Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / জাতক-অট্ঠকথা • Jātaka-aṭṭhakathā

[৫৪৪] ৭. চন্দকুমারজাতকৰণ্ণনা

[544] 7. Candakumārajātakavaṇṇanā

রাজাসি লুদ্দকম্মোতি ইদং সত্থা গিজ্ঝকূটে ৰিহরন্তো দেৰদত্তং আরব্ভ কথেসি। তস্স ৰত্থু সঙ্ঘভেদকক্খন্ধকে আগতমেৰ। তং তস্স পব্বজিতকালতো পট্ঠায যাৰ বিম্বিসাররঞ্ঞো মরণা তত্থাগতনযেনেৰ ৰেদিতব্বং। তং পন মারাপেত্ৰা দেৰদত্তো অজাতসত্তুং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘মহারাজ, তৰ মনোরথো মত্থকং পত্তো, মম মনোরথো তাৰ ন পাপুণাতী’’তি আহ। ‘‘কো পন তে, ভন্তে, মনোরথো’’তি? ‘‘ননু দসবলং মারেত্ৰা বুদ্ধো ভৰিস্সামী’’তি। ‘‘অম্হেহেত্থ কিং কাতব্ব’’ন্তি? ‘‘মহারাজ, ধনুগ্গহে সন্নিপাতাপেতুং ৰট্টতী’’তি। ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি রাজা অক্খণৰেধীনং ধনুগ্গহানং পঞ্চসতানি সন্নিপাতাপেত্ৰা ততো একতিংস জনে উচ্চিনিত্ৰা থেরস্স সন্তিকং পাহেসি। সো তেসং জেট্ঠকং আমন্তেত্ৰা ‘‘আৰুসো সমণো গোতমো গিজ্ঝকূটে ৰিহরতি, অসুকস্মিং নাম দিৰাট্ঠানে চঙ্কমতি। ত্ৰং তত্থ গন্ত্ৰা তং ৰিসপীতেন সল্লেন ৰিজ্ঝিত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপেত্ৰা অসুকেন নাম মগ্গেন এহী’’তি ৰত্ৰা পেসেত্ৰা তস্মিং মগ্গে দ্ৰে ধনুগ্গহেঠপেসি ‘‘তুম্হাকং ঠিতমগ্গেন একো পুরিসো আগমিস্সতি, তং তুম্হে জীৰিতা ৰোরোপেত্ৰা অসুকেন নাম মগ্গেন এথা’’তি, তস্মিং মগ্গে চত্তারো পুরিসে ঠপেসি ‘‘তুম্হাকং ঠিতমগ্গেন দ্ৰে পুরিসা আগমিস্সন্তি, তুম্হে তে জীৰিতা ৰোরোপেত্ৰা অসুকেন নাম মগ্গেন এথা’’তি, তস্মিং মগ্গে অট্ঠ জনে ঠপেসি ‘‘তুম্হাকং ঠিতমগ্গেন চত্তারো পুরিসো আগমিস্সন্তি, তুম্হে তে জীৰিতা ৰোরোপেত্ৰা অসুকেন নাম মগ্গেন এথা’’তি, তস্মিং মগ্গে সোল়স পুরিসে ঠপেসি ‘‘তুম্হাকং ঠিতমগ্গেন অট্ঠ পুরিসা আগমিস্সন্তি, তুম্হে তে জীৰিতা ৰোরোপেত্ৰা অসুকেন নাম মগ্গেন এথা’’তি।

Rājāsiluddakammoti idaṃ satthā gijjhakūṭe viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Tassa vatthu saṅghabhedakakkhandhake āgatameva. Taṃ tassa pabbajitakālato paṭṭhāya yāva bimbisārarañño maraṇā tatthāgatanayeneva veditabbaṃ. Taṃ pana mārāpetvā devadatto ajātasattuṃ upasaṅkamitvā ‘‘mahārāja, tava manoratho matthakaṃ patto, mama manoratho tāva na pāpuṇātī’’ti āha. ‘‘Ko pana te, bhante, manoratho’’ti? ‘‘Nanu dasabalaṃ māretvā buddho bhavissāmī’’ti. ‘‘Amhehettha kiṃ kātabba’’nti? ‘‘Mahārāja, dhanuggahe sannipātāpetuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti rājā akkhaṇavedhīnaṃ dhanuggahānaṃ pañcasatāni sannipātāpetvā tato ekatiṃsa jane uccinitvā therassa santikaṃ pāhesi. So tesaṃ jeṭṭhakaṃ āmantetvā ‘‘āvuso samaṇo gotamo gijjhakūṭe viharati, asukasmiṃ nāma divāṭṭhāne caṅkamati. Tvaṃ tattha gantvā taṃ visapītena sallena vijjhitvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā asukena nāma maggena ehī’’ti vatvā pesetvā tasmiṃ magge dve dhanuggaheṭhapesi ‘‘tumhākaṃ ṭhitamaggena eko puriso āgamissati, taṃ tumhe jīvitā voropetvā asukena nāma maggena ethā’’ti, tasmiṃ magge cattāro purise ṭhapesi ‘‘tumhākaṃ ṭhitamaggena dve purisā āgamissanti, tumhe te jīvitā voropetvā asukena nāma maggena ethā’’ti, tasmiṃ magge aṭṭha jane ṭhapesi ‘‘tumhākaṃ ṭhitamaggena cattāro puriso āgamissanti, tumhe te jīvitā voropetvā asukena nāma maggena ethā’’ti, tasmiṃ magge soḷasa purise ṭhapesi ‘‘tumhākaṃ ṭhitamaggena aṭṭha purisā āgamissanti, tumhe te jīvitā voropetvā asukena nāma maggena ethā’’ti.

কস্মা পনেস এৰমকাসীতি? অত্তনো কম্মস্স পটিচ্ছাদনত্থং। অথ সো জেট্ঠকধনুগ্গহো ৰামতো খগ্গং লগ্গেত্ৰা পিট্ঠিযা তুণীরং বন্ধিত্ৰা মেণ্ডসিঙ্গমহাধনুং গহেত্ৰা তথাগতস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘ৰিজ্ঝিস্সামি ন’’ন্তি সঞ্ঞায ধনুং আরোপেত্ৰা সরং সন্নয্হিত্ৰা আকড্ঢিত্ৰা ৰিস্সজ্জেতুং নাসক্খি। সো সরং ওরোপেতুম্পি অসক্কোন্তো ফাসুকা ভিজ্জন্তিযো ৰিয মুখতো খেল়েন পগ্ঘরন্তেন কিলন্তরূপো অহোসি, সকলসরীরং থদ্ধং জাতং, যন্তেন পীল়িতাকারপ্পত্তং ৰিয অহোসি। সো মরণভযতজ্জিতো অট্ঠাসি। অথ নং সত্থা দিস্ৰা মধুরস্সরং নিচ্ছারেত্ৰা এতদৰোচ ‘‘মা ভাযি ভো, পুরিস, ইতো এহী’’তি। সো তস্মিং খণে আৰুধানি ছড্ডেত্ৰা ভগৰতো পাদেসু সিরসা নিপতিত্ৰা ‘‘অচ্চযো মং, ভন্তে, অচ্চগমা যথাবালং যথামূল়্হং যথাঅকুসলং, স্ৰাহং তুম্হাকং গুণে অজানন্তো অন্ধবালস্স দেৰদত্তস্স ৰচনেন তুম্হে জীৰিতা ৰোরোপেতুং আগতোম্হি, খমথ মে, ভন্তে’’তি খমাপেত্ৰা একমন্তে নিসীদি। অথ নং সত্থা ধম্মং দেসেন্তো সচ্চানি পকাসেত্ৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেত্ৰা ‘‘আৰুসো, দেৰদত্তেন আচিক্খিতমগ্গং অপ্পটিপজ্জিত্ৰা অঞ্ঞেন মগ্গেন যাহী’’তি উয্যোজেসি। উয্যোজেত্ৰা চ পন চঙ্কমা ওরুয্হ অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদি।

Kasmā panesa evamakāsīti? Attano kammassa paṭicchādanatthaṃ. Atha so jeṭṭhakadhanuggaho vāmato khaggaṃ laggetvā piṭṭhiyā tuṇīraṃ bandhitvā meṇḍasiṅgamahādhanuṃ gahetvā tathāgatassa santikaṃ gantvā ‘‘vijjhissāmi na’’nti saññāya dhanuṃ āropetvā saraṃ sannayhitvā ākaḍḍhitvā vissajjetuṃ nāsakkhi. So saraṃ oropetumpi asakkonto phāsukā bhijjantiyo viya mukhato kheḷena paggharantena kilantarūpo ahosi, sakalasarīraṃ thaddhaṃ jātaṃ, yantena pīḷitākārappattaṃ viya ahosi. So maraṇabhayatajjito aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā disvā madhurassaraṃ nicchāretvā etadavoca ‘‘mā bhāyi bho, purisa, ito ehī’’ti. So tasmiṃ khaṇe āvudhāni chaḍḍetvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā ‘‘accayo maṃ, bhante, accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, svāhaṃ tumhākaṃ guṇe ajānanto andhabālassa devadattassa vacanena tumhe jīvitā voropetuṃ āgatomhi, khamatha me, bhante’’ti khamāpetvā ekamante nisīdi. Atha naṃ satthā dhammaṃ desento saccāni pakāsetvā sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā ‘‘āvuso, devadattena ācikkhitamaggaṃ appaṭipajjitvā aññena maggena yāhī’’ti uyyojesi. Uyyojetvā ca pana caṅkamā oruyha aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi.

অথ তস্মিং ধনুগ্গহে অনাগচ্ছন্তে ইতরে দ্ৰে জনা ‘‘কিং নু খো সো চিরাযতী’’তি পটিমগ্গেন গচ্ছন্তা দসবলং দিস্ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু। সত্থা তেসম্পি ধম্মং দেসেত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেত্ৰা ‘‘আৰুসো, দেৰদত্তেন কথিতমগ্গং অপ্পটিপজ্জিত্ৰা ইমিনা মগ্গেন গচ্ছথা’’তি উয্যোজেসি। ইমিনা উপাযেন ইতরেসুপি আগন্ত্ৰা নিসিন্নেসু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেত্ৰা অঞ্ঞেন মগ্গেন উয্যোজেসি। অথ সো পঠমমাগতো জেট্ঠকধনুগ্গহো দেৰদত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘ভন্তে, দেৰদত্ত অহং সম্মাসম্বুদ্ধং জীৰিতা ৰোরোপেতুং নাসক্খিং, মহিদ্ধিকো সো ভগৰা মহানুভাৰো’’তি আরোচেসি। তে সব্বেপি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধং নিস্সায অম্হেহি জীৰিতং লদ্ধ’’ন্তি সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিংসু। অযং পৰত্তি ভিক্খুসঙ্ঘে পাকটা অহোসি। ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘আৰুসো দেৰদত্তো কির একস্মিং তথাগতে ৰেরচিত্তেন বহূ জনে জীৰিতা ৰোরোপেতুং ৰাযামমকাসি, তে সব্বেপি সত্থারং নিস্সায জীৰিতং লভিংসূ’’তি। সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপি দেৰদত্তো মং এককং নিস্সায মযি ৰেরচিত্তেন বহূ জনে জীৰিতা ৰোরোপেতুং ৰাযামং অকাসিযেৰা’’তি ৰত্ৰা তেহি যাচিতো অতীতং আহরি।

Atha tasmiṃ dhanuggahe anāgacchante itare dve janā ‘‘kiṃ nu kho so cirāyatī’’ti paṭimaggena gacchantā dasabalaṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Satthā tesampi dhammaṃ desetvā saccāni pakāsetvā sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā ‘‘āvuso, devadattena kathitamaggaṃ appaṭipajjitvā iminā maggena gacchathā’’ti uyyojesi. Iminā upāyena itaresupi āgantvā nisinnesu sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā aññena maggena uyyojesi. Atha so paṭhamamāgato jeṭṭhakadhanuggaho devadattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘bhante, devadatta ahaṃ sammāsambuddhaṃ jīvitā voropetuṃ nāsakkhiṃ, mahiddhiko so bhagavā mahānubhāvo’’ti ārocesi. Te sabbepi ‘‘sammāsambuddhaṃ nissāya amhehi jīvitaṃ laddha’’nti satthu santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Ayaṃ pavatti bhikkhusaṅghe pākaṭā ahosi. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso devadatto kira ekasmiṃ tathāgate veracittena bahū jane jīvitā voropetuṃ vāyāmamakāsi, te sabbepi satthāraṃ nissāya jīvitaṃ labhiṃsū’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto maṃ ekakaṃ nissāya mayi veracittena bahū jane jīvitā voropetuṃ vāyāmaṃ akāsiyevā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.

অতীতে অযং বারাণসী পুপ্ফৰতী নাম অহোসি। তত্থ ৰসৰত্তিরঞ্ঞো পুত্তো একরাজা নাম রজ্জং কারেসি, তস্স পুত্তো চন্দকুমারো নাম ওপরজ্জং কারেসি। খণ্ডহালো নাম ব্রাহ্মণো পুরোহিতো অহোসি। সো রঞ্ঞো অত্থঞ্চ ধম্মঞ্চ অনুসাসি। তং কির রাজা ‘‘পণ্ডিতো’’তি ৰিনিচ্ছযে নিসীদাপেসি। সো লঞ্জৰিত্তকো হুত্ৰা লঞ্জং গহেত্ৰা অসামিকে সামিকে করোতি, সামিকে চ অসামিকে। অথেকদিৰসং একো অড্ডপরাজিতো পুরিসো ৰিনিচ্ছযট্ঠানা উপক্কোসেন্তো নিক্খমিত্ৰা রাজুপট্ঠানং আগচ্ছন্তং চন্দকুমারং দিস্ৰা ধাৰিত্ৰা তস্স পাদেসু নিপতিত্ৰা রোদি। সো ‘‘কিং, ভো পুরিস, রোদসী’’তি আহ। ‘‘সামি, খণ্ডহালো ৰিনিচ্ছযে ৰিলোপং খাদতি, অহং তেন লঞ্জং গহেত্ৰা পরাজযং পাপিতো’’তি। চন্দকুমারো ‘‘মা ভাযী’’তি তং অস্সাসেত্ৰা ৰিনিচ্ছযং নেত্ৰা সামিকমেৰ সামিকং, অসামিকমেৰ অসামিকং অকাসি। মহাজনো মহাসদ্দেন সাধুকারমদাসি। রাজা তং সুত্ৰা ‘‘কিংসদ্দো এসো’’তি পুচ্ছি। ‘‘চন্দকুমারেন কির অড্ডো সুৰিনিচ্ছিতো, তত্থেসো সাধুকারসদ্দো’’তি। তং সুত্ৰা রাজা তুস্সি। কুমারো আগন্ত্ৰা তং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি। অথ নং রাজা ‘‘তাত, একো কির তে অড্ডো ৰিনিচ্ছিতো’’তি আহ। ‘‘আম, দেৰা’’তি। ‘‘তেন হি, তাত, ইতো পট্ঠায ত্ৰমেৰ ৰিনিচ্ছযং পট্ঠপেহী’’তি ৰিনিচ্ছযং কুমারস্স অদাসি।

Atīte ayaṃ bārāṇasī pupphavatī nāma ahosi. Tattha vasavattirañño putto ekarājā nāma rajjaṃ kāresi, tassa putto candakumāro nāma oparajjaṃ kāresi. Khaṇḍahālo nāma brāhmaṇo purohito ahosi. So rañño atthañca dhammañca anusāsi. Taṃ kira rājā ‘‘paṇḍito’’ti vinicchaye nisīdāpesi. So lañjavittako hutvā lañjaṃ gahetvā asāmike sāmike karoti, sāmike ca asāmike. Athekadivasaṃ eko aḍḍaparājito puriso vinicchayaṭṭhānā upakkosento nikkhamitvā rājupaṭṭhānaṃ āgacchantaṃ candakumāraṃ disvā dhāvitvā tassa pādesu nipatitvā rodi. So ‘‘kiṃ, bho purisa, rodasī’’ti āha. ‘‘Sāmi, khaṇḍahālo vinicchaye vilopaṃ khādati, ahaṃ tena lañjaṃ gahetvā parājayaṃ pāpito’’ti. Candakumāro ‘‘mā bhāyī’’ti taṃ assāsetvā vinicchayaṃ netvā sāmikameva sāmikaṃ, asāmikameva asāmikaṃ akāsi. Mahājano mahāsaddena sādhukāramadāsi. Rājā taṃ sutvā ‘‘kiṃsaddo eso’’ti pucchi. ‘‘Candakumārena kira aḍḍo suvinicchito, tattheso sādhukārasaddo’’ti. Taṃ sutvā rājā tussi. Kumāro āgantvā taṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Atha naṃ rājā ‘‘tāta, eko kira te aḍḍo vinicchito’’ti āha. ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Tena hi, tāta, ito paṭṭhāya tvameva vinicchayaṃ paṭṭhapehī’’ti vinicchayaṃ kumārassa adāsi.

ততো পট্ঠায খণ্ডহালস্স আযো পচ্ছিজ্জি। সো ততো পট্ঠায কুমারে আঘাতং বন্ধিত্ৰা ওকাসং গৰেসন্তো অন্তরাপেক্খো ৰিচরি। সো পন রাজা মন্দপঞ্ঞো। সো একদিৰসং রত্তিভাগে সুপিত্ৰা পচ্চূসসমযে সুপিনন্তে অলঙ্কতদ্ৰারকোট্ঠকং, সত্তরতনমযপাকারং, সট্ঠিযোজনিকসুৰণ্ণমযৰালুকমহাৰীথিং, যোজনসহস্সুব্বেধৰেজযন্তপাসাদপটিমণ্ডিতং নন্দনৰনাদিৰনরামণেয্যকনন্দাপোক্খরণিআদিপোক্খরণিরামণেয্যকসমন্নাগতং আকিণ্ণদেৰগণং তাৰতিংসভৰনং দিস্ৰা পবুজ্ঝিত্ৰা তত্থ গন্তুকামো চিন্তেসি – ‘‘স্ৰে আচরিযখণ্ডহালস্সাগমনৰেলায দেৰলোকগামিমগ্গং পুচ্ছিত্ৰা তেন দেসিতমগ্গেন দেৰলোকং গমিস্সামী’’তি খণ্ডহালোপি পাতোৰ ন্হত্ৰা ভুঞ্জিত্ৰা রাজুপট্ঠানং আগন্ত্ৰা রাজনিৰেসনং পৰিসিত্ৰা রঞ্ঞো সুখসেয্যং পুচ্ছি। অথস্স রাজা আসনং দাপেত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Tato paṭṭhāya khaṇḍahālassa āyo pacchijji. So tato paṭṭhāya kumāre āghātaṃ bandhitvā okāsaṃ gavesanto antarāpekkho vicari. So pana rājā mandapañño. So ekadivasaṃ rattibhāge supitvā paccūsasamaye supinante alaṅkatadvārakoṭṭhakaṃ, sattaratanamayapākāraṃ, saṭṭhiyojanikasuvaṇṇamayavālukamahāvīthiṃ, yojanasahassubbedhavejayantapāsādapaṭimaṇḍitaṃ nandanavanādivanarāmaṇeyyakanandāpokkharaṇiādipokkharaṇirāmaṇeyyakasamannāgataṃ ākiṇṇadevagaṇaṃ tāvatiṃsabhavanaṃ disvā pabujjhitvā tattha gantukāmo cintesi – ‘‘sve ācariyakhaṇḍahālassāgamanavelāya devalokagāmimaggaṃ pucchitvā tena desitamaggena devalokaṃ gamissāmī’’ti khaṇḍahālopi pātova nhatvā bhuñjitvā rājupaṭṭhānaṃ āgantvā rājanivesanaṃ pavisitvā rañño sukhaseyyaṃ pucchi. Athassa rājā āsanaṃ dāpetvā pañhaṃ pucchi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

৯৮২.

982.

‘‘রাজাসি লুদ্দকম্মো, একরাজা পুপ্ফৰতীযা।

‘‘Rājāsi luddakammo, ekarājā pupphavatīyā;

সো পুচ্ছি ব্রহ্মবন্ধুং, খণ্ডহালং পুরোহিতং মূল়্হং॥

So pucchi brahmabandhuṃ, khaṇḍahālaṃ purohitaṃ mūḷhaṃ.

৯৮৩.

983.

‘‘সগ্গান মগ্গমাচিক্খ, ত্ৰংসি ব্রাহ্মণ ধম্মৰিনযকুসলো।

‘‘Saggāna maggamācikkha, tvaṃsi brāhmaṇa dhammavinayakusalo;

যথা ইতো ৰজন্তি সুগতিং, নরা পুঞ্ঞানি কত্ৰানা’’তি॥

Yathā ito vajanti sugatiṃ, narā puññāni katvānā’’ti.

তত্থ রাজাসীতি রাজা আসি। লুদ্দকম্মোতি কক্খল়ফরুসকম্মো। সগ্গান মগ্গন্তি সগ্গানং গমনমগ্গং। ধম্মৰিনযকুসলোতি সুচরিতধম্মে চ আচারৰিনযে চ কুসলো। যথাতি যথা নরা পুঞ্ঞানি কত্ৰা ইতো সুগতিং গচ্ছন্তি, তং মে সুগতিমগ্গং আচিক্খাহীতি পুচ্ছি।

Tattha rājāsīti rājā āsi. Luddakammoti kakkhaḷapharusakammo. Saggāna magganti saggānaṃ gamanamaggaṃ. Dhammavinayakusaloti sucaritadhamme ca ācāravinaye ca kusalo. Yathāti yathā narā puññāni katvā ito sugatiṃ gacchanti, taṃ me sugatimaggaṃ ācikkhāhīti pucchi.

