasambhūtajātakavaṇṇanā
সব্বং নরানং সফলং সুচিণ্ণন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো আযস্মতো মহাকস্সপস্স পিযসংৰাসে দ্ৰে সদ্ধিৰিহারিকে ভিক্খূ আরব্ভ কথেসি। তে কির অঞ্ঞমঞ্ঞং অপ্পটিৰিভত্তভোগা পরমৰিস্সাসিকা অহেসুং, পিণ্ডায চরন্তাপি একতোৰ গচ্ছন্তি, একতোৰ আগচ্ছন্তি, ৰিনা ভৰিতুং ন সক্কোন্তি। ধম্মসভাযং ভিক্খূ তেসংযেৰ ৰিস্সাসং ৰণ্ণযমানা নিসীদিংসু। সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘অনচ্ছরিযং, ভিক্খৰে, ইমেসং একস্মিং অত্তভাৰে ৰিস্সাসিকত্তং, পোরাণকপণ্ডিতা তীণি চত্তারি ভৰন্তরানি গচ্ছন্তাপি মিত্তভাৰং ন ৰিজহিংসুযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি।
Sabbaṃ narānaṃ saphalaṃ suciṇṇanti idaṃ satthā jetavane viharanto āyasmato mahākassapassa piyasaṃvāse dve saddhivihārike bhikkhū ārabbha kathesi. Te kira aññamaññaṃ appaṭivibhattabhogā paramavissāsikā ahesuṃ, piṇḍāya carantāpi ekatova gacchanti, ekatova āgacchanti, vinā bhavituṃ na sakkonti. Dhammasabhāyaṃ bhikkhū tesaṃyeva vissāsaṃ vaṇṇayamānā nisīdiṃsu. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘anacchariyaṃ, bhikkhave, imesaṃ ekasmiṃ attabhāve vissāsikattaṃ, porāṇakapaṇḍitā tīṇi cattāri bhavantarāni gacchantāpi mittabhāvaṃ na vijahiṃsuyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
অতীতে অৰন্তিরট্ঠে উজ্জেনিযং অৰন্তিমহারাজা নাম রজ্জং কারেসি। তদা উজ্জেনিযা বহি চণ্ডালগামকো অহোসি। মহাসত্তো তত্থ নিব্বত্তি, অপরোপি সত্তো তস্সেৰ মাতুচ্ছাপুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি। তেসু একো চিত্তো নাম অহোসি, একো সম্ভূতো নাম। তে উভোপি ৰযপ্পত্তা চণ্ডালৰংসধোৰনং নাম সিপ্পং উগ্গণ্হিত্ৰা একদিৰসং ‘‘উজ্জেনীনগরদ্ৰারে সিপ্পং দস্সেস্সামা’’তি একো উত্তরদ্ৰারে সিপ্পং দস্সেসি, একো পাচীনদ্ৰারে। তস্মিঞ্চ নগরে দ্ৰে দিট্ঠমঙ্গলিকাযো অহেসুং, একা সেট্ঠিধীতা, একা পুরোহিতধীতা। তা বহুখাদনীযভোজনীযমালাগন্ধাদীনি গাহাপেত্ৰা ‘‘উয্যানকীল়ং কীল়িস্সামা’’তি একা উত্তরদ্ৰারেন নিক্খমি, একা পাচীনদ্ৰারেন। তা তে চণ্ডালপুত্তে সিপ্পং দস্সেন্তে দিস্ৰা ‘‘কে এতে’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘চণ্ডালপুত্তা’’তি সুত্ৰা ‘‘অপস্সিতব্বযুত্তকং ৰত পস্সিম্হা’’তি গন্ধোদকেন অক্খীনি ধোৰিত্ৰা নিৰত্তিংসু। মহাজনো ‘‘অরে দুট্ঠচণ্ডাল, তুম্হে নিস্সায মযং অমূলকানি সুরাভত্তাদীনি ন লভিম্হা’’তি তে উভোপি ভাতিকে পোথেত্ৰা অনযব্যসনং পাপেসি।
Atīte avantiraṭṭhe ujjeniyaṃ avantimahārājā nāma rajjaṃ kāresi. Tadā ujjeniyā bahi caṇḍālagāmako ahosi. Mahāsatto tattha nibbatti, aparopi satto tasseva mātucchāputto hutvā nibbatti. Tesu eko citto nāma ahosi, eko sambhūto nāma. Te ubhopi vayappattā caṇḍālavaṃsadhovanaṃ nāma sippaṃ uggaṇhitvā ekadivasaṃ ‘‘ujjenīnagaradvāre sippaṃ dassessāmā’’ti eko uttaradvāre sippaṃ dassesi, eko pācīnadvāre. Tasmiñca nagare dve diṭṭhamaṅgalikāyo ahesuṃ, ekā seṭṭhidhītā, ekā purohitadhītā. Tā bahukhādanīyabhojanīyamālāgandhādīni gāhāpetvā ‘‘uyyānakīḷaṃ kīḷissāmā’’ti ekā uttaradvārena nikkhami, ekā pācīnadvārena. Tā te caṇḍālaputte sippaṃ dassente disvā ‘‘ke ete’’ti pucchitvā ‘‘caṇḍālaputtā’’ti sutvā ‘‘apassitabbayuttakaṃ vata passimhā’’ti gandhodakena akkhīni dhovitvā nivattiṃsu. Mahājano ‘‘are duṭṭhacaṇḍāla, tumhe nissāya mayaṃ amūlakāni surābhattādīni na labhimhā’’ti te ubhopi bhātike pothetvā anayabyasanaṃ pāpesi.
তে পটিলদ্ধসঞ্ঞা উট্ঠায অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সন্তিকং গচ্ছন্তা একস্মিং ঠানে সমাগন্ত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স তং দুক্খুপ্পত্তিং আরোচেত্ৰা রোদিত্ৰা পরিদেৰিত্ৰা ‘‘কিন্তি করিস্সামা’’তি মন্তেত্ৰা ‘‘ইমং অম্হাকং জাতিং নিস্সায দুক্খং উপ্পন্নং, চণ্ডালকম্মং কাতুং ন সক্খিস্সাম, জাতিং পটিচ্ছাদেত্ৰা ব্রাহ্মণমাণৰৰণ্ণেন তক্কসিলং গন্ত্ৰা সিপ্পং উগ্গণ্হিস্সামা’’তি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা ধম্মন্তেৰাসিকা হুত্ৰা দিসাপামোক্খাচরিযস্স সন্তিকে সিপ্পং পট্ঠপেসুং। জম্বুদীপতলে ‘‘দ্ৰে কির চণ্ডালা জাতিং পটিচ্ছাদেত্ৰা সিপ্পং উগ্গণ্হন্তী’’তি সূযিত্থ। তেসু চিত্তপণ্ডিতস্স সিপ্পং নিট্ঠিতং, সম্ভূতস্স ন তাৰ নিট্ঠাতি।
Te paṭiladdhasaññā uṭṭhāya aññamaññassa santikaṃ gacchantā ekasmiṃ ṭhāne samāgantvā aññamaññassa taṃ dukkhuppattiṃ ārocetvā roditvā paridevitvā ‘‘kinti karissāmā’’ti mantetvā ‘‘imaṃ amhākaṃ jātiṃ nissāya dukkhaṃ uppannaṃ, caṇḍālakammaṃ kātuṃ na sakkhissāma, jātiṃ paṭicchādetvā brāhmaṇamāṇavavaṇṇena takkasilaṃ gantvā sippaṃ uggaṇhissāmā’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā tattha gantvā dhammantevāsikā hutvā disāpāmokkhācariyassa santike sippaṃ paṭṭhapesuṃ. Jambudīpatale ‘‘dve kira caṇḍālā jātiṃ paṭicchādetvā sippaṃ uggaṇhantī’’ti sūyittha. Tesu cittapaṇḍitassa sippaṃ niṭṭhitaṃ, sambhūtassa na tāva niṭṭhāti.