ইমং পন পঞ্হং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধং ৰা তস্স সাৰকে ৰা তেসং অলাভেন বোধিসত্তং ৰা পুচ্ছিতুং ৰট্টতি। রাজা পন যথা নাম সত্তাহং মগ্গমূল়্হো পুরিসো অঞ্ঞং মাসমত্তং মগ্গমূল়্হং মগ্গং পুচ্ছেয্য, এৰং খণ্ডহালং পুচ্ছি। সো চিন্তেসি ‘‘অযং মে পচ্চামিত্তস্স পিট্ঠিদস্সনকালো, ইদানি চন্দকুমারং জীৰিতক্খযং পাপেত্ৰা মম মনোরথং পূরেস্সামী’’তি। অথ রাজানং আমন্তেত্ৰা ততিযং গাথমাহ –

Imaṃ pana pañhaṃ sabbaññubuddhaṃ vā tassa sāvake vā tesaṃ alābhena bodhisattaṃ vā pucchituṃ vaṭṭati. Rājā pana yathā nāma sattāhaṃ maggamūḷho puriso aññaṃ māsamattaṃ maggamūḷhaṃ maggaṃ puccheyya, evaṃ khaṇḍahālaṃ pucchi. So cintesi ‘‘ayaṃ me paccāmittassa piṭṭhidassanakālo, idāni candakumāraṃ jīvitakkhayaṃ pāpetvā mama manorathaṃ pūressāmī’’ti. Atha rājānaṃ āmantetvā tatiyaṃ gāthamāha –

৯৮৪.

984.

‘‘অতিদানং দদিত্ৰান, অৰজ্ঝে দেৰ ঘাতেত্ৰা।

‘‘Atidānaṃ daditvāna, avajjhe deva ghātetvā;

এৰং ৰজন্তি সুগতিং, নরা পুঞ্ঞানি কত্ৰানা’’তি॥

Evaṃ vajanti sugatiṃ, narā puññāni katvānā’’ti.

তস্সত্থো – মহারাজ সগ্গং গচ্ছন্তা নাম অতিদানং দদন্তি, অৰজ্ঝে ঘাতেন্তি। সচেপি সগ্গং গন্তুকামোসি, ত্ৰম্পি তথেৰ করোহীতি।

Tassattho – mahārāja saggaṃ gacchantā nāma atidānaṃ dadanti, avajjhe ghātenti. Sacepi saggaṃ gantukāmosi, tvampi tatheva karohīti.

অথ নং রাজা পঞ্হস্স অত্থং পুচ্ছি –

Atha naṃ rājā pañhassa atthaṃ pucchi –

৯৮৫.

985.

‘‘কিং পন তং অতিদানং, কে চ অৰজ্ঝা ইমস্মি লোকস্মিং।

‘‘Kiṃ pana taṃ atidānaṃ, ke ca avajjhā imasmi lokasmiṃ;

এতঞ্চ খো নো অক্খাহি, যজিস্সামি দদামি দানানী’’তি॥

Etañca kho no akkhāhi, yajissāmi dadāmi dānānī’’ti.

সোপিস্স ব্যাকাসি –

Sopissa byākāsi –

৯৮৬.

986.

‘‘পুত্তেহি দেৰ যজিতব্বং, মহেসীহি নেগমেহি চ।

‘‘Puttehi deva yajitabbaṃ, mahesīhi negamehi ca;

উসভেহি আজানিযেহি চতূহি, সব্বচতুক্কেন দেৰ যজিতব্ব’’ন্তি॥

Usabhehi ājāniyehi catūhi, sabbacatukkena deva yajitabba’’nti.

রঞ্ঞো পঞ্হং ব্যাকরোন্তো চ দেৰলোকমগ্গং পুট্ঠো নিরযমগ্গং ব্যাকাসি।

Rañño pañhaṃ byākaronto ca devalokamaggaṃ puṭṭho nirayamaggaṃ byākāsi.

তত্থ পুত্তেহীতি অত্তনা জাতেহি পিযপুত্তেহি চেৰ পিযধীতাহি চ। মহেসীহীতি পিযভরিযাহি। নেগমেহীতি সেট্ঠীহি। উসভেহীতি সব্বসেতেহি উসভরাজূহি। আজানিযেহীতি মঙ্গলঅস্সেহি। চতূহীতি এতেহি সব্বেহেৰ অঞ্ঞেহি চ হত্থিআদীহি চতূহি চতূহীতি এৰং সব্বচতুক্কেন, দেৰ, যজিতব্বং। এতেসঞ্হি খগ্গেন সীসং ছিন্দিত্ৰা সুৰণ্ণপাতিযা গললোহিতং গহেত্ৰা আৰাটে পক্খিপিত্ৰা যঞ্ঞস্স যজনকরাজানো সরীরেন সহ দেৰলোকং গচ্ছন্তি। মহারাজ, সমণব্রাহ্মণকপণদ্ধিকৰনিব্বকযাচকানং ঘাসচ্ছাদনাদিসম্পদানং দানমেৰ পৰত্ততি। ইমে পন পুত্তধীতাদযো মারেত্ৰা তেসং গললোহিতেন যঞ্ঞস্স যজনং অতিদানং নামাতি রাজানং সঞ্ঞাপেসি।

Tattha puttehīti attanā jātehi piyaputtehi ceva piyadhītāhi ca. Mahesīhīti piyabhariyāhi. Negamehīti seṭṭhīhi. Usabhehīti sabbasetehi usabharājūhi. Ājāniyehīti maṅgalaassehi. Catūhīti etehi sabbeheva aññehi ca hatthiādīhi catūhi catūhīti evaṃ sabbacatukkena, deva, yajitabbaṃ. Etesañhi khaggena sīsaṃ chinditvā suvaṇṇapātiyā galalohitaṃ gahetvā āvāṭe pakkhipitvā yaññassa yajanakarājāno sarīrena saha devalokaṃ gacchanti. Mahārāja, samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānaṃ ghāsacchādanādisampadānaṃ dānameva pavattati. Ime pana puttadhītādayo māretvā tesaṃ galalohitena yaññassa yajanaṃ atidānaṃ nāmāti rājānaṃ saññāpesi.

ইতি সো ‘‘সচে চন্দকুমারং একঞ্ঞেৰ গণ্হিস্সামি, ৰেরচিত্তেন করণং মঞ্ঞিস্সন্তী’’তি তং মহাজনস্স অন্তরে পক্খিপি। ইদং পন তেসং কথেন্তানং কথং সুত্ৰা সব্বে অন্তেপুরজনা ভীততসিতা সংৰিগ্গমানহদযা একপ্পহারেনেৰ মহারৰং রৰিংসু। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Iti so ‘‘sace candakumāraṃ ekaññeva gaṇhissāmi, veracittena karaṇaṃ maññissantī’’ti taṃ mahājanassa antare pakkhipi. Idaṃ pana tesaṃ kathentānaṃ kathaṃ sutvā sabbe antepurajanā bhītatasitā saṃviggamānahadayā ekappahāreneva mahāravaṃ raviṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

৯৮৭.

987.

‘‘তং সুত্ৰা অন্তেপুরে, কুমারা মহেসিযো চ হঞ্ঞন্তু।

‘‘Taṃ sutvā antepure, kumārā mahesiyo ca haññantu;

একো অহোসি নিগ্ঘোসো, ভিক্খা অচ্চুগ্গতো সদ্দো’’তি॥

Eko ahosi nigghoso, bhikkhā accuggato saddo’’ti.

তত্থ ন্তি ‘‘কুমারা চ মহেসিযো চ হঞ্ঞন্তূ’’তি তং সদ্দং সুত্ৰা একোতি সকলরাজনিৰেসনে একোৰ নিগ্ঘোসো অহোসি। ভিস্মাতি ভযানকো। অচ্চুগ্গতোতি অতিউগ্গতো অহোসি, সকলরাজকুলং যুগন্তৰাতপ্পহটং ৰিয সালৰনং অহোসি।

Tattha tanti ‘‘kumārā ca mahesiyo ca haññantū’’ti taṃ saddaṃ sutvā ekoti sakalarājanivesane ekova nigghoso ahosi. Bhismāti bhayānako. Accuggatoti atiuggato ahosi, sakalarājakulaṃ yugantavātappahaṭaṃ viya sālavanaṃ ahosi.

ব্রাহ্মণো রাজানং আহ – ‘‘কিং পন, মহারাজ, যঞ্ঞং যজিতুং সক্কোসি, ন সক্কোসী’’তি? ‘‘কিং কথেসি, আচরিয, যঞ্ঞং যজিত্ৰা দেৰলোকং গমিস্সামী’’তি। ‘‘মহারাজ, ভীরুকা দুব্বলজ্ঝাসযা যঞ্ঞং যজিতুং সমত্থা নাম ন হোন্তি, তুম্হে ইধ সব্বে সন্নিপাতেথ, অহং যঞ্ঞাৰাটে কম্মং করিস্সামী’’তি অত্তনো পহোনকং বলকাযং গহেত্ৰা নগরা নিক্খম্ম যঞ্ঞাৰাটং সমতলং কারেত্ৰা ৰতিযা পরিক্খিপি। কস্মা? ধম্মিকো হি সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা আগন্ত্ৰা নিৰারেয্যাতি যঞ্ঞাৰাটে ৰতিযা পরিক্খেপনং নাম চারিত্তন্তি কত্ৰা পোরাণকব্রাহ্মণেহি ঠপিতং। রাজাপি পুরিসে পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘তাতা, অহং অত্তনো পুত্তধীতরো চ ভরিযাযো চ মারেত্ৰা যঞ্ঞং যজিত্ৰা দেৰলোকং গমিস্সামি, গচ্ছথ নেসং আচিক্খিত্ৰা সব্বে ইধানেথা’’তি পুত্তানং তাৰ আনযনত্থায আহ –

Brāhmaṇo rājānaṃ āha – ‘‘kiṃ pana, mahārāja, yaññaṃ yajituṃ sakkosi, na sakkosī’’ti? ‘‘Kiṃ kathesi, ācariya, yaññaṃ yajitvā devalokaṃ gamissāmī’’ti. ‘‘Mahārāja, bhīrukā dubbalajjhāsayā yaññaṃ yajituṃ samatthā nāma na honti, tumhe idha sabbe sannipātetha, ahaṃ yaññāvāṭe kammaṃ karissāmī’’ti attano pahonakaṃ balakāyaṃ gahetvā nagarā nikkhamma yaññāvāṭaṃ samatalaṃ kāretvā vatiyā parikkhipi. Kasmā? Dhammiko hi samaṇo vā brāhmaṇo vā āgantvā nivāreyyāti yaññāvāṭe vatiyā parikkhepanaṃ nāma cārittanti katvā porāṇakabrāhmaṇehi ṭhapitaṃ. Rājāpi purise pakkosāpetvā ‘‘tātā, ahaṃ attano puttadhītaro ca bhariyāyo ca māretvā yaññaṃ yajitvā devalokaṃ gamissāmi, gacchatha nesaṃ ācikkhitvā sabbe idhānethā’’ti puttānaṃ tāva ānayanatthāya āha –

৯৮৮.

988.

‘‘গচ্ছথ ৰদেথ কুমারে, চন্দং সূরিযঞ্চ ভদ্দসেনঞ্চ।

‘‘Gacchatha vadetha kumāre, candaṃ sūriyañca bhaddasenañca;

সূরঞ্চ ৰামগোত্তঞ্চ, পচুরা কির হোথ যঞ্ঞত্থাযা’’তি॥

Sūrañca vāmagottañca, pacurā kira hotha yaññatthāyā’’ti.

তত্থ গচ্ছথ ৰদেথ কুমারেতি চন্দকুমারো চ সূরিযকুমারো চাতি দ্ৰে গোতমিদেৰিযা অগ্গমহেসিযা পুত্তা, ভদ্দসেনো চ সূরো চ ৰামগোত্তো চ তেসং ৰেমাতিকভাতরো। পচুরা কির হোথাতি একস্মিং ঠানে রাসী হোথাতি আচিক্খথাতি অত্থো।

Tattha gacchatha vadetha kumāreti candakumāro ca sūriyakumāro cāti dve gotamideviyā aggamahesiyā puttā, bhaddaseno ca sūro ca vāmagotto ca tesaṃ vemātikabhātaro. Pacurā kira hothāti ekasmiṃ ṭhāne rāsī hothāti ācikkhathāti attho.

তে পঠমং চন্দকুমারস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা আহংসু ‘‘কুমার, তুম্হে কির মারেত্ৰা তুম্হাকং পিতা দেৰলোকং গন্তুকামো, তুম্হাকং গণ্হনত্থায অম্হে পেসেসী’’তি। ‘‘কস্স ৰচনেন মং গণ্হাপেসী’’তি? ‘‘খণ্ডহালস্স, দেৰা’’তি। ‘‘কিং সো মঞ্ঞেৰ গণ্হাপেতি, উদাহু অঞ্ঞেপী’’তি। ‘‘রাজপুত্ত, অঞ্ঞেপি গণ্হাপেতি, সব্বচতুক্কং কির যঞ্ঞং যজিতুকামো’’তি। সো চিন্তেসি ‘‘তস্স অঞ্ঞেহি সদ্ধিং ৰেরং নত্থি, ‘ৰিনিচ্ছযে ৰিলোপং কাতুং ন লভামী’তি পন মযি একস্মিং ৰেরচিত্তেন বহূ মারাপেতি, পিতরং দট্ঠুং লভন্তস্স সব্বেসং তেসং মোচাপনং নাম মম ভারো’’তি। অথ নে রাজপুরিসে আহ ‘‘তেন হি মে পিতু ৰচনং করোথা’’তি। তে তং নেত্ৰা রাজঙ্গণে একমন্তে ঠপেত্ৰা ইতরেপি তযো আমন্তেত্ৰা তস্সেৰ সন্তিকে কত্ৰা রঞ্ঞো আরোচযিংসু ‘‘আনীতা তে, দেৰ, পুত্তা’’তি। সো তেসং ৰচনং সুত্ৰা ‘‘তাতা, ইদানি মে ধীতরো আনেত্ৰা তেসঞ্ঞেৰ ভাতিকানং সন্তিকে করোথা’’তি চতস্সো ধীতরো আহরাপেতুং ইতরং গাথমাহ –

Te paṭhamaṃ candakumārassa santikaṃ gantvā āhaṃsu ‘‘kumāra, tumhe kira māretvā tumhākaṃ pitā devalokaṃ gantukāmo, tumhākaṃ gaṇhanatthāya amhe pesesī’’ti. ‘‘Kassa vacanena maṃ gaṇhāpesī’’ti? ‘‘Khaṇḍahālassa, devā’’ti. ‘‘Kiṃ so maññeva gaṇhāpeti, udāhu aññepī’’ti. ‘‘Rājaputta, aññepi gaṇhāpeti, sabbacatukkaṃ kira yaññaṃ yajitukāmo’’ti. So cintesi ‘‘tassa aññehi saddhiṃ veraṃ natthi, ‘vinicchaye vilopaṃ kātuṃ na labhāmī’ti pana mayi ekasmiṃ veracittena bahū mārāpeti, pitaraṃ daṭṭhuṃ labhantassa sabbesaṃ tesaṃ mocāpanaṃ nāma mama bhāro’’ti. Atha ne rājapurise āha ‘‘tena hi me pitu vacanaṃ karothā’’ti. Te taṃ netvā rājaṅgaṇe ekamante ṭhapetvā itarepi tayo āmantetvā tasseva santike katvā rañño ārocayiṃsu ‘‘ānītā te, deva, puttā’’ti. So tesaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘tātā, idāni me dhītaro ānetvā tesaññeva bhātikānaṃ santike karothā’’ti catasso dhītaro āharāpetuṃ itaraṃ gāthamāha –

৯৮৯.

989.

‘‘কুমারিযোপি ৰদেথ, উপসেনং কোকিলঞ্চ মুদিতঞ্চ।

‘‘Kumāriyopi vadetha, upasenaṃ kokilañca muditañca;

নন্দঞ্চাপি কুমারিং, পচুরা কির হোথ যঞ্ঞত্থাযা’’তি॥

Nandañcāpi kumāriṃ, pacurā kira hotha yaññatthāyā’’ti.

তে ‘‘এৰং করিস্সামা’’তি তাসং সন্তিকং গন্ত্ৰা তা রোদমানা পরিদেৰমানা আনেত্ৰা ভাতিকানঞ্ঞেৰ সন্তিকে করিংসু। ততো রাজা অত্তনো ভরিযানং গহণত্থায ইতরং গাথমাহ –

Te ‘‘evaṃ karissāmā’’ti tāsaṃ santikaṃ gantvā tā rodamānā paridevamānā ānetvā bhātikānaññeva santike kariṃsu. Tato rājā attano bhariyānaṃ gahaṇatthāya itaraṃ gāthamāha –

৯৯০.

990.

‘‘ৰিজযম্পি ময্হং মহেসিং, এরাৰতিং কেসিনিংসুনন্দঞ্চ।

‘‘Vijayampi mayhaṃ mahesiṃ, erāvatiṃ kesiniṃsunandañca;

লক্খণৰরূপপন্না, পচুরা কির হোথ যঞ্ঞত্থাযা’’তি॥

Lakkhaṇavarūpapannā, pacurā kira hotha yaññatthāyā’’ti.

তত্থ লক্খণৰরূপপন্নাতি উত্তমেহি চতুসট্ঠিযা ইত্থিলক্খণেহি উপপন্না এতাপি ৰদেথাতি অত্থো।

Tattha lakkhaṇavarūpapannāti uttamehi catusaṭṭhiyā itthilakkhaṇehi upapannā etāpi vadethāti attho.

তে তাপি পরিদেৰমানা আনেত্ৰা কুমারানং সন্তিকে করিংসু। অথ রাজা চত্তারো সেট্ঠিনো গহণত্থায আণাপেন্তো ইতরং গাথমাহ –

Te tāpi paridevamānā ānetvā kumārānaṃ santike kariṃsu. Atha rājā cattāro seṭṭhino gahaṇatthāya āṇāpento itaraṃ gāthamāha –

৯৯১.

991.

‘‘গহপতযো চ ৰদেথ, পুণ্ণমুখং ভদ্দিযং সিঙ্গালঞ্চ।

‘‘Gahapatayo ca vadetha, puṇṇamukhaṃ bhaddiyaṃ siṅgālañca;

ৰড্ঢঞ্চাপি গহপতিং, পচুরা কির হোথ যঞ্ঞত্থাযা’’তি॥

Vaḍḍhañcāpi gahapatiṃ, pacurā kira hotha yaññatthāyā’’ti.

রাজপুরিসা গন্ত্ৰা তেপি আনযিংসু। রঞ্ঞো পুত্তদারে গয্হমানে সকলনগরং ন কিঞ্চি অৰোচ। সেট্ঠিকুলানি পন মহাসম্বন্ধানি, তস্মা তেসং গহিতকালে সকলনগরং সঙ্খুভিত্ৰা ‘‘রঞ্ঞো সেট্ঠিনো মারেত্ৰা যঞ্ঞং যজিতুং ন দস্সামা’’তি সেট্ঠিনো পরিৰারেত্ৰাৰ তেসং ঞাতিৰগ্গেন সদ্ধিং রাজকুলং অগমি। অথ তে সেট্ঠিনো ঞাতিগণপরিৰুতা রাজানং ৰন্দিত্ৰা অত্তনো জীৰিতং যাচিংসু। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Rājapurisā gantvā tepi ānayiṃsu. Rañño puttadāre gayhamāne sakalanagaraṃ na kiñci avoca. Seṭṭhikulāni pana mahāsambandhāni, tasmā tesaṃ gahitakāle sakalanagaraṃ saṅkhubhitvā ‘‘rañño seṭṭhino māretvā yaññaṃ yajituṃ na dassāmā’’ti seṭṭhino parivāretvāva tesaṃ ñātivaggena saddhiṃ rājakulaṃ agami. Atha te seṭṭhino ñātigaṇaparivutā rājānaṃ vanditvā attano jīvitaṃ yāciṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

৯৯২.

992.

‘‘তে তত্থ গহপতযো, অৰোচিসুং সমাগতা পুত্তদারপরিকিণ্ণা।

‘‘Te tattha gahapatayo, avocisuṃ samāgatā puttadāraparikiṇṇā;

সব্বেৰ সিখিনো দেৰ করোহি, অথ ৰা নো দাসে সাৰেহী’’তি॥

Sabbeva sikhino deva karohi, atha vā no dāse sāvehī’’ti.

তত্থ সব্বেৰ সিখিনোতি সব্বে অম্হে মত্থকে চূল়ং বন্ধিত্ৰা অত্তনো চেটকে করোহি, মযং তে চেটককিচ্চং করিস্সাম। অথ ৰা নো দাসে সাৰেহীতি অথ ৰা নো অসদ্দহন্তো সব্বসেনিযো সন্নিপাতেত্ৰা রাসিমজ্ঝে অম্হে দাসে সাৰেহি, মযং তে দাসত্তং পটিস্সুণিস্সামাতি।

Tattha sabbeva sikhinoti sabbe amhe matthake cūḷaṃ bandhitvā attano ceṭake karohi, mayaṃ te ceṭakakiccaṃ karissāma. Atha vā no dāse sāvehīti atha vā no asaddahanto sabbaseniyo sannipātetvā rāsimajjhe amhe dāse sāvehi, mayaṃ te dāsattaṃ paṭissuṇissāmāti.

তে এৰং যাচন্তাপি জীৰিতং লদ্ধুং নাসক্খিংসু। রাজপুরিসা সেসে পটিক্কমাপেত্ৰা তে গহেত্ৰা কুমারানঞ্ঞেৰ সন্তিকে নিসীদাপেসুং। ততো পন রাজা হত্থিআদীনং গহণত্থায আণাপেন্তো আহ –

Te evaṃ yācantāpi jīvitaṃ laddhuṃ nāsakkhiṃsu. Rājapurisā sese paṭikkamāpetvā te gahetvā kumārānaññeva santike nisīdāpesuṃ. Tato pana rājā hatthiādīnaṃ gahaṇatthāya āṇāpento āha –

৯৯৩.

993.

‘‘অভযঙ্করম্পি মে হত্থিং, নাল়াগিরিং অচ্চুগ্গতং ৰরুণদন্তং।

‘‘Abhayaṅkarampi me hatthiṃ, nāḷāgiriṃ accuggataṃ varuṇadantaṃ;

আনেথ খো নে খিপ্পং, যঞ্ঞত্থায ভৰিস্সন্তি॥

Ānetha kho ne khippaṃ, yaññatthāya bhavissanti.

৯৯৪.

994.

‘‘অস্সরতনম্পি কেসিং, সুরামুখং পুণ্ণকং ৰিনতকঞ্চ।

‘‘Assaratanampi kesiṃ, surāmukhaṃ puṇṇakaṃ vinatakañca;

আনেথ খো নে খিপ্পং, যঞ্ঞত্থায ভৰিস্সন্তি॥

Ānetha kho ne khippaṃ, yaññatthāya bhavissanti.

৯৯৫.

995.

‘‘উসভম্পি যূথপতিং অনোজং, নিসভং গৰম্পতিং তেপি ময্হং আনেথ।

‘‘Usabhampi yūthapatiṃ anojaṃ, nisabhaṃ gavampatiṃ tepi mayhaṃ ānetha;

সমূহ করোন্তু সব্বং, যজিস্সামি দদামি দানানি॥

Samūha karontu sabbaṃ, yajissāmi dadāmi dānāni.

৯৯৬.

996.

‘‘সব্বং পটিযাদেথ, যঞ্ঞং পন উগ্গতম্হি সূরিযম্হি।

‘‘Sabbaṃ paṭiyādetha, yaññaṃ pana uggatamhi sūriyamhi;

আণাপেথ চ কুমারে, অভিরমন্তু ইমং রত্তিং॥

Āṇāpetha ca kumāre, abhiramantu imaṃ rattiṃ.

৯৯৭.

997.

‘‘সব্বং উপট্ঠপেথ, যঞ্ঞং পন উগ্গতম্হি সূরিযম্হি।

‘‘Sabbaṃ upaṭṭhapetha, yaññaṃ pana uggatamhi sūriyamhi;

ৰদেথ দানি কুমারে, অজ্জ খো পচ্ছিমা রত্তী’’তি॥

Vadetha dāni kumāre, ajja kho pacchimā rattī’’ti.

তত্থ সমূহ করোন্তু সব্বন্তি ন কেৰলং এত্তকমেৰ, অৰসেসম্পি চতুপ্পদগণঞ্চেৰ পক্খিগণঞ্চ সব্বং চতুক্কং কত্ৰা রাসিং করোন্তু, সব্বচতুক্কং যঞ্ঞং যজিস্সামি, যাচকব্রাহ্মণানঞ্চ দানং দস্সামীতি। সব্বং পটিযাদেথাতি এৰং মযা ৰুত্তং অনৰসেসং উপট্ঠপেথ। উগ্গতম্হীতি অহং পন যঞ্ঞং উগ্গতে সূরিযে স্ৰে পাতোৰ যজিস্সামি। সব্বং উপট্ঠপেথাতি সেসম্পি সব্বং যঞ্ঞউপকরণং উপট্ঠপেথাতি।

Tattha samūha karontu sabbanti na kevalaṃ ettakameva, avasesampi catuppadagaṇañceva pakkhigaṇañca sabbaṃ catukkaṃ katvā rāsiṃ karontu, sabbacatukkaṃ yaññaṃ yajissāmi, yācakabrāhmaṇānañca dānaṃ dassāmīti. Sabbaṃ paṭiyādethāti evaṃ mayā vuttaṃ anavasesaṃ upaṭṭhapetha. Uggatamhīti ahaṃ pana yaññaṃ uggate sūriye sve pātova yajissāmi. Sabbaṃ upaṭṭhapethāti sesampi sabbaṃ yaññaupakaraṇaṃ upaṭṭhapethāti.

রঞ্ঞো পন মাতাপিতরো ধরন্তিযেৰ। অথস্স অমচ্চা গন্ত্ৰা মাতুযা আরোচেসুং ‘‘অয্যে, পুত্তো ৰো পুত্তদারং মারেত্ৰা যঞ্ঞং যজিতুকামো’’তি। সা ‘‘কিং কথেথ, তাতা’’তি হত্থেন হদযং পহরিত্ৰা রোদমানা আগন্ত্ৰা ‘‘সচ্চং কির এৰরূপো তে যঞ্ঞো ভৰিস্সতী’’তি পুচ্ছি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Rañño pana mātāpitaro dharantiyeva. Athassa amaccā gantvā mātuyā ārocesuṃ ‘‘ayye, putto vo puttadāraṃ māretvā yaññaṃ yajitukāmo’’ti. Sā ‘‘kiṃ kathetha, tātā’’ti hatthena hadayaṃ paharitvā rodamānā āgantvā ‘‘saccaṃ kira evarūpo te yañño bhavissatī’’ti pucchi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

৯৯৮.

998.

‘‘তংতং মাতা অৰচ, রোদন্তী আগন্ত্ৰা ৰিমানতো।

‘‘Taṃtaṃ mātā avaca, rodantī āgantvā vimānato;

যঞ্ঞো কির তে পুত্ত, ভৰিস্সতি চতূহি পুত্তেহী’’তি॥

Yañño kira te putta, bhavissati catūhi puttehī’’ti.

তত্থ তংতন্তি তং এতং রাজানং। ৰিমানতোতি অত্তনো ৰসনট্ঠানতো।

Tattha taṃtanti taṃ etaṃ rājānaṃ. Vimānatoti attano vasanaṭṭhānato.

রাজা আহ –

Rājā āha –

৯৯৯.

999.

‘‘সব্বেপি ময্হং পুত্তা চত্তা, চন্দস্মিং হঞ্ঞমানস্মিং।

‘‘Sabbepi mayhaṃ puttā cattā, candasmiṃ haññamānasmiṃ;

পুত্তেহি যঞ্ঞং যজিত্ৰান, সুগতিং সগ্গং গমিস্সামী’’তি॥

Puttehi yaññaṃ yajitvāna, sugatiṃ saggaṃ gamissāmī’’ti.

তত্থ চত্তাতি চন্দকুমারে হঞ্ঞমানেযেৰ সব্বেপি যঞ্ঞত্থায মযা পরিচ্চত্তা।

Tattha cattāti candakumāre haññamāneyeva sabbepi yaññatthāya mayā pariccattā.

অথ নং মাতা আহ –

Atha naṃ mātā āha –

১০০০.

1000.

‘‘মা তং পুত্ত সদ্দহেসি, সুগতি কির হোতি পুত্তযঞ্ঞেন।

‘‘Mā taṃ putta saddahesi, sugati kira hoti puttayaññena;

নিরযানেসো মগ্গো, নেসো মগ্গো হি সগ্গানং॥

Nirayāneso maggo, neso maggo hi saggānaṃ.

১০০১.

1001.

‘‘দানানি দেহি কোণ্ডঞ্ঞ, অহিংসা সব্বভূতভব্যানং।

‘‘Dānāni dehi koṇḍañña, ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ;

এস মগ্গো সুগতিযা, ন চ মগ্গো পুত্তযঞ্ঞেনা’’তি॥

Esa maggo sugatiyā, na ca maggo puttayaññenā’’ti.

তত্থ নিরযানেসোতি নিরস্সাদত্থেন নিরযানং চতুন্নং অপাযানং এস মগ্গো। কোণ্ডঞ্ঞাতি রাজানং গোত্তেনালপতি। ভূতভব্যানন্তি ভূতানঞ্চ ভৰিতব্বসত্তানঞ্চ। পুত্তযঞ্ঞেনাতি এৰরূপেন পুত্তধীতরো মারেত্ৰা যজকযঞ্ঞেন সগ্গমগ্গো নাম নত্থীতি।

Tattha nirayānesoti nirassādatthena nirayānaṃ catunnaṃ apāyānaṃ esa maggo. Koṇḍaññāti rājānaṃ gottenālapati. Bhūtabhabyānanti bhūtānañca bhavitabbasattānañca. Puttayaññenāti evarūpena puttadhītaro māretvā yajakayaññena saggamaggo nāma natthīti.

রাজা আহ –

Rājā āha –

১০০২.

1002.

‘‘আচরিযানং ৰচনা, ঘাতেস্সং চন্দঞ্চ সূরিযঞ্চ।

‘‘Ācariyānaṃ vacanā, ghātessaṃ candañca sūriyañca;

পুত্তেহি যঞ্ঞং যজিত্ৰান দুচ্চজেহি, সুগতিং সগ্গং গমিস্সামী’’তি॥

Puttehi yaññaṃ yajitvāna duccajehi, sugatiṃ saggaṃ gamissāmī’’ti.

তত্থ আচরিযানং ৰচনন্তি অম্ম, নেসা মম অত্তনো মতি, আচারসিক্খাপনকস্স পন মে খণ্ডহালাচরিযস্স এতং ৰচনং, এসা অনুসিট্ঠি। তস্মা অহং এতে ঘাতেস্সং, দুচ্চজেহি পুত্তেহি যঞ্ঞং যজিত্ৰা সগ্গং গমিস্সামীতি।

Tattha ācariyānaṃ vacananti amma, nesā mama attano mati, ācārasikkhāpanakassa pana me khaṇḍahālācariyassa etaṃ vacanaṃ, esā anusiṭṭhi. Tasmā ahaṃ ete ghātessaṃ, duccajehi puttehi yaññaṃ yajitvā saggaṃ gamissāmīti.

অথস্স মাতা অত্তনো ৰচনং গাহাপেতুং অসক্কোন্তী অপগতা। পিতা তং পৰত্তিং পুচ্ছি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Athassa mātā attano vacanaṃ gāhāpetuṃ asakkontī apagatā. Pitā taṃ pavattiṃ pucchi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

১০০৩.

1003.

‘‘তংতং পিতাপি অৰচ, ৰসৰত্তী ওরসং সকং পুত্তং।

‘‘Taṃtaṃ pitāpi avaca, vasavattī orasaṃ sakaṃ puttaṃ;

যঞ্ঞো কির তে পুত্ত, ভৰিস্সতি চতূহি পুত্তেহী’’তি॥

Yañño kira te putta, bhavissati catūhi puttehī’’ti.

তত্থ ৰসৰত্তীতি তস্স নামং।

Tattha vasavattīti tassa nāmaṃ.

রাজা আহ –

Rājā āha –

১০০৪.

1004.

‘‘সব্বেপি ময্হং পুত্তা চত্তা, চন্দস্মিং হঞ্ঞমানস্মিং।

‘‘Sabbepi mayhaṃ puttā cattā, candasmiṃ haññamānasmiṃ;

পুত্তেহি যঞ্ঞং যজিত্ৰান, সুগতিং সগ্গং গমিস্সামী’’তি॥

Puttehi yaññaṃ yajitvāna, sugatiṃ saggaṃ gamissāmī’’ti.

অথ নং পিতা আহ –

Atha naṃ pitā āha –

১০০৫.

1005.

‘‘মা তং পুত্ত সদ্দহেসি, সুগতি কির হোতি পুত্তযঞ্ঞেন।

‘‘Mā taṃ putta saddahesi, sugati kira hoti puttayaññena;

নিরযানেসো মগ্গো, নেসো মগ্গো হি সগ্গানং॥

Nirayāneso maggo, neso maggo hi saggānaṃ.

১০০৬.

1006.

‘‘দানানি দেহি কোণ্ডঞ্ঞ, অহিংসা সব্বভূতভব্যানং।

‘‘Dānāni dehi koṇḍañña, ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ;

এস মগ্গো সুগতিযা, ন চ মগ্গো পুত্তযঞ্ঞেনা’’তি॥

Esa maggo sugatiyā, na ca maggo puttayaññenā’’ti.

রাজা আহ –

Rājā āha –

১০০৭.

1007.

‘‘আচরিযানং ৰচনা, ঘাতেস্সং চন্দঞ্চ সূরিযঞ্চ।

‘‘Ācariyānaṃ vacanā, ghātessaṃ candañca sūriyañca;

পুত্তেহি যঞ্ঞং যজিত্ৰান দুচ্চজেহি, সুগতিং সগ্গং গমিস্সামী’’তি॥

Puttehi yaññaṃ yajitvāna duccajehi, sugatiṃ saggaṃ gamissāmī’’ti.

অথ নং পিতা আহ –

Atha naṃ pitā āha –

১০০৮.

1008.

‘‘দানানি দেহি কোণ্ডঞ্ঞ, অহিংসা সব্বভূতভব্যানং।

‘‘Dānāni dehi koṇḍañña, ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ;

পুত্তপরিৰুতো তুৰং, রট্ঠং জনপদঞ্চ পালেহী’’তি॥

Puttaparivuto tuvaṃ, raṭṭhaṃ janapadañca pālehī’’ti.

তত্থ পুত্তপরিৰুতোতি পুত্তেহি পরিৰুতো। রট্ঠং জনপদঞ্চাতি সকলকাসিরট্ঠঞ্চ তস্সেৰ তং তং কোট্ঠাসভূতং জনপদঞ্চ।

Tattha puttaparivutoti puttehi parivuto. Raṭṭhaṃ janapadañcāti sakalakāsiraṭṭhañca tasseva taṃ taṃ koṭṭhāsabhūtaṃ janapadañca.

সোপি তং অত্তনো ৰচনং গাহাপেতুং নাসক্খি। ততো চন্দকুমারো চিন্তেসি ‘‘ইমস্স এত্তকস্স জনস্স দুক্খং মং একং নিস্সায উপ্পন্নং, মম পিতরং যাচিত্ৰা এত্তকং জনং মরণদুক্খতো মোচেস্সামী’’তি। সো পিতরা সদ্ধিং সল্লপন্তো আহ –

Sopi taṃ attano vacanaṃ gāhāpetuṃ nāsakkhi. Tato candakumāro cintesi ‘‘imassa ettakassa janassa dukkhaṃ maṃ ekaṃ nissāya uppannaṃ, mama pitaraṃ yācitvā ettakaṃ janaṃ maraṇadukkhato mocessāmī’’ti. So pitarā saddhiṃ sallapanto āha –

১০০৯.

1009.

‘‘মা নো দেৰ অৰধি, দাসে নো দেহি খণ্ডহালস্স।

‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;

অপি নিগল়বন্ধকাপি, হত্থী অস্সে চ পালেম॥

Api nigaḷabandhakāpi, hatthī asse ca pālema.

১০১০.

1010.

‘‘মা নো দেৰ অৰধি, দাসে নো দেহি খণ্ডহালস্স।

‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;

অপি নিগল়বন্ধকাপি, হত্থিছকণানি উজ্ঝেম॥

Api nigaḷabandhakāpi, hatthichakaṇāni ujjhema.

১০১১.

1011.

‘‘মা নো দেৰ অৰধি, দাসে নো দেহি খণ্ডহালস্স।

‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;

অপি নিগল়বন্ধকাপি, অস্সছকণানি উজ্ঝেম॥

Api nigaḷabandhakāpi, assachakaṇāni ujjhema.

১০১২.

1012.

‘‘মা নো দেৰ অৰধি, দাসে নো দেহি খণ্ডহালস্স।

‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;

যস্স হোন্তি তৰ কামা, অপি রট্ঠা পব্বাজিতা।

Yassa honti tava kāmā, api raṭṭhā pabbājitā;

ভিক্খাচরিযং চরিস্সামা’’তি॥

Bhikkhācariyaṃ carissāmā’’ti.

তত্থ অপি নিগল়বন্ধকাপীতি অপি নাম মযং মহানিগল়েহি বন্ধকাপি হুত্ৰা। যস্স হোন্তি তৰ কামাতি সচেপি খণ্ডহালস্স দাতুকামোসি, তস্স নো দাসে কত্ৰা দেহি, করিস্সামস্স দাসকম্মন্তি ৰদতি। অপি রট্ঠাতি সচে অম্হাকং কোচি দোসো অত্থি, রট্ঠা নো পব্বাজেহি। অপি নাম রট্ঠা পব্বাজিতাপি কপণা ৰিয কপালং গহেত্ৰা ভিক্খাচরিযং চরিস্সাম, মা নো অৰধি, দেহি নো জীৰিতন্তি ৰিলপি।

Tattha api nigaḷabandhakāpīti api nāma mayaṃ mahānigaḷehi bandhakāpi hutvā. Yassa honti tava kāmāti sacepi khaṇḍahālassa dātukāmosi, tassa no dāse katvā dehi, karissāmassa dāsakammanti vadati. Api raṭṭhāti sace amhākaṃ koci doso atthi, raṭṭhā no pabbājehi. Api nāma raṭṭhā pabbājitāpi kapaṇā viya kapālaṃ gahetvā bhikkhācariyaṃ carissāma, mā no avadhi, dehi no jīvitanti vilapi.

তস্স তং নানপ্পকারং ৰিলাপং সুত্ৰা রাজা হদযফলিতপ্পত্তো ৰিয অস্সুপুণ্ণেহি নেত্তেহি রোদমানো ‘‘ন মে কোচি পুত্তে মারেতুং লচ্ছতি, ন মমত্থো দেৰলোকেনা’’তি সব্বে তে মোচেতুং আহ –

Tassa taṃ nānappakāraṃ vilāpaṃ sutvā rājā hadayaphalitappatto viya assupuṇṇehi nettehi rodamāno ‘‘na me koci putte māretuṃ lacchati, na mamattho devalokenā’’ti sabbe te mocetuṃ āha –

১০১৩.

1013.

‘‘দুক্খং খো মে জনযথ, ৰিলপন্তা জীৰিতস্স কামা হি।

‘‘Dukkhaṃ kho me janayatha, vilapantā jīvitassa kāmā hi;

মুঞ্চেথ দানি কুমারে, অলম্পি মে হোতু পুত্তযঞ্ঞেনা’’তি॥

Muñcetha dāni kumāre, alampi me hotu puttayaññenā’’ti.

তং রঞ্ঞো কথং সুত্ৰা রাজপুত্তে আদিং কত্ৰা সব্বং তং পক্খিপরিযোসানং পাণগণং ৰিস্সজ্জেসুং। খণ্ডহালোপি যঞ্ঞাৰাটে কম্মং সংৰিদহতি। অথ নং একো পুরিসো ‘‘অরে দুট্ঠ, খণ্ডহাল, রঞ্ঞা পুত্তা ৰিস্সজ্জিতা, ত্ৰং অত্তনো পুত্তে মারেত্ৰা তেসং গললোহিতেন যঞ্ঞং যজস্সূ’’তি আহ। সো ‘‘কিং নাম রঞ্ঞা কত’’ন্তি কপ্পুট্ঠানগ্গি ৰিয অৰত্থরন্তো উট্ঠায তুরিতো ধাৰিত্ৰা আহ –

Taṃ rañño kathaṃ sutvā rājaputte ādiṃ katvā sabbaṃ taṃ pakkhipariyosānaṃ pāṇagaṇaṃ vissajjesuṃ. Khaṇḍahālopi yaññāvāṭe kammaṃ saṃvidahati. Atha naṃ eko puriso ‘‘are duṭṭha, khaṇḍahāla, raññā puttā vissajjitā, tvaṃ attano putte māretvā tesaṃ galalohitena yaññaṃ yajassū’’ti āha. So ‘‘kiṃ nāma raññā kata’’nti kappuṭṭhānaggi viya avattharanto uṭṭhāya turito dhāvitvā āha –

১০১৪.

1014.

‘‘পুব্বেৰ খোসি মে ৰুত্তো, দুক্করং দুরভিসম্ভৰঞ্চেতং।

‘‘Pubbeva khosi me vutto, dukkaraṃ durabhisambhavañcetaṃ;

অথ নো উপক্খটস্স যঞ্ঞস্স, কস্মা করোসি ৰিক্খেপং॥

Atha no upakkhaṭassa yaññassa, kasmā karosi vikkhepaṃ.

১০১৫.

1015.

‘‘সব্বে ৰজন্তি সুগতিং, যে যজন্তি যেপি যাজেন্তি।

‘‘Sabbe vajanti sugatiṃ, ye yajanti yepi yājenti;

যে চাপি অনুমোদন্তি, যজন্তানং এদিসং মহাযঞ্ঞ’’ন্তি॥

Ye cāpi anumodanti, yajantānaṃ edisaṃ mahāyañña’’nti.

তত্থ পুব্বেৰাতি মযা ত্ৰং পুব্বেৰ ৰুত্তো ‘‘ন তুম্হাদিসেন ভীরুকজাতিকেন সক্কা যঞ্ঞং যজিতুং, যঞ্ঞযজনং নামেতং দুক্করং দুরভিসম্ভৰ’’ন্তি, অথ নো ইদানি উপক্খটস্স পটিযত্তস্স যঞ্ঞস্স ৰিক্খেপং করোসি। ‘‘ৰিক্খম্ভ’’ন্তিপি পাঠো, পটিসেধন্তি অত্থো। মহারাজ, কস্মা এৰং করোসি। যত্তকা হি যঞ্ঞং যজন্তি ৰা যাজেন্তি ৰা অনুমোদন্তি ৰা, সব্বে সুগতিমেৰ ৰজন্তীতি দস্সেতি।

Tattha pubbevāti mayā tvaṃ pubbeva vutto ‘‘na tumhādisena bhīrukajātikena sakkā yaññaṃ yajituṃ, yaññayajanaṃ nāmetaṃ dukkaraṃ durabhisambhava’’nti, atha no idāni upakkhaṭassa paṭiyattassa yaññassa vikkhepaṃ karosi. ‘‘Vikkhambha’’ntipi pāṭho, paṭisedhanti attho. Mahārāja, kasmā evaṃ karosi. Yattakā hi yaññaṃ yajanti vā yājenti vā anumodanti vā, sabbe sugatimeva vajantīti dasseti.

সো অন্ধবালো রাজা তস্স কোধৰসিকস্স কথং গহেত্ৰা ধম্মসঞ্ঞী হুত্ৰা পুন পুত্তে গণ্হাপেসি। ততো চন্দকুমারো পিতরং অনুবোধযমানো আহ –

So andhabālo rājā tassa kodhavasikassa kathaṃ gahetvā dhammasaññī hutvā puna putte gaṇhāpesi. Tato candakumāro pitaraṃ anubodhayamāno āha –

১০১৬.

1016.

‘‘অথ কিস্স জনো পুব্বে, সোত্থানং ব্রাহ্মণে অৰাচেসি।

‘‘Atha kissa jano pubbe, sotthānaṃ brāhmaṇe avācesi;

অথ নো অকারণস্মা, যঞ্ঞত্থায দেৰ ঘাতেসি॥

Atha no akāraṇasmā, yaññatthāya deva ghātesi.

১০১৭.

1017.

‘‘পুব্বেৰ নো দহরকালে, ন হনেসি ন ঘাতেসি।

‘‘Pubbeva no daharakāle, na hanesi na ghātesi;

দহরম্হা যোব্বনং পত্তা, অদূসকা তাত হঞ্ঞাম॥

Daharamhā yobbanaṃ pattā, adūsakā tāta haññāma.

১০১৮.

1018.