অথেকদিৰসং একো গামৰাসী ‘‘ব্রাহ্মণৰাচনকং করিস্সামী’’তি আচরিযং নিমন্তেসি। তমেৰ রত্তিং দেৰো ৰস্সিত্ৰা মগ্গে কন্দরাদীনি পূরেসি। আচরিযো পাতোৰ চিত্তপণ্ডিতং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘তাত, অহং গন্তুং ন সক্খিস্সামি, ত্ৰং মাণৰেহি সদ্ধিং গন্তা মঙ্গলং ৰত্ৰা তুম্হেহি লদ্ধং ভুঞ্জিত্ৰা অম্হেহি লদ্ধং আহরা’’তি পেসেসি। সো ‘‘সাধূ’’তি মাণৰকে গহেত্ৰা গতো। যাৰ মাণৰা ন্হাযন্তি চেৰ মুখানি চ ধোৰন্তি, তাৰ মনুস্সা পাযাসং ৰড্ঢেত্ৰা নিব্বাতূতি ঠপেসুং। মাণৰা তস্মিং অনিব্বুতেযেৰ আগন্ত্ৰা নিসীদিংসু। মনুস্সা দক্খিণোদকং দত্ৰা তেসং পুরতো পাতিযো ঠপেসুং। সম্ভূতো লুদ্ধধাতুকো ৰিয হুত্ৰা ‘‘সীতলো’’তি সঞ্ঞায পাযাসপিণ্ডং উক্খিপিত্ৰা মুখে ঠপেসি, সো তস্স আদিত্তঅযোগুল়ো ৰিয মুখং দহি। সো কম্পমানো সতিং অনুপট্ঠাপেত্ৰা চিত্তপণ্ডিতং ওলোকেত্ৰা চণ্ডালভাসায এৰ ‘‘খল়ু খল়ূ’’তি আহ । সোপি তথেৰ সতিং অনুপট্ঠাপেত্ৰা চণ্ডালভাসায এৰ ‘‘নিগ্গল নিগ্গলা’’তি আহ। মাণৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং ওলোকেত্ৰা ‘‘কিং ভাসা নামেসা’’তি ৰদিংসু। চিত্তপণ্ডিতো মঙ্গলং অভাসি। মাণৰা বহি নিক্খমিত্ৰা ৰগ্গৰগ্গা হুত্ৰা তত্থ তত্থ নিসীদিত্ৰা ভাসং সোধেন্তা ‘‘চণ্ডালভাসা’’তি ঞত্ৰা ‘‘অরে দুট্ঠচণ্ডালা, এত্তকং কালং ‘ব্রাহ্মণাম্হা’তি ৰত্ৰা ৰঞ্চযিত্থা’’তি উভোপি তে পোথযিংসু। অথেকো সপ্পুরিসো ‘‘অপেথা’’তি ৰারেত্ৰা ‘‘অযং তুম্হাকং জাতিযা দোসো, গচ্ছথ কত্থচি দেসেৰ পব্বজিত্ৰা জীৰথা’’তি তে উভো উয্যোজেসি। মাণৰা তেসং চণ্ডালভাৰং আচরিযস্স আরোচেসুং।
Athekadivasaṃ eko gāmavāsī ‘‘brāhmaṇavācanakaṃ karissāmī’’ti ācariyaṃ nimantesi. Tameva rattiṃ devo vassitvā magge kandarādīni pūresi. Ācariyo pātova cittapaṇḍitaṃ pakkosāpetvā ‘‘tāta, ahaṃ gantuṃ na sakkhissāmi, tvaṃ māṇavehi saddhiṃ gantā maṅgalaṃ vatvā tumhehi laddhaṃ bhuñjitvā amhehi laddhaṃ āharā’’ti pesesi. So ‘‘sādhū’’ti māṇavake gahetvā gato. Yāva māṇavā nhāyanti ceva mukhāni ca dhovanti, tāva manussā pāyāsaṃ vaḍḍhetvā nibbātūti ṭhapesuṃ. Māṇavā tasmiṃ anibbuteyeva āgantvā nisīdiṃsu. Manussā dakkhiṇodakaṃ datvā tesaṃ purato pātiyo ṭhapesuṃ. Sambhūto luddhadhātuko viya hutvā ‘‘sītalo’’ti saññāya pāyāsapiṇḍaṃ ukkhipitvā mukhe ṭhapesi, so tassa ādittaayoguḷo viya mukhaṃ dahi. So kampamāno satiṃ anupaṭṭhāpetvā cittapaṇḍitaṃ oloketvā caṇḍālabhāsāya eva ‘‘khaḷu khaḷū’’ti āha . Sopi tatheva satiṃ anupaṭṭhāpetvā caṇḍālabhāsāya eva ‘‘niggala niggalā’’ti āha. Māṇavā aññamaññaṃ oloketvā ‘‘kiṃ bhāsā nāmesā’’ti vadiṃsu. Cittapaṇḍito maṅgalaṃ abhāsi. Māṇavā bahi nikkhamitvā vaggavaggā hutvā tattha tattha nisīditvā bhāsaṃ sodhentā ‘‘caṇḍālabhāsā’’ti ñatvā ‘‘are duṭṭhacaṇḍālā, ettakaṃ kālaṃ ‘brāhmaṇāmhā’ti vatvā vañcayitthā’’ti ubhopi te pothayiṃsu. Atheko sappuriso ‘‘apethā’’ti vāretvā ‘‘ayaṃ tumhākaṃ jātiyā doso, gacchatha katthaci deseva pabbajitvā jīvathā’’ti te ubho uyyojesi. Māṇavā tesaṃ caṇḍālabhāvaṃ ācariyassa ārocesuṃ.
তেপি অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা ন চিরস্সেৰ ততো চৰিত্ৰা নেরঞ্জরায তীরে মিগিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তিংসু। তে মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তকালতো পট্ঠায একতোৰ ৰিচরন্তি, ৰিনা ভৰিতুং ন সক্কোন্তি। তে একদিৰসং গোচরং গহেত্ৰা একস্মিং রুক্খমূলে সীসেন সীসং, সিঙ্গেন সিঙ্গং, তুণ্ডেন তুণ্ডং অল্লীযাপেত্ৰা রোমন্থযমানে ঠিতে দিস্ৰা একো লুদ্দকো সত্তিং খিপিত্ৰা একপ্পহারেনেৰ জীৰিতা ৰোরোপেসি। ততো চৰিত্ৰা নম্মদানদীতীরে উক্কুসযোনিযং নিব্বত্তিংসু। তত্রাপি ৰুদ্ধিপ্পত্তে গোচরং গহেত্ৰা সীসেন সীসং, তুণ্ডেন তুণ্ডং অল্লীযাপেত্ৰা ঠিতে দিস্ৰা একো যট্ঠিলুদ্দকো একপ্পহারেনেৰ বন্ধিত্ৰা ৰধি। ততো পন চৰিত্ৰা চিত্তপণ্ডিতো কোসম্বিযং পুরোহিতস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি। সম্ভূতপণ্ডিতো উত্তরপঞ্চালরঞ্ঞো পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি। তে নামগ্গহণদিৰসতো পট্ঠায অত্তনো জাতিং অনুস্সরিংসু। তেসু সম্ভূতপণ্ডিতো নিরন্তরং সরিতুং অসক্কোন্তো চতুত্থং চণ্ডালজাতিমেৰ অনুস্সরতি, চিত্তপণ্ডিতো পটিপাটিযা চতস্সোপি জাতিযো। সো সোল়সৰস্সকালে নিক্খমিত্ৰা হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা ঝানাভিঞ্ঞং নিব্বত্তেত্ৰা ঝানসুখেন ৰীতিনামেন্তো ৰসি। সম্ভূতপণ্ডিতোপি পিতু অচ্চযেন ছত্তং উস্সাপেত্ৰা ছত্তমঙ্গলদিৰসেযেৰ মহাজনমজ্ঝে মঙ্গলগীতং কত্ৰা উদানৰসেন দ্ৰে গাথা অভাসি। তং সুত্ৰা ‘‘অম্হাকং রঞ্ঞো মঙ্গলগীত’’ন্তি ওরোধাপি গন্ধব্বাপি তমেৰ গীতং গাযন্তি। অনুক্কমেনেৰ ‘‘রঞ্ঞো পিযগীত’’ন্তি সব্বেপি নগরৰাসিনো মনুস্সা তমেৰ গাযন্তি।