‘‘হত্থিগতে অস্সগতে, সন্নদ্ধে পস্স নো মহারাজ।

‘‘Hatthigate assagate, sannaddhe passa no mahārāja;

যুদ্ধে ৰা যুজ্ঝমানে ৰা, ন হি মাদিসা সূরা হোন্তি যঞ্ঞত্থায॥

Yuddhe vā yujjhamāne vā, na hi mādisā sūrā honti yaññatthāya.

১০১৯.

1019.

‘‘পচ্চন্তে ৰাপি কুপিতে, অটৰীসু ৰা মাদিসে নিযোজেন্তি।

‘‘Paccante vāpi kupite, aṭavīsu vā mādise niyojenti;

অথ নো অকারণস্মা, অভূমিযং তাত হঞ্ঞাম॥

Atha no akāraṇasmā, abhūmiyaṃ tāta haññāma.

১০২০.

1020.

‘‘যাপি হি তা সকুণিযো, ৰসন্তি তিণঘরানি কত্ৰান।

‘‘Yāpi hi tā sakuṇiyo, vasanti tiṇagharāni katvāna;

তাসম্পি পিযা পুত্তা, অথ নো ত্ৰং দেৰ ঘাতেসি॥

Tāsampi piyā puttā, atha no tvaṃ deva ghātesi.

১০২১.

1021.

‘‘মা তস্স সদ্দহেসি, ন মং খণ্ডহালো ঘাতেয্য।

‘‘Mā tassa saddahesi, na maṃ khaṇḍahālo ghāteyya;

মমঞ্হি সো ঘাতেত্ৰান, অনন্তরা তম্পি দেৰ ঘাতেয্য॥

Mamañhi so ghātetvāna, anantarā tampi deva ghāteyya.

১০২২.

1022.

‘‘গামৰরং নিগমৰরং দদন্তি, ভোগম্পিস্স মহারাজ।

‘‘Gāmavaraṃ nigamavaraṃ dadanti, bhogampissa mahārāja;

অথগ্গপিণ্ডিকাপি, কুলে কুলে হেতে ভুঞ্জন্তি॥

Athaggapiṇḍikāpi, kule kule hete bhuñjanti.

১০২৩.

1023.

‘‘তেসম্পি তাদিসানং, ইচ্ছন্তি দুব্ভিতুং মহারাজ।

‘‘Tesampi tādisānaṃ, icchanti dubbhituṃ mahārāja;

যেভুয্যেন এতে, অকতঞ্ঞুনো ব্রাহ্মণা দেৰ॥

Yebhuyyena ete, akataññuno brāhmaṇā deva.

১০২৪.

1024.

‘‘মা নো দেৰ অৰধি, দাসে নো দেহি খণ্ডহালস্স।

‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;

অপি নিগল়বন্ধকাপি, হত্থী অস্সে চ পালেম॥

Api nigaḷabandhakāpi, hatthī asse ca pālema.

১০২৫.

1025.

‘‘মা নো দেৰ অৰধি, দাসে নো দেহি খণ্ডহালস্স।

‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;

অপি নিগল়বন্ধকাপি, হত্থিছকণানি উজ্ঝেম॥

Api nigaḷabandhakāpi, hatthichakaṇāni ujjhema.

১০২৬.

1026.

‘‘মা নো দেৰ অৰধি, দাসে নো দেহি খণ্ডহালস্স।

‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;

অপি নিগল়বন্ধকাপি, অস্সছকণানি উজ্ঝেম॥

Api nigaḷabandhakāpi, assachakaṇāni ujjhema.

১০২৭.

1027.

‘‘মা নো দেৰ অৰধি, দাসে নো দেহি খণ্ডহালস্স।

‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;

যস্স হোন্তি তৰ কামা, অপি রট্ঠা পব্বাজিতা।

Yassa honti tava kāmā, api raṭṭhā pabbājitā;

ভিক্খাচরিযং চরিস্সামা’’তি॥

Bhikkhācariyaṃ carissāmā’’ti.

তত্থ পুব্বেতি তাত, যদি অহং মারেতব্বো, অথ কস্মা অম্হাকং ঞাতিজনো পুব্বে মম জাতকালে ব্রাহ্মণে সোত্থানং অৰাচেসি। তদা কির খণ্ডহালোৰ মম লক্খণানি উপধারেত্ৰা ‘‘ইমস্স কুমারস্স ন কোচি অন্তরাযো ভৰিস্সতি, তুম্হাকং অচ্চযেন রজ্জং কারেস্সতী’’তি আহ। ইচ্চস্স পুরিমেন পচ্ছিমং ন সমেতি, মুসাৰাদী এস। অথ নো এতস্স ৰচনং গহেত্ৰা অকারণস্মা নিক্কারণাযেৰ যঞ্ঞত্থায, দেৰ, ঘাতেসি। মা অম্হে ঘাতেসি। অযঞ্হি মযি একস্মিং ৰেরেন মহাজনং মারেতুকামো, সাধুকং সল্লক্খেহি নরিন্দাতি। পুব্বেৰ নোতি মহারাজ, সচেপি অম্হে মারেতুকামো, পুব্বেৰ নো কস্মা সযং ৰা ন হনেসি, অঞ্ঞেহি ৰা ন ঘাতাপেসি। ইদানি পন মযং দহরম্হা তরুণা, পঠমৰযে ঠিতা পুত্তধীতাহি ৰড্ঢাম, এৰংভূতা তৰ অদূসকাৰ কিংকারণা হঞ্ঞামাতি?

Tattha pubbeti tāta, yadi ahaṃ māretabbo, atha kasmā amhākaṃ ñātijano pubbe mama jātakāle brāhmaṇe sotthānaṃ avācesi. Tadā kira khaṇḍahālova mama lakkhaṇāni upadhāretvā ‘‘imassa kumārassa na koci antarāyo bhavissati, tumhākaṃ accayena rajjaṃ kāressatī’’ti āha. Iccassa purimena pacchimaṃ na sameti, musāvādī esa. Atha no etassa vacanaṃ gahetvā akāraṇasmā nikkāraṇāyeva yaññatthāya, deva, ghātesi. Mā amhe ghātesi. Ayañhi mayi ekasmiṃ verena mahājanaṃ māretukāmo, sādhukaṃ sallakkhehi narindāti. Pubbeva noti mahārāja, sacepi amhe māretukāmo, pubbeva no kasmā sayaṃ vā na hanesi, aññehi vā na ghātāpesi. Idāni pana mayaṃ daharamhā taruṇā, paṭhamavaye ṭhitā puttadhītāhi vaḍḍhāma, evaṃbhūtā tava adūsakāva kiṃkāraṇā haññāmāti?

পস্স নোতি অম্হেৰ চত্তারো ভাতিকে পস্স। যুজ্ঝমানেতি পচ্চত্থিকানং নগরং পরিৰারেত্ৰা ঠিতকালে অম্হাদিসে পুত্তে তেহি সদ্ধিং যুজ্ঝমানে পস্স। অপুত্তকা হি রাজানো অনাথা নাম হোন্তি। মাদিসাতি অম্হাদিসা সূরা বলৰন্তো ন যঞ্ঞত্থায মারেতব্বা হোন্তি। নিযোজেন্তীতি তেসং পচ্চামিত্তানং গণ্হনত্থায পযোজেন্তি। অথ নোতি অথ অম্হে অকারণস্মা অকারণেন অভূমিযং অনোকাসেযেৰ কস্মা, তাত, হঞ্ঞামাতি অত্থো। মা তস্স সদ্দহেসীতি মহারাজ, ন মং খণ্ডহালো ঘাতযে, মা তস্স সদ্দহেয্যাসি। ভোগম্পিস্সাতি ভোগম্পি অস্স ব্রাহ্মণস্স রাজানো দেন্তি। অথগ্গপিণ্ডিকাপীতি অথ তে অগ্গোদকং অগ্গপিণ্ডং লভন্তা অগ্গপিণ্ডিকাপি হোন্তি। তেসম্পীতি যেসং কুলে ভুঞ্জন্তি, তেসম্পি এৰরূপানং পিণ্ডদাযকানং দুব্ভিতুং ইচ্ছন্তি।

Passa noti amheva cattāro bhātike passa. Yujjhamāneti paccatthikānaṃ nagaraṃ parivāretvā ṭhitakāle amhādise putte tehi saddhiṃ yujjhamāne passa. Aputtakā hi rājāno anāthā nāma honti. Mādisāti amhādisā sūrā balavanto na yaññatthāya māretabbā honti. Niyojentīti tesaṃ paccāmittānaṃ gaṇhanatthāya payojenti. Atha noti atha amhe akāraṇasmā akāraṇena abhūmiyaṃ anokāseyeva kasmā, tāta, haññāmāti attho. Mā tassa saddahesīti mahārāja, na maṃ khaṇḍahālo ghātaye, mā tassa saddaheyyāsi. Bhogampissāti bhogampi assa brāhmaṇassa rājāno denti. Athaggapiṇḍikāpīti atha te aggodakaṃ aggapiṇḍaṃ labhantā aggapiṇḍikāpi honti. Tesampīti yesaṃ kule bhuñjanti, tesampi evarūpānaṃ piṇḍadāyakānaṃ dubbhituṃ icchanti.

রাজা কুমারস্স ৰিলাপং সুত্ৰা –

Rājā kumārassa vilāpaṃ sutvā –

১০২৮.

1028.

‘‘দুক্খং খো মে জনযথ, ৰিলপন্তা জীৰিতস্স কামা হি।

‘‘Dukkhaṃ kho me janayatha, vilapantā jīvitassa kāmā hi;

মুঞ্চেথ দানি কুমারে, অলম্পি মে হোতু পুত্তযঞ্ঞেনা’’তি॥ –

Muñcetha dāni kumāre, alampi me hotu puttayaññenā’’ti. –

ইমং গাথং ৰত্ৰা পুনপি মোচেসি। খণ্ডহালো আগন্ত্ৰা পুনপি –

Imaṃ gāthaṃ vatvā punapi mocesi. Khaṇḍahālo āgantvā punapi –

১০২৯.

1029.

‘‘পুব্বেৰ খোসি মে ৰুত্তো, দুক্করং দুরভিসম্ভৰঞ্চেতং।

‘‘Pubbeva khosi me vutto, dukkaraṃ durabhisambhavañcetaṃ;

অথ নো উপক্খটস্স যঞ্ঞস্স, কস্মা করোসি ৰিক্খেপং॥

Atha no upakkhaṭassa yaññassa, kasmā karosi vikkhepaṃ.

১০৩০.

1030.

‘‘সব্বে ৰজন্তি সুগতিং, যে যজন্তি যেপি যাজেন্তি।

‘‘Sabbe vajanti sugatiṃ, ye yajanti yepi yājenti;

যে চাপি অনুমোদন্তি, যজন্তানং এদিসং মহাযঞ্ঞ’’ন্তি॥ –

Ye cāpi anumodanti, yajantānaṃ edisaṃ mahāyañña’’nti. –

এৰং ৰত্ৰা পুন গণ্হাপেসি। অথস্স অনুনযনত্থং কুমারো আহ –

Evaṃ vatvā puna gaṇhāpesi. Athassa anunayanatthaṃ kumāro āha –

১০৩১.

1031.

‘‘যদি কির যজিত্ৰা পুত্তেহি, দেৰলোকং ইতো চুতা যন্তি।

‘‘Yadi kira yajitvā puttehi, devalokaṃ ito cutā yanti;

ব্রাহ্মণো তাৰ যজতু, পচ্ছাপি যজসি তুৰং রাজ॥

Brāhmaṇo tāva yajatu, pacchāpi yajasi tuvaṃ rāja.

১০৩২.

1032.

‘‘যদি কির যজিত্ৰা পুত্তেহি, দেৰলোকং ইতো চুতা যন্তি।

‘‘Yadi kira yajitvā puttehi, devalokaṃ ito cutā yanti;

এস্ৰেৰ খণ্ডহালো, যজতং সকেহি পুত্তেহি॥

Esveva khaṇḍahālo, yajataṃ sakehi puttehi.

১০৩৩.

1033.

‘‘এৰং জানন্তো খণ্ডহালো, কিং পুত্তকে ন ঘাতেসি।

‘‘Evaṃ jānanto khaṇḍahālo, kiṃ puttake na ghātesi;

সব্বঞ্চ ঞাতিজনং, অত্তানঞ্চ ন ঘাতেসি॥

Sabbañca ñātijanaṃ, attānañca na ghātesi.

১০৩৪.

1034.

‘‘সব্বে ৰজন্তি নিরযং, যে যজন্তি যেপি যাজেন্তি।

‘‘Sabbe vajanti nirayaṃ, ye yajanti yepi yājenti;

যে চাপি অনুমোদন্তি, যজন্তানং এদিসং মহাযঞ্ঞং॥

Ye cāpi anumodanti, yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññaṃ.

১০৩৫.

1035.

‘‘সচে হি সো সুজ্ঝতি যো হনাতি, হতোপি সো সগ্গমুপেতি ঠানং।

‘‘Sace hi so sujjhati yo hanāti, hatopi so saggamupeti ṭhānaṃ;

ভোৰাদি ভোৰাদিন মারযেয্যুং, যে চাপি তেসং অভিসদ্দহেয্যু’’ন্তি॥

Bhovādi bhovādina mārayeyyuṃ, ye cāpi tesaṃ abhisaddaheyyu’’nti.

তত্থ ব্রাহ্মণো তাৰাতি পঠমং তাৰ খণ্ডহালো যজতু সকেহি পুত্তেহি, অথ তস্মিং এৰং যজিত্ৰা দেৰলোকং গতে পচ্ছা ত্ৰং যজিস্সসি। দেৰ, সাদুরসভোজনম্পি হি ত্ৰং অঞ্ঞেহি ৰীমংসাপেত্ৰা ভুঞ্জসি, পুত্তদারমারণংযেৰ কস্মা অৰীমংসিত্ৰা করোসীতি দীপেন্তো এৰমাহ। এৰং জানন্তোতি ‘‘পুত্তধীতরো মারেত্ৰা দেৰলোকং গচ্ছতী’’তি এৰং জানন্তো কিংকারণা অত্তনো পুত্তে চ ঞাতী চ অত্তানঞ্চ ন ঘাতেসি। সচে হি পরং মারেত্ৰা দেৰলোকং গচ্ছন্তি, অত্তানং মারেত্ৰা ব্রহ্মলোকং গন্তব্বো ভৰিস্সতি। এৰং যঞ্ঞগুণং জানন্তেন পরং অমারেত্ৰা অত্তাৰ মারেতব্বো সিযা। অযং পন তথা অকত্ৰা মং মারাপেতি। ইমিনাপি কারণেন জানাহি, মহারাজ ‘‘যথা এস ৰিনিচ্ছযে ৰিলোপং কাতুং অলভন্তো এৰং করোতী’’তি। এদিসন্তি এৰরূপং পুত্তঘাতযঞ্ঞং।

Tattha brāhmaṇo tāvāti paṭhamaṃ tāva khaṇḍahālo yajatu sakehi puttehi, atha tasmiṃ evaṃ yajitvā devalokaṃ gate pacchā tvaṃ yajissasi. Deva, sādurasabhojanampi hi tvaṃ aññehi vīmaṃsāpetvā bhuñjasi, puttadāramāraṇaṃyeva kasmā avīmaṃsitvā karosīti dīpento evamāha. Evaṃ jānantoti ‘‘puttadhītaro māretvā devalokaṃ gacchatī’’ti evaṃ jānanto kiṃkāraṇā attano putte ca ñātī ca attānañca na ghātesi. Sace hi paraṃ māretvā devalokaṃ gacchanti, attānaṃ māretvā brahmalokaṃ gantabbo bhavissati. Evaṃ yaññaguṇaṃ jānantena paraṃ amāretvā attāva māretabbo siyā. Ayaṃ pana tathā akatvā maṃ mārāpeti. Imināpi kāraṇena jānāhi, mahārāja ‘‘yathā esa vinicchaye vilopaṃ kātuṃ alabhanto evaṃ karotī’’ti. Edisanti evarūpaṃ puttaghātayaññaṃ.

কুমারো এত্তকং কথেন্তোপি পিতরং অত্তনো ৰচনং গাহাপেতুং অসক্কোন্তো রাজানং পরিৰারেত্ৰা ঠিতং পরিসং আরব্ভ আহ –

Kumāro ettakaṃ kathentopi pitaraṃ attano vacanaṃ gāhāpetuṃ asakkonto rājānaṃ parivāretvā ṭhitaṃ parisaṃ ārabbha āha –

১০৩৬.

1036.

‘‘কথঞ্চ কির পুত্তকামাযো, গহপতযো ঘরণিযো চ।

‘‘Kathañca kira puttakāmāyo, gahapatayo gharaṇiyo ca;

নগরম্হি ন উপরৰন্তি রাজানং, মা ঘাতযি ওরসং পুত্তং॥

Nagaramhi na uparavanti rājānaṃ, mā ghātayi orasaṃ puttaṃ.

১০৩৭.

1037.

‘‘কথঞ্চ কির পুত্তকামাযো, গহপতযো ঘরণিযো চ।

‘‘Kathañca kira puttakāmāyo, gahapatayo gharaṇiyo ca;

নগরম্হি ন উপরৰন্তি রাজানং, মা ঘাতযি অত্রজং পুত্তং॥

Nagaramhi na uparavanti rājānaṃ, mā ghātayi atrajaṃ puttaṃ.

১০৩৮.

1038.

‘‘রঞ্ঞো চম্হি অত্থকামো, হিতো চ সব্বজনপদস্স।

‘‘Rañño camhi atthakāmo, hito ca sabbajanapadassa;

ন কোচি অস্স পটিঘং, মযা জানপদো ন পৰেদেতী’’তি॥

Na koci assa paṭighaṃ, mayā jānapado na pavedetī’’ti.

তত্থ পুত্তকামাযোতি ঘরণিযো সন্ধায ৰুত্তং। গহপতযো পন পুত্তকামা নাম হোন্তি। ন উপরৰন্তীতি ন উপক্কোসন্তি ন ৰদন্তি। অত্রজন্তি অত্ততো জাতং। এৰং ৰুত্তেপি কোচি রঞ্ঞা সদ্ধিং কথেতুং সমত্থো নাম নাহোসি। ন কোচি অস্স পটিঘং মযাতি ইমিনা নো লঞ্জো ৰা গহিতো, ইস্সরিযমদেন ৰা ইদং নাম দুক্খং কতন্তি কোচি একোপি মযা সদ্ধিং পটিঘং কত্তা নাম নাহোসি। জানপদো ন পৰেদেতীতি এৰং রঞ্ঞো চ জনপদস্স চ অত্থকামস্স মম পিতরং অযং জানপদো ‘‘গুণসম্পন্নো তে পুত্তো’’তি ন পৰেদেতি, ন জানাপেতীতি অত্থো।

Tattha puttakāmāyoti gharaṇiyo sandhāya vuttaṃ. Gahapatayo pana puttakāmā nāma honti. Na uparavantīti na upakkosanti na vadanti. Atrajanti attato jātaṃ. Evaṃ vuttepi koci raññā saddhiṃ kathetuṃ samattho nāma nāhosi. Na koci assa paṭighaṃ mayāti iminā no lañjo vā gahito, issariyamadena vā idaṃ nāma dukkhaṃ katanti koci ekopi mayā saddhiṃ paṭighaṃ kattā nāma nāhosi. Jānapado na pavedetīti evaṃ rañño ca janapadassa ca atthakāmassa mama pitaraṃ ayaṃ jānapado ‘‘guṇasampanno te putto’’ti na pavedeti, na jānāpetīti attho.

এৰং ৰুত্তেপি কোচি কিঞ্চি ন কথেসি। ততো চন্দকুমারো অত্তনো ভরিযাযো তং যাচনত্থায উয্যোজেন্তো আহ –

Evaṃ vuttepi koci kiñci na kathesi. Tato candakumāro attano bhariyāyo taṃ yācanatthāya uyyojento āha –

১০৩৯.

1039.

‘‘গচ্ছথ ৰো ঘরণিযো, তাতঞ্চ ৰদেথ খণ্ডহালঞ্চ।

‘‘Gacchatha vo gharaṇiyo, tātañca vadetha khaṇḍahālañca;

মা ঘাতেথ কুমারে, অদূসকে সীহসঙ্কাসে॥

Mā ghātetha kumāre, adūsake sīhasaṅkāse.

১০৪০.

1040.

‘‘গচ্ছথ ৰো ঘরণিযো, তাতঞ্চ ৰদেথ খণ্ডহালঞ্চ।

‘‘Gacchatha vo gharaṇiyo, tātañca vadetha khaṇḍahālañca;

মা ঘাতেথ কুমারে, অপেক্খিতে সব্বলোকস্সা’’তি॥

Mā ghātetha kumāre, apekkhite sabbalokassā’’ti.

তা গন্ত্ৰা যাচিংসু। তাপি রাজা ন ওলোকেসি। ততো কুমারো অনাথো হুত্ৰা ৰিলপন্তো –

Tā gantvā yāciṃsu. Tāpi rājā na olokesi. Tato kumāro anātho hutvā vilapanto –

১০৪১.

1041.

‘‘যংনূনাহং জাযেয্যং, রথকারকুলেসু ৰা,

‘‘Yaṃnūnāhaṃ jāyeyyaṃ, rathakārakulesu vā,

পুক্কুসকুলেসু ৰা ৰেস্সেসু ৰা জাযেয্যং,

Pukkusakulesu vā vessesu vā jāyeyyaṃ,

ন হজ্জ মং রাজ যঞ্ঞে ঘাতেয্যা’’তি॥ –

Na hajja maṃ rāja yaññe ghāteyyā’’ti. –

ৰত্ৰা পুন তা ভরিযাযো উয্যোজেন্তো আহ –

Vatvā puna tā bhariyāyo uyyojento āha –

১০৪২.

1042.

‘‘সব্বা সীমন্তিনিযো গচ্ছথ, অয্যস্স খণ্ডহালস্স।

‘‘Sabbā sīmantiniyo gacchatha, ayyassa khaṇḍahālassa;

পাদেসু নিপতথ, অপরাধাহং ন পস্সামি॥

Pādesu nipatatha, aparādhāhaṃ na passāmi.

১০৪৩.

1043.

‘‘সব্বা সীমন্তিনিযো গচ্ছথ, অয্যস্স খণ্ডহালস্স।

‘‘Sabbā sīmantiniyo gacchatha, ayyassa khaṇḍahālassa;

পাদেসু নিপতথ, কিন্তে ভন্তে মযং অদূসেমা’’তি॥

Pādesu nipatatha, kinte bhante mayaṃ adūsemā’’ti.

তত্থ অপরাধাহং ন পস্সামীতি অহং আচরিযখণ্ডহালে অত্তনো অপরাধং ন পস্সামি। কিন্তে ভন্তেতি অয্য খণ্ডহাল, মযং তুয্হং কিং দূসযিম্হা, অথ চন্দকুমারস্স দোসো অত্থি, তং খমথাতি ৰদেথাতি।

Tattha aparādhāhaṃ na passāmīti ahaṃ ācariyakhaṇḍahāle attano aparādhaṃ na passāmi. Kinte bhanteti ayya khaṇḍahāla, mayaṃ tuyhaṃ kiṃ dūsayimhā, atha candakumārassa doso atthi, taṃ khamathāti vadethāti.

অথ চন্দকুমারস্স কনিট্ঠভগিনী সেলকুমারী নাম সোকং সন্ধারেতুং অসক্কোন্তী পিতু পাদমূলে পতিত্ৰা পরিদেৰি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Atha candakumārassa kaniṭṭhabhaginī selakumārī nāma sokaṃ sandhāretuṃ asakkontī pitu pādamūle patitvā paridevi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

১০৪৪.

1044.

‘‘কপণা ৰিলপতি সেলা, দিস্ৰান ভাতরে উপনীতত্তে।

‘‘Kapaṇā vilapati selā, disvāna bhātare upanītatte;

যঞ্ঞো কির মে উক্খিপিতো, তাতেন সগ্গকামেনা’’তি॥

Yañño kira me ukkhipito, tātena saggakāmenā’’ti.

তত্থ উপনীতত্তেতি উপনীতসভাৰে। উক্খিপিতোতি উক্খিত্তো। সগ্গকামেনোতি মম ভাতরো মারেত্ৰা সগ্গং ইচ্ছন্তেন। তাত, ইমে মারেত্ৰা কিং সগ্গেন করিস্সসীতি ৰিলপতি।

Tattha upanītatteti upanītasabhāve. Ukkhipitoti ukkhitto. Saggakāmenoti mama bhātaro māretvā saggaṃ icchantena. Tāta, ime māretvā kiṃ saggena karissasīti vilapati.

রাজা তস্সাপি কথং ন গণ্হি। ততো চন্দকুমারস্স পুত্তো ৰসুলো নাম পিতরং দুক্খিতং দিস্ৰা ‘‘অহং অয্যকং যাচিত্ৰা মম পিতু জীৰিতং দাপেস্সামী’’তি রঞ্ঞো পাদমূলে পরিদেৰি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Rājā tassāpi kathaṃ na gaṇhi. Tato candakumārassa putto vasulo nāma pitaraṃ dukkhitaṃ disvā ‘‘ahaṃ ayyakaṃ yācitvā mama pitu jīvitaṃ dāpessāmī’’ti rañño pādamūle paridevi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

১০৪৫.

1045.

‘‘আৰত্তি পরিৰত্তি চ, ৰসুলো সম্মুখা রঞ্ঞো।

‘‘Āvatti parivatti ca, vasulo sammukhā rañño;

মা নো পিতরং অৰধি, দহরম্হাযোব্বনং পত্তা’’তি॥

Mā no pitaraṃ avadhi, daharamhāyobbanaṃ pattā’’ti.

তত্থ দহরম্হাযোব্বনং পত্তাতি দেৰ, মযং তরুণদারকা, ন তাৰ যোব্বনপ্পত্তা, অম্হেসুপি তাৰ অনুকম্পায অম্হাকং পিতরং মা অৰধীতি।

Tattha daharamhāyobbanaṃ pattāti deva, mayaṃ taruṇadārakā, na tāva yobbanappattā, amhesupi tāva anukampāya amhākaṃ pitaraṃ mā avadhīti.

রাজা তস্স পরিদেৰিতং সুত্ৰা ভিজ্জমানহদযো ৰিয হুত্ৰা অস্সুপুণ্ণেহি নেত্তেহি কুমারং আলিঙ্গিত্ৰা ‘‘তাত, অস্সাসং পটিলভ, ৰিস্সজ্জেমি তে পিতর’’ন্তি ৰত্ৰা গাথমাহ –

Rājā tassa paridevitaṃ sutvā bhijjamānahadayo viya hutvā assupuṇṇehi nettehi kumāraṃ āliṅgitvā ‘‘tāta, assāsaṃ paṭilabha, vissajjemi te pitara’’nti vatvā gāthamāha –

১০৪৬.

1046.

‘‘এসো তে ৰসুল পিতা, সমেহি পিতরা সহ।

‘‘Eso te vasula pitā, samehi pitarā saha;

দুক্খং খো মে জনযসি, ৰিলপন্তো অন্তেপুরস্মিং।

Dukkhaṃ kho me janayasi, vilapanto antepurasmiṃ;

মুঞ্চেথ দানি কুমারে, অলম্পি মে হোতু পুত্তযঞ্ঞেনা’’তি॥

Muñcetha dāni kumāre, alampi me hotu puttayaññenā’’ti.

তত্থ অন্তেপুরস্মিন্তি রাজনিৰেসনস্স অন্তরে।

Tattha antepurasminti rājanivesanassa antare.

পুন খণ্ডহালো আগন্ত্ৰা আহ –

Puna khaṇḍahālo āgantvā āha –

১০৪৭.

1047.

‘‘পুব্বেৰ খোসি মে ৰুত্তো, দুক্করং দুরভিসম্ভৰঞ্চেতং।

‘‘Pubbeva khosi me vutto, dukkaraṃ durabhisambhavañcetaṃ;

অথ নো উপক্খটস্স যঞ্ঞস্স, কস্মা করোসি ৰিক্খেপং॥

Atha no upakkhaṭassa yaññassa, kasmā karosi vikkhepaṃ.

১০৪৮.

1048.

‘‘সব্বে ৰজন্তি সুগতিং, যে যজন্তি যেপি যাজেন্তি।

‘‘Sabbe vajanti sugatiṃ, ye yajanti yepi yājenti;

যে চাপি অনুমোদন্তি, যজন্তানং এদিসং মহাযঞ্ঞ’’ন্তি॥

Ye cāpi anumodanti, yajantānaṃ edisaṃ mahāyañña’’nti.

রাজা পন অন্ধবালো পুন তস্স ৰচনেন পুত্তে গণ্হাপেসি। ততো খণ্ডহালো চিন্তেসি – ‘‘অযং রাজা মুদুচিত্তো কালেন গণ্হাপেতি, কালেন ৰিস্সজ্জেতি, পুনপি দারকানং ৰচনেন পুত্তে ৰিস্সজ্জেয্য, যঞ্ঞাৰাটঞ্ঞেৰ নং নেমী’’তি। অথস্স তত্থ গমনত্থায গাথমাহ –

Rājā pana andhabālo puna tassa vacanena putte gaṇhāpesi. Tato khaṇḍahālo cintesi – ‘‘ayaṃ rājā muducitto kālena gaṇhāpeti, kālena vissajjeti, punapi dārakānaṃ vacanena putte vissajjeyya, yaññāvāṭaññeva naṃ nemī’’ti. Athassa tattha gamanatthāya gāthamāha –

১০৪৯.

1049.

‘‘সব্বরতনস্স যঞ্ঞো উপক্খটো, একরাজ তৰ পটিযত্তো।

‘‘Sabbaratanassa yañño upakkhaṭo, ekarāja tava paṭiyatto;

অভিনিক্খমস্সু দেৰ, সগ্গং গতো ত্ৰং পমোদিস্সসী’’তি॥

Abhinikkhamassu deva, saggaṃ gato tvaṃ pamodissasī’’ti.

তস্সত্থো – মহারাজ, তৰ যঞ্ঞো সব্বরতনেহি উপক্খটো পটিযত্তো, ইদানি তে অভিনিক্খমনকালো, তস্মা অভিনিক্খম, যঞ্ঞং যজিত্ৰা সগ্গং গতো পমোদিস্সসীতি।

Tassattho – mahārāja, tava yañño sabbaratanehi upakkhaṭo paṭiyatto, idāni te abhinikkhamanakālo, tasmā abhinikkhama, yaññaṃ yajitvā saggaṃ gato pamodissasīti.

ততো বোধিসত্তং আদায যঞ্ঞাৰাটগমনকালে তস্স ওরোধা একতোৰ নিক্খমিংসু। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Tato bodhisattaṃ ādāya yaññāvāṭagamanakāle tassa orodhā ekatova nikkhamiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

১০৫০.

1050.

‘‘দহরা সত্তসতা এতা, চন্দকুমারস্স ভরিযাযো।

‘‘Daharā sattasatā etā, candakumārassa bhariyāyo;

কেসে পকিরিত্ৰান, রোদন্তিযো মগ্গমনুযাযিংসু॥

Kese pakiritvāna, rodantiyo maggamanuyāyiṃsu.

১০৫১.

1051.

‘‘অপরা পন সোকেন, নিক্খন্তা নন্দনে ৰিয দেৰা।

‘‘Aparā pana sokena, nikkhantā nandane viya devā;

কেসে পকিরিত্ৰান, রোদন্তিযো মগ্গমনুযাযিসু’’ন্তি॥

Kese pakiritvāna, rodantiyo maggamanuyāyisu’’nti.

তত্থ নন্দনে ৰিয দেৰাতি নন্দনৰনে চৰনদেৰপুত্তং পরিৰারেত্ৰা নিক্খন্তদেৰতা ৰিয গতা।

Tattha nandane viya devāti nandanavane cavanadevaputtaṃ parivāretvā nikkhantadevatā viya gatā.

ইতো পরং তাসং ৰিলাপগাথা হোন্তি –

Ito paraṃ tāsaṃ vilāpagāthā honti –

১০৫২.

1052.

‘‘কাসিকসুচিৰত্থধরা, কুণ্ডলিনো অগলুচন্দনৰিলিত্তা।

‘‘Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;

নীযন্তি চন্দসূরিযা, যঞ্ঞত্থায একরাজস্স॥

Nīyanti candasūriyā, yaññatthāya ekarājassa.

১০৫৩.

1053.

‘‘কাসিকসুচিৰত্থধরা, কুণ্ডলিনো অগলুচন্দনৰিলিত্তা।

‘‘Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;

নীযন্তি চন্দসূরিযা, মাতু কত্ৰা হদযসোকং॥

Nīyanti candasūriyā, mātu katvā hadayasokaṃ.

১০৫৪.

1054.

‘‘কাসিকসুচিৰত্থধরা, কুণ্ডলিনো অগলুচন্দনৰিলিত্তা।

‘‘Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;

নীযন্তি চন্দসূরিযা, জনস্স কত্ৰা হদযসোকং॥

Nīyanti candasūriyā, janassa katvā hadayasokaṃ.

১০৫৫.

1055.

‘‘মংসরসভোজনা ন্হাপকসুন্হাপিতা, কুণ্ডলিনো অগলুচন্দনৰিলিত্তা।

‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;

নীযন্তি চন্দসূরিযা, যঞ্ঞত্থায একরাজস্স॥

Nīyanti candasūriyā, yaññatthāya ekarājassa.

১০৫৬.

1056.

‘‘মংসরসভোজনা ন্হাপকসুন্হাপিতা, কুণ্ডলিনো অগলুচন্দনৰিলিত্তা।

‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;

নীযন্তি চন্দসূরিযা, মাতু কত্ৰা হদযসোকং॥

Nīyanti candasūriyā, mātu katvā hadayasokaṃ.

১০৫৭.

1057.

‘‘মংসরসভোজনা ন্হাপকসুন্হাপিতা, কুণ্ডলিনো অগলুচন্দনৰিলিত্তা।

‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;

নীযন্তি চন্দসূরিযা, জনস্স কত্ৰা হদযসোকং॥

Nīyanti candasūriyā, janassa katvā hadayasokaṃ.

১০৫৮.

1058.

‘‘যস্সু পুব্বে হত্থিৰরধুরগতে, হত্থীহি অনুৰজন্তি।

‘‘Yassu pubbe hatthivaradhuragate, hatthīhi anuvajanti;

ত্যজ্জ চন্দসূরিযা, উভোৰ পত্তিকা যন্তি॥

Tyajja candasūriyā, ubhova pattikā yanti.

১০৫৯.

1059.

‘‘যস্সু পুব্বে অস্সৰরধুরগতে, অস্সেহি অনুৰজন্তি।

‘‘Yassu pubbe assavaradhuragate, assehi anuvajanti;

ত্যজ্জ চন্দসূরিযা, উভোৰ পত্তিকা যন্তি॥

Tyajja candasūriyā, ubhova pattikā yanti.

১০৬০.

1060.

‘‘যস্সু পুব্বে রথৰরধুরগতে, রথেহি অনুৰজন্তি।

‘‘Yassu pubbe rathavaradhuragate, rathehi anuvajanti;

ত্যজ্জ চন্দসূরিযা, উভোৰ পত্তিকা যন্তি॥

Tyajja candasūriyā, ubhova pattikā yanti.

১০৬১.

1061.

‘‘যেহিস্সু পুব্বে নিয্যংসু, তপনীযকপ্পনেহি তুরঙ্গেহি।

‘‘Yehissu pubbe niyyaṃsu, tapanīyakappanehi turaṅgehi;

ত্যজ্জ চন্দসূরিযা, উভোৰ পত্তিকা যন্তী’’তি॥

Tyajja candasūriyā, ubhova pattikā yantī’’ti.

তত্থ কাসিকসুচিৰত্থধরাতি কাসিকানি সুচিৰত্থানি ধারযমানা। চন্দসূরিযাতি চন্দকুমারো চ সূরিযকুমারো চ। ন্হাপকসুন্হাপিতাতি চন্দনচুণ্ণেন উব্বট্টেত্ৰা ন্হাপকেহি কতপরিকম্মতায সুন্হাপিতা। যস্সূতি যে অস্সু। অস্সূতি নিপাতমত্তং, যে কুমারেতি অত্থো। পুব্বেতি ইতো পুব্বে। হত্থিৰরধুরগতেতি হত্থিৰরানং ধুরগতে, অলঙ্কতহত্থিক্খন্ধৰরগতেতি অত্থো। অস্সৰরধুরগতেতি অস্সৰরপিট্ঠিগতে। রথৰরধুরগতেতি রথৰরমজ্ঝগতে। নিয্যংসূতি নিক্খমিংসু।

Tattha kāsikasucivatthadharāti kāsikāni sucivatthāni dhārayamānā. Candasūriyāti candakumāro ca sūriyakumāro ca. Nhāpakasunhāpitāti candanacuṇṇena ubbaṭṭetvā nhāpakehi kataparikammatāya sunhāpitā. Yassūti ye assu. Assūti nipātamattaṃ, ye kumāreti attho. Pubbeti ito pubbe. Hatthivaradhuragateti hatthivarānaṃ dhuragate, alaṅkatahatthikkhandhavaragateti attho. Assavaradhuragateti assavarapiṭṭhigate. Rathavaradhuragateti rathavaramajjhagate. Niyyaṃsūti nikkhamiṃsu.

এৰং তাসু পরিদেৰন্তীসুযেৰ বোধিসত্তং নগরা নীহরিংসু। সকলনগরং সঙ্খুভিত্ৰা নিক্খমিতুং আরভি। মহাজনে নিক্খন্তে দ্ৰারানি নপ্পহোন্তি। ব্রাহ্মণো অতিবহুং জনং দিস্ৰা ‘‘কো জানাতি, কিং ভৰিস্সতী’’তি নগরদ্ৰারানি থকাপেসি। মহাজনো নিক্খমিতুং অলভন্তো নগরদ্ৰারস্স আসন্নট্ঠানে উয্যানং অত্থি, তস্স সন্তিকে মহাৰিরৰং রৰি। তেন রৰেন সকুণসঙ্ঘো সঙ্খুভিতো আকাসং পক্খন্দি। মহাজনো তং তং সকুণিং আমন্তেত্ৰা ৰিলপন্তো আহ –

Evaṃ tāsu paridevantīsuyeva bodhisattaṃ nagarā nīhariṃsu. Sakalanagaraṃ saṅkhubhitvā nikkhamituṃ ārabhi. Mahājane nikkhante dvārāni nappahonti. Brāhmaṇo atibahuṃ janaṃ disvā ‘‘ko jānāti, kiṃ bhavissatī’’ti nagaradvārāni thakāpesi. Mahājano nikkhamituṃ alabhanto nagaradvārassa āsannaṭṭhāne uyyānaṃ atthi, tassa santike mahāviravaṃ ravi. Tena ravena sakuṇasaṅgho saṅkhubhito ākāsaṃ pakkhandi. Mahājano taṃ taṃ sakuṇiṃ āmantetvā vilapanto āha –

১০৬২.

1062.

‘‘যদি সকুণি মংসমিচ্ছসি, ডযস্সু পুব্বেন পুপ্ফৰতিযা।

‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā;

যজতেত্থ একরাজা, সম্মূল়্হো চতূহি পুত্তেহি॥

Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi puttehi.

১০৬৩.

1063.

‘‘যদি সকুণি মংসমিচ্ছসি, ডযস্সু পুব্বেন পুপ্ফৰতিযা।

‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā;

যজতেত্থ একরাজা, সম্মূল়্হো চতূহি কঞ্ঞাহি॥

Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi kaññāhi.

১০৬৪.

1064.

‘‘যদি সকুণি মংসমিচ্ছসি, ডযস্সু পুব্বেন পুপ্ফৰতিযা।

‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā;

যজতেত্থ একরাজা, সম্মূল়্হো চতূহি মহেসীতি॥

Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi mahesīti.

১০৬৫.

1065.

‘‘যদি সকুণি মংসমিচ্ছসি, ডযস্সু পুব্বেন পুপ্ফৰতিযা।

‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā;

যজতেত্থ একরাজা, সম্মূল়্হো চতূহি গহপতীহি॥

Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi gahapatīhi.

১০৬৬.

1066.

‘‘যদি সকুণি মংসমিচ্ছসি, ডযস্সু পুব্বেন পুপ্ফৰতিযা।

‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā;

যজতেত্থ একরাজা, সম্মূল়্হো চতূহি হত্থীহি॥

Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi hatthīhi.

১০৬৭.

1067.

‘‘যদি সকুণি মংসমিচ্ছসি, ডযস্সু পুব্বেন পুপ্ফৰতিযা।

‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā;

যজতেত্থ একরাজা, সম্মূল়্হো চতূহি অস্সেহি॥

Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi assehi.

১০৬৮.

1068.

‘‘যদি সকুণি মংসমিচ্ছসি, ডযস্সু পুব্বেন পুপ্ফৰতিযা।

‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā;

যজতেত্থ একরাজা, সম্মূল়্হো চতূহি উসভেহি॥

Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi usabhehi.

১০৬৯.

1069.

‘‘যদি সকুণি মংসমিচ্ছসি, ডযস্সু পুব্বেন পুপ্ফৰতিযা।

‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā;

যজতেত্থ একরাজা, সম্মূল়্হো সব্বচতুক্কেনা’’তি॥

Yajatettha ekarājā, sammūḷho sabbacatukkenā’’ti.

তত্থ মংসমিচ্ছসীতি অম্ভো সকুণি, সচে মংসং ইচ্ছসি, পুপ্ফৰতিযা পুব্বেন পুরত্থিমদিসাযং যঞ্ঞাৰাটো অত্থি, তত্থ গচ্ছ। যজতেত্থাতি এত্থ খণ্ডহালস্স ৰচনং গহেত্ৰা সম্মূল়্হো একরাজা চতূহি পুত্তেহি যঞ্ঞং যজতি। সেসগাথাসুপি এসেৰ নযো।

Tattha maṃsamicchasīti ambho sakuṇi, sace maṃsaṃ icchasi, pupphavatiyā pubbena puratthimadisāyaṃ yaññāvāṭo atthi, tattha gaccha. Yajatetthāti ettha khaṇḍahālassa vacanaṃ gahetvā sammūḷho ekarājā catūhi puttehi yaññaṃ yajati. Sesagāthāsupi eseva nayo.

এৰং মহাজনো তস্মিং ঠানে পরিদেৰিত্ৰা বোধিসত্তস্স ৰসনট্ঠানং গন্ত্ৰা পাসাদং পদক্খিণং করোন্তো অন্তেপুরে কূটাগারউয্যানাদীনি পস্সন্তো গাথাহি পরিদেৰি –

Evaṃ mahājano tasmiṃ ṭhāne paridevitvā bodhisattassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā pāsādaṃ padakkhiṇaṃ karonto antepure kūṭāgārauyyānādīni passanto gāthāhi paridevi –

১০৭০.

1070.

‘‘অযমস্স পাসাদো, ইদং অন্তেপুরং সুরমণীযং।

‘‘Ayamassa pāsādo, idaṃ antepuraṃ suramaṇīyaṃ;

তেদানি অয্যপুত্তা, চত্তারো ৰধায নিন্নীতা॥

Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.

১০৭১.

1071.

‘‘ইদমস্স কূটাগারং, সোৰণ্ণং পুপ্ফমল্যৰিকিণ্ণং।

‘‘Idamassa kūṭāgāraṃ, sovaṇṇaṃ pupphamalyavikiṇṇaṃ;

তেদানি অয্যপুত্তা, চত্তারো ৰধায নিন্নীতা॥

Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.

১০৭২.

1072.

‘‘ইদমস্স উয্যানং, সুপুপ্ফিতং সব্বকালিকং রম্মং।

‘‘Idamassa uyyānaṃ, supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ;

তেদানি অয্যপুত্তা, চত্তারো ৰধায নিন্নীতা॥

Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.

১০৭৩.

1073.

‘‘ইদমস্স অসোকৰনং, সুপুপ্ফিতং সব্বকালিকং রম্মং।

‘‘Idamassa asokavanaṃ, supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ;

তেদানি অয্যপুত্তা, চত্তারো ৰধায নিন্নীতা॥

Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.

১০৭৪.

1074.

‘‘ইদমস্স কণিকারৰনং, সুপুপ্ফিতং সব্বকালিকং রম্মং।

‘‘Idamassa kaṇikāravanaṃ, supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ;

তেদানি অয্যপুত্তা, চত্তারো ৰধায নিন্নীতা॥

Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.

১০৭৫.