Tepi araññaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā na cirasseva tato cavitvā nerañjarāya tīre migiyā kucchismiṃ nibbattiṃsu. Te mātukucchito nikkhantakālato paṭṭhāya ekatova vicaranti, vinā bhavituṃ na sakkonti. Te ekadivasaṃ gocaraṃ gahetvā ekasmiṃ rukkhamūle sīsena sīsaṃ, siṅgena siṅgaṃ, tuṇḍena tuṇḍaṃ allīyāpetvā romanthayamāne ṭhite disvā eko luddako sattiṃ khipitvā ekappahāreneva jīvitā voropesi. Tato cavitvā nammadānadītīre ukkusayoniyaṃ nibbattiṃsu. Tatrāpi vuddhippatte gocaraṃ gahetvā sīsena sīsaṃ, tuṇḍena tuṇḍaṃ allīyāpetvā ṭhite disvā eko yaṭṭhiluddako ekappahāreneva bandhitvā vadhi. Tato pana cavitvā cittapaṇḍito kosambiyaṃ purohitassa putto hutvā nibbatti. Sambhūtapaṇḍito uttarapañcālarañño putto hutvā nibbatti. Te nāmaggahaṇadivasato paṭṭhāya attano jātiṃ anussariṃsu. Tesu sambhūtapaṇḍito nirantaraṃ sarituṃ asakkonto catutthaṃ caṇḍālajātimeva anussarati, cittapaṇḍito paṭipāṭiyā catassopi jātiyo. So soḷasavassakāle nikkhamitvā himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññaṃ nibbattetvā jhānasukhena vītināmento vasi. Sambhūtapaṇḍitopi pitu accayena chattaṃ ussāpetvā chattamaṅgaladivaseyeva mahājanamajjhe maṅgalagītaṃ katvā udānavasena dve gāthā abhāsi. Taṃ sutvā ‘‘amhākaṃ rañño maṅgalagīta’’nti orodhāpi gandhabbāpi tameva gītaṃ gāyanti. Anukkameneva ‘‘rañño piyagīta’’nti sabbepi nagaravāsino manussā tameva gāyanti.
চিত্তপণ্ডিতোপি হিমৰন্তপদেসে ৰসন্তোযেৰ ‘‘কিং নু খো মম ভাতিকেন সম্ভূতেন ছত্তং লদ্ধং, উদাহু ন ৰা’’তি উপধারেন্তো লদ্ধভাৰং ঞত্ৰা ‘‘নৰরজ্জং তাৰ ইদানি গন্ত্ৰাপি বোধেতুং ন সক্খিস্সামি, মহল্লককালে নং উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মং কথেত্ৰা পব্বাজেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা পণ্ণাস ৰস্সানি অগন্ত্ৰা রঞ্ঞো পুত্তধীতাহি ৰড্ঢিতকালে ইদ্ধিযা গন্ত্ৰা উয্যানে ওতরিত্ৰা মঙ্গলসিলাপট্টে সুৰণ্ণপটিমা ৰিয নিসীদি। তস্মিং খণে একো দারকো তং গীতং গাযন্তো দারূনি উদ্ধরতি। চিত্তপণ্ডিতো তং পক্কোসি। সো আগন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি। অথ নং আহ – ‘‘ত্ৰং পাতোৰ পট্ঠায ইমমেৰ গীতং গাযসি, কিং অঞ্ঞং ন জানাসী’’তি। ‘‘ভন্তে, অঞ্ঞানিপি বহূনি জানামি, ইমানি পন দ্ৰে রঞ্ঞো পিযগীতানি, তস্মা ইমানেৰ গাযামী’’তি। ‘‘অত্থি পন রঞ্ঞো গীতস্স পটিগীতং গাযন্তো’’তি? ‘‘নত্থি ভন্তে’’তি। ‘‘সক্খিস্সসি পন ত্ৰং পটিগীতং গাযিতু’’ন্তি? ‘‘জানন্তো সক্খিস্সামী’’তি। ‘‘তেন হি ত্ৰং রঞ্ঞা দ্ৰীসু গীতেসু গাযিতেসু ইদং ততিযং কত্ৰা গাযস্সূ’’তি গীতংদত্ৰা ‘‘গন্ত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকে গাযিস্সসি, রাজা তে পসীদিত্ৰা মহন্তং ইস্সরিযং দস্সতী’’তি উয্যোজেসি।
Cittapaṇḍitopi himavantapadese vasantoyeva ‘‘kiṃ nu kho mama bhātikena sambhūtena chattaṃ laddhaṃ, udāhu na vā’’ti upadhārento laddhabhāvaṃ ñatvā ‘‘navarajjaṃ tāva idāni gantvāpi bodhetuṃ na sakkhissāmi, mahallakakāle naṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ kathetvā pabbājessāmī’’ti cintetvā paṇṇāsa vassāni agantvā rañño puttadhītāhi vaḍḍhitakāle iddhiyā gantvā uyyāne otaritvā maṅgalasilāpaṭṭe suvaṇṇapaṭimā viya nisīdi. Tasmiṃ khaṇe eko dārako taṃ gītaṃ gāyanto dārūni uddharati. Cittapaṇḍito taṃ pakkosi. So āgantvā vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ āha – ‘‘tvaṃ pātova paṭṭhāya imameva gītaṃ gāyasi, kiṃ aññaṃ na jānāsī’’ti. ‘‘Bhante, aññānipi bahūni jānāmi, imāni pana dve rañño piyagītāni, tasmā imāneva gāyāmī’’ti. ‘‘Atthi pana rañño gītassa paṭigītaṃ gāyanto’’ti? ‘‘Natthi bhante’’ti. ‘‘Sakkhissasi pana tvaṃ paṭigītaṃ gāyitu’’nti? ‘‘Jānanto sakkhissāmī’’ti. ‘‘Tena hi tvaṃ raññā dvīsu gītesu gāyitesu idaṃ tatiyaṃ katvā gāyassū’’ti gītaṃdatvā ‘‘gantvā rañño santike gāyissasi, rājā te pasīditvā mahantaṃ issariyaṃ dassatī’’ti uyyojesi.
সো সীঘং মাতু সন্তিকং গন্ত্ৰা অত্তানং অলঙ্কারাপেত্ৰা রাজদ্ৰারং গন্ত্ৰা ‘‘একো কির দারকো তুম্হেহি সদ্ধিং পটিগীতং গাযিস্সতী’’তি রঞ্ঞো আরোচাপেত্ৰা ‘‘আগচ্ছতূ’’তি ৰুত্তে গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘ত্ৰং কির, তাত, পটিগীতং গাযিস্সসী’’তি পুট্ঠো ‘‘আম, দেৰ, সব্বং রাজপরিসং সন্নিপাতেথা’’তি সন্নিপতিতায পরিসায রাজানং আহ ‘‘তুম্হে তাৰ, দেৰ, তুম্হাকং গীতং গাযথ, অথাহং পটিগীতং গাযিস্সামী’’তি। রাজা গাথাদ্ৰযমাহ –
So sīghaṃ mātu santikaṃ gantvā attānaṃ alaṅkārāpetvā rājadvāraṃ gantvā ‘‘eko kira dārako tumhehi saddhiṃ paṭigītaṃ gāyissatī’’ti rañño ārocāpetvā ‘‘āgacchatū’’ti vutte gantvā vanditvā ‘‘tvaṃ kira, tāta, paṭigītaṃ gāyissasī’’ti puṭṭho ‘‘āma, deva, sabbaṃ rājaparisaṃ sannipātethā’’ti sannipatitāya parisāya rājānaṃ āha ‘‘tumhe tāva, deva, tumhākaṃ gītaṃ gāyatha, athāhaṃ paṭigītaṃ gāyissāmī’’ti. Rājā gāthādvayamāha –
২৪.