1075.

‘‘ইদমস্স পাটলিৰনং, সুপুপ্ফিতং সব্বকালিকং রম্মং।

‘‘Idamassa pāṭalivanaṃ, supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ;

তেদানি অয্যপুত্তা, চত্তারো ৰধায নিন্নীতা॥

Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.

১০৭৬.

1076.

‘‘ইদমস্স অম্বৰনং, সুপুপ্ফিতং সব্বকালিকং রম্মং।

‘‘Idamassa ambavanaṃ, supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ;

তেদানি অয্যপুত্তা, চত্তারো ৰধায নিন্নীতা॥

Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.

১০৭৭.

1077.

‘‘অযমস্স পোক্খরণী, সঞ্ছন্না পদুমপুণ্ডরীকেহি।

‘‘Ayamassa pokkharaṇī, sañchannā padumapuṇḍarīkehi;

নাৰা চ সোৰণ্ণৰিকতা, পুপ্ফৰল্লিযা চিত্তা সুরমণীযা।

Nāvā ca sovaṇṇavikatā, pupphavalliyā cittā suramaṇīyā;

তেদানি অয্যপুত্তা, চত্তারো ৰধায নিন্নীতা’’তি॥

Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā’’ti.

তত্থ তেদানীতি ইদানি তে চন্দকুমারপ্পমুখা অম্হাকং অয্যপুত্তা এৰরূপং পাসাদং ছড্ডেত্ৰা ৰধায নীযন্তি। সোৰণ্ণৰিকতাতি সুৰণ্ণখচিতা।

Tattha tedānīti idāni te candakumārappamukhā amhākaṃ ayyaputtā evarūpaṃ pāsādaṃ chaḍḍetvā vadhāya nīyanti. Sovaṇṇavikatāti suvaṇṇakhacitā.

এত্তকেসু ঠানেসু ৰিলপন্তা পুন হত্থিসালাদীনি উপসঙ্কমিত্ৰা আহংসু –

Ettakesu ṭhānesu vilapantā puna hatthisālādīni upasaṅkamitvā āhaṃsu –

১০৭৮.

1078.

‘‘ইদমস্স হত্থিরতনং, এরাৰণো গজো বলী দন্তী।

‘‘Idamassa hatthiratanaṃ, erāvaṇo gajo balī dantī;

তেদানি অয্যপুত্তা, চত্তারো ৰধায নিন্নীতা॥

Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.

১০৭৯.

1079.

‘‘ইদমস্স অস্সরতনং, একখুরো অস্সো।

‘‘Idamassa assaratanaṃ, ekakhuro asso;

তেদানি অয্যপুত্তা, চত্তারো ৰধায নিন্নীতা॥

Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.

১০৮০.

1080.

‘‘অযমস্স অস্সরথো, সাল়িযনিগ্ঘোসো সুভো রতনৰিচিত্তো।

‘‘Ayamassa assaratho, sāḷiyanigghoso subho ratanavicitto;

যত্থস্সু অয্যপুত্তা, সোভিংসু নন্দনে ৰিয দেৰা।

Yatthassu ayyaputtā, sobhiṃsu nandane viya devā;

তেদানি অয্যপুত্তা, চত্তারো ৰধায নিন্নীতা॥

Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.

১০৮১.

1081.

‘‘কথং নাম সামসমসুন্দরেহি, চন্দনমুদুকগত্তেহি।

‘‘Kathaṃ nāma sāmasamasundarehi, candanamudukagattehi;

রাজা যজিস্সতে যঞ্ঞং, সম্মূল়্হো চতূহি পুত্তেহি॥

Rājā yajissate yaññaṃ, sammūḷho catūhi puttehi.

১০৮২.

1082.

‘‘কথং নাম সামসমসুন্দরাহি, চন্দনমুদুকগত্তাহি।

‘‘Kathaṃ nāma sāmasamasundarāhi, candanamudukagattāhi;

রাজা যজিস্সতে যঞ্ঞং, সম্মূল়্হো চতূহি কঞ্ঞাহি॥

Rājā yajissate yaññaṃ, sammūḷho catūhi kaññāhi.

১০৮৩.

1083.

‘‘কথং নাম সামসমসুন্দরাহি, চন্দনমুদুকগত্তাহি।

‘‘Kathaṃ nāma sāmasamasundarāhi, candanamudukagattāhi;

রাজা যজিস্সতে যঞ্ঞং, সম্মূল়্হো চতূহি মহেসীহি॥

Rājā yajissate yaññaṃ, sammūḷho catūhi mahesīhi.

১০৮৪.

1084.

‘‘কথং নাম সামসমসুন্দরেহি, চন্দনমুদুকগত্তেহি।

‘‘Kathaṃ nāma sāmasamasundarehi, candanamudukagattehi;

রাজা যজিস্সতে যঞ্ঞং, সম্মূল়্হো চতূহি গহপতীহি॥

Rājā yajissate yaññaṃ, sammūḷho catūhi gahapatīhi.

১০৮৫.

1085.

‘‘যথা হোন্তি গামনিগমা, সুঞ্ঞা অমনুস্সকা ব্রহারঞ্ঞা।

‘‘Yathā honti gāmanigamā, suññā amanussakā brahāraññā;

তথা হেস্সতি পুপ্ফৰতিযা, যিট্ঠেসু চন্দসূরিযেসূ’’তি॥

Tathā hessati pupphavatiyā, yiṭṭhesu candasūriyesū’’ti.

তত্থ এরাৰণোতি তস্স হত্থিনো নামং। একখুরোতি অভিন্নখুরো। সাল়িযনিগ্ঘোসোতি গমনকালে সাল়িকানং ৰিয মধুরেন নিগ্ঘোসেন সমন্নাগতো। কথং নামাতি কেন নাম কারণেন। সামসমসুন্দরেহীতি সুৰণ্ণসামেহি চ অঞ্ঞমঞ্ঞং জাতিযা সমেহি চ নিদ্দোসতায সুন্দরেহি। চন্দনমুদুকগত্তেহীতি লোহিতচন্দনলিত্তগত্তেহি। ব্রহারঞ্ঞাতি যথা তে গামনিগমা সুঞ্ঞা নিম্মনুস্সা ব্রহারঞ্ঞা হোন্তি, তথা পুপ্ফৰতিযাপি যঞ্ঞে যিট্ঠেসু রাজপুত্তেসু সুঞ্ঞা অরঞ্ঞসদিসা ভৰিস্সতীতি।

Tattha erāvaṇoti tassa hatthino nāmaṃ. Ekakhuroti abhinnakhuro. Sāḷiyanigghosoti gamanakāle sāḷikānaṃ viya madhurena nigghosena samannāgato. Kathaṃ nāmāti kena nāma kāraṇena. Sāmasamasundarehīti suvaṇṇasāmehi ca aññamaññaṃ jātiyā samehi ca niddosatāya sundarehi. Candanamudukagattehīti lohitacandanalittagattehi. Brahāraññāti yathā te gāmanigamā suññā nimmanussā brahāraññā honti, tathā pupphavatiyāpi yaññe yiṭṭhesu rājaputtesu suññā araññasadisā bhavissatīti.

অথ মহাজনো বহি নিক্খমিতুং অলভন্তো অন্তোনগরেযেৰ ৰিচরন্তো পরিদেৰি। বোধিসত্তোপি যঞ্ঞাৰাটং নীতো। অথস্স মাতা গোতমী নাম দেৰী ‘‘পুত্তানং মে জীৰিতং দেহি, দেৰা’’তি রঞ্ঞো পাদমূলে পরিৰত্তিত্ৰা পরিদেৰমানা আহ –

Atha mahājano bahi nikkhamituṃ alabhanto antonagareyeva vicaranto paridevi. Bodhisattopi yaññāvāṭaṃ nīto. Athassa mātā gotamī nāma devī ‘‘puttānaṃ me jīvitaṃ dehi, devā’’ti rañño pādamūle parivattitvā paridevamānā āha –

১০৮৬.

1086.

‘‘উম্মত্তিকা ভৰিস্সামি, ভূনহতা পংসুনা চ পরিকিণ্ণা।

‘‘Ummattikā bhavissāmi, bhūnahatā paṃsunā ca parikiṇṇā;

সচে চন্দৰরং হন্তি, পাণা মে দেৰ রুজ্ঝন্তি॥

Sace candavaraṃ hanti, pāṇā me deva rujjhanti.

১০৮৭.

1087.

‘‘উম্মত্তিকা ভৰিস্সামি, ভূনহতা পংসুনা চ পরিকিণ্ণা।

‘‘Ummattikā bhavissāmi, bhūnahatā paṃsunā ca parikiṇṇā;

সচে সূরিযৰরং হন্তি, পাণা মে দেৰ রুজ্ঝন্তী’’তি॥

Sace sūriyavaraṃ hanti, pāṇā me deva rujjhantī’’ti.

তত্থ ভূনহতাতি হতৰুড্ঢি। পংসুনা চ পরিকিণ্ণাতি পংসুপরিকিণ্ণসরীরা উম্মত্তিকা হুত্ৰা ৰিচরিস্সামি।

Tattha bhūnahatāti hatavuḍḍhi. Paṃsunā ca parikiṇṇāti paṃsuparikiṇṇasarīrā ummattikā hutvā vicarissāmi.

সা এৰং পরিদেৰন্তীপি রঞ্ঞো সন্তিকা কিঞ্চি কথং অলভিত্ৰা ‘‘মম পুত্তো তুম্হাকং কুজ্ঝিত্ৰা গতো ভৰিস্সতি, কিস্স নং তুম্হে ন নিৰত্তেথা’’তি কুমারস্স চতস্সো ভরিযাযো আলিঙ্গিত্ৰা পরিদেৰন্তী আহ –

Sā evaṃ paridevantīpi rañño santikā kiñci kathaṃ alabhitvā ‘‘mama putto tumhākaṃ kujjhitvā gato bhavissati, kissa naṃ tumhe na nivattethā’’ti kumārassa catasso bhariyāyo āliṅgitvā paridevantī āha –

১০৮৮.

1088.

‘‘কিন্নুমা ন রমাপেয্যুং, অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযংৰদা।

‘‘Kinnumā na ramāpeyyuṃ, aññamaññaṃ piyaṃvadā;

ঘট্টিকা উপরিক্খী চ, পোক্খরণী চ ভারিকা।

Ghaṭṭikā uparikkhī ca, pokkharaṇī ca bhārikā;

চন্দসূরিযেসু নচ্চন্তিযো, সমা তাসং ন ৰিজ্জতী’’তি॥

Candasūriyesu naccantiyo, samā tāsaṃ na vijjatī’’ti.

তত্থ কিন্নুমা ন রমাপেয্যুন্তি কেন কারণেন ইমা ঘট্টিকাতিআদিকা চতস্সো অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযংৰদা চন্দসূরিযকুমারানং সন্তিকে নচ্চন্তিযো মম পুত্তে ন রমাপযিংসু, উক্কণ্ঠাপযিংসু। সকলজম্বুদীপস্মিঞ্হি নচ্চে ৰা গীতে ৰা সমা অঞ্ঞা কাচি তাসং ন ৰিজ্জতীতি অত্থো।

Tattha kinnumā na ramāpeyyunti kena kāraṇena imā ghaṭṭikātiādikā catasso aññamaññaṃ piyaṃvadā candasūriyakumārānaṃ santike naccantiyo mama putte na ramāpayiṃsu, ukkaṇṭhāpayiṃsu. Sakalajambudīpasmiñhi nacce vā gīte vā samā aññā kāci tāsaṃ na vijjatīti attho.

ইতি সা সুণ্হাহি সদ্ধিং পরিদেৰিত্ৰা অঞ্ঞং গহেতব্বগ্গহণং অপস্সন্তী খণ্ডহালং অক্কোসমানা অট্ঠ গাথা অভাসি –

Iti sā suṇhāhi saddhiṃ paridevitvā aññaṃ gahetabbaggahaṇaṃ apassantī khaṇḍahālaṃ akkosamānā aṭṭha gāthā abhāsi –

১০৮৯.

1089.

‘‘ইমং ময্হং হদযসোকং, পটিমুঞ্চতু খণ্ডহাল তৰ মাতা।

‘‘Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ, paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava mātā;

যো ময্হং হদযসোকো, চন্দম্হি ৰধায নিন্নীতে॥

Yo mayhaṃ hadayasoko, candamhi vadhāya ninnīte.

১০৯০.

1090.

‘‘ইমং ময্হং হদযসোকং, পটিমুঞ্চতু খণ্ডহাল তৰ মাতা।

‘‘Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ, paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava mātā;

যো ময্হং হদযসোকো, সূরিযম্হি ৰধায নিন্নীতে॥

Yo mayhaṃ hadayasoko, sūriyamhi vadhāya ninnīte.

১০৯১.

1091.

‘‘ইমং ময্হং হদযসোকং, পটিমুঞ্চতু খণ্ডহাল তৰ জাযা।

‘‘Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ, paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava jāyā;

যো ময্হং হদযসোকো, চন্দম্হি ৰধায নিন্নীতে॥

Yo mayhaṃ hadayasoko, candamhi vadhāya ninnīte.

১০৯২.

1092.

‘‘ইমং ময্হং হদযসোকং, পটিমুঞ্চতু খণ্ডহাল তৰ জাযা।

‘‘Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ, paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava jāyā;

যো ময্হং হদযসোকো, সূরিযম্হি ৰধায নিন্নীতে॥

Yo mayhaṃ hadayasoko, sūriyamhi vadhāya ninnīte.

১০৯৩.

1093.

‘‘মা চ পুত্তে মা চ পতিং, অদ্দক্খি খণ্ডহাল তৰ মাতা।

‘‘Mā ca putte mā ca patiṃ, addakkhi khaṇḍahāla tava mātā;

যো ঘাতেসি কুমারে, অদূসকে সীহসঙ্কাসে॥

Yo ghātesi kumāre, adūsake sīhasaṅkāse.

১০৯৪.

1094.

‘‘মা চ পুত্তে মা চ পতিং, অদ্দক্খি খণ্ডহাল তৰ মাতা।

‘‘Mā ca putte mā ca patiṃ, addakkhi khaṇḍahāla tava mātā;

যো ঘাতেসি কুমারে, অপেক্খিতে সব্বলোকস্স॥

Yo ghātesi kumāre, apekkhite sabbalokassa.

১০৯৫.

1095.

‘‘মা চ পুত্তে মা চ পতিং, অদ্দক্খি খণ্ডহাল তৰ জাযা।

‘‘Mā ca putte mā ca patiṃ, addakkhi khaṇḍahāla tava jāyā;

যো ঘাতেসি কুমারে, অদূসকে সীহসঙ্কাসে॥

Yo ghātesi kumāre, adūsake sīhasaṅkāse.

১০৯৬.

1096.

‘‘মা চ পুত্তে মা চ পতিং, অদ্দক্খি খণ্ডহাল তৰ জাযা।

‘‘Mā ca putte mā ca patiṃ, addakkhi khaṇḍahāla tava jāyā;

যো ঘাতেসি কুমারে, অপেক্খিতে সব্বলোকস্সা’’তি॥

Yo ghātesi kumāre, apekkhite sabbalokassā’’ti.

তত্থ ইমং ময্হন্তি ময্হং ইমং হদযসোকং দুক্খং। পটিমুঞ্চতূতি পৰিসতু পাপুণাতু। যো ঘাতেসীতি যো ত্ৰং ঘাতেসি। অপেক্খিতেতি সব্বলোকেন ওলোকিতে দিস্সমানে মারেসীতি অত্থো।

Tattha imaṃ mayhanti mayhaṃ imaṃ hadayasokaṃ dukkhaṃ. Paṭimuñcatūti pavisatu pāpuṇātu. Yo ghātesīti yo tvaṃ ghātesi. Apekkhiteti sabbalokena olokite dissamāne māresīti attho.

বোধিসত্তো যঞ্ঞাৰাটেপি পিতরং যাচন্তো আহ –

Bodhisatto yaññāvāṭepi pitaraṃ yācanto āha –

১০৯৭.

1097.

‘‘মা নো দেৰ অৰধি, দাসে নো দেহি খণ্ডহালস্স।

‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;

অপি নিগল়বন্ধকাপি, হত্থী অস্সে চ পালেম॥

Api nigaḷabandhakāpi, hatthī asse ca pālema.

১০৯৮.

1098.

‘‘মা নো দেৰ অৰধি, দাসে নো দেহি খণ্ডহালস্স।

‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;

অপি নিগল়বন্ধকাপি, হত্থিছকণানি উজ্ঝেম॥

Api nigaḷabandhakāpi, hatthichakaṇāni ujjhema.

১০৯৯.

1099.

‘‘মা নো দেৰ অৰধি, দাসে নো দেহি খণ্ডহালস্স।

‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;

অপি নিগল়বন্ধকাপি, অস্সছকণানি উজ্ঝেম॥

Api nigaḷabandhakāpi, assachakaṇāni ujjhema.

১১০০.

1100.

‘‘মা নো দেৰ অৰধি, দাসে নো দেহি খণ্ডহালস্স।

‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;

যস্স হোন্তি তৰ কামা, অপি রট্ঠা পব্বাজিতা।

Yassa honti tava kāmā, api raṭṭhā pabbājitā;

ভিক্খাচরিযং চরিস্সাম॥

Bhikkhācariyaṃ carissāma.

১১০১.

1101.

‘‘দিব্বং দেৰ উপযাচন্তি, পুত্তত্থিকাপি দলিদ্দা।

‘‘Dibbaṃ deva upayācanti, puttatthikāpi daliddā;

পটিভানানিপি হিত্ৰা, পুত্তে ন লভন্তি একচ্চা॥

Paṭibhānānipi hitvā, putte na labhanti ekaccā.

১১০২.

1102.

‘‘আসীসিকানি করোন্তি, পুত্তা নো জাযন্তু ততো পপুত্তা।

‘‘Āsīsikāni karonti, puttā no jāyantu tato paputtā;

অথ নো অকারণস্মা, যঞ্ঞত্থায দেৰ ঘাতেসি॥

Atha no akāraṇasmā, yaññatthāya deva ghātesi.

১১০৩.

1103.

‘‘উপযাচিতকেন পুত্তং লভন্তি, মা তাত নো অঘাতেসি।

‘‘Upayācitakena puttaṃ labhanti, mā tāta no aghātesi;

মা কিচ্ছালদ্ধকেহি পুত্তেহি, যজিত্থো ইমং যঞ্ঞং॥

Mā kicchāladdhakehi puttehi, yajittho imaṃ yaññaṃ.

১১০৪.

1104.

‘‘উপযাচিতকেন পুত্তং লভন্তি, মা তাত নো অঘাতেসি।

‘‘Upayācitakena puttaṃ labhanti, mā tāta no aghātesi;

মা কপণলদ্ধকেহি পুত্তেহি, অম্মায নো ৰিপ্পৰাসেহী’’তি॥

Mā kapaṇaladdhakehi puttehi, ammāya no vippavāsehī’’ti.

তত্থ দিব্বন্তি দেৰ, অপুত্তিকা দলিদ্দাপি নারিযো পুত্তত্থিকা হুত্ৰা বহুং পণ্ণাকারং করিত্ৰা পুত্তং ৰা ধীতরং ৰা লভামাতি দিব্যং উপযাচন্তি। পটিভানানিপি হিত্ৰাতি দোহল়ানি ছড্ডেত্ৰাপি, অলভিত্ৰাপীতি অত্থো। ইদং ৰুত্তং হোতি – মহারাজ, নারীনঞ্হি উপ্পন্নং দোহল়ং অলভিত্ৰা গব্ভো সুস্সিত্ৰা নস্সতি। তত্থ একচ্চা যাচন্তাপি পুত্তে অলভমানা, কাচি লদ্ধম্পি দোহল়ং পহায অপরিভুঞ্জিত্ৰা ন লভন্তি, কাচি দোহল়ং অলভমানা ন লভন্তি। ময্হং পন মাতা উপ্পন্নং দোহল়ং লভিত্ৰা পরিভুঞ্জিত্ৰা উপ্পন্নং গব্ভং অনাসেত্ৰা পুত্তে পটিলভি। এৰং পটিলদ্ধে মা নো অৰধীতি যাচতি।

Tattha dibbanti deva, aputtikā daliddāpi nāriyo puttatthikā hutvā bahuṃ paṇṇākāraṃ karitvā puttaṃ vā dhītaraṃ vā labhāmāti dibyaṃ upayācanti. Paṭibhānānipi hitvāti dohaḷāni chaḍḍetvāpi, alabhitvāpīti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, nārīnañhi uppannaṃ dohaḷaṃ alabhitvā gabbho sussitvā nassati. Tattha ekaccā yācantāpi putte alabhamānā, kāci laddhampi dohaḷaṃ pahāya aparibhuñjitvā na labhanti, kāci dohaḷaṃ alabhamānā na labhanti. Mayhaṃ pana mātā uppannaṃ dohaḷaṃ labhitvā paribhuñjitvā uppannaṃ gabbhaṃ anāsetvā putte paṭilabhi. Evaṃ paṭiladdhe mā no avadhīti yācati.

আসীসিকানীতি মহারাজ, ইমে সত্তা আসীসং করোন্তি। কিন্তি? পুত্তা নো জাযন্তূতি। ততো পপুত্তাতি পুত্তানম্পি নো পুত্তা জাযন্তূতি। অথ নো অকারণস্মাতি অথ ত্ৰং অম্হে অকারণেন যঞ্ঞত্থায ঘাতেসি। উপযাচিতকেনাতি দেৰতানং আযাচনেন। কপণলদ্ধকেহীতি কপণা ৰিয হুত্ৰা লদ্ধকেহি। পুত্তেহীতি অম্হেহি সদ্ধিং অম্হাকং অম্মায মা ৰিপ্পৰাসেহি, মা নো মাতরা সদ্ধিং ৰিপ্পৰাসং করীতি ৰদতি।

Āsīsikānīti mahārāja, ime sattā āsīsaṃ karonti. Kinti? Puttā no jāyantūti. Tato paputtāti puttānampi no puttā jāyantūti. Atha no akāraṇasmāti atha tvaṃ amhe akāraṇena yaññatthāya ghātesi. Upayācitakenāti devatānaṃ āyācanena. Kapaṇaladdhakehīti kapaṇā viya hutvā laddhakehi. Puttehīti amhehi saddhiṃ amhākaṃ ammāya mā vippavāsehi, mā no mātarā saddhiṃ vippavāsaṃ karīti vadati.