24.
‘‘সব্বং নরানং সফলং সুচিণ্ণং, ন কম্মুনা কিঞ্চন মোঘমত্থি।
‘‘Sabbaṃ narānaṃ saphalaṃ suciṇṇaṃ, na kammunā kiñcana moghamatthi;
পস্সামি সম্ভূতং মহানুভাৰং, সকম্মুনা পুঞ্ঞফলূপপন্নং॥
Passāmi sambhūtaṃ mahānubhāvaṃ, sakammunā puññaphalūpapannaṃ.
২৫.
25.
‘‘সব্বং নরানং সফলং সুচিণ্ণং, ন কম্মুনা কিঞ্চন মোঘমত্থি।
‘‘Sabbaṃ narānaṃ saphalaṃ suciṇṇaṃ, na kammunā kiñcana moghamatthi;
কচ্চিন্নু চিত্তস্সপি এৰমেৰং, ইদ্ধো মনো তস্স যথাপি ময্হ’’ন্তি॥
Kaccinnu cittassapi evamevaṃ, iddho mano tassa yathāpi mayha’’nti.
তত্থ ন কম্মুনা কিঞ্চন মোঘমত্থীতি সুকতদুক্কটেসু কম্মেসু কিঞ্চন এককম্মম্পি মোঘং নাম নত্থি, নিপ্ফলং ন হোতি, ৰিপাকং দত্ৰাৰ নস্সতীতি অপরাপরিযৰেদনীযকম্মং সন্ধাযাহ। সম্ভূতন্তি অত্তানং ৰদতি, পস্সামহং আযস্মন্তং সম্ভূতং সকেন কম্মেন পুঞ্ঞফলূপপন্নং, সকম্মং নিস্সায পুঞ্ঞফলেন উপপন্নং তং পস্সামীতি অত্থো। কচ্চিন্নু চিত্তস্সপীতি মযঞ্হি দ্ৰেপি জনা একতো হুত্ৰা ন চিরং সীলং রক্খিম্হ, অহং তাৰ তস্স ফলেন মহন্তং যসং পত্তো, কচ্চি নু খো মে ভাতিকস্স চিত্তস্সপি এৰমেৰ মনো ইদ্ধো সমিদ্ধোতি।
Tattha na kammunā kiñcana moghamatthīti sukatadukkaṭesu kammesu kiñcana ekakammampi moghaṃ nāma natthi, nipphalaṃ na hoti, vipākaṃ datvāva nassatīti aparāpariyavedanīyakammaṃ sandhāyāha. Sambhūtanti attānaṃ vadati, passāmahaṃ āyasmantaṃ sambhūtaṃ sakena kammena puññaphalūpapannaṃ, sakammaṃ nissāya puññaphalena upapannaṃ taṃ passāmīti attho. Kaccinnu cittassapīti mayañhi dvepi janā ekato hutvā na ciraṃ sīlaṃ rakkhimha, ahaṃ tāva tassa phalena mahantaṃ yasaṃ patto, kacci nu kho me bhātikassa cittassapi evameva mano iddho samiddhoti.
তস্স গীতাৰসানে দারকো গাযন্তো ততিযং গাথমাহ –
Tassa gītāvasāne dārako gāyanto tatiyaṃ gāthamāha –
২৬.
26.
‘‘সব্বং নরানং সফলং সুচিণ্ণং, ন কম্মুনা কিঞ্চন মোঘমত্থি।
‘‘Sabbaṃ narānaṃ saphalaṃ suciṇṇaṃ, na kammunā kiñcana moghamatthi;
চিত্তম্পি জানাহি তথেৰ দেৰ, ইদ্ধো মনো তস্স যথাপি তুয্হ’’ন্তি॥
Cittampi jānāhi tatheva deva, iddho mano tassa yathāpi tuyha’’nti.
তং সুত্ৰা রাজা চতুত্থং গাথমাহ –
Taṃ sutvā rājā catutthaṃ gāthamāha –
২৭.
27.
‘‘ভৰং নু চিত্তো সুতমঞ্ঞতো তে, উদাহু তে কোচি নং এতদক্খা।
‘‘Bhavaṃ nu citto sutamaññato te, udāhu te koci naṃ etadakkhā;
গাথা সুগীতা ন মমত্থি কঙ্খা, দদামি তে গামৰরং সতঞ্চা’’তি॥
Gāthā sugītā na mamatthi kaṅkhā, dadāmi te gāmavaraṃ satañcā’’ti.
তত্থ সুতমঞ্ঞতো তেতি অহং সম্ভূতস্স ভাতা চিত্তো নামাতি ৰদন্তস্স চিত্তস্সেৰ নু তে সন্তিকা সুতন্তি অত্থো। কোচি নন্তি উদাহু মযা সম্ভূতস্স রঞ্ঞো ভাতা চিত্তো দিট্ঠোতি কোচি তে এতমত্থং আচিক্খি। সুগীতাতি সব্বথাপি অযং গাথা সুগীতা, নত্থেত্থ মম কঙ্খা। গামৰরং সতঞ্চাতি গামৰরানং তে সতং দদামীতি ৰদতি।
Tattha sutamaññato teti ahaṃ sambhūtassa bhātā citto nāmāti vadantassa cittasseva nu te santikā sutanti attho. Koci nanti udāhu mayā sambhūtassa rañño bhātā citto diṭṭhoti koci te etamatthaṃ ācikkhi. Sugītāti sabbathāpi ayaṃ gāthā sugītā, natthettha mama kaṅkhā. Gāmavaraṃ satañcāti gāmavarānaṃ te sataṃ dadāmīti vadati.
ততো দারকো পঞ্চমং গাথমাহ –
Tato dārako pañcamaṃ gāthamāha –
২৮.
28.
‘‘ন চাহং চিত্তো সুতমঞ্ঞতো মে, ইসী চ মে এতমত্থং অসংসি।
‘‘Na cāhaṃ citto sutamaññato me, isī ca me etamatthaṃ asaṃsi;
গন্ত্ৰান রঞ্ঞো পটিগাহি গাথং, অপি তে ৰরং অত্তমনো দদেয্যা’’তি॥
Gantvāna rañño paṭigāhi gāthaṃ, api te varaṃ attamano dadeyyā’’ti.
তত্থ এতমত্থন্তি তুম্হাকং উয্যানে নিসিন্নো একো ইসি ময্হং এতমত্থং আচিক্খি।
Tattha etamatthanti tumhākaṃ uyyāne nisinno eko isi mayhaṃ etamatthaṃ ācikkhi.
তং সুত্ৰা রাজা ‘‘সো মম ভাতা চিত্তো ভৰিস্সতি, ইদানেৰ নং গন্ত্ৰা পস্সিস্সামী’’তি পুরিসে আণাপেন্তো গাথাদ্ৰযমাহ –
Taṃ sutvā rājā ‘‘so mama bhātā citto bhavissati, idāneva naṃ gantvā passissāmī’’ti purise āṇāpento gāthādvayamāha –
২৯.
29.
‘‘যোজেন্তু ৰে রাজরথে, সুকতে চিত্তসিব্বনে।
‘‘Yojentu ve rājarathe, sukate cittasibbane;
কচ্ছং নাগানং বন্ধথ, গীৰেয্যং পটিমুঞ্চথ॥
Kacchaṃ nāgānaṃ bandhatha, gīveyyaṃ paṭimuñcatha.
৩০.
30.
‘‘আহঞ্ঞন্তু ভেরিমুদিঙ্গসঙ্খে, সীঘানি যানানি চ যোজযন্তু।
‘‘Āhaññantu bherimudiṅgasaṅkhe, sīghāni yānāni ca yojayantu;
অজ্জেৰহং অস্সমং তং গমিস্সং, যত্থেৰ দক্খিস্সমিসিং নিসিন্ন’’ন্তি॥
Ajjevahaṃ assamaṃ taṃ gamissaṃ, yattheva dakkhissamisiṃ nisinna’’nti.