সো এৰং ৰদন্তোপি পিতু সন্তিকা কিঞ্চি কথং অলভিত্ৰা মাতু পাদমূলে নিপতিত্ৰা পরিদেৰমানো আহ –

So evaṃ vadantopi pitu santikā kiñci kathaṃ alabhitvā mātu pādamūle nipatitvā paridevamāno āha –

১১০৫.

1105.

‘‘বহুদুক্খা পোসিয চন্দং, অম্ম তুৰং জীযসে পুত্তং।

‘‘Bahudukkhā posiya candaṃ, amma tuvaṃ jīyase puttaṃ;

ৰন্দামি খো তে পাদে, লভতং তাতো পরলোকং॥

Vandāmi kho te pāde, labhataṃ tāto paralokaṃ.

১১০৬.

1106.

‘‘হন্দ চ মং উপগূহ, পাদে তে অম্ম ৰন্দিতুং দেহি।

‘‘Handa ca maṃ upagūha, pāde te amma vandituṃ dehi;

গচ্ছামি দানি পৰাসং, যঞ্ঞত্থায একরাজস্স॥

Gacchāmi dāni pavāsaṃ, yaññatthāya ekarājassa.

১১০৭.

1107.

‘‘হন্দ চ মং উপগূহ, পাদে তে অম্ম ৰন্দিতুং দেহি।

‘‘Handa ca maṃ upagūha, pāde te amma vandituṃ dehi;

গচ্ছামি দানি পৰাসং, মাতু কত্ৰা হদযসোকং॥

Gacchāmi dāni pavāsaṃ, mātu katvā hadayasokaṃ.

১১০৮.

1108.

‘‘হন্দ চ মং উপগূহ, পাদে তে অম্ম ৰন্দিতুং দেহি।

‘‘Handa ca maṃ upagūha, pāde te amma vandituṃ dehi;

গচ্ছামি দানি পৰাসং, জনস্স কত্ৰা হদযসোক’’ন্তি॥

Gacchāmi dāni pavāsaṃ, janassa katvā hadayasoka’’nti.

তত্থ বহুদুক্খা পোসিযাতি বহূহি দুক্খেহি পোসিয। চন্দন্তি মং চন্দকুমারং এৰং পোসেত্ৰা ইদানি, অম্ম, ত্ৰং জীযসে পুত্তং। লভতং তাতো পরলোকন্তি পিতা মে ভোগসম্পন্নং পরলোকং লভতু। উপগূহাতি আলিঙ্গ পরিস্সজ। পৰাসন্তি পুন অনাগমনায অচ্চন্তং ৰিপ্পৰাসং গচ্ছামি।

Tattha bahudukkhā posiyāti bahūhi dukkhehi posiya. Candanti maṃ candakumāraṃ evaṃ posetvā idāni, amma, tvaṃ jīyase puttaṃ. Labhataṃ tāto paralokanti pitā me bhogasampannaṃ paralokaṃ labhatu. Upagūhāti āliṅga parissaja. Pavāsanti puna anāgamanāya accantaṃ vippavāsaṃ gacchāmi.

অথস্স মাতা পরিদেৰন্তী চতস্সো গাথা অভাসি –

Athassa mātā paridevantī catasso gāthā abhāsi –

১১০৯.

1109.

‘‘হন্দ চ পদুমপত্তানং, মোল়িং বন্ধস্সু গোতমিপুত্ত।

‘‘Handa ca padumapattānaṃ, moḷiṃ bandhassu gotamiputta;

চম্পকদলমিস্সাযো, এসা তে পোরাণিকা পকতি॥

Campakadalamissāyo, esā te porāṇikā pakati.

১১১০.

1110.

‘‘হন্দ চ ৰিলেপনং তে, পচ্ছিমকং চন্দনং ৰিলিম্পস্সু।

‘‘Handa ca vilepanaṃ te, pacchimakaṃ candanaṃ vilimpassu;

যেহি চ সুৰিলিত্তো, সোভসি রাজপরিসাযং॥

Yehi ca suvilitto, sobhasi rājaparisāyaṃ.

১১১১.

1111.

‘‘হন্দ চ মুদুকানি ৰত্থানি, পচ্ছিমকং কাসিকং নিৰাসেহি।

‘‘Handa ca mudukāni vatthāni, pacchimakaṃ kāsikaṃ nivāsehi;

যেহি চ সুনিৰত্থো, সোভসি রাজপরিসাযং॥

Yehi ca sunivattho, sobhasi rājaparisāyaṃ.

১১১২.

1112.

‘‘মুত্তামণিকনকৰিভূসিতানি , গণ্হস্সু হত্থাভরণানি।

‘‘Muttāmaṇikanakavibhūsitāni , gaṇhassu hatthābharaṇāni;

যেহি চ হত্থাভরণেহি, সোভসি রাজপরিসায’’ন্তি॥

Yehi ca hatthābharaṇehi, sobhasi rājaparisāya’’nti.

তত্থ পদুমপত্তানন্তি পদুমপত্তৰেঠনং নামেকং পসাধনং, তং সন্ধাযেৰমাহ। তৰ ৰিপ্পকিণ্ণং মোল়িং উক্খিপিত্ৰা পদুমপত্তৰেঠনেন যোজেত্ৰা বন্ধাতি অত্থো। গোতমিপুত্তাতি চন্দকুমারং আলপতি। চম্পকদলমিস্সাযোতি অব্ভন্তরিমেহি চম্পকদলেহি মিস্সিতা ৰণ্ণগন্ধসম্পন্না নানাপুপ্ফমালা পিলন্ধস্সু। এসা তেতি এসা তৰ পোরাণিকা পকতি, তমেৰ গণ্হস্সু পুত্তাতি পরিদেৰতি। যেহি চাতি যেহি লোহিতচন্দনৰিলেপনেহি ৰিলিত্তো রাজপরিসায সোভসি, তানি ৰিলিম্পস্সূতি অত্থো। কাসিকন্তি সতসহস্সগ্ঘনকং কাসিকৰত্থং। গণ্হস্সূতি পিলন্ধস্সু।

Tattha padumapattānanti padumapattaveṭhanaṃ nāmekaṃ pasādhanaṃ, taṃ sandhāyevamāha. Tava vippakiṇṇaṃ moḷiṃ ukkhipitvā padumapattaveṭhanena yojetvā bandhāti attho. Gotamiputtāti candakumāraṃ ālapati. Campakadalamissāyoti abbhantarimehi campakadalehi missitā vaṇṇagandhasampannā nānāpupphamālā pilandhassu. Esā teti esā tava porāṇikā pakati, tameva gaṇhassu puttāti paridevati. Yehi cāti yehi lohitacandanavilepanehi vilitto rājaparisāya sobhasi, tāni vilimpassūti attho. Kāsikanti satasahassagghanakaṃ kāsikavatthaṃ. Gaṇhassūti pilandhassu.

ইদানিস্স চন্দা নাম অগ্গমহেসী তস্স পাদমূলে নিপতিত্ৰা পরিদেৰমানা আহ –

Idānissa candā nāma aggamahesī tassa pādamūle nipatitvā paridevamānā āha –

১১১৩.

1113.

‘‘ন হি নূনাযং রট্ঠপালো, ভূমিপতি জনপদস্স দাযাদো।

‘‘Na hi nūnāyaṃ raṭṭhapālo, bhūmipati janapadassa dāyādo;

লোকিস্সরো মহন্তো, পুত্তে স্নেহং জনযতী’’তি॥

Lokissaro mahanto, putte snehaṃ janayatī’’ti.

তং সুত্ৰা রাজা গাথমাহ –

Taṃ sutvā rājā gāthamāha –

১১১৪.

1114.

‘‘ময্হম্পি পিযা পুত্তা, অত্তা চ পিযো তুম্হে চ ভরিযাযো।

‘‘Mayhampi piyā puttā, attā ca piyo tumhe ca bhariyāyo;

সগ্গঞ্চ পত্থযানো, তেনাহং ঘাতযিস্সামী’’তি॥

Saggañca patthayāno, tenāhaṃ ghātayissāmī’’ti.

তস্সত্থো – কিংকারণা পুত্তসিনেহং ন জনেমি? ন কেৰলং গোতমিযা এৰ, অথ খো ময্হম্পি পিযা পুত্তা, তথা অত্তা চ তুম্হে চ সুণ্হাযো ভরিযাযো চ পিযাযেৰ। এৰং সন্তেপি সগ্গঞ্চ পত্থযানো অহং সগ্গং পত্থেন্তো, তেন কারণেন এতে ঘাতযিস্সামি, মা চিন্তযিত্থ, সব্বেপেতে মযা সদ্ধিং দেৰলোকং একতো গমিস্সন্তীতি।

Tassattho – kiṃkāraṇā puttasinehaṃ na janemi? Na kevalaṃ gotamiyā eva, atha kho mayhampi piyā puttā, tathā attā ca tumhe ca suṇhāyo bhariyāyo ca piyāyeva. Evaṃ santepi saggañca patthayāno ahaṃ saggaṃ patthento, tena kāraṇena ete ghātayissāmi, mā cintayittha, sabbepete mayā saddhiṃ devalokaṃ ekato gamissantīti.

চন্দা আহ –

Candā āha –

১১১৫.

1115.

‘‘মং পঠমং ঘাতেহি, মা মে হদযং দুক্খং ফালেসি।

‘‘Maṃ paṭhamaṃ ghātehi, mā me hadayaṃ dukkhaṃ phālesi;

অলঙ্কতো সুন্দরকো, পুত্তো দেৰ তৰ সুখুমালো॥

Alaṅkato sundarako, putto deva tava sukhumālo.

১১১৬.

1116.

‘‘হন্দয্য মং হনস্সু, পরলোকে চন্দকেন হেস্সামি।

‘‘Handayya maṃ hanassu, paraloke candakena hessāmi;

পুঞ্ঞং করস্সু ৰিপুলং, ৰিচরাম উভোপি পরলোকে’’তি॥

Puññaṃ karassu vipulaṃ, vicarāma ubhopi paraloke’’ti.

তত্থ পঠমন্তি দেৰ, মম সামিকতো পঠমতরং মং ঘাতেহি। দুক্খন্তি চন্দস্স মরণদুক্খং মম হদযং মা ফালেসি। অলঙ্কতোতি অযং মম একোৰ অলং পরিযত্তোতি এৰং অলঙ্কতো। এৰরূপং নাম পুত্তং মা ঘাতযি, মহারাজাতি দীপেতি। হন্দয্যাতি হন্দ, অয্য, রাজানং আলপন্তী এৰমাহ। পরলোকে চন্দকেনাতি চন্দেন সদ্ধিং পরলোকে ভৰিস্সামি। ৰিচরাম উভোপি পরলোকেতি তযা একতো ঘাতিতা উভোপি পরলোকে সুখং অনুভৰন্তা ৰিচরাম, মা নো সগ্গন্তরাযমকাসীতি।

Tattha paṭhamanti deva, mama sāmikato paṭhamataraṃ maṃ ghātehi. Dukkhanti candassa maraṇadukkhaṃ mama hadayaṃ mā phālesi. Alaṅkatoti ayaṃ mama ekova alaṃ pariyattoti evaṃ alaṅkato. Evarūpaṃ nāma puttaṃ mā ghātayi, mahārājāti dīpeti. Handayyāti handa, ayya, rājānaṃ ālapantī evamāha. Paraloke candakenāti candena saddhiṃ paraloke bhavissāmi. Vicarāma ubhopi paraloketi tayā ekato ghātitā ubhopi paraloke sukhaṃ anubhavantā vicarāma, mā no saggantarāyamakāsīti.

রাজা আহ –

Rājā āha –

১১১৭.

1117.

‘‘মা ত্ৰং চন্দে রুচ্চি মরণং, বহুকা তৰ দেৰরা ৰিসালক্খি।

‘‘Mā tvaṃ cande rucci maraṇaṃ, bahukā tava devarā visālakkhi;

তে তং রমযিস্সন্তি, যিট্ঠস্মিং গোতমিপুত্তে’’তি॥

Te taṃ ramayissanti, yiṭṭhasmiṃ gotamiputte’’ti.

তত্থ মা ত্ৰং চন্দে রুচ্চীতি মা ত্ৰং অত্তনো মরণং রোচেসি। ‘‘মা রুদ্দী’’তিপি পাঠো, মা রোদীতি অত্থো। দেৰরাতি পতিভাতুকা।

Tattha mā tvaṃ cande ruccīti mā tvaṃ attano maraṇaṃ rocesi. ‘‘Mā ruddī’’tipi pāṭho, mā rodīti attho. Devarāti patibhātukā.

ততো পরং সত্থা –

Tato paraṃ satthā –

১১১৮.

1118.

‘‘এৰং ৰুত্তে চন্দা অত্তানং, হন্তি হত্থতলকেহী’’তি॥ – উপড্ঢগাথমাহ।

‘‘Evaṃ vutte candā attānaṃ, hanti hatthatalakehī’’ti. – upaḍḍhagāthamāha;

ততো পরং তস্সাযেৰ ৰিলাপো হোতি –

Tato paraṃ tassāyeva vilāpo hoti –

‘‘অলমেত্থ জীৰিতেন, পিস্সামি ৰিসং মরিস্সামি॥

‘‘Alamettha jīvitena, pissāmi visaṃ marissāmi.

১১১৯.

1119.

‘‘ন হি নূনিমস্স রঞ্ঞো, মিত্তামচ্চা চ ৰিজ্জরে সুহদা।

‘‘Na hi nūnimassa rañño, mittāmaccā ca vijjare suhadā;

যে ন ৰদন্তি রাজানং, ‘মা ঘাতযি ওরসে পুত্তে’॥

Ye na vadanti rājānaṃ, ‘mā ghātayi orase putte’.

১১২০.

1120.

‘‘ন হি নূনিমস্স রঞ্ঞো, ঞাতী মিত্তা চ ৰিজ্জরে সুহদা।

‘‘Na hi nūnimassa rañño, ñātī mittā ca vijjare suhadā;

যে ন ৰদন্তি রাজানং, ‘মা ঘাতযি অত্রজে পুত্তে’॥

Ye na vadanti rājānaṃ, ‘mā ghātayi atraje putte’.

১১২১.

1121.

‘‘ইমে তেপি ময্হং পুত্তা, গুণিনো কাযূরধারিনো রাজ।

‘‘Ime tepi mayhaṃ puttā, guṇino kāyūradhārino rāja;

তেহিপি যজস্সু যঞ্ঞং, অথ মুঞ্চতু গোতমিপুত্তে॥

Tehipi yajassu yaññaṃ, atha muñcatu gotamiputte.

১১২২.

1122.

‘‘বিলসতং মং কত্ৰান, যজস্সু সত্তধা মহারাজ।

‘‘Bilasataṃ maṃ katvāna, yajassu sattadhā mahārāja;

মা জেট্ঠপুত্তমৰধি, অদূসকং সীহসঙ্কাসং॥

Mā jeṭṭhaputtamavadhi, adūsakaṃ sīhasaṅkāsaṃ.

১১২৩.

1123.

‘‘বিলসতং মং কত্ৰান, যজস্সু সত্তধা মহারাজ।

‘‘Bilasataṃ maṃ katvāna, yajassu sattadhā mahārāja;

মা জেট্ঠপুত্তমৰধি, অপেক্খিতং সব্বলোকস্সা’’তি॥

Mā jeṭṭhaputtamavadhi, apekkhitaṃ sabbalokassā’’ti.

তত্থ এৰন্তি এৰং অন্ধবালেন একরাজেন ৰুত্তে। হন্তীতি ‘‘কিং নামেতং কথেসী’’তি ৰত্ৰা হত্থতলেহি অত্তানং হন্তি। পিস্সামীতি পিৰিস্সামি। ইমে তেপীতি ৰসুলকুমারং আদিং কত্ৰা সেসদারকে হত্থে গহেত্ৰা রঞ্ঞো পাদমূলে ঠিতা এৰমাহ। গুণিনোতি মালাগুণআভরণেহি সমন্নাগতা। কাযূরধারিনোতি কাযূরপসাধনধরা। বিলসতন্তি মহারাজ, মং ঘাতেত্ৰা কোট্ঠাসসতং কত্ৰা সত্তধা সত্তসু ঠানেসু যঞ্ঞং যজস্সু।

Tattha evanti evaṃ andhabālena ekarājena vutte. Hantīti ‘‘kiṃ nāmetaṃ kathesī’’ti vatvā hatthatalehi attānaṃ hanti. Pissāmīti pivissāmi. Ime tepīti vasulakumāraṃ ādiṃ katvā sesadārake hatthe gahetvā rañño pādamūle ṭhitā evamāha. Guṇinoti mālāguṇaābharaṇehi samannāgatā. Kāyūradhārinoti kāyūrapasādhanadharā. Bilasatanti mahārāja, maṃ ghātetvā koṭṭhāsasataṃ katvā sattadhā sattasu ṭhānesu yaññaṃ yajassu.

ইতি সা রঞ্ঞো সন্তিকে ইমাহি গাথাহি পরিদেৰিত্ৰা অস্সাসং অলভমানা বোধিসত্তস্সেৰ সন্তিকং গন্ত্ৰা পরিদেৰমানা অট্ঠাসি। অথ নং সো আহ – ‘‘চন্দে, মযা জীৰমানেন তুয্হং তস্মিং তস্মিং ৰত্থুস্মিং সুভণিতে সুকথিতে উচ্চাৰচানি মণিমুত্তাদীনি বহূনি আভরণানি দিন্নানি, অজ্জ পন তে ইদং পচ্ছিমদানং, সরীরারুল়্হং আভরণং দম্মি, গণ্হাহি ন’’ন্তি। ইমমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Iti sā rañño santike imāhi gāthāhi paridevitvā assāsaṃ alabhamānā bodhisattasseva santikaṃ gantvā paridevamānā aṭṭhāsi. Atha naṃ so āha – ‘‘cande, mayā jīvamānena tuyhaṃ tasmiṃ tasmiṃ vatthusmiṃ subhaṇite sukathite uccāvacāni maṇimuttādīni bahūni ābharaṇāni dinnāni, ajja pana te idaṃ pacchimadānaṃ, sarīrāruḷhaṃ ābharaṇaṃ dammi, gaṇhāhi na’’nti. Imamatthaṃ pakāsento satthā āha –

১১২৪.

1124.

‘‘বহুকা তৰ দিন্নাভরণা, উচ্চাৰচা সুভণিতম্হি।

‘‘Bahukā tava dinnābharaṇā, uccāvacā subhaṇitamhi;

মুত্তামণিৰেল়ুরিযা, এতং তে পচ্ছিমকং দান’’ন্তি॥

Muttāmaṇiveḷuriyā, etaṃ te pacchimakaṃ dāna’’nti.

চন্দাদেৰীপি তং সুত্ৰা ততো পরাহি নৰহি গাথাহি ৰিলপি –

Candādevīpi taṃ sutvā tato parāhi navahi gāthāhi vilapi –

১১২৫.

1125.

‘‘যেসং পুব্বে খন্ধেসু, ফুল্লা মালাগুণা ৰিৰত্তিংসু।

‘‘Yesaṃ pubbe khandhesu, phullā mālāguṇā vivattiṃsu;

তেসজ্জপি সুনিসিতো, নেত্তিংসো ৰিৰত্তিস্সতি খন্ধেসু॥

Tesajjapi sunisito, nettiṃso vivattissati khandhesu.

১১২৬.

1126.

‘‘যেসং পুব্বে খন্ধেসু, চিত্তা মালাগুণা ৰিৰত্তিংসু।

‘‘Yesaṃ pubbe khandhesu, cittā mālāguṇā vivattiṃsu;

তেসজ্জপি সুনিসিতো, নেত্তিংসো ৰিৰত্তিস্সতি খন্ধেসু॥

Tesajjapi sunisito, nettiṃso vivattissati khandhesu.

১১২৭.

1127.

‘‘অচিরং ৰত নেত্তিংসো, ৰিৰত্তিস্সকি রাজপুত্তানং খন্ধেসু।

‘‘Aciraṃ vata nettiṃso, vivattissaki rājaputtānaṃ khandhesu;

অথ মম হদযং ন ফলতি, তাৰ দল়্হবন্ধঞ্চ মে আসি॥

Atha mama hadayaṃ na phalati, tāva daḷhabandhañca me āsi.

১১২৮.

1128.

‘‘কাসিকসুচিৰত্থধরা, কুণ্ডলিনো অগলুচন্দনৰিলিত্তা।

‘‘Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;

নিয্যাথ চন্দসূরিযা, যঞ্ঞত্থায একরাজস্স॥

Niyyātha candasūriyā, yaññatthāya ekarājassa.

১১২৯.

1129.

‘‘কাসিকসুচিৰত্থধরা, কুণ্ডলিনো অগলুচন্দনৰিলিত্তা।

‘‘Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;

নিয্যাথ চন্দসূরিযা, মাতু কত্ৰা হদযসোকং॥

Niyyātha candasūriyā, mātu katvā hadayasokaṃ.

১১৩০.

1130.

‘‘কাসিকসুচিৰত্থধরা, কুণ্ডলিনো অগলুচন্দনৰিলিত্তা।

‘‘Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;

নিয্যাথ চন্দসূরিযা, জনস্স কত্ৰা হদযসোকং॥

Niyyātha candasūriyā, janassa katvā hadayasokaṃ.

১১৩১.

1131.

‘‘মংসরসভোজনা ন্হাপকসুন্হাপিতা, কুণ্ডলিনো অগলুচন্দনৰিলিত্তা।

‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;

নিয্যাথ চন্দসূরিযা, যঞ্ঞত্থায একরাজস্স॥

Niyyātha candasūriyā, yaññatthāya ekarājassa.

১১৩২.

1132.

‘‘মংসরসভোজনা ন্হাপকসুন্হাপিতা, কুণ্ডলিনো অগলুচন্দনৰিলিত্তা।

‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;

নিয্যাথ চন্দসূরিযা, মাতু কত্ৰা হদযসোকং॥

Niyyātha candasūriyā, mātu katvā hadayasokaṃ.

১১৩৩.

1133.

‘‘মংসরসভোজনা ন্হাপকসুন্হাপিতা, কুণ্ডলিনো অগলুচন্দনৰিলিত্তা।

‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;

নিয্যাথ চন্দসূরিযা, জনস্স কত্ৰা হদযসোক’’ন্তি॥

Niyyātha candasūriyā, janassa katvā hadayasoka’’nti.