তত্থ আহঞ্ঞন্তূতি আহনন্তু। অস্সমং তন্তি তং অস্সমং।
Tattha āhaññantūti āhanantu. Assamaṃ tanti taṃ assamaṃ.
সো এৰং ৰত্ৰা রথং অভিরুয্হ সীঘং গন্ত্ৰা উয্যানদ্ৰারে রথং ঠপেত্ৰা চিত্তপণ্ডিতং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসিন্নো তুট্ঠমানসো অট্ঠমং গাথমাহ –
So evaṃ vatvā rathaṃ abhiruyha sīghaṃ gantvā uyyānadvāre rathaṃ ṭhapetvā cittapaṇḍitaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisinno tuṭṭhamānaso aṭṭhamaṃ gāthamāha –
৩১.
31.
‘‘সুলদ্ধলাভো ৰত মে অহোসি, গাথা সুগীতা পরিসায মজ্ঝে।
‘‘Suladdhalābho vata me ahosi, gāthā sugītā parisāya majjhe;
স্ৰাহং ইসিং সীলৰতূপপন্নং, দিস্ৰা পতীতো সুমনোহমস্মী’’তি॥
Svāhaṃ isiṃ sīlavatūpapannaṃ, disvā patīto sumanohamasmī’’ti.
তস্সত্থো – সুলদ্ধলাভো ৰত ময্হং ছত্তমঙ্গলদিৰসে পরিসায মজ্ঝে গীতগাথা সুগীতাৰ অহোসি, স্ৰাহং অজ্জ সীলৰতসম্পন্নং ইসিং দিস্ৰা পীতিসোমনস্সপ্পত্তো জাতোতি।
Tassattho – suladdhalābho vata mayhaṃ chattamaṅgaladivase parisāya majjhe gītagāthā sugītāva ahosi, svāhaṃ ajja sīlavatasampannaṃ isiṃ disvā pītisomanassappatto jātoti.
সো চিত্তপণ্ডিতস্স দিট্ঠকালতো পট্ঠায সোমনস্সপ্পত্তো ‘‘ভাতিকস্স মে পল্লঙ্কং অত্থরথা’’তিআদীনি আণাপেন্তো নৰমং গাথমাহ –
So cittapaṇḍitassa diṭṭhakālato paṭṭhāya somanassappatto ‘‘bhātikassa me pallaṅkaṃ attharathā’’tiādīni āṇāpento navamaṃ gāthamāha –
৩২.
32.
‘‘আসনং উদকং পজ্জং, পটিগ্গণ্হাতু নো ভৰং।
‘‘Āsanaṃ udakaṃ pajjaṃ, paṭiggaṇhātu no bhavaṃ;
অগ্ঘে ভৰন্তং পুচ্ছাম, অগ্ঘং কুরুতু নো ভৰ’’ন্তি॥
Agghe bhavantaṃ pucchāma, agghaṃ kurutu no bhava’’nti.
তত্থ অগ্ঘেতি অতিথিনো দাতব্বযুত্তকস্মিং অগ্ঘে ভৰন্তং আপুচ্ছাম। কুরুতু নোতি ইমং নো অগ্ঘং ভৰং পটিগ্গণ্হাতু।
Tattha aggheti atithino dātabbayuttakasmiṃ agghe bhavantaṃ āpucchāma. Kurutu noti imaṃ no agghaṃ bhavaṃ paṭiggaṇhātu.
এৰং মধুরপটিসন্থারং কত্ৰা রজ্জং মজ্ঝে ভিন্দিত্ৰা দেন্তো ইতরং গাথমাহ –
Evaṃ madhurapaṭisanthāraṃ katvā rajjaṃ majjhe bhinditvā dento itaraṃ gāthamāha –
৩৩.
33.
‘‘রম্মঞ্চ তে আৰসথং করোন্তু, নারীগণেহি পরিচারযস্সু।
‘‘Rammañca te āvasathaṃ karontu, nārīgaṇehi paricārayassu;
করোহি ওকাসমনুগ্গহায, উভোপিমং ইস্সরিযং করোমা’’তি॥
Karohi okāsamanuggahāya, ubhopimaṃ issariyaṃ karomā’’ti.
তত্থ ইমং ইস্সরিযন্তি কপিলরট্ঠে উত্তরপঞ্চালনগরে রজ্জং মজ্ঝে ভিন্দিত্ৰা দ্ৰেপি জনা করোম অনুভৰাম।
Tattha imaṃ issariyanti kapilaraṭṭhe uttarapañcālanagare rajjaṃ majjhe bhinditvā dvepi janā karoma anubhavāma.
তস্স তং ৰচনং সুত্ৰা চিত্তপণ্ডিতো ধম্মং দেসেন্তো ছ গাথা অভাসি –
Tassa taṃ vacanaṃ sutvā cittapaṇḍito dhammaṃ desento cha gāthā abhāsi –
৩৪.
34.
‘‘দিস্ৰা ফলং দুচ্চরিতস্স রাজ, অত্থো সুচিণ্ণস্স মহাৰিপাকং।
‘‘Disvā phalaṃ duccaritassa rāja, attho suciṇṇassa mahāvipākaṃ;
অত্তানমেৰ পটিসংযমিস্সং, ন পত্থযে পুত্ত পসুং ধনং ৰা॥
Attānameva paṭisaṃyamissaṃ, na patthaye putta pasuṃ dhanaṃ vā.
৩৫.
35.
‘‘দসেৰিমা ৰস্সদসা, মচ্চানং ইধ জীৰিতং।
‘‘Dasevimā vassadasā, maccānaṃ idha jīvitaṃ;
অপত্তঞ্ঞেৰ তং ওধিং, নল়ো ছিন্নোৰ সুস্সতি॥
Apattaññeva taṃ odhiṃ, naḷo chinnova sussati.
৩৬.
36.
‘‘তত্থ কা নন্দি কা খিড্ডা, কা রতী কা ধনেসনা।
‘‘Tattha kā nandi kā khiḍḍā, kā ratī kā dhanesanā;
কিং মে পুত্তেহি দারেহি, রাজ মুত্তোস্মি বন্ধনা॥
Kiṃ me puttehi dārehi, rāja muttosmi bandhanā.
৩৭.
37.
‘‘সোহং এৰং পজানামি, মচ্চু মে নপ্পমজ্জতি।
‘‘Sohaṃ evaṃ pajānāmi, maccu me nappamajjati;
অন্তকেনাধিপন্নস্স, কা রতী কা ধনেসনা॥
Antakenādhipannassa, kā ratī kā dhanesanā.
৩৮.
38.
‘‘জাতি নরানং অধমা জনিন্দ, চণ্ডালযোনি দ্ৰিপদাকনিট্ঠা।
‘‘Jāti narānaṃ adhamā janinda, caṇḍālayoni dvipadākaniṭṭhā;
সকেহি কম্মেহি সুপাপকেহি, চণ্ডালগব্ভে অৰসিম্হ পুব্বে॥
Sakehi kammehi supāpakehi, caṇḍālagabbhe avasimha pubbe.
৩৯.
39.
‘‘চণ্ডালাহুম্হ অৰন্তীসু, মিগা নেরঞ্জরং পতি।
‘‘Caṇḍālāhumha avantīsu, migā nerañjaraṃ pati;
উক্কুসা নম্মদাতীরে, ত্যজ্জ ব্রাহ্মণখত্তিযা’’তি॥
Ukkusā nammadātīre, tyajja brāhmaṇakhattiyā’’ti.
তত্থ দুচ্চরিতস্সাতি মহারাজ, ত্ৰং সুচরিতস্সেৰ ফলং জানাসি, অহং পন দুচ্চরিতস্সপি ফলং পস্সামিযেৰ। মযঞ্হি উভো দুচ্চরিতস্স ফলেন ইতো চতুত্থে অত্তভাৰে চণ্ডালযোনিযং নিব্বত্তা। তত্থ ন চিরং সীলং রক্খিত্ৰা তস্স ফলেন ত্ৰং খত্তিযকুলে নিব্বত্তো, অহং ব্রাহ্মণকুলে, এৰাহং দুচ্চরিতস্স চ ফলং সুচিণ্ণস্স চ মহাৰিপাকং দিস্ৰা অত্তানমেৰ সীলসংযমেন পটিসংযমিস্সং, পুত্তং ৰা পসুং ৰা ধনং ৰা ন পত্থেমি।
Tattha duccaritassāti mahārāja, tvaṃ sucaritasseva phalaṃ jānāsi, ahaṃ pana duccaritassapi phalaṃ passāmiyeva. Mayañhi ubho duccaritassa phalena ito catutthe attabhāve caṇḍālayoniyaṃ nibbattā. Tattha na ciraṃ sīlaṃ rakkhitvā tassa phalena tvaṃ khattiyakule nibbatto, ahaṃ brāhmaṇakule, evāhaṃ duccaritassa ca phalaṃ suciṇṇassa ca mahāvipākaṃ disvā attānameva sīlasaṃyamena paṭisaṃyamissaṃ, puttaṃ vā pasuṃ vā dhanaṃ vā na patthemi.
দসেৰিমা ৰস্সদসাতি মহারাজ, মন্দদসকং খিড্ডাদসকং ৰণ্ণদসকং বলদসকং পঞ্ঞাদসকং হানিদসকং পব্ভারদসকং ৰঙ্কদসকং মোমূহদসকং সযনদসকন্তি ইমেসঞ্হি দসন্নং দসকানং ৰসেন দসেৰ ৰস্সদসা ইমেসং মচ্চানং ইধ মনুস্সলোকে জীৰিতং। তযিদং ন নিযমেন সব্বা এৰ এতা দসা পাপুণাতি, অথ খো অপ্পত্তঞ্ঞেৰ তং ওধিং নল়ো ছিন্নোৰ সুস্সতি। যেপি সকলং ৰস্সসতং জীৰন্তি, তেসম্পি মন্দদসকে পৰত্তা রূপারূপধম্মা ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা আতপে খিত্তনল়ো ৰিয তত্থেৰ সুস্সন্তি অন্তরধাযন্তি, তং ওধিং অতিক্কমিত্ৰা খিড্ডাদসকং ন পাপুণন্তি, তথা খিট্টাদসকাদীসু পৰত্তা ৰণ্ণদসকাদীনি।
Dasevimā vassadasāti mahārāja, mandadasakaṃ khiḍḍādasakaṃ vaṇṇadasakaṃ baladasakaṃ paññādasakaṃ hānidasakaṃ pabbhāradasakaṃ vaṅkadasakaṃ momūhadasakaṃ sayanadasakanti imesañhi dasannaṃ dasakānaṃ vasena daseva vassadasā imesaṃ maccānaṃ idha manussaloke jīvitaṃ. Tayidaṃ na niyamena sabbā eva etā dasā pāpuṇāti, atha kho appattaññeva taṃ odhiṃ naḷo chinnova sussati. Yepi sakalaṃ vassasataṃ jīvanti, tesampi mandadasake pavattā rūpārūpadhammā vicchinditvā ātape khittanaḷo viya tattheva sussanti antaradhāyanti, taṃ odhiṃ atikkamitvā khiḍḍādasakaṃ na pāpuṇanti, tathā khiṭṭādasakādīsu pavattā vaṇṇadasakādīni.
তত্থাতি তস্মিং এৰং সুস্সমানে জীৰিতে কা পঞ্চ কামগুণে নিস্সায অভিনন্দী, কা কাযকীল়াদিৰসেন খিড্ডা, কা সোমনস্সৰসেন রতি, কা ধনেসনা, কিং মে পুত্তেহি, কিং দারেহি, মুত্তোস্মি তম্হা পুত্তদারবন্ধনাতি অত্থো। অন্তকেনাধিপন্নস্সাতি জীৰিতন্তকরেন মচ্চুনা অভিভূতস্স। দ্ৰিপদাকনিট্ঠাতি দ্ৰিপদানং অন্তরে লামকা। অৰসিম্হাতি দ্ৰেপি মযং ৰসিম্হ।
Tatthāti tasmiṃ evaṃ sussamāne jīvite kā pañca kāmaguṇe nissāya abhinandī, kā kāyakīḷādivasena khiḍḍā, kā somanassavasena rati, kā dhanesanā, kiṃ me puttehi, kiṃ dārehi, muttosmi tamhā puttadārabandhanāti attho. Antakenādhipannassāti jīvitantakarena maccunā abhibhūtassa. Dvipadākaniṭṭhāti dvipadānaṃ antare lāmakā. Avasimhāti dvepi mayaṃ vasimha.
চণ্ডালাহুম্হাতি মহারাজ, ইতো পুব্বে চতুত্থং জাতিং অৰন্তিরট্ঠে উজ্জেনিনগরে চণ্ডালা অহুম্হ, ততো চৰিত্ৰা নেরঞ্জরায নদিযা তীরে উভোপি মিগা অহুম্হ। তত্থ দ্ৰেপি অম্হে একস্মিং রুক্খমূলে অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায ঠিতে একো লুদ্দকো একেনেৰ সত্তিপহারেন জীৰিতা ৰোরোপেসি, ততো চৰিত্ৰা নম্মদানদীতীরে কুররা অহুম্হ। তত্রাপি নো নিস্সায ঠিতে একো নেসাদো একপ্পহারেনেৰ বন্ধিত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপেসি, ততো চৰিত্ৰা তে মযং অজ্জ ব্রাহ্মণখত্তিযা জাতা। অহং কোসম্বিযং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তো, ত্ৰং ইধ রাজা জাতোতি।
Caṇḍālāhumhāti mahārāja, ito pubbe catutthaṃ jātiṃ avantiraṭṭhe ujjeninagare caṇḍālā ahumha, tato cavitvā nerañjarāya nadiyā tīre ubhopi migā ahumha. Tattha dvepi amhe ekasmiṃ rukkhamūle aññamaññaṃ nissāya ṭhite eko luddako ekeneva sattipahārena jīvitā voropesi, tato cavitvā nammadānadītīre kurarā ahumha. Tatrāpi no nissāya ṭhite eko nesādo ekappahāreneva bandhitvā jīvitakkhayaṃ pāpesi, tato cavitvā te mayaṃ ajja brāhmaṇakhattiyā jātā. Ahaṃ kosambiyaṃ brāhmaṇakule nibbatto, tvaṃ idha rājā jātoti.
এৰমস্স অতীতে লামকজাতিযো পকাসেত্ৰা ইদানি ইমিস্সাপি জাতিযা আযুসঙ্খারপরিত্ততং দস্সেত্ৰা পুঞ্ঞেসু উস্সাহং জনেন্তো চতস্সো গাথা অভাসি –
Evamassa atīte lāmakajātiyo pakāsetvā idāni imissāpi jātiyā āyusaṅkhāraparittataṃ dassetvā puññesu ussāhaṃ janento catasso gāthā abhāsi –
৪০.
40.
‘‘উপনীযতি জীৰিতমপ্পমাযু, জরূপনীতস্স ন সন্তি তাণা।
‘‘Upanīyati jīvitamappamāyu, jarūpanītassa na santi tāṇā;
করোহি পঞ্চাল মমেত ৰাক্যং, মাকাসি কম্মানি দুক্খুদ্রযানি॥
Karohi pañcāla mameta vākyaṃ, mākāsi kammāni dukkhudrayāni.
৪১.
41.
‘‘উপনীযতি জীৰিতমপ্পমাযু, জরূপনীতস্স ন সন্তি তাণা।
‘‘Upanīyati jīvitamappamāyu, jarūpanītassa na santi tāṇā;
করোহি পঞ্চাল মমেত ৰাক্যং, মাকাসি কম্মানি দুক্খপ্ফলানি॥
Karohi pañcāla mameta vākyaṃ, mākāsi kammāni dukkhapphalāni.
৪২.
42.
‘‘উপনীযতি জীৰিতমপ্পমাযু, জরূপনীতস্স ন সন্তি তাণা।
‘‘Upanīyati jīvitamappamāyu, jarūpanītassa na santi tāṇā;
করোহি পঞ্চাল মমেত ৰাক্যং, মাকাসি কম্মানি রজস্সিরানি॥
Karohi pañcāla mameta vākyaṃ, mākāsi kammāni rajassirāni.
৪৩.
43.
‘‘উপনীযতি জীৰিতমপ্পমাযু, ৰণ্ণং জরা হন্তি নরস্স জিয্যতো।
‘‘Upanīyati jīvitamappamāyu, vaṇṇaṃ jarā hanti narassa jiyyato;
করোহি পঞ্চাল মমেত ৰাক্যং, মাকাসি কম্মং নিরযূপপত্তিযা’’তি॥
Karohi pañcāla mameta vākyaṃ, mākāsi kammaṃ nirayūpapattiyā’’ti.
তত্থ উপনীযতীতি মহারাজ, ইদং জীৰিতং মরণং উপগচ্ছতি। ইদঞ্হি ইমেসং সত্তানং অপ্পমাযু সরসপরিত্ততাযপি ঠিতিপরিত্ততাযপি পরিত্তকং, সূরিযুগ্গমনে তিণগ্গে উস্সাৰবিন্দুসদিসং। ন সন্তি তাণাতি ন হি জরায মরণং উপনীতস্স পুত্তাদযো তাণা নাম হোন্তি। মমেত ৰাক্যন্তি মম এতং ৰচনং। মাকাসীতি মা রূপাদিকামগুণহেতু পমাদং আপজ্জিত্ৰা নিরযাদীসু দুক্খৰড্ঢনানি কম্মানি করি। দুক্খপ্ফলানীতি দুক্খৰিপাকানি। রজস্সিরানীতি কিলেসরজেন ওকিণ্ণসীসানি। ৰণ্ণন্তি জীরমানস্স নরস্স সরীরৰণ্ণং জরা হন্তি। নিরযূপপত্তিযাতি নিরস্সাদে নিরযে উপ্পজ্জনত্থায।
Tattha upanīyatīti mahārāja, idaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ upagacchati. Idañhi imesaṃ sattānaṃ appamāyu sarasaparittatāyapi ṭhitiparittatāyapi parittakaṃ, sūriyuggamane tiṇagge ussāvabindusadisaṃ. Na santi tāṇāti na hi jarāya maraṇaṃ upanītassa puttādayo tāṇā nāma honti. Mameta vākyanti mama etaṃ vacanaṃ. Mākāsīti mā rūpādikāmaguṇahetu pamādaṃ āpajjitvā nirayādīsu dukkhavaḍḍhanāni kammāni kari. Dukkhapphalānīti dukkhavipākāni. Rajassirānīti kilesarajena okiṇṇasīsāni. Vaṇṇanti jīramānassa narassa sarīravaṇṇaṃ jarā hanti. Nirayūpapattiyāti nirassāde niraye uppajjanatthāya.
এৰং মহাসত্তে কথেন্তে রাজা তুস্সিত্ৰা তিস্সো গাথা অভাসি –
Evaṃ mahāsatte kathente rājā tussitvā tisso gāthā abhāsi –
৪৪.
44.
‘‘অদ্ধা হি সচ্চং ৰচনং তৰেতং, যথা ইসী ভাসসি এৰমেতং।
‘‘Addhā hi saccaṃ vacanaṃ tavetaṃ, yathā isī bhāsasi evametaṃ;
কামা চ মে সন্তি অনপ্পরূপা, তে দুচ্চজা মাদিসকেন ভিক্খু॥
Kāmā ca me santi anapparūpā, te duccajā mādisakena bhikkhu.
৪৫.
45.
‘‘নাগো যথা পঙ্কমজ্ঝে ব্যসন্নো, পস্সং থলং নাভিসম্ভোতি গন্তুং।
‘‘Nāgo yathā paṅkamajjhe byasanno, passaṃ thalaṃ nābhisambhoti gantuṃ;
এৰম্পহং কামপঙ্কে ব্যসন্নো, ন ভিক্খুনো মগ্গমনুব্বজামি॥
Evampahaṃ kāmapaṅke byasanno, na bhikkhuno maggamanubbajāmi.
৪৬.
46.
‘‘যথাপি মাতা চ পিতা চ পুত্তং, অনুসাসরে কিন্তি সুখী ভৰেয্য।
‘‘Yathāpi mātā ca pitā ca puttaṃ, anusāsare kinti sukhī bhaveyya;
এৰম্পি মং ত্ৰং অনুসাস ভন্তে, যথা চিরং পেচ্চ সুখী ভৰেয্য’’ন্তি॥
Evampi maṃ tvaṃ anusāsa bhante, yathā ciraṃ pecca sukhī bhaveyya’’nti.
তত্থ অনপ্পরূপাতি অপরিত্তজাতিকা বহূ অপরিমিতা। তে দুচ্চজা মাদিসকেনাতি ভাতিক, ত্ৰং কিলেসে পহায ঠিতো, অহং পন কামপঙ্কে নিমুগ্গো, তস্মা মাদিসকেন তে কামা দুচ্চজা। ‘‘নাগো যথা’’তি ইমিনা অত্তনো কামপঙ্কে নিমুগ্গভাৰস্স উপমং দস্সেতি। তত্থ ব্যসন্নোতি ৰিসন্নো অনুপৰিট্ঠো অযমেৰ ৰা পাঠো। মগ্গন্তি তুম্হাকং ওৰাদানুসাসনীমগ্গং নানুব্বজামি পব্বজিতুং ন সক্কোমি, ইধেৰ পন মে ঠিতস্স ওৰাদং দেথাতি। অনুসাসরেতি অনুসাসন্তি।
Tattha anapparūpāti aparittajātikā bahū aparimitā. Te duccajā mādisakenāti bhātika, tvaṃ kilese pahāya ṭhito, ahaṃ pana kāmapaṅke nimuggo, tasmā mādisakena te kāmā duccajā. ‘‘Nāgo yathā’’ti iminā attano kāmapaṅke nimuggabhāvassa upamaṃ dasseti. Tattha byasannoti visanno anupaviṭṭho ayameva vā pāṭho. Magganti tumhākaṃ ovādānusāsanīmaggaṃ nānubbajāmi pabbajituṃ na sakkomi, idheva pana me ṭhitassa ovādaṃ dethāti. Anusāsareti anusāsanti.
অথ নং মহাসত্তো আহ –
Atha naṃ mahāsatto āha –
৪৭.
47.
‘‘নো চে তুৰং উস্সহসে জনিন্দ, কামে ইমে মানুসকে পহাতুং।
‘‘No ce tuvaṃ ussahase janinda, kāme ime mānusake pahātuṃ;
ধম্মিং বলিং পট্ঠপযস্সু রাজ, অধম্মকারো তৰ মাহু রট্ঠে॥
Dhammiṃ baliṃ paṭṭhapayassu rāja, adhammakāro tava māhu raṭṭhe.
৪৮.
48.
‘‘দূতা ৰিধাৰন্তু দিসা চতস্সো, নিমন্তকা সমণব্রাহ্মণানং।
‘‘Dūtā vidhāvantu disā catasso, nimantakā samaṇabrāhmaṇānaṃ;
তে অন্নপানেন উপট্ঠহস্সু, ৰত্থেন সেনাসনপচ্চযেন চ॥
Te annapānena upaṭṭhahassu, vatthena senāsanapaccayena ca.
৪৯.
49.
‘‘অন্নেন পানেন পসন্নচিত্তো, সন্তপ্পয সমণব্রাহ্মণে চ।
‘‘Annena pānena pasannacitto, santappaya samaṇabrāhmaṇe ca;
দত্ৰা চ ভুত্ৰা চ যথানুভাৰং, অনিন্দিতো সগ্গমুপেহি ঠানং॥
Datvā ca bhutvā ca yathānubhāvaṃ, anindito saggamupehi ṭhānaṃ.
৫০.
50.
‘‘সচে চ তং রাজ মদো সহেয্য, নারীগণেহি পরিচারযন্তং।
‘‘Sace ca taṃ rāja mado saheyya, nārīgaṇehi paricārayantaṃ;
ইমমেৰ গাথং মনসী করোহি, ভাসেসি চেনং পরিসায মজ্ঝে॥
Imameva gāthaṃ manasī karohi, bhāsesi cenaṃ parisāya majjhe.
৫১.
51.
‘‘অব্ভোকাসসযো জন্তু, ৰজন্ত্যা খীরপাযিতো।
‘‘Abbhokāsasayo jantu, vajantyā khīrapāyito;
পরিকিণ্ণো সুৰানেহি, স্ৰাজ্জ রাজাতি ৰুচ্চতী’’তি॥
Parikiṇṇo suvānehi, svājja rājāti vuccatī’’ti.
তত্থ উস্সহসেতি উস্সহসি। ধম্মিং বলিন্তি ধম্মেন সমেন অনতিরিত্তং বলিং গণ্হাতি অত্থো। অধম্মকারোতি পোরাণকরাজূহি ঠপিতং ৰিনিচ্ছযধম্মং ভিন্দিত্ৰা পৰত্তা অধম্মকিরিযা। নিমন্তকাতি ধম্মিকসমণব্রাহ্মণে নিমন্তেত্ৰা পক্কোসকা। যথানুভাৰন্তি যথাবলং যথাসত্তিং। ইমমেৰ গাথন্তি ইদানি ৰত্তব্বং সন্ধাযাহ। তত্রাযং অধিপ্পাযো – ‘‘মহারাজ, সচে তং মদো অভিভৰেয্য, সচে তে নারীগণপরিৰুতস্স রূপাদযো ৰা কামগুণে রজ্জসুখং ৰা আরব্ভ মানো উপ্পজ্জেয্য, অথেৰং চিন্তেয্যাসি ‘অহং পুরে চণ্ডালযোনিযং নিব্বত্তো ছন্নস্স তিণকুটিমত্তস্সপি অভাৰা অব্ভোকাসসযো অহোসিং, তদা হি মে মাতা চণ্ডালী অরঞ্ঞং দারুপণ্ণাদীনং অত্থায গচ্ছন্তী মং কুক্কুরগণস্স মজ্ঝে অব্ভোকাসে নিপজ্জাপেত্ৰা অত্তনো খীরং পাযেত্ৰা গচ্ছতি, সোহং কুক্কুরেহি পরিৰারিতো তেহিযেৰ সদ্ধিং সুনখিযা খীরং পিৰিত্ৰা ৰড্ঢিতো, এৰং নীচজচ্চো হুত্ৰা অজ্জ রাজা নাম জাতো’তি। ‘ইতি খো, ত্ৰং মহারাজ, ইমিনা অত্থেন অত্তানং ওৰদন্তো যো সো পুব্বে অব্ভোকাসসযো জন্তু অরঞ্ঞে ৰজন্তিযা চণ্ডালিযা ইতো চিতো চ অনুসঞ্চরন্তিযা সুনখিযা চ খীরং পাযিতো সুনখেহি পরিকিণ্ণো ৰড্ঢিতো, সো অজ্জ রাজাতি ৰুচ্চতী’তি ইমং গাথং ভাসেয্যাসী’’তি।
Tattha ussahaseti ussahasi. Dhammiṃ balinti dhammena samena anatirittaṃ baliṃ gaṇhāti attho. Adhammakāroti porāṇakarājūhi ṭhapitaṃ vinicchayadhammaṃ bhinditvā pavattā adhammakiriyā. Nimantakāti dhammikasamaṇabrāhmaṇe nimantetvā pakkosakā. Yathānubhāvanti yathābalaṃ yathāsattiṃ. Imameva gāthanti idāni vattabbaṃ sandhāyāha. Tatrāyaṃ adhippāyo – ‘‘mahārāja, sace taṃ mado abhibhaveyya, sace te nārīgaṇaparivutassa rūpādayo vā kāmaguṇe rajjasukhaṃ vā ārabbha māno uppajjeyya, athevaṃ cinteyyāsi ‘ahaṃ pure caṇḍālayoniyaṃ nibbatto channassa tiṇakuṭimattassapi abhāvā abbhokāsasayo ahosiṃ, tadā hi me mātā caṇḍālī araññaṃ dārupaṇṇādīnaṃ atthāya gacchantī maṃ kukkuragaṇassa majjhe abbhokāse nipajjāpetvā attano khīraṃ pāyetvā gacchati, sohaṃ kukkurehi parivārito tehiyeva saddhiṃ sunakhiyā khīraṃ pivitvā vaḍḍhito, evaṃ nīcajacco hutvā ajja rājā nāma jāto’ti. ‘Iti kho, tvaṃ mahārāja, iminā atthena attānaṃ ovadanto yo so pubbe abbhokāsasayo jantu araññe vajantiyā caṇḍāliyā ito cito ca anusañcarantiyā sunakhiyā ca khīraṃ pāyito sunakhehi parikiṇṇo vaḍḍhito, so ajja rājāti vuccatī’ti imaṃ gāthaṃ bhāseyyāsī’’ti.
এৰং মহাসত্তো তস্স ওৰাদং দত্ৰা ‘‘দিন্নো তে মযা ওৰাদো, ইদানি ত্ৰং পব্বজ ৰা মা ৰা, অত্তনাৰ অত্তনো কম্মস্স ৰিপাকং পটিসেৰিস্সতী’’তি ৰত্ৰা আকাসে উপ্পতিত্ৰা তস্স মত্থকে পাদরজং পাতেন্তো হিমৰন্তমেৰ গতো। রাজাপি তং দিস্ৰা উপ্পন্নসংৰেগো জেট্ঠপুত্তস্স রজ্জং দত্ৰা বলকাযং নিৰত্তেত্ৰা হিমৰন্তাভিমুখো পাযাসি। মহাসত্তো তস্সাগমনং ঞত্ৰা ইসিগণপরিৰুতো আগন্ত্ৰা তং আদায গন্ত্ৰা পব্বাজেত্ৰা কসিণপরিকম্মং আচিক্খি। সো ঝানাভিঞ্ঞং নিব্বত্তেসি। ইতি তে উভোপি ব্রহ্মলোকূপগা অহেসুং।
Evaṃ mahāsatto tassa ovādaṃ datvā ‘‘dinno te mayā ovādo, idāni tvaṃ pabbaja vā mā vā, attanāva attano kammassa vipākaṃ paṭisevissatī’’ti vatvā ākāse uppatitvā tassa matthake pādarajaṃ pātento himavantameva gato. Rājāpi taṃ disvā uppannasaṃvego jeṭṭhaputtassa rajjaṃ datvā balakāyaṃ nivattetvā himavantābhimukho pāyāsi. Mahāsatto tassāgamanaṃ ñatvā isigaṇaparivuto āgantvā taṃ ādāya gantvā pabbājetvā kasiṇaparikammaṃ ācikkhi. So jhānābhiññaṃ nibbattesi. Iti te ubhopi brahmalokūpagā ahesuṃ.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা ‘‘এৰং, ভিক্খৰে, পোরাণকপণ্ডিতা তীণি চত্তারি ভৰন্তরানি গচ্ছন্তাপি দল়্হৰিস্সাসাৰ অহেসু’’ন্তি ৰত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা সম্ভূতপণ্ডিতো আনন্দো অহোসি, চিত্তপণ্ডিতো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি।
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, porāṇakapaṇḍitā tīṇi cattāri bhavantarāni gacchantāpi daḷhavissāsāva ahesu’’nti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā sambhūtapaṇḍito ānando ahosi, cittapaṇḍito pana ahameva ahosi’’nti.
চিত্তসম্ভূতজাতকৰণ্ণনা দুতিযা
Cittasambhūtajātakavaṇṇanā dutiyā
Related texts:
তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / খুদ্দকনিকায • Khuddakanikāya / জাতকপাল়ি • Jātakapāḷi / ৪৯৮. চিত্তসম্ভূতজাতকং • 498. Cittasambhūtajātakaṃ