তত্থ মালাগুণাতি পুপ্ফদামানি। তেসজ্জাতি তেসং অজ্জ। নেত্তিংসোতি অসি। ৰিৰত্তিস্সতীতি পতিস্সতি। অচিরং ৰতাতি অচিরেন ৰত। ন ফলতীতি ন ভিজ্জতি। তাৰ দল়্হবন্ধঞ্চ মে আসীতি অতিৰিয থিরবন্ধনং মে হদযং ভৰিস্সতীতি অত্থো। নিয্যাথাতি গচ্ছথ।

Tattha mālāguṇāti pupphadāmāni. Tesajjāti tesaṃ ajja. Nettiṃsoti asi. Vivattissatīti patissati. Aciraṃ vatāti acirena vata. Na phalatīti na bhijjati. Tāva daḷhabandhañcame āsīti ativiya thirabandhanaṃ me hadayaṃ bhavissatīti attho. Niyyāthāti gacchatha.

এৰং তস্সা পরিদেৰন্তিযাৰ যঞ্ঞাৰাটে সব্বকম্মং নিট্ঠাসি। রাজপুত্তং নেত্ৰা গীৰং ওনামেত্ৰা নিসীদাপেসুং। খণ্ডহালো সুৰণ্ণপাতিং উপনামেত্ৰা খগ্গং আদায ‘‘তস্স গীৰং ছিন্দিস্সামী’’তি অট্ঠাসি। তং দিস্ৰা চন্দাদেৰী ‘‘অঞ্ঞং মে পটিসরণং নত্থি, অত্তনো সচ্চবলেন সামিকস্স সোত্থিং করিস্সামী’’তি অঞ্জলিং পগ্গয্হ পরিসায অন্তরে ৰিচরন্তী সচ্চকিরিযং অকাসি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Evaṃ tassā paridevantiyāva yaññāvāṭe sabbakammaṃ niṭṭhāsi. Rājaputtaṃ netvā gīvaṃ onāmetvā nisīdāpesuṃ. Khaṇḍahālo suvaṇṇapātiṃ upanāmetvā khaggaṃ ādāya ‘‘tassa gīvaṃ chindissāmī’’ti aṭṭhāsi. Taṃ disvā candādevī ‘‘aññaṃ me paṭisaraṇaṃ natthi, attano saccabalena sāmikassa sotthiṃ karissāmī’’ti añjaliṃ paggayha parisāya antare vicarantī saccakiriyaṃ akāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

১১৩৪.

1134.

‘‘সব্বস্মিং উপক্খটস্মিং, নিসীদিতে চন্দস্মিং যঞ্ঞত্থায।

‘‘Sabbasmiṃ upakkhaṭasmiṃ, nisīdite candasmiṃ yaññatthāya;

পঞ্চালরাজধীতা পঞ্জলিকা, সব্বপরিসায সমনুপরিযাযি॥

Pañcālarājadhītā pañjalikā, sabbaparisāya samanupariyāyi.

১১৩৫.

1135.

‘‘যেন সচ্চেন খণ্ডহালো, পাপকম্মং করোতি দুম্মেধো।

‘‘Yena saccena khaṇḍahālo, pāpakammaṃ karoti dummedho;

এতেন সচ্চৰজ্জেন, সমঙ্গিনী সামিকেন হোমি॥

Etena saccavajjena, samaṅginī sāmikena homi.

১১৩৬.

1136.

‘‘যে ইধত্থি অমনুস্সা, যানি চ যক্খভূতভব্যানি।

‘‘Ye idhatthi amanussā, yāni ca yakkhabhūtabhabyāni;

করোন্তু মে ৰেয্যাৰটিকং, সমঙ্গিনী সামিকেন হোমি॥

Karontu me veyyāvaṭikaṃ, samaṅginī sāmikena homi.

১১৩৭.

1137.

‘‘যা দেৰতা ইধাগতা, যানি চ যক্খভূতভব্যানি।

‘‘Yā devatā idhāgatā, yāni ca yakkhabhūtabhabyāni;

সরণেসিনিং অনাথং তাযথ মং, যাচামহং পতি মাহং অজেয্য’’ন্তি॥

Saraṇesiniṃ anāthaṃ tāyatha maṃ, yācāmahaṃ pati māhaṃ ajeyya’’nti.

তত্থ উপক্খটস্মিন্তি সব্বস্মিং যঞ্ঞসম্ভারে সজ্জিতে পটিযত্তে। সমঙ্গিনীতি সম্পযুত্তা একসংৰাসা। যে ইধত্থীতি যে ইধ অত্থি। যক্খভূতভব্যানীতি দেৰসঙ্খাতা যক্খা চ ৰড্ঢিত্ৰা ঠিতসত্তসঙ্খাতা ভূতা চ ইদানি ৰড্ঢনকসত্তসঙ্খাতানি ভব্যানি চ। ৰেয্যাৰটিকন্তি ময্হং ৰেয্যাৰচ্চং করোন্তু। তাযথ মন্তি রক্খথ মং। যাচামহন্তি অহং ৰো যাচামি। পতি মাহন্তি পতিং অহং মা অজেয্যং।

Tattha upakkhaṭasminti sabbasmiṃ yaññasambhāre sajjite paṭiyatte. Samaṅginīti sampayuttā ekasaṃvāsā. Ye idhatthīti ye idha atthi. Yakkhabhūtabhabyānīti devasaṅkhātā yakkhā ca vaḍḍhitvā ṭhitasattasaṅkhātā bhūtā ca idāni vaḍḍhanakasattasaṅkhātāni bhabyāni ca. Veyyāvaṭikanti mayhaṃ veyyāvaccaṃ karontu. Tāyatha manti rakkhatha maṃ. Yācāmahanti ahaṃ vo yācāmi. Pati māhanti patiṃ ahaṃ mā ajeyyaṃ.

অথ সক্কো দেৰরাজা তস্সা পরিদেৰসদ্দং সুত্ৰা তং পৰত্তিং ঞত্ৰা জলিতং অযকূটং আদায গন্ত্ৰা রাজানং তাসেত্ৰা সব্বে ৰিস্সজ্জাপেসি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Atha sakko devarājā tassā paridevasaddaṃ sutvā taṃ pavattiṃ ñatvā jalitaṃ ayakūṭaṃ ādāya gantvā rājānaṃ tāsetvā sabbe vissajjāpesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

১১৩৮.

1138.

‘‘তং সুত্ৰা অমনুস্সো, অযোকূটং পরিব্ভমেত্ৰান।

‘‘Taṃ sutvā amanusso, ayokūṭaṃ paribbhametvāna;

ভযমস্স জনযন্তো, রাজানং ইদমৰোচ॥

Bhayamassa janayanto, rājānaṃ idamavoca.

১১৩৯.

1139.

‘‘বুজ্ঝস্সু খো রাজকলি, মা তাহং মত্থকং নিতাল়েসিং।

‘‘Bujjhassu kho rājakali, mā tāhaṃ matthakaṃ nitāḷesiṃ;

মা জেট্ঠপুত্তমৰধি, অদূসকং সীহসঙ্কাসং॥

Mā jeṭṭhaputtamavadhi, adūsakaṃ sīhasaṅkāsaṃ.

১১৪০.

1140.

‘‘কো তে দিট্ঠো রাজকলি, পুত্তভরিযাযো হঞ্ঞমানাযো।

‘‘Ko te diṭṭho rājakali, puttabhariyāyo haññamānāyo;

সেট্ঠি চ গহপতযো, অদূসকা সগ্গকামা হি॥

Seṭṭhi ca gahapatayo, adūsakā saggakāmā hi.

১১৪১.

1141.

‘‘তং সুত্ৰা খণ্ডহালো, রাজা চ অব্ভুতমিদং দিস্ৰান।

‘‘Taṃ sutvā khaṇḍahālo, rājā ca abbhutamidaṃ disvāna;

সব্বেসং বন্ধনানি মোচেসুং, যথা তং অনুপঘাতং॥

Sabbesaṃ bandhanāni mocesuṃ, yathā taṃ anupaghātaṃ.

১১৪২.

1142.

‘‘সব্বেসু ৰিপ্পমুত্তেসু, যে তত্থ সমাগতা তদা আসুং।

‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ;

সব্বে একেকলেড্ডুকমদংসু, এস ৰধো খণ্ডহালস্সা’’তি॥

Sabbe ekekaleḍḍukamadaṃsu, esa vadho khaṇḍahālassā’’ti.

তত্থ অমনুস্সোতি সক্কো দেৰরাজা। বুজ্ঝস্সূতি জানস্সু সল্লক্খেহি। রাজকলীতি রাজকাল়কণ্ণি রাজলামক। মা তাহন্তি পাপরাজ, বুজ্ঝ, মা তে অহং মত্থকং নিতাল়েসিং। কো তে দিট্ঠোতি কুহিং তযা দিট্ঠপুব্বো। সগ্গকামা হীতি এত্থ হীতি নিপাতমত্তং, সগ্গকামা সগ্গং পত্থযমানাতি অত্থো। তং সুত্ৰাতি, ভিক্খৰে, তং সক্কস্স ৰচনং খণ্ডহালো সুত্ৰা। অব্ভুতমিদন্তি রাজা চ ইদং সক্কস্স দস্সনং পুব্বে অভূতং দিস্ৰা। যথা তন্তি যথা অনুপঘাতং পাণং মোচেন্তি, এৰমেৰ মোচেসুং। একেকলেড্ডুকমদংসূতি ভিক্খৰে, যত্তকা তস্মিং যঞ্ঞাৰাটে সমাগতা, সব্বে এককোলাহলং কত্ৰা খণ্ডহালস্স একেকলেড্ডুপহারং অদংসু। এস ৰধোতি এসোৰ খণ্ডহালস্স ৰধো অহোসি, তত্থেৰ নং জীৰিতক্খযং পাপেসুন্তি অত্থো।

Tattha amanussoti sakko devarājā. Bujjhassūti jānassu sallakkhehi. Rājakalīti rājakāḷakaṇṇi rājalāmaka. Mā tāhanti pāparāja, bujjha, mā te ahaṃ matthakaṃ nitāḷesiṃ. Ko te diṭṭhoti kuhiṃ tayā diṭṭhapubbo. Saggakāmā hīti ettha ti nipātamattaṃ, saggakāmā saggaṃ patthayamānāti attho. Taṃ sutvāti, bhikkhave, taṃ sakkassa vacanaṃ khaṇḍahālo sutvā. Abbhutamidanti rājā ca idaṃ sakkassa dassanaṃ pubbe abhūtaṃ disvā. Yathā tanti yathā anupaghātaṃ pāṇaṃ mocenti, evameva mocesuṃ. Ekekaleḍḍukamadaṃsūti bhikkhave, yattakā tasmiṃ yaññāvāṭe samāgatā, sabbe ekakolāhalaṃ katvā khaṇḍahālassa ekekaleḍḍupahāraṃ adaṃsu. Esa vadhoti esova khaṇḍahālassa vadho ahosi, tattheva naṃ jīvitakkhayaṃ pāpesunti attho.

তং পন মারেত্ৰা মহাজনো রাজানং মারেতুং আরভি। বোধিসত্তো পিতরং পরিস্সজিত্ৰা মারেতুং ন অদাসি। মহাজনো ‘‘জীৰিতং এতস্স পাপরঞ্ঞো দেম, ছত্তং পনস্স নগরে চ ৰাসং ন দস্সাম, চণ্ডালং কত্ৰা বহিনগরে ৰসাপেস্সামা’’তি ৰত্ৰা রাজৰেসং হারেত্ৰা কাসাৰং নিৰাসাপেত্ৰা হলিদ্দিপিলোতিকায সীসং ৰেঠেত্ৰা চণ্ডালং কত্ৰা চণ্ডালৰসনট্ঠানং তং পহিণি। যে পনেতং পসুঘাতযঞ্ঞং যজিংসু চেৰ যজাপেসুঞ্চ অনুমোদিংসু চ, সব্বে নিরযপরাযণাৰ অহেসুং। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Taṃ pana māretvā mahājano rājānaṃ māretuṃ ārabhi. Bodhisatto pitaraṃ parissajitvā māretuṃ na adāsi. Mahājano ‘‘jīvitaṃ etassa pāparañño dema, chattaṃ panassa nagare ca vāsaṃ na dassāma, caṇḍālaṃ katvā bahinagare vasāpessāmā’’ti vatvā rājavesaṃ hāretvā kāsāvaṃ nivāsāpetvā haliddipilotikāya sīsaṃ veṭhetvā caṇḍālaṃ katvā caṇḍālavasanaṭṭhānaṃ taṃ pahiṇi. Ye panetaṃ pasughātayaññaṃ yajiṃsu ceva yajāpesuñca anumodiṃsu ca, sabbe nirayaparāyaṇāva ahesuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

১১৪৩.

1143.

‘‘সব্বে পৰিট্ঠা নিরযং, যথা তং পাপকং করিত্ৰান।

‘‘Sabbe paviṭṭhā nirayaṃ, yathā taṃ pāpakaṃ karitvāna;

ন হি পাপকম্মং কত্ৰা, লব্ভা সুগতিং ইতো গন্তু’’ন্তি॥

Na hi pāpakammaṃ katvā, labbhā sugatiṃ ito gantu’’nti.

সোপি খো মহাজনো দ্ৰে কাল়কণ্ণিযো হারেত্ৰা তত্থেৰ অভিসেকসম্ভারে আহরিত্ৰা চন্দকুমারং অভিসিঞ্চি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

Sopi kho mahājano dve kāḷakaṇṇiyo hāretvā tattheva abhisekasambhāre āharitvā candakumāraṃ abhisiñci. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

১১৪৪.

1144.

‘‘সব্বেসু ৰিপ্পমুত্তেসু, যে তত্থ সমাগতা তদা আসুং।

‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ;

চন্দং অভিসিঞ্চিংসু, সমাগতা রাজপরিসা চ॥

Candaṃ abhisiñciṃsu, samāgatā rājaparisā ca.

১১৪৫.

1145.

‘‘সব্বেসু ৰিপ্পমুত্তেসু, যে তত্থ সমাগতা তদা আসুং।

‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ;

চন্দং অভিসিঞ্চিংসু, সমাগতা রাজকঞ্ঞাযো চ॥

Candaṃ abhisiñciṃsu, samāgatā rājakaññāyo ca.

১১৪৬.

1146.

‘‘সব্বেসু ৰিপ্পমুত্তেসু, যে তত্থ সমাগতা তদা আসুং।

‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ;

চন্দং অভিসিঞ্চিংসু, সমাগতা দেৰপরিসা চ॥

Candaṃ abhisiñciṃsu, samāgatā devaparisā ca.

১১৪৭.

1147.

‘‘সব্বেসু ৰিপ্পমুত্তেসু, যে তত্থ সমাগতা তদা আসুং।

‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ;

চন্দং অভিসিঞ্চিংসু, সমাগতা দেৰকঞ্ঞাযো চ॥

Candaṃ abhisiñciṃsu, samāgatā devakaññāyo ca.

১১৪৮.

1148.

‘‘সব্বেসু ৰিপ্পমুত্তেসু, যে তত্থ সমাগতা তদা আসুং।

‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ;

চেলুক্খেপমকরুং, সমাগতা রাজপরিসা চ॥

Celukkhepamakaruṃ, samāgatā rājaparisā ca.

১১৪৯.

1149.

‘‘সব্বেসু ৰিপ্পমুত্তেসু, যে তত্থ সমাগতা তদা আসুং।

‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ;

চেলুক্খেপমকরুং, সমাগতা রাজকঞ্ঞাযো চ॥

Celukkhepamakaruṃ, samāgatā rājakaññāyo ca.

১১৫০.

1150.

‘‘সব্বেসু ৰিপ্পমুত্তেসু, যে তত্থ সমাগতা তদা আসুং।

‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ;

চেলুক্খেপমকরুং, সমাগতা দেৰপরিসা চ॥

Celukkhepamakaruṃ, samāgatā devaparisā ca.

১১৫১.

1151.

‘‘সব্বেসু ৰিপ্পমুত্তেসু, যে তত্থ সমাগতা তদা আসুং।

‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ;

চেলুক্খেপমকরুং, সমাগতা দেৰকঞ্ঞাযো চ॥

Celukkhepamakaruṃ, samāgatā devakaññāyo ca.

১১৫২.

1152.

‘‘সব্বেসু ৰিপ্পমুত্তেসু, বহূ আনন্দিতা অহুং।

‘‘Sabbesu vippamuttesu, bahū ānanditā ahuṃ;

নন্দিং পৰেসি নগরং, বন্ধনা মোক্খো অঘোসিত্থা’’তি॥

Nandiṃ pavesi nagaraṃ, bandhanā mokkho aghositthā’’ti.

তত্থ রাজপরিসা চাতি রাজপরিসাপি তীহি সঙ্খেহি অভিসিঞ্চিংসু। রাজকঞ্ঞাযো চাতি খত্তিযধীতরোপি নং অভিসিঞ্চিংসু। দেৰপরিসা চাতি সক্কো দেৰরাজা ৰিজযুত্তরসঙ্খং গহেত্ৰা দেৰপরিসায সদ্ধিং অভিসিঞ্চি। দেৰকঞ্ঞাযো চাতি সুজাপি দেৰধীতরাহি সদ্ধিং অভিসিঞ্চি। চেলুক্খেপমকরুন্তি নানাৰণ্ণেহি ৰত্থেহি ধজে উস্সাপেত্ৰা উত্তরিসাটকানি আকাসে খিপন্তা চেলুক্খেপং করিংসু। রাজপরিসা চ ইতরে তযো কোট্ঠাসা চাতি অভিসেককারকা চত্তারোপি কোট্ঠাসা করিংসুযেৰ। আনন্দিতা অহুন্তি আমোদিতা অহেসুং। নন্দিং পৰেসি নগরন্তি চন্দকুমারস্স ছত্তং উস্সাপেত্ৰা নগরং পৰিট্ঠকালে নগরে আনন্দভেরি চরি। ‘‘কিং ৰত্ৰা’’তি? যথা ‘‘অম্হাকং চন্দকুমারো বন্ধনা মুত্তো, এৰমেৰ সব্বে বন্ধনা মুচ্চন্তূ’’তি। তেন ৰুত্তং ‘‘বন্ধনা মোক্খো অঘোসিত্থা’’তি।

Tattha rājaparisā cāti rājaparisāpi tīhi saṅkhehi abhisiñciṃsu. Rājakaññāyo cāti khattiyadhītaropi naṃ abhisiñciṃsu. Devaparisā cāti sakko devarājā vijayuttarasaṅkhaṃ gahetvā devaparisāya saddhiṃ abhisiñci. Devakaññāyo cāti sujāpi devadhītarāhi saddhiṃ abhisiñci. Celukkhepamakarunti nānāvaṇṇehi vatthehi dhaje ussāpetvā uttarisāṭakāni ākāse khipantā celukkhepaṃ kariṃsu. Rājaparisā ca itare tayo koṭṭhāsā cāti abhisekakārakā cattāropi koṭṭhāsā kariṃsuyeva. Ānanditā ahunti āmoditā ahesuṃ. Nandiṃ pavesi nagaranti candakumārassa chattaṃ ussāpetvā nagaraṃ paviṭṭhakāle nagare ānandabheri cari. ‘‘Kiṃ vatvā’’ti? Yathā ‘‘amhākaṃ candakumāro bandhanā mutto, evameva sabbe bandhanā muccantū’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘bandhanā mokkho aghositthā’’ti.

বোধিসত্তো পিতু ৰত্তং পট্ঠপেসি। অন্তোনগরং পন পৰিসিতুং ন লভতি। পরিব্বযস্স খীণকালে বোধিসত্তো উয্যানকীল়াদীনং অত্থায গচ্ছন্তো তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘পতিম্হী’’তি ন ৰন্দতি, অঞ্জলিং পন কত্ৰা ‘‘চিরং জীৰ সামী’’তি ৰদতি। ‘‘কেনত্থো’’তি ৰুত্তে আরোচেসি। অথস্স পরিব্বযং দাপেসি। সো ধম্মেন রজ্জং কারেত্ৰা আযুপরিযোসানে দেৰলোকং পূরযমানো অগমাসি।

Bodhisatto pitu vattaṃ paṭṭhapesi. Antonagaraṃ pana pavisituṃ na labhati. Paribbayassa khīṇakāle bodhisatto uyyānakīḷādīnaṃ atthāya gacchanto taṃ upasaṅkamitvā ‘‘patimhī’’ti na vandati, añjaliṃ pana katvā ‘‘ciraṃ jīva sāmī’’ti vadati. ‘‘Kenattho’’ti vutte ārocesi. Athassa paribbayaṃ dāpesi. So dhammena rajjaṃ kāretvā āyupariyosāne devalokaṃ pūrayamāno agamāsi.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপি দেৰদত্তো মং একং নিস্সায বহূ মারেতুং ৰাযামমকাসী’’তি ৰত্ৰা জাতকং সমোধানেসি। তদা খণ্ডহালো দেৰদত্তো অহোসি, গোতমীদেৰী মহামাযা, চন্দাদেৰী রাহুলমাতা, ৰসুলো রাহুলো, সেলা উপ্পলৰণ্ণা, সূরো ৰামগোত্তো কস্সপো, ভদ্দসেনো মোগ্গল্লানো, সূরিযকুমারো সারিপুত্তো, চন্দরাজা পন অহমেৰ সম্মাসম্বুদ্ধো অহোসিন্তি।

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto maṃ ekaṃ nissāya bahū māretuṃ vāyāmamakāsī’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi. Tadā khaṇḍahālo devadatto ahosi, gotamīdevī mahāmāyā, candādevī rāhulamātā, vasulo rāhulo, selā uppalavaṇṇā, sūro vāmagotto kassapo, bhaddaseno moggallāno, sūriyakumāro sāriputto, candarājā pana ahameva sammāsambuddho ahosinti.

চন্দকুমারজাতকৰণ্ণনা সত্তমা।

Candakumārajātakavaṇṇanā sattamā.







Related texts:



তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / খুদ্দকনিকায • Khuddakanikāya / জাতকপাল়ি • Jātakapāḷi / ৫৪৪. চন্দকুমারজাতকং • 544. Candakumārajātakaṃ


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact