| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / ธมฺมปท-อฎฺฐกถา • Dhammapada-aṭṭhakathā |
๑๔. พุทฺธวโคฺค
14. Buddhavaggo
๑. มารธีตรวตฺถุ
1. Māradhītaravatthu
ยสฺส ชิตนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา โพธิมเณฺฑ วิหรโนฺต มารธีตโร อารพฺภ กเถสิฯ เทสนํ ปน สาวตฺถิยํ สมุฎฺฐาเปตฺวา ปุน กุรุรเฎฺฐ มาคณฺฑิยพฺราหฺมณสฺส กเถสิฯ
Yassajitanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā bodhimaṇḍe viharanto māradhītaro ārabbha kathesi. Desanaṃ pana sāvatthiyaṃ samuṭṭhāpetvā puna kururaṭṭhe māgaṇḍiyabrāhmaṇassa kathesi.
กุรุรเฎฺฐ กิร มาคณฺฑิยพฺราหฺมณสฺส ธีตา มาคณฺฑิยาเยว นาม อโหสิ อุตฺตมรูปธราฯ ตํ ปตฺถยมานา อเนกพฺราหฺมณมหาสาลา เจว ขตฺติยมหาสาลา จ ‘‘ธีตรํ โน เทตู’’ติ มาคณฺฑิยสฺส ปหิณิํสุฯ โสปิ ‘‘น ตุเมฺห มยฺหํ ธีตุ อนุจฺฉวิกา’’ติ สเพฺพ ปฎิกฺขิปเตวฯ อเถกทิวสํ สตฺถา ปจฺจูสสมเย โลกํ โวโลเกโนฺต อตฺตโน ญาณชาลสฺส อโนฺต ปวิฎฺฐํ มาคณฺฑิยพฺราหฺมณํ ทิสฺวา ‘‘กิํ นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ อุปธาเรโนฺต พฺราหฺมณสฺส จ พฺราหฺมณิยา จ ติณฺณํ มคฺคผลานํ อุปนิสฺสยํ อทฺทสฯ พฺราหฺมโณปิ พหิคาเม นิพทฺธํ อคฺคิํ ปริจรติฯ สตฺถา ปาโตว ปตฺตจีวรมาทาย ตํ ฐานํ อคมาสิฯ พฺราหฺมโณ สตฺถุ รูปสิริํ โอโลเกโนฺต ‘‘อิมสฺมิํ โลเก อิมินา สทิโส ปุริโส นาม นตฺถิ, อยํ มยฺหํ ธีตุ อนุจฺฉวิโก, อิมสฺส เม ธีตรํ ทสฺสามา’’ติ จิเนฺตตฺวา สตฺถารํ อาห – ‘‘สมณ, มม เอกา ธีตา อตฺถิ, อหํ ตสฺสา อนุจฺฉวิกํ ปุริสํ อปสฺสโนฺต ตํ น กสฺสจิ อทาสิํ, ตฺวํ ปนสฺสา อนุจฺฉวิโก, อหํ เต ธีตรํ ปาทปริจาริกํ กตฺวา ทาตุกาโม, ยาว นํ อาเนมิ, ตาว อิเธว ติฎฺฐาหี’’ติฯ สตฺถา ตสฺส กถํ สุตฺวา เนว อภินนฺทิ, น ปฎิโกฺกสิฯ
Kururaṭṭhe kira māgaṇḍiyabrāhmaṇassa dhītā māgaṇḍiyāyeva nāma ahosi uttamarūpadharā. Taṃ patthayamānā anekabrāhmaṇamahāsālā ceva khattiyamahāsālā ca ‘‘dhītaraṃ no detū’’ti māgaṇḍiyassa pahiṇiṃsu. Sopi ‘‘na tumhe mayhaṃ dhītu anucchavikā’’ti sabbe paṭikkhipateva. Athekadivasaṃ satthā paccūsasamaye lokaṃ volokento attano ñāṇajālassa anto paviṭṭhaṃ māgaṇḍiyabrāhmaṇaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho bhavissatī’’ti upadhārento brāhmaṇassa ca brāhmaṇiyā ca tiṇṇaṃ maggaphalānaṃ upanissayaṃ addasa. Brāhmaṇopi bahigāme nibaddhaṃ aggiṃ paricarati. Satthā pātova pattacīvaramādāya taṃ ṭhānaṃ agamāsi. Brāhmaṇo satthu rūpasiriṃ olokento ‘‘imasmiṃ loke iminā sadiso puriso nāma natthi, ayaṃ mayhaṃ dhītu anucchaviko, imassa me dhītaraṃ dassāmā’’ti cintetvā satthāraṃ āha – ‘‘samaṇa, mama ekā dhītā atthi, ahaṃ tassā anucchavikaṃ purisaṃ apassanto taṃ na kassaci adāsiṃ, tvaṃ panassā anucchaviko, ahaṃ te dhītaraṃ pādaparicārikaṃ katvā dātukāmo, yāva naṃ ānemi, tāva idheva tiṭṭhāhī’’ti. Satthā tassa kathaṃ sutvā neva abhinandi, na paṭikkosi.
พฺราหฺมโณปิ เคหํ คนฺตฺวา พฺราหฺมณิํ อาห – ‘‘โภติ, อชฺช เม ธีตุ อนุจฺฉวิโก ปุริโส ทิโฎฺฐ, ตสฺส นํ ทสฺสามา’’ติ ธีตรํ อลงฺการาเปตฺวา อาทาย พฺราหฺมณิยา สทฺธิํ ตํ ฐานํ อคมาสิฯ มหาชโนปิ กุตูหลชาโต นิกฺขมิฯ สตฺถา พฺราหฺมเณน วุตฺตฎฺฐาเน อฎฺฐตฺวา ตตฺถ ปทเจติยํ ทเสฺสตฺวา อญฺญสฺมิํ ฐาเน อฎฺฐาสิฯ พุทฺธานํ กิร ปทเจติยํ ‘‘อิทํ อสุโก นาม ปสฺสตู’’ติ อธิฎฺฐหิตฺวา อกฺกนฺตฎฺฐาเนเยว ปญฺญายติ, เสสฎฺฐาเน ตํ ปสฺสโนฺต นาม นตฺถิฯ พฺราหฺมโณ อตฺตนา สทฺธิํ คจฺฉมานาย พฺราหฺมณิยา ‘‘กหํ โส’’ติ ปุโฎฺฐ ‘‘อิมสฺมิํ ฐาเน ติฎฺฐาหีติ ตํ อวจ’’นฺติ โอโลเกโนฺต ปทวลญฺชํ ทิสฺวา ‘‘อิทมสฺส ปท’’นฺติ ทเสฺสสิฯ สา ลกฺขณมนฺตกุสลตาย ‘‘น อิทํ, พฺราหฺมณ, กามโภคิโน ปท’’นฺติ วตฺวา พฺราหฺมเณน, ‘‘โภติ, ตฺวํ อุทกปาติมฺหิ สุสุมารํ ปสฺสสิ, มยา โส สมโณ ทิโฎฺฐ ‘ธีตรํ เต ทสฺสามี’ติ วุโตฺต, เตนาปิ อธิวาสิต’’นฺติ วุเตฺต, ‘‘พฺราหฺมณ, กิญฺจาปิ ตฺวํ เอวํ วเทสิ, อิทํ ปน นิกฺกิเลสเสฺสว ปท’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Brāhmaṇopi gehaṃ gantvā brāhmaṇiṃ āha – ‘‘bhoti, ajja me dhītu anucchaviko puriso diṭṭho, tassa naṃ dassāmā’’ti dhītaraṃ alaṅkārāpetvā ādāya brāhmaṇiyā saddhiṃ taṃ ṭhānaṃ agamāsi. Mahājanopi kutūhalajāto nikkhami. Satthā brāhmaṇena vuttaṭṭhāne aṭṭhatvā tattha padacetiyaṃ dassetvā aññasmiṃ ṭhāne aṭṭhāsi. Buddhānaṃ kira padacetiyaṃ ‘‘idaṃ asuko nāma passatū’’ti adhiṭṭhahitvā akkantaṭṭhāneyeva paññāyati, sesaṭṭhāne taṃ passanto nāma natthi. Brāhmaṇo attanā saddhiṃ gacchamānāya brāhmaṇiyā ‘‘kahaṃ so’’ti puṭṭho ‘‘imasmiṃ ṭhāne tiṭṭhāhīti taṃ avaca’’nti olokento padavalañjaṃ disvā ‘‘idamassa pada’’nti dassesi. Sā lakkhaṇamantakusalatāya ‘‘na idaṃ, brāhmaṇa, kāmabhogino pada’’nti vatvā brāhmaṇena, ‘‘bhoti, tvaṃ udakapātimhi susumāraṃ passasi, mayā so samaṇo diṭṭho ‘dhītaraṃ te dassāmī’ti vutto, tenāpi adhivāsita’’nti vutte, ‘‘brāhmaṇa, kiñcāpi tvaṃ evaṃ vadesi, idaṃ pana nikkilesasseva pada’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
‘‘รตฺตสฺส หิ อุกฺกุฎิกํ ปทํ ภเว,
‘‘Rattassa hi ukkuṭikaṃ padaṃ bhave,
ทุฎฺฐสฺส โหติ สหสานุปีฬิตํ;
Duṭṭhassa hoti sahasānupīḷitaṃ;
มูฬฺหสฺส โหติ อวกฑฺฒิตํ ปทํ,
Mūḷhassa hoti avakaḍḍhitaṃ padaṃ,
วิวฎฺฎจฺฉทสฺส อิทมีทิสํ ปท’’นฺติฯ (วิสุทฺธิ. ๑.๔๕; อ. นิ. อฎฺฐ. ๑.๑.๒๖๐-๒๖๑; ธ. ป. อฎฺฐ. ๑.สามาวตีวตฺถุ);
Vivaṭṭacchadassa idamīdisaṃ pada’’nti. (visuddhi. 1.45; a. ni. aṭṭha. 1.1.260-261; dha. pa. aṭṭha. 1.sāmāvatīvatthu);
อถ นํ พฺราหฺมโณ, ‘‘โภติ, มา วิรวิ, ตุณฺหีภูตาว เอหี’’ติ คจฺฉโนฺต สตฺถารํ ทิสฺวา ‘‘อยํ โส ปุริโส’’ติ ตสฺสา ทเสฺสตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘สมณ, ธีตรํ เต ทสฺสามี’’ติ อาหฯ สตฺถา ‘‘น เม ตว ธีตาย อโตฺถ’’ติ อวตฺวา, ‘‘พฺราหฺมณ, เอกํ เต การณํ กเถสฺสามิ, สุณิสฺสสี’’ติ วตฺวา ‘‘กเถหิ, โภ สมณ, สุณิสฺสามี’’ติ วุเตฺต อภินิกฺขมนโต ปฎฺฐาย อตีตํ อาหริตฺวา ทเสฺสสิฯ
Atha naṃ brāhmaṇo, ‘‘bhoti, mā viravi, tuṇhībhūtāva ehī’’ti gacchanto satthāraṃ disvā ‘‘ayaṃ so puriso’’ti tassā dassetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā, ‘‘samaṇa, dhītaraṃ te dassāmī’’ti āha. Satthā ‘‘na me tava dhītāya attho’’ti avatvā, ‘‘brāhmaṇa, ekaṃ te kāraṇaṃ kathessāmi, suṇissasī’’ti vatvā ‘‘kathehi, bho samaṇa, suṇissāmī’’ti vutte abhinikkhamanato paṭṭhāya atītaṃ āharitvā dassesi.
ตตฺรายํ สเงฺขปกถา – มหาสโตฺต รชฺชสิริํ ปหาย กณฺฎกํ อารุยฺห ฉนฺนสหาโย อภินิกฺขมโนฺต นครทฺวาเร ฐิเตน มาเรน ‘‘สิทฺธตฺถ, นิวตฺต, อิโต เต สตฺตเม ทิวเส จกฺกรตนํ ปาตุภวิสฺสตี’’ติ วุเตฺต, ‘‘อหเมตํ, มาร, ชานามิ, น เม เตนโตฺถ’’ติ อาหฯ อถ กิมตฺถาย นิกฺขมสีติ? สพฺพญฺญุตญฺญาณตฺถายาติฯ ‘‘เตน หิ สเจ อชฺชโต ปฎฺฐาย กามวิตกฺกาทีนํ เอกมฺปิ วิตกฺกํ วิตเกฺกสฺสสิ, ชานิสฺสามิ เต กตฺตพฺพ’’นฺติ อาหฯ โส ตโต ปฎฺฐาย โอตาราเปโกฺข สตฺต วสฺสานิ มหาสตฺตํ อนุพนฺธิฯ
Tatrāyaṃ saṅkhepakathā – mahāsatto rajjasiriṃ pahāya kaṇṭakaṃ āruyha channasahāyo abhinikkhamanto nagaradvāre ṭhitena mārena ‘‘siddhattha, nivatta, ito te sattame divase cakkaratanaṃ pātubhavissatī’’ti vutte, ‘‘ahametaṃ, māra, jānāmi, na me tenattho’’ti āha. Atha kimatthāya nikkhamasīti? Sabbaññutaññāṇatthāyāti. ‘‘Tena hi sace ajjato paṭṭhāya kāmavitakkādīnaṃ ekampi vitakkaṃ vitakkessasi, jānissāmi te kattabba’’nti āha. So tato paṭṭhāya otārāpekkho satta vassāni mahāsattaṃ anubandhi.
สตฺถาปิ ฉพฺพสฺสานิ ทุกฺกรการิกํ จริตฺวา ปจฺจตฺตปุริสการํ นิสฺสาย โพธิมูเล สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฎิวิชฺฌิตฺวา วิมุตฺติสุขํ ปฎิสํเวทยมาโน ปญฺจมสตฺตาเห อชปาลนิโคฺรธมูเล นิสีทิฯ ตสฺมิํ สมเย มาโร ‘‘อหํ เอตฺตกํ กาลํ อนุพนฺธิตฺวา โอตาราเปโกฺขปิ อิมสฺส กิญฺจิ ขลิตํ นาทฺทสํ, อติกฺกโนฺต อิทานิ เอส มม วิสย’’นฺติ โทมนสฺสปฺปโตฺต มหามเคฺค นิสีทิฯ อถสฺส ตณฺหา อรตี รคาติ อิมา ติโสฺส ธีตโร ‘‘ปิตา โน น ปญฺญายติ, กหํ นุ โข เอตรหี’’ติ โอโลกยมานา ตํ ตถา นิสินฺนํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘กสฺมา , ตาต, ทุกฺขี ทุมฺมโนสี’’ติ ปุจฺฉิํสุฯ โส ตาสํ ตมตฺถํ อาโรเจสิฯ อถ นํ ตา อาหํสุ – ‘‘ตาต, มา จินฺตยิ, มยํ ตํ อตฺตโน วเส กตฺวา อาเนสฺสามา’’ติฯ ‘‘น สกฺกา อมฺมา, เอส เกนจิ วเส กาตุนฺติฯ ‘‘ตาต, มยํ อิตฺถิโย นาม อิทาเนว นํ ราคปาสาทีหิ พนฺธิตฺวา อาเนสฺสาม, ตุเมฺห มา จินฺตยิตฺถา’’ติ สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ปาเท เต, สมณ, ปริจาเรมา’’ติ อาหํสุฯ สตฺถา เนว ตาสํ วจนํ มนสากาสิ, น อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกสิฯ
Satthāpi chabbassāni dukkarakārikaṃ caritvā paccattapurisakāraṃ nissāya bodhimūle sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedayamāno pañcamasattāhe ajapālanigrodhamūle nisīdi. Tasmiṃ samaye māro ‘‘ahaṃ ettakaṃ kālaṃ anubandhitvā otārāpekkhopi imassa kiñci khalitaṃ nāddasaṃ, atikkanto idāni esa mama visaya’’nti domanassappatto mahāmagge nisīdi. Athassa taṇhā aratī ragāti imā tisso dhītaro ‘‘pitā no na paññāyati, kahaṃ nu kho etarahī’’ti olokayamānā taṃ tathā nisinnaṃ disvā upasaṅkamitvā ‘‘kasmā , tāta, dukkhī dummanosī’’ti pucchiṃsu. So tāsaṃ tamatthaṃ ārocesi. Atha naṃ tā āhaṃsu – ‘‘tāta, mā cintayi, mayaṃ taṃ attano vase katvā ānessāmā’’ti. ‘‘Na sakkā ammā, esa kenaci vase kātunti. ‘‘Tāta, mayaṃ itthiyo nāma idāneva naṃ rāgapāsādīhi bandhitvā ānessāma, tumhe mā cintayitthā’’ti satthāraṃ upasaṅkamitvā ‘‘pāde te, samaṇa, paricāremā’’ti āhaṃsu. Satthā neva tāsaṃ vacanaṃ manasākāsi, na akkhīni ummīletvā olokesi.
ปุน มารธีตโร ‘‘อุจฺจาวจา โข ปุริสานํ อธิปฺปายา, เกสญฺจิ กุมาริกาสุ เปมํ โหติ, เกสญฺจิ ปฐมวเย ฐิตาสุ, เกสญฺจิ มชฺฌิมวเย ฐิตาสุ, เกสญฺจิ ปจฺฉิมวเย ฐิตาสุ, นานปฺปกาเรหิ ตํ ปโลเภสฺสามา’’ติ เอเกกา กุมาริกวณฺณาทิวเสน สตํ สตํ อตฺตภาเว อภินิมฺมินิตฺวา กุมาริโย, อวิชาตา, สกิํ วิชาตา, ทุวิชาตา, มชฺฌิมิตฺถิโย, มหลฺลกิตฺถิโย จ หุตฺวา ฉกฺขตฺตุํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ปาเท เต, สมณ, ปริจาเรมา’’ติ อาหํสุฯ ตมฺปิ ภควา น มนสากาสิ ยถา ตํ อนุตฺตเร อุปธิสงฺขเย วิมุโตฺตติฯ อถ สตฺถา เอตฺตเกนปิ ตา อนุคจฺฉนฺติโย ‘‘อเปถ, กิํ ทิสฺวา เอวํ วายมถ, เอวรูปํ นาม วีตราคานํ ปุรโต กาตุํ น วฎฺฎติฯ ตถาคตสฺส ปน ราคาทโย ปหีนาฯ เกน ตํ การเณน อตฺตโน วสํ เนสฺสถา’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Puna māradhītaro ‘‘uccāvacā kho purisānaṃ adhippāyā, kesañci kumārikāsu pemaṃ hoti, kesañci paṭhamavaye ṭhitāsu, kesañci majjhimavaye ṭhitāsu, kesañci pacchimavaye ṭhitāsu, nānappakārehi taṃ palobhessāmā’’ti ekekā kumārikavaṇṇādivasena sataṃ sataṃ attabhāve abhinimminitvā kumāriyo, avijātā, sakiṃ vijātā, duvijātā, majjhimitthiyo, mahallakitthiyo ca hutvā chakkhattuṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘pāde te, samaṇa, paricāremā’’ti āhaṃsu. Tampi bhagavā na manasākāsi yathā taṃ anuttare upadhisaṅkhaye vimuttoti. Atha satthā ettakenapi tā anugacchantiyo ‘‘apetha, kiṃ disvā evaṃ vāyamatha, evarūpaṃ nāma vītarāgānaṃ purato kātuṃ na vaṭṭati. Tathāgatassa pana rāgādayo pahīnā. Kena taṃ kāraṇena attano vasaṃ nessathā’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
๑๗๙.
179.
‘‘ยสฺส ชิตํ นาวชียติ,
‘‘Yassa jitaṃ nāvajīyati,
ชิตํ ยสฺส โนยาติ โกจิ โลเก;
Jitaṃ yassa noyāti koci loke;
ตํ พุทฺธมนนฺตโคจรํ,
Taṃ buddhamanantagocaraṃ,
อปทํ เกน ปเทน เนสฺสถฯ
Apadaṃ kena padena nessatha.
๑๘๐.
180.
‘‘ยสฺส ชาลินี วิสตฺติกา,
‘‘Yassa jālinī visattikā,
ตณฺหา นตฺถิ กุหิญฺจิ เนตเว;
Taṇhā natthi kuhiñci netave;
ตํ พุทฺธมนนฺตโคจรํ,
Taṃ buddhamanantagocaraṃ,
อปทํ เกน ปเทน เนสฺสถา’’ติฯ
Apadaṃ kena padena nessathā’’ti.
ตตฺถ ยสฺส ชิตํ นาวชียตีติ ยสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เตน เตน มเคฺคน ชิตํ ราคาทิกิเลสชาตํ ปุน อสมุทาจรณโต นาวชียติ, ทุชฺชิตํ นาม น โหติฯ โนยาตีติ น อุยฺยาติ, ยสฺส ชิตํ กิเลสชาตํ ราคาทีสุ โกจิ เอโก กิเลโสปิ โลเก ปจฺฉโต วตฺตี นาม น โหติ, นานุพนฺธตีติ อโตฺถฯ อนนฺตโคจรนฺติ อนนฺตารมฺมณสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส วเสน อปริยนฺต โคจรํฯ เกน ปเทนาติ ยสฺส หิ ราคปทาทีสุ เอกปทมฺปิ อตฺถิ, ตํ ตุเมฺห เตน ปเทน เนสฺสถฯ พุทฺธสฺส ปน เอกปทมฺปิ นตฺถิ, ตํ อปทํ พุทฺธํ ตุเมฺห เกน ปเทน เนสฺสถฯ
Tattha yassa jitaṃ nāvajīyatīti yassa sammāsambuddhassa tena tena maggena jitaṃ rāgādikilesajātaṃ puna asamudācaraṇato nāvajīyati, dujjitaṃ nāma na hoti. Noyātīti na uyyāti, yassa jitaṃ kilesajātaṃ rāgādīsu koci eko kilesopi loke pacchato vattī nāma na hoti, nānubandhatīti attho. Anantagocaranti anantārammaṇassa sabbaññutaññāṇassa vasena apariyanta gocaraṃ. Kena padenāti yassa hi rāgapadādīsu ekapadampi atthi, taṃ tumhe tena padena nessatha. Buddhassa pana ekapadampi natthi, taṃ apadaṃ buddhaṃ tumhe kena padena nessatha.
ทุติยคาถาย ตณฺหา นาเมสา สํสิพฺพิตปริโยนนฺธนเฎฺฐน ชาลมสฺสา อตฺถีติปิ ชาลการิกาติปิ ชาลูปมาติปิ ชาลินีฯ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ วิสตฺตตาย วิสตฺตมนตาย วิสาหรตาย วิสปุปฺผตาย วิสผลตาย วิสปริโภคตาย วิสตฺติกาฯ สา เอวรูปา ตณฺหา ยสฺส กุหิญฺจิ ภเว เนตุํ นตฺถิ, ตํ ตุเมฺห อปทํ พุทฺธํ เกน ปเทน เนสฺสถาติ อโตฺถฯ
Dutiyagāthāya taṇhā nāmesā saṃsibbitapariyonandhanaṭṭhena jālamassā atthītipi jālakārikātipi jālūpamātipi jālinī. Rūpādīsu ārammaṇesu visattatāya visattamanatāya visāharatāya visapupphatāya visaphalatāya visaparibhogatāya visattikā. Sā evarūpā taṇhā yassa kuhiñci bhave netuṃ natthi, taṃ tumhe apadaṃ buddhaṃ kena padena nessathāti attho.
เทสนาวสาเน พหูนํ เทวตานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิฯ มารธีตโรปิ ตเตฺถว อนฺตรธายิํสุฯ
Desanāvasāne bahūnaṃ devatānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Māradhītaropi tattheva antaradhāyiṃsu.
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา, ‘‘มาคณฺฑิย, อหํ ปุเพฺพ อิมา ติโสฺส มารธีตโร อทฺทสํ เสมฺหาทีหิ อปลิพุเทฺธน สุวณฺณกฺขนฺธสทิเสน อตฺตภาเวน สมนฺนาคตา, ตทาปิ เมถุนสฺมิํ ฉโนฺท นาโหสิเยวฯ ตว ธีตุ สรีรํ ทฺวตฺติํสาการกุณปปริปูรํ พหิวิจิโตฺต วิย อสุจิฆโฎฯ สเจ หิ มม ปาโท อสุจิมกฺขิโต ภเวยฺย, อยญฺจ อุมฺมารฎฺฐาเน ติเฎฺฐยฺย, ตถาปิสฺสา สรีเร อหํ ปาเท น ผุเสยฺย’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā, ‘‘māgaṇḍiya, ahaṃ pubbe imā tisso māradhītaro addasaṃ semhādīhi apalibuddhena suvaṇṇakkhandhasadisena attabhāvena samannāgatā, tadāpi methunasmiṃ chando nāhosiyeva. Tava dhītu sarīraṃ dvattiṃsākārakuṇapaparipūraṃ bahivicitto viya asucighaṭo. Sace hi mama pādo asucimakkhito bhaveyya, ayañca ummāraṭṭhāne tiṭṭheyya, tathāpissā sarīre ahaṃ pāde na phuseyya’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
‘‘ทิสฺวาน ตณฺหํ อรติํ รคญฺจ,
‘‘Disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca,
นาโหสิ ฉโนฺท อปิ เมถุนสฺมิํ;
Nāhosi chando api methunasmiṃ;
กิเมวิทํ มุตฺตกรีสปุณฺณํ,
Kimevidaṃ muttakarīsapuṇṇaṃ,
ปาทาปิ นํ สมฺผุสิตุํ น อิเจฺฉ’’ติฯ (สุ. นิ. ๘๔๑; มหานิ. ๗๐);
Pādāpi naṃ samphusituṃ na icche’’ti. (su. ni. 841; mahāni. 70);
เทสนาวสาเน อุโภปิ ชยมฺปติกา อนาคามิผเล ปติฎฺฐหิํสูติฯ
Desanāvasāne ubhopi jayampatikā anāgāmiphale patiṭṭhahiṃsūti.
มารธีตรวตฺถุ ปฐมํฯ
Māradhītaravatthu paṭhamaṃ.
๒. เทโวโรหณวตฺถุ
2. Devorohaṇavatthu
เย ฌานปสุตา ธีราติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา สงฺกสฺสนครทฺวาเร พหู เทวมนุเสฺส อารพฺภ กเถสิฯ เทสนา ปน ราชคเห สมุฎฺฐิตาฯ
Yejhānapasutā dhīrāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā saṅkassanagaradvāre bahū devamanusse ārabbha kathesi. Desanā pana rājagahe samuṭṭhitā.
เอกสฺมิญฺหิ สมเย ราชคหเสฎฺฐิ ปริสฺสยโมจนตฺถเญฺจว ปมาเทน คลิตานํ อาภรณาทีนํ รกฺขณตฺถญฺจ ชาลกรณฺฑกํ ปริกฺขิปาเปตฺวา คงฺคาย อุทกกีฬํ กีฬิฯ อเถโก รตฺตจนฺทนรุโกฺข คงฺคาย อุปริตีเร ชาโต คโงฺคทเกน โธตมูโล ปติตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ปาสาเณสุ สํภชฺชมาโน วิปฺปกิริฯ ตโต เอกา ฆฎปฺปมาณา ฆฎิกา ปาสาเณหิ ฆํสิยมานา อุทกอูมีหิ โปถิยมานา มฎฺฐา หุตฺวา อนุปุเพฺพน วุยฺหมานา เสวาลปริโยนทฺธา อาคนฺตฺวา ตสฺส ชาเล ลคฺคิฯ เสฎฺฐิ ‘‘กิเมต’’นฺติ วตฺวา ‘‘รุกฺขฆฎิกา’’ติ สุตฺวา ตํ อาหราเปตฺวา ‘‘กิํ นาเมต’’นฺติ อุปธารณตฺถํ วาสิกเณฺณน ตจฺฉาเปสิฯ ตาวเทว อลตฺตกวณฺณํ รตฺตจนฺทนํ ปญฺญายิฯ เสฎฺฐิ ปน เนว สมฺมาทิฎฺฐิ น มิจฺฉาทิฎฺฐิ, มชฺฌตฺตธาตุโกฯ โส จิเนฺตสิ – ‘‘มยฺหํ เคเห รตฺตจนฺทนํ พหุ, กิํ นุ โข อิมินา กริสฺสามี’’ติฯ อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิมสฺมิํ โลเก ‘มยํ อรหโนฺต มยํ อรหโนฺต’ติ วตฺตาโร พหู, อหํ เอกํ อรหนฺตมฺปิ น ปสฺสามิฯ เคเห ภมํ โยเชตฺวา ปตฺตํ ลิขาเปตฺวา สิกฺกาย ฐเปตฺวา เวฬุปรมฺปราย สฎฺฐิหตฺถมเตฺต อากาเส โอลมฺพาเปตฺวา ‘สเจ อรหา อตฺถิ, อิมํ อากาเสนาคนฺตฺวา คณฺหาตู’ติ วกฺขามิฯ โย ตํ คเหสฺสติ, ตํ สปุตฺตทาโร สรณํ คมิสฺสามี’’ติฯ โส จินฺติตนิยาเมเนว ปตฺตํ ลิขาเปตฺวา เวฬุปรมฺปราย อุสฺสาเปตฺวา ‘‘โย อิมสฺมิํ โลเก อรหา, โส อากาเสนาคนฺตฺวา อิมํ ปตฺตํ คณฺหาตู’’ติ อาหฯ
Ekasmiñhi samaye rājagahaseṭṭhi parissayamocanatthañceva pamādena galitānaṃ ābharaṇādīnaṃ rakkhaṇatthañca jālakaraṇḍakaṃ parikkhipāpetvā gaṅgāya udakakīḷaṃ kīḷi. Atheko rattacandanarukkho gaṅgāya uparitīre jāto gaṅgodakena dhotamūlo patitvā tattha tattha pāsāṇesu saṃbhajjamāno vippakiri. Tato ekā ghaṭappamāṇā ghaṭikā pāsāṇehi ghaṃsiyamānā udakaūmīhi pothiyamānā maṭṭhā hutvā anupubbena vuyhamānā sevālapariyonaddhā āgantvā tassa jāle laggi. Seṭṭhi ‘‘kimeta’’nti vatvā ‘‘rukkhaghaṭikā’’ti sutvā taṃ āharāpetvā ‘‘kiṃ nāmeta’’nti upadhāraṇatthaṃ vāsikaṇṇena tacchāpesi. Tāvadeva alattakavaṇṇaṃ rattacandanaṃ paññāyi. Seṭṭhi pana neva sammādiṭṭhi na micchādiṭṭhi, majjhattadhātuko. So cintesi – ‘‘mayhaṃ gehe rattacandanaṃ bahu, kiṃ nu kho iminā karissāmī’’ti. Athassa etadahosi – ‘‘imasmiṃ loke ‘mayaṃ arahanto mayaṃ arahanto’ti vattāro bahū, ahaṃ ekaṃ arahantampi na passāmi. Gehe bhamaṃ yojetvā pattaṃ likhāpetvā sikkāya ṭhapetvā veḷuparamparāya saṭṭhihatthamatte ākāse olambāpetvā ‘sace arahā atthi, imaṃ ākāsenāgantvā gaṇhātū’ti vakkhāmi. Yo taṃ gahessati, taṃ saputtadāro saraṇaṃ gamissāmī’’ti. So cintitaniyāmeneva pattaṃ likhāpetvā veḷuparamparāya ussāpetvā ‘‘yo imasmiṃ loke arahā, so ākāsenāgantvā imaṃ pattaṃ gaṇhātū’’ti āha.
ฉ สตฺถาโร ‘‘อมฺหากํ เอส อนุจฺฉวิโก, อมฺหากเมว นํ เทหี’’ติ วทิํสุฯ โส ‘‘อากาเสนาคนฺตฺวา คณฺหถา’’ติ อาหฯ อถ ฉเฎฺฐ ทิวเส นิคโณฺฐ นาฎปุโตฺต อเนฺตวาสิเก เปเสสิ – ‘‘คจฺฉถ, เสฎฺฐิํ เอวํ วเทถ – ‘อมฺหากํ อาจริยเสฺสว อนุจฺฉวิโกยํ, มา อปฺปมตฺตกสฺส การณา อากาเสนาคมนํ กริ, เทหิ กิร เม ตํ ปตฺต’’’นฺติ ฯ เต คนฺตฺวา เสฎฺฐิํ ตถา วทิํสุฯ เสฎฺฐิ ‘‘อากาเสนาคนฺตฺวา คณฺหิตุํ สมโตฺถว คณฺหาตู’’ติ อาหฯ นาฎปุโตฺต สยํ คนฺตุกาโม อเนฺตวาสิกานํ สญฺญํ อทาสิ – ‘‘อหํ เอกํ หตฺถญฺจ ปาทญฺจ อุกฺขิปิตฺวา อุปฺปติตุกาโม วิย ภวิสฺสามิ, ตุเมฺห มํ, ‘อาจริย, กิํ กโรถ, ทารุมยปตฺตสฺส การณา ปฎิจฺฉนฺนํ อรหตฺตคุณํ มหาชนสฺส มา ทสฺสยิตฺถา’ติ วตฺวา มํ หเตฺถสุ จ ปาเทสุ จ คเหตฺวา อากฑฺฒนฺตา ภูมิยํ ปาเตยฺยาถา’’ติฯ โส ตตฺถ คนฺตฺวา เสฎฺฐิํ อาห, ‘‘มหาเสฎฺฐิ, มยฺหํ อยํ ปโตฺต อนุจฺฉวิโก, อเญฺญสํ นานุจฺฉวิโก, มา เต อปฺปมตฺตกสฺส การณา มม อากาเส อุปฺปตนํ รุจฺจิ, เทหิ เม ปตฺต’’นฺติฯ ภเนฺต, อากาเส อุปฺปติตฺวาว คณฺหถาติฯ ตโต นาฎปุโตฺต ‘‘เตน หิ อเปถ อเปถา’’ติ อเนฺตวาสิเก อปเนตฺวา ‘‘อากาเส อุปฺปติสฺสามี’’ติ เอกํ หตฺถญฺจ ปาทญฺจ อุกฺขิปิฯ อถ นํ อเนฺตวาสิกา, ‘‘อาจริย, กิํ นาเมตํ กโรถ, ฉวสฺส ลามกสฺส ทารุมยปตฺตสฺส การณา ปฎิจฺฉนฺนคุเณน มหาชนสฺส ทสฺสิเตน โก อโตฺถ’’ติ ตํ หตฺถปาเทสุ คเหตฺวา อากฑฺฒิตฺวา ภูมิยํ ปาเตสุํฯ โส เสฎฺฐิํ อาห – ‘‘อิเม, มหาเสฎฺฐิ, อุปฺปติตุํ น เทนฺติ, เทหิ เม ปตฺต’’นฺติฯ อุปฺปติตฺวา คณฺหถ, ภเนฺตติฯ เอวํ ติตฺถิยา ฉ ทิวสานิ วายมิตฺวาปิ ตํ ปตฺตํ น ลภิํสุเยวฯ
Cha satthāro ‘‘amhākaṃ esa anucchaviko, amhākameva naṃ dehī’’ti vadiṃsu. So ‘‘ākāsenāgantvā gaṇhathā’’ti āha. Atha chaṭṭhe divase nigaṇṭho nāṭaputto antevāsike pesesi – ‘‘gacchatha, seṭṭhiṃ evaṃ vadetha – ‘amhākaṃ ācariyasseva anucchavikoyaṃ, mā appamattakassa kāraṇā ākāsenāgamanaṃ kari, dehi kira me taṃ patta’’’nti . Te gantvā seṭṭhiṃ tathā vadiṃsu. Seṭṭhi ‘‘ākāsenāgantvā gaṇhituṃ samatthova gaṇhātū’’ti āha. Nāṭaputto sayaṃ gantukāmo antevāsikānaṃ saññaṃ adāsi – ‘‘ahaṃ ekaṃ hatthañca pādañca ukkhipitvā uppatitukāmo viya bhavissāmi, tumhe maṃ, ‘ācariya, kiṃ karotha, dārumayapattassa kāraṇā paṭicchannaṃ arahattaguṇaṃ mahājanassa mā dassayitthā’ti vatvā maṃ hatthesu ca pādesu ca gahetvā ākaḍḍhantā bhūmiyaṃ pāteyyāthā’’ti. So tattha gantvā seṭṭhiṃ āha, ‘‘mahāseṭṭhi, mayhaṃ ayaṃ patto anucchaviko, aññesaṃ nānucchaviko, mā te appamattakassa kāraṇā mama ākāse uppatanaṃ rucci, dehi me patta’’nti. Bhante, ākāse uppatitvāva gaṇhathāti. Tato nāṭaputto ‘‘tena hi apetha apethā’’ti antevāsike apanetvā ‘‘ākāse uppatissāmī’’ti ekaṃ hatthañca pādañca ukkhipi. Atha naṃ antevāsikā, ‘‘ācariya, kiṃ nāmetaṃ karotha, chavassa lāmakassa dārumayapattassa kāraṇā paṭicchannaguṇena mahājanassa dassitena ko attho’’ti taṃ hatthapādesu gahetvā ākaḍḍhitvā bhūmiyaṃ pātesuṃ. So seṭṭhiṃ āha – ‘‘ime, mahāseṭṭhi, uppatituṃ na denti, dehi me patta’’nti. Uppatitvā gaṇhatha, bhanteti. Evaṃ titthiyā cha divasāni vāyamitvāpi taṃ pattaṃ na labhiṃsuyeva.
สตฺตเม ทิวเส อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส จ อายสฺมโต ปิโณฺฑลภารทฺวาชสฺส จ ‘‘ราชคเห ปิณฺฑาย จริสฺสามา’’ติ คนฺตฺวา เอกสฺมิํ ปิฎฺฐิปาสาเณ ฐตฺวา จีวรํ ปารุปนกาเล ธุตฺตกา กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ ‘‘อโมฺภ ปุเพฺพ ฉ สตฺถาโร โลเก ‘มยํ อรหนฺตมฺหา’ติ วิจริํสุฯ, ราชคหเสฎฺฐิโน ปน อชฺช สตฺตโม ทิวโส ปตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ‘สเจ อรหา อตฺถิ, อากาเสนาคนฺตฺวา คณฺหาตู’ติ วทนฺตสฺส, เอโกปิ ‘อหํ อรหา’ติ อากาเส อุปฺปตโนฺต นตฺถิฯ อชฺช โน โลเก อรหนฺตานํ นตฺถิภาโว ญาโต’’ติฯ ตํ กถํ สุตฺวา อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อายสฺมนฺตํ ปิโณฺฑลภารทฺวาชํ อาห – ‘‘สุตํ เต, อาวุโส ภารทฺวาช, อิเมสํ วจนํ, อิเม พุทฺธสฺส สาสนํ ปริคฺคณฺหนฺตา วิย วทนฺติฯ ตฺวญฺจ มหิทฺธิโก มหานุภาโว, คจฺฉ ตํ ปตฺตํ อากาเสน คนฺตฺวา คณฺหาหี’’ติฯ อาวุโส มหาโมคฺคลฺลาน, ตฺวํ อิทฺธิมนฺตานํ อโคฺค, ตฺวํ เอตํ คณฺหาหิ, ตยิ ปน อคฺคณฺหเนฺต อหํ คณฺหิสฺสามีติฯ ‘‘คณฺหาวุโส’’ติ วุเตฺต อายสฺมา ปิโณฺฑลภารทฺวาโช อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา อุฎฺฐาย ติคาวุตํ ปิฎฺฐิปาสาณํ ปาทเนฺตน ปฎิจฺฉาเทโนฺต ตุลปิจุ วิย อากาเส อุฎฺฐาเปตฺวา ราชคหนครสฺส อุปริ สตฺตกฺขตฺตุํ อนุปริยายิฯ โส ติคาวุตปมาณสฺส นครสฺส ปิธานํ วิย ปญฺญายิฯ นครวาสิโน ‘‘ปาสาโณ โน อวตฺถริตฺวา คณฺหาตี’’ติ ภีตา สุปฺปาทีนิ มตฺถเก กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ นิลียิํสุ ฯ สตฺตเม วาเร เถโร ปิฎฺฐิปาสาณํ ภินฺทิตฺวา อตฺตานํ ทเสฺสสิฯ มหาชโน เถรํ ทิสฺวา, ‘‘ภเนฺต ปิโณฺฑลภารทฺวาช, ตว ปาสาณํ ทฬฺหํ กตฺวา คณฺห, มา โน สเพฺพ นาสยี’’ติฯ เถโร ปาสาณํ ปาทเนฺตน ขิปิตฺวา วิสฺสเชฺชสิฯ โส คนฺตฺวา ยถาฐาเนเยว ปติฎฺฐาสิฯ เถโร เสฎฺฐิสฺส เคหมตฺถเก อฎฺฐาสิฯ ตํ ทิสฺวา เสฎฺฐิ อุเรน นิปชฺชิตฺวา ‘‘โอตรถ สามี’’ติ วตฺวา อากาสโต โอติณฺณํ เถรํ นิสีทาเปตฺวา ปตฺตํ โอตาราเปตฺวา จตุมธุรปุณฺณํ กตฺวา เถรสฺส อทาสิฯ เถโร ปตฺตํ คเหตฺวา วิหาราภิมุโข ปายาสิฯ อถสฺส เย อรญฺญคตา วา สุญฺญาคารคตา วา ตํ ปาฎิหาริยํ นาทฺทสํสุฯ เต สนฺนิปติตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อมฺหากมฺปิ ปาฎิหาริยํ ทเสฺสหี’’ติ เถรํ อนุพนฺธิํสุฯ โส เตสํ เตสํ ปาฎิหาริยํ ทเสฺสตฺวา วิหารํ อคมาสิฯ
Sattame divase āyasmato mahāmoggallānassa ca āyasmato piṇḍolabhāradvājassa ca ‘‘rājagahe piṇḍāya carissāmā’’ti gantvā ekasmiṃ piṭṭhipāsāṇe ṭhatvā cīvaraṃ pārupanakāle dhuttakā kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ambho pubbe cha satthāro loke ‘mayaṃ arahantamhā’ti vicariṃsu., Rājagahaseṭṭhino pana ajja sattamo divaso pattaṃ ussāpetvā ‘sace arahā atthi, ākāsenāgantvā gaṇhātū’ti vadantassa, ekopi ‘ahaṃ arahā’ti ākāse uppatanto natthi. Ajja no loke arahantānaṃ natthibhāvo ñāto’’ti. Taṃ kathaṃ sutvā āyasmā mahāmoggallāno āyasmantaṃ piṇḍolabhāradvājaṃ āha – ‘‘sutaṃ te, āvuso bhāradvāja, imesaṃ vacanaṃ, ime buddhassa sāsanaṃ pariggaṇhantā viya vadanti. Tvañca mahiddhiko mahānubhāvo, gaccha taṃ pattaṃ ākāsena gantvā gaṇhāhī’’ti. Āvuso mahāmoggallāna, tvaṃ iddhimantānaṃ aggo, tvaṃ etaṃ gaṇhāhi, tayi pana aggaṇhante ahaṃ gaṇhissāmīti. ‘‘Gaṇhāvuso’’ti vutte āyasmā piṇḍolabhāradvājo abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā uṭṭhāya tigāvutaṃ piṭṭhipāsāṇaṃ pādantena paṭicchādento tulapicu viya ākāse uṭṭhāpetvā rājagahanagarassa upari sattakkhattuṃ anupariyāyi. So tigāvutapamāṇassa nagarassa pidhānaṃ viya paññāyi. Nagaravāsino ‘‘pāsāṇo no avattharitvā gaṇhātī’’ti bhītā suppādīni matthake katvā tattha tattha nilīyiṃsu . Sattame vāre thero piṭṭhipāsāṇaṃ bhinditvā attānaṃ dassesi. Mahājano theraṃ disvā, ‘‘bhante piṇḍolabhāradvāja, tava pāsāṇaṃ daḷhaṃ katvā gaṇha, mā no sabbe nāsayī’’ti. Thero pāsāṇaṃ pādantena khipitvā vissajjesi. So gantvā yathāṭhāneyeva patiṭṭhāsi. Thero seṭṭhissa gehamatthake aṭṭhāsi. Taṃ disvā seṭṭhi urena nipajjitvā ‘‘otaratha sāmī’’ti vatvā ākāsato otiṇṇaṃ theraṃ nisīdāpetvā pattaṃ otārāpetvā catumadhurapuṇṇaṃ katvā therassa adāsi. Thero pattaṃ gahetvā vihārābhimukho pāyāsi. Athassa ye araññagatā vā suññāgāragatā vā taṃ pāṭihāriyaṃ nāddasaṃsu. Te sannipatitvā, ‘‘bhante, amhākampi pāṭihāriyaṃ dassehī’’ti theraṃ anubandhiṃsu. So tesaṃ tesaṃ pāṭihāriyaṃ dassetvā vihāraṃ agamāsi.
สตฺถา ตํ อนุพนฺธิตฺวา อุนฺนาเทนฺตสฺส มหาชนสฺส สทฺทํ สุตฺวา, ‘‘อานนฺท, กเสฺสโส สโทฺท’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, ปิโณฺฑลภารทฺวาเชน อากาเส อุปฺปติตฺวา จนฺทนปโตฺต คหิโต, ตสฺส สนฺติเก เอโส สโทฺท’’ติ สุตฺวา ภารทฺวาชํ ปโกฺกสาเปตฺวา ‘‘สจฺจํ กิร ตยา เอวํ กต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สจฺจํ, ภเนฺต’’ติ วุเตฺต, ‘‘กสฺมา เต, ภารทฺวาช, เอวํ กต’’นฺติ เถรํ ครหิตฺวา ตํ ปตฺตํ ขณฺฑาขณฺฑํ เภทาเปตฺวา ภิกฺขูนํ อญฺชนปิสนตฺถาย ทาเปตฺวา ปาฎิหาริยสฺส อกรณตฺถาย สาวกานํ สิกฺขาปทํ (จูฬว. ๒๕๒) ปญฺญาเปสิฯ
Satthā taṃ anubandhitvā unnādentassa mahājanassa saddaṃ sutvā, ‘‘ānanda, kasseso saddo’’ti pucchitvā, ‘‘bhante, piṇḍolabhāradvājena ākāse uppatitvā candanapatto gahito, tassa santike eso saddo’’ti sutvā bhāradvājaṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tayā evaṃ kata’’nti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte, ‘‘kasmā te, bhāradvāja, evaṃ kata’’nti theraṃ garahitvā taṃ pattaṃ khaṇḍākhaṇḍaṃ bhedāpetvā bhikkhūnaṃ añjanapisanatthāya dāpetvā pāṭihāriyassa akaraṇatthāya sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ (cūḷava. 252) paññāpesi.
ติตฺถิยา ‘‘สมโณ กิร โคตโม ตํ ปตฺตํ เภทาเปตฺวา ปาฎิหาริยสฺส อกรณตฺถาย สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญาเปสี’’ติ สุตฺวา ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส สาวกา ปญฺญตฺตํ สิกฺขาปทํ ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมนฺติ, สมโณปิ โคตโม ตํ รกฺขิสฺสเตวฯ อิทานิ อเมฺหหิ โอกาโส ลโทฺธ’’ติ นครวีถีสุ อาโรเจนฺตา วิจริํสุ ‘‘มยํ อตฺตโน คุณํ รกฺขนฺตา ปุเพฺพ ทารุมยปตฺตสฺส การณา อตฺตโน คุณํ มหาชนสฺส น ทสฺสยิมฺหา, สมณสฺส โคตมสฺส สาวกา ปตฺตกมตฺตสฺส การณา อตฺตโน คุณํ มหาชนสฺส ทเสฺสสุํฯ สมโณ โคตโม อตฺตโน ปณฺฑิตตาย ปตฺตํ เภทาเปตฺวา สิกฺขาปทํ ปญฺญาเปสิ, อิทานิ มยํ เตเนว สทฺธิํ ปาฎิหาริยํ กริสฺสามา’’ติฯ
Titthiyā ‘‘samaṇo kira gotamo taṃ pattaṃ bhedāpetvā pāṭihāriyassa akaraṇatthāya sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññāpesī’’ti sutvā ‘‘samaṇassa gotamassa sāvakā paññattaṃ sikkhāpadaṃ jīvitahetupi nātikkamanti, samaṇopi gotamo taṃ rakkhissateva. Idāni amhehi okāso laddho’’ti nagaravīthīsu ārocentā vicariṃsu ‘‘mayaṃ attano guṇaṃ rakkhantā pubbe dārumayapattassa kāraṇā attano guṇaṃ mahājanassa na dassayimhā, samaṇassa gotamassa sāvakā pattakamattassa kāraṇā attano guṇaṃ mahājanassa dassesuṃ. Samaṇo gotamo attano paṇḍitatāya pattaṃ bhedāpetvā sikkhāpadaṃ paññāpesi, idāni mayaṃ teneva saddhiṃ pāṭihāriyaṃ karissāmā’’ti.
ราชา พิมฺพิสาโร ตํ กถํ สุตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ตุเมฺหหิ กิร, ภเนฺต, ปาฎิหาริยสฺส อกรณตฺถาย สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺต’’นฺติ? ‘‘อาม, มหาราชา’’ติฯ อิทานิ ติตฺถิยา ‘‘ตุเมฺหหิ สทฺธิํ ปาฎิหาริยํ กริสฺสามา’’ติ วทนฺติ, กิํ อิทานิ กริสฺสถาติ? ‘‘เตสุ กโรเนฺตสุ กริสฺสามิ, มหาราชา’’ติฯ นนุ ตุเมฺหหิ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตนฺติฯ นาหํ, มหาราช, อตฺตโน สิกฺขาปทํ ปญฺญาเปสิํ, ตํ มเมว สาวกานํ ปญฺญตฺตนฺติฯ ตุเมฺห ฐเปตฺวา อญฺญตฺถ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ นาม โหติ, ภเนฺตติฯ เตน หิ, มหาราช, ตเมเวตฺถ ปฎิปุจฺฉามิ, ‘‘อตฺถิ ปน เต, มหาราช, วิชิเต อุยฺยาน’’นฺติฯ ‘‘อตฺถิ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘สเจ เต, มหาราช, อุยฺยาเน มหาชโน อมฺพาทีนิ ขาเทยฺย, กิมสฺส กตฺตพฺพ’’นฺติ? ‘‘ทโณฺฑ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘ตฺวํ ปน ขาทิตุํ ลภสี’’ติ? ‘‘อาม, ภเนฺต, มยฺหํ ทโณฺฑ นตฺถิ, อหํ อตฺตโน สนฺตกํ ขาทิตุํ ลภามี’’ติฯ ‘‘มหาราช, ยถา ตว ติโยชนสติเก รเชฺช อาณา ปวตฺตติ, อตฺตโน อุยฺยาเน อมฺพาทีนิ ขาทนฺตสฺส ทโณฺฑ นตฺถิ, อเญฺญสํ อตฺถิ, เอวํ มมปิ จกฺกวาฬโกฎิสตสหเสฺส อาณา ปวตฺตติ, อตฺตโน สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา อติกฺกโม นาม นตฺถิ, อเญฺญสํ ปน อตฺถิ, กริสฺสามหํ ปาฎิหาริย’’นฺติฯ ติตฺถิยา ตํ กถํ สุตฺวา ‘‘อิทานมฺหา นฎฺฐา, สมเณน กิร โคตเมน สาวกานํเยว สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, น อตฺตโนฯ สยเมว กิร ปาฎิหาริยํ กตฺตุกาโม, กิํ นุ โข กโรมา’’ติ มนฺตยิํสุฯ
Rājā bimbisāro taṃ kathaṃ sutvā satthu santikaṃ gantvā ‘‘tumhehi kira, bhante, pāṭihāriyassa akaraṇatthāya sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññatta’’nti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. Idāni titthiyā ‘‘tumhehi saddhiṃ pāṭihāriyaṃ karissāmā’’ti vadanti, kiṃ idāni karissathāti? ‘‘Tesu karontesu karissāmi, mahārājā’’ti. Nanu tumhehi sikkhāpadaṃ paññattanti. Nāhaṃ, mahārāja, attano sikkhāpadaṃ paññāpesiṃ, taṃ mameva sāvakānaṃ paññattanti. Tumhe ṭhapetvā aññattha sikkhāpadaṃ paññattaṃ nāma hoti, bhanteti. Tena hi, mahārāja, tamevettha paṭipucchāmi, ‘‘atthi pana te, mahārāja, vijite uyyāna’’nti. ‘‘Atthi, bhante’’ti. ‘‘Sace te, mahārāja, uyyāne mahājano ambādīni khādeyya, kimassa kattabba’’nti? ‘‘Daṇḍo, bhante’’ti. ‘‘Tvaṃ pana khādituṃ labhasī’’ti? ‘‘Āma, bhante, mayhaṃ daṇḍo natthi, ahaṃ attano santakaṃ khādituṃ labhāmī’’ti. ‘‘Mahārāja, yathā tava tiyojanasatike rajje āṇā pavattati, attano uyyāne ambādīni khādantassa daṇḍo natthi, aññesaṃ atthi, evaṃ mamapi cakkavāḷakoṭisatasahasse āṇā pavattati, attano sikkhāpadapaññattiyā atikkamo nāma natthi, aññesaṃ pana atthi, karissāmahaṃ pāṭihāriya’’nti. Titthiyā taṃ kathaṃ sutvā ‘‘idānamhā naṭṭhā, samaṇena kira gotamena sāvakānaṃyeva sikkhāpadaṃ paññattaṃ, na attano. Sayameva kira pāṭihāriyaṃ kattukāmo, kiṃ nu kho karomā’’ti mantayiṃsu.
ราชา สตฺถารํ ปุจฺฉิ – ‘‘ภเนฺต, กทา ปาฎิหาริยํ กริสฺสถา’’ติฯ ‘‘อิโต จตุมาสจฺจเยน อาสาฬฺหิปุณฺณมายํ, มหาราชา’’ติฯ ‘‘กตฺถ กริสฺสถ, ภเนฺต’’ติ ? ‘‘สาวตฺถิํ นิสฺสาย, มหาราชา’’ติฯ ‘‘กสฺมา ปน สตฺถา เอวํ ทูรฎฺฐานํ อปทิสี’’ติ? ‘‘ยสฺมา ตํ สพฺพพุทฺธานํ มหาปาฎิหาริยกรณฎฺฐานํ, อปิจ มหาชนสฺส สนฺนิปาตนตฺถายปิ ทูรฎฺฐานเมว อปทิสี’’ติฯ ติตฺถิยา ตํ กถํ สุตฺวา ‘‘อิโต กิร จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน สมโณ โคตโม สาวตฺถิยํ ปาฎิหาริยํ กริสฺสติ, อิทานิ ตํ อมุญฺจิตฺวาว อนุพนฺธิสฺสาม, มหาชโน อเมฺห ทิสฺวา ‘กิํ อิท’นฺติ ปุจฺฉิสฺสติฯ อถสฺส วกฺขาม ‘มยํ สมเณน โคตเมน สทฺธิํ ปาฎิหาริยํ กริสฺสามา’ติ วทิมฺหาฯ โส ปลายติ, มยมสฺส ปลายิตุํ อทตฺวา อนุพนฺธามา’’ติฯ สตฺถา ราชคเห ปิณฺฑาย จริตฺวา นิกฺขมิฯ ติตฺถิยาปิสฺส ปจฺฉโตว นิกฺขมิตฺวา ภตฺตกิจฺจฎฺฐาเน วสนฺติฯ วสิตฎฺฐาเน ปุนทิวเส ปาตราสํ กโรนฺติฯ เต มนุเสฺสหิ ‘‘กิมิท’’นฺติ ปุจฺฉิตา เหฎฺฐา จินฺติตนิยาเมเนว อาโรเจสุํ ฯ มหาชโนปิ ‘‘ปาฎิหาริยํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ อนุพนฺธิฯ
Rājā satthāraṃ pucchi – ‘‘bhante, kadā pāṭihāriyaṃ karissathā’’ti. ‘‘Ito catumāsaccayena āsāḷhipuṇṇamāyaṃ, mahārājā’’ti. ‘‘Kattha karissatha, bhante’’ti ? ‘‘Sāvatthiṃ nissāya, mahārājā’’ti. ‘‘Kasmā pana satthā evaṃ dūraṭṭhānaṃ apadisī’’ti? ‘‘Yasmā taṃ sabbabuddhānaṃ mahāpāṭihāriyakaraṇaṭṭhānaṃ, apica mahājanassa sannipātanatthāyapi dūraṭṭhānameva apadisī’’ti. Titthiyā taṃ kathaṃ sutvā ‘‘ito kira catunnaṃ māsānaṃ accayena samaṇo gotamo sāvatthiyaṃ pāṭihāriyaṃ karissati, idāni taṃ amuñcitvāva anubandhissāma, mahājano amhe disvā ‘kiṃ ida’nti pucchissati. Athassa vakkhāma ‘mayaṃ samaṇena gotamena saddhiṃ pāṭihāriyaṃ karissāmā’ti vadimhā. So palāyati, mayamassa palāyituṃ adatvā anubandhāmā’’ti. Satthā rājagahe piṇḍāya caritvā nikkhami. Titthiyāpissa pacchatova nikkhamitvā bhattakiccaṭṭhāne vasanti. Vasitaṭṭhāne punadivase pātarāsaṃ karonti. Te manussehi ‘‘kimida’’nti pucchitā heṭṭhā cintitaniyāmeneva ārocesuṃ . Mahājanopi ‘‘pāṭihāriyaṃ passissāmā’’ti anubandhi.
สตฺถา อนุปุเพฺพน สาวตฺถิํ ปาปุณิฯ ติตฺถิยาปิ เตน สทฺธิํเยว คนฺตฺวา อุปฎฺฐาเก สมาทเปตฺวา สตสหสฺสํ ลภิตฺวา ขทิรถเมฺภหิ มณฺฑปํ กาเรตฺวา นีลุปฺปเลหิ ฉาทาเปตฺวา ‘‘อิธ ปาฎิหาริยํ กริสฺสามา’’ติ นิสีทิํสุฯ ราชา ปเสนทิ โกสโล สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, ติตฺถิเยหิ มณฺฑโป การิโต, อหมฺปิ ตุมฺหากํ มณฺฑปํ กริสฺสามี’’ติฯ ‘‘อลํ, มหาราช, อตฺถิ มยฺหํ มณฺฑปการโก’’ติฯ ‘‘ภเนฺต, มํ ฐเปตฺวา โก อโญฺญ กาตุํ สกฺขิสฺสตี’’ติ? ‘‘สโกฺก, เทวราชา’’ติฯ ‘‘กหํ ปน, ภเนฺต, ปาฎิหาริยํ กริสฺสถา’’ติ? ‘‘กณฺฑมฺพรุกฺขมูเล, มหาราชา’’ติฯ ติตฺถิยา ‘‘อมฺพรุกฺขมูเล กิร ปาฎิหาริยํ กริสฺสตี’’ติ สุตฺวา อตฺตโน อุปฎฺฐากานํ อาโรเจตฺวา โยชนพฺภนฺตเร ฐาเน อนฺตมโส ตทหุชาตมฺปิ อมฺพโปตกํ อุปฺปาเฎตฺวา อรเญฺญ ขิปาเปสุํฯ
Satthā anupubbena sāvatthiṃ pāpuṇi. Titthiyāpi tena saddhiṃyeva gantvā upaṭṭhāke samādapetvā satasahassaṃ labhitvā khadirathambhehi maṇḍapaṃ kāretvā nīluppalehi chādāpetvā ‘‘idha pāṭihāriyaṃ karissāmā’’ti nisīdiṃsu. Rājā pasenadi kosalo satthāraṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, titthiyehi maṇḍapo kārito, ahampi tumhākaṃ maṇḍapaṃ karissāmī’’ti. ‘‘Alaṃ, mahārāja, atthi mayhaṃ maṇḍapakārako’’ti. ‘‘Bhante, maṃ ṭhapetvā ko añño kātuṃ sakkhissatī’’ti? ‘‘Sakko, devarājā’’ti. ‘‘Kahaṃ pana, bhante, pāṭihāriyaṃ karissathā’’ti? ‘‘Kaṇḍambarukkhamūle, mahārājā’’ti. Titthiyā ‘‘ambarukkhamūle kira pāṭihāriyaṃ karissatī’’ti sutvā attano upaṭṭhākānaṃ ārocetvā yojanabbhantare ṭhāne antamaso tadahujātampi ambapotakaṃ uppāṭetvā araññe khipāpesuṃ.
สตฺถา อาสาฬฺหิปุณฺณมทิวเส อโนฺตนครํ ปาวิสิฯ รโญฺญปิ อุยฺยานปาโล กโณฺฑ นาม เอกํ ปิงฺคลกิปิลฺลิเกหิ กตปตฺตปุฎสฺส อนฺตเร มหนฺตํ อมฺพปกฺกํ ทิสฺวา ตสฺส คนฺธรสโลเภน สมฺปตเนฺต วายเส ปลาเปตฺวา รโญฺญ ขาทนตฺถาย อาทาย คจฺฉโนฺต อนฺตรามเคฺค สตฺถารํ ทิสฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘ราชา อิมํ อมฺพํ ขาทิตฺวา มยฺหํ อฎฺฐ วา โสฬส วา กหาปเณ ทเทยฺย, ตํ เม เอกตฺตภาเวปิ ชีวิตวุตฺติยา นาลํฯ สเจ ปนาหํ สตฺถุ อิมํ ทสฺสามิ, อวสฺสํ ตํ เม ทีฆกาลํ หิตาวหํ ภวิสฺสตี’’ติฯ โส ตํ อมฺพปกฺกํ สตฺถุ อุปนาเมสิฯ สตฺถา อานนฺทเตฺถรํ โอโลเกสิ ฯ อถสฺส เถโร จตุมหาราชทตฺติยํ ปตฺตํ นีหริตฺวา หเตฺถ ฐเปสิฯ สตฺถา ปตฺตํ อุปนาเมตฺวา อมฺพปกฺกํ ปฎิคฺคเหตฺวา ตเตฺถว นิสีทนาการํ ทเสฺสสิฯ เถโร จีวรํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิฯ อถสฺส ตสฺมิํ นิสิเนฺน เถโร ปานียํ ปริสฺสาเวตฺวา อมฺพปกฺกํ มทฺทิตฺวา ปานกํ กตฺวา อทาสิฯ สตฺถา อมฺพปานกํ ปิวิตฺวา กณฺฑํ อาห – ‘‘อิมํ อมฺพฎฺฐิํ อิเธว ปํสุํ วิยูหิตฺวา โรเปหี’’ติฯ โส ตถา อกาสิฯ สตฺถา ตสฺส อุปริ หตฺถํ โธวิฯ หเตฺถ โธวิตมเตฺตเยว นงฺคลสีสมตฺตกฺขโนฺธ หุตฺวา อุเพฺพเธน ปณฺณาสหโตฺถ อมฺพรุโกฺข อุฎฺฐหิฯ จตูสุ ทิสาสุ เอเกกา, อุทฺธํ เอกาติ ปญฺจ มหาสาขา ปณฺณาสหตฺถา อเหสุํฯ โส ตาวเทว ปุปฺผผลสญฺฉโนฺน หุตฺวา เอเกกสฺมิํ ฐาเน ปริปกฺกอมฺพปิณฺฑิธโร อโหสิฯ ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตา ภิกฺขู อมฺพปกฺกานิ ขาทนฺตา เอว อาคมิํสุฯ ราชา ‘‘เอวรูโป กิร อมฺพรุโกฺข อุฎฺฐิโต’’ติ สุตฺวา ‘‘มา นํ โกจิ ฉินฺที’’ติ อารกฺขํ ฐเปสิฯ โส ปน กเณฺฑน โรปิตตฺตา กณฺฑมฺพรุโกฺขเตฺวว ปญฺญายิฯ ธุตฺตกาปิ อมฺพปกฺกานิ ขาทิตฺวา ‘‘หเร ทุฎฺฐติตฺถิยา ‘สมโณ กิร โคตโม กณฺฑมฺพรุกฺขมูเล ปาฎิหาริยํ กริสฺสตี’ติ ตุเมฺหหิ โยชนพฺภนฺตเร ตทหุชาตาปิ อมฺพโปตกา อุปฺปาฎาปิตา, กณฺฑโมฺพ นาม อย’’นฺติ วตฺวา เต อุจฺฉิฎฺฐอมฺพฎฺฐีหิ ปหริํสุฯ
Satthā āsāḷhipuṇṇamadivase antonagaraṃ pāvisi. Raññopi uyyānapālo kaṇḍo nāma ekaṃ piṅgalakipillikehi katapattapuṭassa antare mahantaṃ ambapakkaṃ disvā tassa gandharasalobhena sampatante vāyase palāpetvā rañño khādanatthāya ādāya gacchanto antarāmagge satthāraṃ disvā cintesi – ‘‘rājā imaṃ ambaṃ khāditvā mayhaṃ aṭṭha vā soḷasa vā kahāpaṇe dadeyya, taṃ me ekattabhāvepi jīvitavuttiyā nālaṃ. Sace panāhaṃ satthu imaṃ dassāmi, avassaṃ taṃ me dīghakālaṃ hitāvahaṃ bhavissatī’’ti. So taṃ ambapakkaṃ satthu upanāmesi. Satthā ānandattheraṃ olokesi . Athassa thero catumahārājadattiyaṃ pattaṃ nīharitvā hatthe ṭhapesi. Satthā pattaṃ upanāmetvā ambapakkaṃ paṭiggahetvā tattheva nisīdanākāraṃ dassesi. Thero cīvaraṃ paññāpetvā adāsi. Athassa tasmiṃ nisinne thero pānīyaṃ parissāvetvā ambapakkaṃ madditvā pānakaṃ katvā adāsi. Satthā ambapānakaṃ pivitvā kaṇḍaṃ āha – ‘‘imaṃ ambaṭṭhiṃ idheva paṃsuṃ viyūhitvā ropehī’’ti. So tathā akāsi. Satthā tassa upari hatthaṃ dhovi. Hatthe dhovitamatteyeva naṅgalasīsamattakkhandho hutvā ubbedhena paṇṇāsahattho ambarukkho uṭṭhahi. Catūsu disāsu ekekā, uddhaṃ ekāti pañca mahāsākhā paṇṇāsahatthā ahesuṃ. So tāvadeva pupphaphalasañchanno hutvā ekekasmiṃ ṭhāne paripakkaambapiṇḍidharo ahosi. Pacchato āgacchantā bhikkhū ambapakkāni khādantā eva āgamiṃsu. Rājā ‘‘evarūpo kira ambarukkho uṭṭhito’’ti sutvā ‘‘mā naṃ koci chindī’’ti ārakkhaṃ ṭhapesi. So pana kaṇḍena ropitattā kaṇḍambarukkhotveva paññāyi. Dhuttakāpi ambapakkāni khāditvā ‘‘hare duṭṭhatitthiyā ‘samaṇo kira gotamo kaṇḍambarukkhamūle pāṭihāriyaṃ karissatī’ti tumhehi yojanabbhantare tadahujātāpi ambapotakā uppāṭāpitā, kaṇḍambo nāma aya’’nti vatvā te ucchiṭṭhaambaṭṭhīhi pahariṃsu.
สโกฺก วาตวลาหกํ เทวปุตฺตํ อาณาเปสิ ‘‘ติตฺถิยานํ มณฺฑปํ วาเตหิ อุปฺปาเฎตฺวา อุกฺการภูมิยํ ขิปาเปหี’’ติฯ โส ตถา อกาสิฯ สูริยมฺปิ เทวปุตฺตํ อาณาเปสิ ‘‘สูริยมณฺฑลํ นิกฑฺฒโนฺต ตาเปหี’’ติฯ โส ตถา อกาสิฯ ปุน วาตวลาหกํ อาณาเปสิ ‘‘วาตมณฺฑลํ อุฎฺฐาเปโนฺต ยาหี’’ติฯ โส ตถา กโรโนฺต ติตฺถิยานํ ปคฺฆริตเสทสรีเร รโชวฎฺฎิยา โอกิริฯ เต ตมฺพมตฺติกสทิสา อเหสุํฯ วสฺสวลาหกมฺปิ อาณาเปสิ ‘‘มหนฺตานิ พินฺทูนิ ปาเตหี’’ติฯ โส ตถา อกาสิฯ อถ เนสํ กาโย กพรคาวิสทิโส อโหสิฯ เต นิคณฺฐา ลชฺชมานา หุตฺวา สมฺมุขสมฺมุขฎฺฐาเนเนว ปลายิํสุฯ เอวํ ปลายเนฺตสุ ปุราณกสฺสปสฺส อุปฎฺฐาโก เอโก กสฺสโก ‘‘อิทานิ เม อยฺยานํ ปาฎิหาริยกรณเวลา, คนฺตฺวา ปาฎิหาริยํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ โคเณ วิสฺสเชฺชตฺวา ปาโตว อาภตํ ยาคุกุฎเญฺจว โยตฺตกญฺจ คเหตฺวา อาคจฺฉโนฺต ปุราณํ ตถา ปลายนฺตํ ทิสฺวา, ภเนฺต , อชฺช ‘อยฺยานํ ปาฎิหาริยํ ปสฺสิสฺสามี’ติ อาคจฺฉามิ, ตุเมฺห กหํ คจฺฉถา’’ติฯ กิํ เต ปาฎิหาริเยน, อิมํ กุฎญฺจ โยตฺตญฺจ เทหีติฯ โส เตน ทินฺนํ กุฎญฺจ โยตฺตญฺจ อาทาย นทีตีรํ คนฺตฺวา กุฎํ โยเตฺตน อตฺตโน คีวาย พนฺธิตฺวา ลชฺชโนฺต กิญฺจิ อกเถตฺวา รหเท ปติตฺวา อุทกปุพฺพุเฬ อุฎฺฐาเปโนฺต กาลํ กตฺวา อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺติฯ
Sakko vātavalāhakaṃ devaputtaṃ āṇāpesi ‘‘titthiyānaṃ maṇḍapaṃ vātehi uppāṭetvā ukkārabhūmiyaṃ khipāpehī’’ti. So tathā akāsi. Sūriyampi devaputtaṃ āṇāpesi ‘‘sūriyamaṇḍalaṃ nikaḍḍhanto tāpehī’’ti. So tathā akāsi. Puna vātavalāhakaṃ āṇāpesi ‘‘vātamaṇḍalaṃ uṭṭhāpento yāhī’’ti. So tathā karonto titthiyānaṃ paggharitasedasarīre rajovaṭṭiyā okiri. Te tambamattikasadisā ahesuṃ. Vassavalāhakampi āṇāpesi ‘‘mahantāni bindūni pātehī’’ti. So tathā akāsi. Atha nesaṃ kāyo kabaragāvisadiso ahosi. Te nigaṇṭhā lajjamānā hutvā sammukhasammukhaṭṭhāneneva palāyiṃsu. Evaṃ palāyantesu purāṇakassapassa upaṭṭhāko eko kassako ‘‘idāni me ayyānaṃ pāṭihāriyakaraṇavelā, gantvā pāṭihāriyaṃ passissāmī’’ti goṇe vissajjetvā pātova ābhataṃ yāgukuṭañceva yottakañca gahetvā āgacchanto purāṇaṃ tathā palāyantaṃ disvā, bhante , ajja ‘ayyānaṃ pāṭihāriyaṃ passissāmī’ti āgacchāmi, tumhe kahaṃ gacchathā’’ti. Kiṃ te pāṭihāriyena, imaṃ kuṭañca yottañca dehīti. So tena dinnaṃ kuṭañca yottañca ādāya nadītīraṃ gantvā kuṭaṃ yottena attano gīvāya bandhitvā lajjanto kiñci akathetvā rahade patitvā udakapubbuḷe uṭṭhāpento kālaṃ katvā avīcimhi nibbatti.
สโกฺก อากาเส รตนจงฺกมํ มาเปสิฯ ตสฺส เอกา โกฎิ ปาจีนจกฺกวาฬมุขวฎฺฎิยํ อโหสิ, เอกา ปจฺฉิมจกฺกวาฬมุขวฎฺฎิยํฯ สตฺถา สนฺนิปติตาย ฉตฺติํสโยชนิกาย ปริสาย วฑฺฒมานกจฺฉายาย ‘‘อิทานิ ปาฎิหาริยกรณเวลา’’ติ คนฺธกุฎิโต นิกฺขมิตฺวา ปมุเข อฎฺฐาสิฯ อถ นํ ฆรณี นาม อิทฺธิมนฺตี เอกา อนาคามิอุปาสิกา อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, มาทิสาย ธีตริ วิชฺชมานาย ตุมฺหากํ กิลมนกิจฺจํ นตฺถิ, อหํ ปาฎิหาริยํ กริสฺสามี’’ติ อาหฯ ‘‘กถํ ตฺวํ กริสฺสสิ, ฆรณี’’ติ? ‘‘ภเนฺต, เอกสฺมิํ จกฺกวาฬคเพฺภ มหาปถวิํ อุทกํ กตฺวา อุทกสกุณิกา วิย นิมุชฺชิตฺวา ปาจีนจกฺกวาฬมุขวฎฺฎิยํ อตฺตานํ ทเสฺสสฺสามิ, ตถา ปจฺฉิมอุตฺตรทกฺขิณจกฺกวาฬมุขวฎฺฎิยํ, ตถา มเชฺฌ’’ฯ มหาชโน มํ ทิสฺวา ‘‘กา เอสา’’ติ วุเตฺต วกฺขติ ‘‘ฆรณี นาเมสา, อยํ ตาว เอกิสฺสา อิตฺถิยา อานุภาโว, พุทฺธานุภาโว ปน กีทิโส ภวิสฺสตี’’ติ ฯ เอวํ ติตฺถิยา ตุเมฺห อทิสฺวาว ปลายิสฺสนฺตีติฯ อถ นํ สตฺถา ‘‘ชานามิ เต ฆรณี เอวรูปํ ปาฎิหาริยํ กาตุํ สมตฺถภาวํ, น ปนายํ ตวตฺถาย พโทฺธ มาลาปุโฎ’’ติ วตฺวา ปฎิกฺขิปิฯ สา ‘‘น เม สตฺถา อนุชานาติ, อทฺธา มยา อุตฺตริตรํ ปาฎิหาริยํ กาตุํ สมโตฺถ อโญฺญ อตฺถี’’ติ เอกมนฺตํ อฎฺฐาสิฯ สตฺถาปิ ‘‘เอวเมว เตสํ คุโณ ปากโฎ ภวิสฺสตีติ เอวํ ฉตฺติํสโยชนิกาย ปริสาย มเชฺฌ สีหนาทํ นทิสฺสตี’’ติ มญฺญมาโน อปเรปิ ปุจฺฉิ – ‘‘ตุเมฺห กถํ ปาฎิหาริยํ กริสฺสถา’’ติฯ เต ‘‘เอวญฺจ เอวญฺจ กริสฺสาม, ภเนฺต’’ติ สตฺถุ ปุรโต ฐิตาว สีหนาทํ นทิํสุฯ เตสุ กิร จูฬอนาถปิณฺฑิโก ‘‘มาทิเส อนาคามิอุปาสเก ปุเตฺต วิชฺชมาเน สตฺถุ กิลมนกิจฺจํ นตฺถี’’ติ จิเนฺตตฺวา ‘‘อหํ, ภเนฺต, ปาฎิหาริยํ กริสฺสามี’’ติ วตฺวา ‘‘กถํ กริสฺสสี’’ติ ปุโฎฺฐ ‘‘อหํ, ภเนฺต, ทฺวาทสโยชนิกํ พฺรหฺมตฺตภาวํ นิมฺมินิตฺวา อิมิสฺสา ปริสาย มเชฺฌ มหาเมฆคชฺชิตสทิเสน สเทฺทน พฺรหฺมอโปฺผฎนํ นาม อโปฺผเฎสฺสามี’’ติฯ มหาชโน ‘‘กิํ นาเมโส สโทฺท’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘จูฬอนาถปิณฺฑิกสฺส กิร พฺรหฺมอโปฺผฎนสโทฺท นามา’’ติ วกฺขติฯ ติตฺถิยา ‘‘คหปติกสฺส กิร ตาว เอโส อานุภาโว, พุทฺธานุภาโว กีทิโส ภวิสฺสตี’’ติ ตุเมฺห อทิสฺวาว ปลายิสฺสนฺตีติฯ สตฺถา ‘‘ชานามิ เต อานุภาว’’นฺติ ตสฺสปิ ตเถว วตฺวา ปาฎิหาริยกรณํ นานุชานิฯ
Sakko ākāse ratanacaṅkamaṃ māpesi. Tassa ekā koṭi pācīnacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ahosi, ekā pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ. Satthā sannipatitāya chattiṃsayojanikāya parisāya vaḍḍhamānakacchāyāya ‘‘idāni pāṭihāriyakaraṇavelā’’ti gandhakuṭito nikkhamitvā pamukhe aṭṭhāsi. Atha naṃ gharaṇī nāma iddhimantī ekā anāgāmiupāsikā upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, mādisāya dhītari vijjamānāya tumhākaṃ kilamanakiccaṃ natthi, ahaṃ pāṭihāriyaṃ karissāmī’’ti āha. ‘‘Kathaṃ tvaṃ karissasi, gharaṇī’’ti? ‘‘Bhante, ekasmiṃ cakkavāḷagabbhe mahāpathaviṃ udakaṃ katvā udakasakuṇikā viya nimujjitvā pācīnacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ attānaṃ dassessāmi, tathā pacchimauttaradakkhiṇacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ, tathā majjhe’’. Mahājano maṃ disvā ‘‘kā esā’’ti vutte vakkhati ‘‘gharaṇī nāmesā, ayaṃ tāva ekissā itthiyā ānubhāvo, buddhānubhāvo pana kīdiso bhavissatī’’ti . Evaṃ titthiyā tumhe adisvāva palāyissantīti. Atha naṃ satthā ‘‘jānāmi te gharaṇī evarūpaṃ pāṭihāriyaṃ kātuṃ samatthabhāvaṃ, na panāyaṃ tavatthāya baddho mālāpuṭo’’ti vatvā paṭikkhipi. Sā ‘‘na me satthā anujānāti, addhā mayā uttaritaraṃ pāṭihāriyaṃ kātuṃ samattho añño atthī’’ti ekamantaṃ aṭṭhāsi. Satthāpi ‘‘evameva tesaṃ guṇo pākaṭo bhavissatīti evaṃ chattiṃsayojanikāya parisāya majjhe sīhanādaṃ nadissatī’’ti maññamāno aparepi pucchi – ‘‘tumhe kathaṃ pāṭihāriyaṃ karissathā’’ti. Te ‘‘evañca evañca karissāma, bhante’’ti satthu purato ṭhitāva sīhanādaṃ nadiṃsu. Tesu kira cūḷaanāthapiṇḍiko ‘‘mādise anāgāmiupāsake putte vijjamāne satthu kilamanakiccaṃ natthī’’ti cintetvā ‘‘ahaṃ, bhante, pāṭihāriyaṃ karissāmī’’ti vatvā ‘‘kathaṃ karissasī’’ti puṭṭho ‘‘ahaṃ, bhante, dvādasayojanikaṃ brahmattabhāvaṃ nimminitvā imissā parisāya majjhe mahāmeghagajjitasadisena saddena brahmaapphoṭanaṃ nāma apphoṭessāmī’’ti. Mahājano ‘‘kiṃ nāmeso saddo’’ti pucchitvā ‘‘cūḷaanāthapiṇḍikassa kira brahmaapphoṭanasaddo nāmā’’ti vakkhati. Titthiyā ‘‘gahapatikassa kira tāva eso ānubhāvo, buddhānubhāvo kīdiso bhavissatī’’ti tumhe adisvāva palāyissantīti. Satthā ‘‘jānāmi te ānubhāva’’nti tassapi tatheva vatvā pāṭihāriyakaraṇaṃ nānujāni.
อเถกา ปฎิสมฺภิทปฺปตฺตา สตฺตวสฺสิกา จีรสามเณรี กิร นาม สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ‘‘อหํ, ภเนฺต, ปาฎิหาริยํ กริสฺสามี’’ติ อาหฯ ‘‘กถํ กริสฺสสิ จีเร’’ติ? ‘‘ภเนฺต, สิเนรุญฺจ จกฺกวาฬปพฺพตญฺจ หิมวนฺตญฺจ อาหริตฺวา อิมสฺมิํ ฐาเน ปฎิปาฎิยา ฐเปตฺวา อหํ หํสสกุณี วิย ตโต ตโต นิกฺขมิตฺวา อสชฺชมานา คมิสฺสามิ, มหาชโน มํ ทิสฺวา ‘กา เอสา’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘จีรสามเณรี’ติ วกฺขติฯ ติตฺถิยา ‘สตฺตวสฺสิกาย ตาว สามเณริยา อยมานุภาโว, พุทฺธานุภาโว กีทิโส ภวิสฺสตี’ติ ตุเมฺห อทิสฺวาว ปลายิสฺสนฺตี’’ติฯ อิโต ปรํ เอวรูปานิ วจนานิ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพานิฯ ตสฺสาปิ ภควา ‘‘ชานามิ เต อานุภาว’’นฺติ วตฺวา ปาฎิหาริยกรณํ นานุชานิฯ อเถโก ปฎิสมฺภิทปฺปโตฺต ขีณาสโว จุนฺทสามเณโร นาม ชาติยา สตฺตวสฺสิโก สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ‘‘อหํ ภควา ปาฎิหาริยํ กริสฺสามี’’ติ วตฺวา ‘‘กถํ กริสฺสสี’’ติ ปุโฎฺฐ อาห – ‘‘อหํ, ภเนฺต, ชมฺพุทีปสฺส ธชภูตํ มหาชมฺพุรุกฺขํ ขเนฺธ คเหตฺวา จาเลตฺวา มหาชมฺพุเปสิโย อาหริตฺวา อิมํ ปริสํ ขาทาเปสฺสามิ, ปาริจฺฉตฺตกกุสุมานิ จ อาหริตฺวา ตุเมฺห วนฺทิสฺสามี’’ติฯ สตฺถา ‘‘ชานามิ เต อานุภาว’’นฺติ ตสฺส ปาฎิหาริยกรณํ ปฎิกฺขิปิฯ
Athekā paṭisambhidappattā sattavassikā cīrasāmaṇerī kira nāma satthāraṃ vanditvā ‘‘ahaṃ, bhante, pāṭihāriyaṃ karissāmī’’ti āha. ‘‘Kathaṃ karissasi cīre’’ti? ‘‘Bhante, sineruñca cakkavāḷapabbatañca himavantañca āharitvā imasmiṃ ṭhāne paṭipāṭiyā ṭhapetvā ahaṃ haṃsasakuṇī viya tato tato nikkhamitvā asajjamānā gamissāmi, mahājano maṃ disvā ‘kā esā’ti pucchitvā ‘cīrasāmaṇerī’ti vakkhati. Titthiyā ‘sattavassikāya tāva sāmaṇeriyā ayamānubhāvo, buddhānubhāvo kīdiso bhavissatī’ti tumhe adisvāva palāyissantī’’ti. Ito paraṃ evarūpāni vacanāni vuttānusāreneva veditabbāni. Tassāpi bhagavā ‘‘jānāmi te ānubhāva’’nti vatvā pāṭihāriyakaraṇaṃ nānujāni. Atheko paṭisambhidappatto khīṇāsavo cundasāmaṇero nāma jātiyā sattavassiko satthāraṃ vanditvā ‘‘ahaṃ bhagavā pāṭihāriyaṃ karissāmī’’ti vatvā ‘‘kathaṃ karissasī’’ti puṭṭho āha – ‘‘ahaṃ, bhante, jambudīpassa dhajabhūtaṃ mahājamburukkhaṃ khandhe gahetvā cāletvā mahājambupesiyo āharitvā imaṃ parisaṃ khādāpessāmi, pāricchattakakusumāni ca āharitvā tumhe vandissāmī’’ti. Satthā ‘‘jānāmi te ānubhāva’’nti tassa pāṭihāriyakaraṇaṃ paṭikkhipi.
อถ อุปฺปลวณฺณา เถรี สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ‘‘อหํ, ภเนฺต, ปาฎิหาริยํ กริสฺสามี’’ติ วตฺวา ‘‘กถํ กริสฺสสี’’ติ ปุฎฺฐา อาห – ‘‘อหํ, ภเนฺต, สมนฺตา ทฺวาทสโยชนิกํ ปริสํ ทเสฺสตฺวา อาวฎฺฎโต ฉตฺติํสโยชนาย ปริสาย ปริวุโต จกฺกวตฺติราชา หุตฺวา อาคนฺตฺวา ตุเมฺห วนฺทิสฺสามี’’ติ ฯ สตฺถา ‘‘ชานามิ เต อานุภาว’’นฺติ ตสฺสาปิ ปาฎิหาริยกรณํ ปฎิกฺขิปิฯ อถ มหาโมคฺคลฺลานเตฺถโร ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ‘‘อหํ, ภเนฺต, ปาฎิหาริยํ กริสฺสามี’’ติ วตฺวา ‘‘กถํ กริสฺสสี’’ติ ปุโฎฺฐ อาห – ‘‘อหํ, ภเนฺต, สิเนรุปพฺพตราชานํ ทนฺตนฺตเร ฐเปตฺวา มาสสาสปพีชํ วิย ขาทิสฺสามี’’ติฯ ‘‘อญฺญํ กิํ กริสฺสสี’’ติ? ‘‘อิมํ มหาปถวิํ กฎสารกํ วิย สํเวลฺลิตฺวา องฺคุลนฺตเร นิกฺขิปิสฺสามี’’ติฯ ‘‘อญฺญํ กิํ กริสฺสสี’’ติ? ‘‘มหาปถวิํ กุลาลจกฺกํ วิย ปริวเตฺตตฺวา มหาชนํ ปถโวชํ ขาทาเปสฺสามี’’ติฯ ‘‘อญฺญํ กิํ กริสฺสสี’’ติ? ‘‘วามหเตฺถ ปถวิํ กตฺวา อิเม สเตฺต ทกฺขิณหเตฺถน อญฺญสฺมิํ ทีเป ฐเปสฺสามี’’ติฯ ‘‘อญฺญํ กิํ กริสฺสสี’’ติ? ‘‘สิเนรุํ ฉตฺตทณฺฑํ วิย กตฺวา มหาปถวิํ อุกฺขิปิตฺวา ตสฺสุปริ ฐเปตฺวา ฉตฺตหโตฺถ ภิกฺขุ วิย เอกหเตฺถนาทาย อากาเส จงฺกมิสฺสามี’’ติฯ สตฺถา ‘‘ชานามิ เต อานุภาว’’นฺติ ตสฺสปิ ปาฎิหาริยกรณํ นานุชานิฯ โส ‘‘ชานาติ มเญฺญ สตฺถา มยา อุตฺตริตรํ ปาฎิหาริยํ กาตุํ สมตฺถ’’นฺติ เอกมนฺตํ อฎฺฐาสิฯ
Atha uppalavaṇṇā therī satthāraṃ vanditvā ‘‘ahaṃ, bhante, pāṭihāriyaṃ karissāmī’’ti vatvā ‘‘kathaṃ karissasī’’ti puṭṭhā āha – ‘‘ahaṃ, bhante, samantā dvādasayojanikaṃ parisaṃ dassetvā āvaṭṭato chattiṃsayojanāya parisāya parivuto cakkavattirājā hutvā āgantvā tumhe vandissāmī’’ti . Satthā ‘‘jānāmi te ānubhāva’’nti tassāpi pāṭihāriyakaraṇaṃ paṭikkhipi. Atha mahāmoggallānatthero bhagavantaṃ vanditvā ‘‘ahaṃ, bhante, pāṭihāriyaṃ karissāmī’’ti vatvā ‘‘kathaṃ karissasī’’ti puṭṭho āha – ‘‘ahaṃ, bhante, sinerupabbatarājānaṃ dantantare ṭhapetvā māsasāsapabījaṃ viya khādissāmī’’ti. ‘‘Aññaṃ kiṃ karissasī’’ti? ‘‘Imaṃ mahāpathaviṃ kaṭasārakaṃ viya saṃvellitvā aṅgulantare nikkhipissāmī’’ti. ‘‘Aññaṃ kiṃ karissasī’’ti? ‘‘Mahāpathaviṃ kulālacakkaṃ viya parivattetvā mahājanaṃ pathavojaṃ khādāpessāmī’’ti. ‘‘Aññaṃ kiṃ karissasī’’ti? ‘‘Vāmahatthe pathaviṃ katvā ime satte dakkhiṇahatthena aññasmiṃ dīpe ṭhapessāmī’’ti. ‘‘Aññaṃ kiṃ karissasī’’ti? ‘‘Sineruṃ chattadaṇḍaṃ viya katvā mahāpathaviṃ ukkhipitvā tassupari ṭhapetvā chattahattho bhikkhu viya ekahatthenādāya ākāse caṅkamissāmī’’ti. Satthā ‘‘jānāmi te ānubhāva’’nti tassapi pāṭihāriyakaraṇaṃ nānujāni. So ‘‘jānāti maññe satthā mayā uttaritaraṃ pāṭihāriyaṃ kātuṃ samattha’’nti ekamantaṃ aṭṭhāsi.
อถ นํ สตฺถา ‘‘นายํ โมคฺคลฺลานํ ตวตฺถาย พโทฺธ พาลาปุโฎฯ อหญฺหิ อสมธุโร, มม ธุรํ อโญฺญ วหิตุํ สมโตฺถ นาม นตฺถิฯ อนจฺฉริยเมตํ, ยํ อิทานิ มม ธุรํ วหิตุํ สมโตฺถ นาม ภเวยฺยฯ อเหตุกติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺตกาเลปิ มม ธุรํ อโญฺญ วหิตุํ สมโตฺถ นาม นาโหสิเยวา’’ติ วตฺวา ‘‘กทา ปน, ภเนฺต’’ติ เถเรน ปุโฎฺฐ อตีตํ อาหริตฺวา –
Atha naṃ satthā ‘‘nāyaṃ moggallānaṃ tavatthāya baddho bālāpuṭo. Ahañhi asamadhuro, mama dhuraṃ añño vahituṃ samattho nāma natthi. Anacchariyametaṃ, yaṃ idāni mama dhuraṃ vahituṃ samattho nāma bhaveyya. Ahetukatiracchānayoniyaṃ nibbattakālepi mama dhuraṃ añño vahituṃ samattho nāma nāhosiyevā’’ti vatvā ‘‘kadā pana, bhante’’ti therena puṭṭho atītaṃ āharitvā –
‘‘ยโต ยโต ครุ ธุรํ, ยโต คมฺภีรวตฺตนี;
‘‘Yato yato garu dhuraṃ, yato gambhīravattanī;
ตทาสฺสุ กณฺหํ ยุญฺชนฺติ, สฺวาสฺสุ ตํ วหเต ธุร’’นฺติฯ –
Tadāssu kaṇhaṃ yuñjanti, svāssu taṃ vahate dhura’’nti. –
อิทํ กณฺหอุสภชาตกํ (ชา. ๑.๑.๒๙) วิตฺถาเรตฺวา ปุน ตเมว วตฺถุํ วิเสเสตฺวา ทเสฺสโนฺต –
Idaṃ kaṇhausabhajātakaṃ (jā. 1.1.29) vitthāretvā puna tameva vatthuṃ visesetvā dassento –
‘‘มนุญฺญเมว ภาเสยฺย, นามนุญฺญํ กุทาจนํ;
‘‘Manuññameva bhāseyya, nāmanuññaṃ kudācanaṃ;
มนุญฺญํ ภาสมานสฺส, ครุํ ภารํ อุททฺธริ;
Manuññaṃ bhāsamānassa, garuṃ bhāraṃ udaddhari;
ธนญฺจ นํ อลาเภสิ, เตน จตฺตมโน อหู’’ติฯ –
Dhanañca naṃ alābhesi, tena cattamano ahū’’ti. –
อิทํ นนฺทิวิสาลชาตกํ วิตฺถาเรตฺวา กเถสิฯ กเถตฺวา จ ปน สตฺถา รตนจงฺกมํ อภิรุหิ, ปุรโต ทฺวาทสโยชนิกา ปริสา อโหสิ ตถา ปจฺฉโต จ อุตฺตรโต จ ทกฺขิณโต จฯ อุชุกํ ปน จตุวีสติโยชนิกาย ปริสาย มเชฺฌ ภควา ยมกปาฎิหาริยํ อกาสิฯ
Idaṃ nandivisālajātakaṃ vitthāretvā kathesi. Kathetvā ca pana satthā ratanacaṅkamaṃ abhiruhi, purato dvādasayojanikā parisā ahosi tathā pacchato ca uttarato ca dakkhiṇato ca. Ujukaṃ pana catuvīsatiyojanikāya parisāya majjhe bhagavā yamakapāṭihāriyaṃ akāsi.
ตํ ปาฬิโต ตาว เอวํ เวทิตพฺพํ (ปฎิ. ม. ๑.๑๑๖) – กตมํ ตถาคตสฺส ยมกปาฎิหาริเย ญาณํ? อิธํ ตถาคโต ยมกปาฎิหาริยํ กโรติ อสาธารณํ สาวเกหิ, อุปริมกายโต อคฺคิกฺขโนฺธ ปวตฺตติ, เหฎฺฐิมกายโต อุทกธารา ปวตฺตติ ฯ เหฎฺฐิมกายโต อคฺคิกฺขโนฺธ ปวตฺตติ, อุปริมกายโต อุทกธารา ปวตฺตติฯ ปุรตฺถิมกายโต, ปจฺฉิมกายโต; ปจฺฉิมกายโต, ปุรตฺถิมกายโต; ทกฺขิณอกฺขิโต, วามอกฺขิโต; วามอกฺขิโต, ทกฺขิณอกฺขิโต; ทกฺขิณกณฺณโสตโต, วามกณฺณโสตโต; วามกณฺณโสตโต, ทกฺขิณกณฺณโสตโต; ทกฺขิณนาสิกาโสตโต, วามนาสิกาโสตโต; วามนาสิกาโสตโต, ทกฺขิณนาสิกาโสตโต; ทกฺขิณอํสกูฎโต, วามอํสกูฎโต; วามอํสกูฎโต, ทกฺขิณอํสกูฎโต; ทกฺขิณหตฺถโต, วามหตฺถโต; วามหตฺถโต, ทกฺขิณหตฺถโต; ทกฺขิณปสฺสโต, วามปสฺสโต; วามปสฺสโต, ทกฺขิณปสฺสโต; ทกฺขิณปาทโต, วามปาทโต; วามปาทโต, ทกฺขิณปาทโต; องฺคุลงฺคุเลหิ, องฺคุลนฺตริกาหิ; องฺคุลนฺตริกาหิ, องฺคุลงฺคุเลหิ; เอเกกโลมกูปโต อคฺคิกฺขโนฺธ ปวตฺตติ, เอเกกโลมโต อุทกธารา ปวตฺตติฯ เอเกกโลมโต อคฺคิกฺขโนฺธ ปวตฺตติ, เอเกกโลมกูปโต อุทกธารา ปวตฺตติ ฉนฺนํ วณฺณานํ นีลานํ ปีตกานํ โลหิตกานํ โอทาตานํ มเญฺชฎฺฐานํ ปภสฺสรานํฯ ภควา จงฺกมติ, พุทฺธนิมฺมิโต ติฎฺฐติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กเปฺปติ…เป.… นิมฺมิโต เสยฺยํ กเปฺปติ, ภควา จงฺกมติ วา ติฎฺฐติ วา นิสีทติ วาฯ อิทํ ตถาคตสฺส ยมกปาฎิหาริเย ญาณนฺติฯ
Taṃ pāḷito tāva evaṃ veditabbaṃ (paṭi. ma. 1.116) – katamaṃ tathāgatassa yamakapāṭihāriye ñāṇaṃ? Idhaṃ tathāgato yamakapāṭihāriyaṃ karoti asādhāraṇaṃ sāvakehi, uparimakāyato aggikkhandho pavattati, heṭṭhimakāyato udakadhārā pavattati . Heṭṭhimakāyato aggikkhandho pavattati, uparimakāyato udakadhārā pavattati. Puratthimakāyato, pacchimakāyato; pacchimakāyato, puratthimakāyato; dakkhiṇaakkhito, vāmaakkhito; vāmaakkhito, dakkhiṇaakkhito; dakkhiṇakaṇṇasotato, vāmakaṇṇasotato; vāmakaṇṇasotato, dakkhiṇakaṇṇasotato; dakkhiṇanāsikāsotato, vāmanāsikāsotato; vāmanāsikāsotato, dakkhiṇanāsikāsotato; dakkhiṇaaṃsakūṭato, vāmaaṃsakūṭato; vāmaaṃsakūṭato, dakkhiṇaaṃsakūṭato; dakkhiṇahatthato, vāmahatthato; vāmahatthato, dakkhiṇahatthato; dakkhiṇapassato, vāmapassato; vāmapassato, dakkhiṇapassato; dakkhiṇapādato, vāmapādato; vāmapādato, dakkhiṇapādato; aṅgulaṅgulehi, aṅgulantarikāhi; aṅgulantarikāhi, aṅgulaṅgulehi; ekekalomakūpato aggikkhandho pavattati, ekekalomato udakadhārā pavattati. Ekekalomato aggikkhandho pavattati, ekekalomakūpato udakadhārā pavattati channaṃ vaṇṇānaṃ nīlānaṃ pītakānaṃ lohitakānaṃ odātānaṃ mañjeṭṭhānaṃ pabhassarānaṃ. Bhagavā caṅkamati, buddhanimmito tiṭṭhati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappeti…pe… nimmito seyyaṃ kappeti, bhagavā caṅkamati vā tiṭṭhati vā nisīdati vā. Idaṃ tathāgatassa yamakapāṭihāriye ñāṇanti.
อิทํ ปน ปาฎิหาริยํ ภควา ตสฺมิํ จงฺกเม จงฺกมิตฺวา อกาสิฯ ตสฺส เตโชกสิณสมาปตฺติวเสน อุปริมกายโต อคฺคิกฺขโนฺธ ปวตฺตติ, อาโปกสิณสมาปตฺติวเสน เหฎฺฐิมกายโต อุทกธารา ปวตฺตติฯ น ปน อุทกธาราย ปวตฺตนฎฺฐานโต อคฺคิกฺขโนฺธ ปวตฺตติ, อคฺคิกฺขนฺธสฺส ปวตฺตนฎฺฐานโต อุทกธารา ปวตฺตตีติ ทเสฺสตุํ ‘‘เหฎฺฐิมกายโต อุปริมกายโต’’ติ วุตฺตํฯ เอเสว นโย สพฺพปเทสุฯ อคฺคิกฺขโนฺธ ปเนตฺถ อุทกธาราย อสมฺมิโสฺส อโหสิ, ตถา อุทกธารา อคฺคิกฺขเนฺธนฯ อุภยมฺปิ กิร เจตํ ยาว พฺรหฺมโลกา อุคฺคนฺตฺวา จกฺกวาฬมุขวฎฺฎิยํ ปตติฯ ‘‘ฉนฺนํ วณฺณาน’’นฺติ วุตฺตา ปนสฺส ฉพฺพณฺณรํสิโย ฆเฎหิ อาสิญฺจมานํ วิลีนสุวณฺณํ วิย ยนฺตนาลิกโต นิกฺขนฺตสุวณฺณรสธารา วิย จ เอกจกฺกวาฬคพฺภโต อุคฺคนฺตฺวา พฺรหฺมโลกํ อาหจฺจ ปฎินิวตฺติตฺวา จกฺกวาฬมุขวฎฺฎิเมว คณฺหิํสุฯ เอกจกฺกวาฬคพฺภํ วงฺกโคปานสิกํ วิย โพธิฆรํ อโหสิ เอกาโลกํฯ
Idaṃ pana pāṭihāriyaṃ bhagavā tasmiṃ caṅkame caṅkamitvā akāsi. Tassa tejokasiṇasamāpattivasena uparimakāyato aggikkhandho pavattati, āpokasiṇasamāpattivasena heṭṭhimakāyato udakadhārā pavattati. Na pana udakadhārāya pavattanaṭṭhānato aggikkhandho pavattati, aggikkhandhassa pavattanaṭṭhānato udakadhārā pavattatīti dassetuṃ ‘‘heṭṭhimakāyato uparimakāyato’’ti vuttaṃ. Eseva nayo sabbapadesu. Aggikkhandho panettha udakadhārāya asammisso ahosi, tathā udakadhārā aggikkhandhena. Ubhayampi kira cetaṃ yāva brahmalokā uggantvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ patati. ‘‘Channaṃ vaṇṇāna’’nti vuttā panassa chabbaṇṇaraṃsiyo ghaṭehi āsiñcamānaṃ vilīnasuvaṇṇaṃ viya yantanālikato nikkhantasuvaṇṇarasadhārā viya ca ekacakkavāḷagabbhato uggantvā brahmalokaṃ āhacca paṭinivattitvā cakkavāḷamukhavaṭṭimeva gaṇhiṃsu. Ekacakkavāḷagabbhaṃ vaṅkagopānasikaṃ viya bodhigharaṃ ahosi ekālokaṃ.
ตํทิวสํ สตฺถา จงฺกมิตฺวา ปาฎิหาริยํ กโรโนฺต อนฺตรนฺตรา มหาชนสฺส ธมฺมํ กเถสิฯ กเถโนฺต จ ชนํ นิรสฺสาสํ อกตฺวา ตสฺส อสฺสาสวารํ เทติฯ ตสฺมิํ ขเณ มหาชโน สาธุการํ ปวเตฺตสิฯ ตสฺส สาธุการปวตฺตนกาเล สตฺถา ตาวมหติยา ปริสาย จิตฺตํ โอโลเกโนฺต เอเกกสฺส โสฬสนฺนํ อาการานํ วเสน จิตฺตาจารํ อญฺญาสิฯ เอวํ ลหุกปริวตฺตํ พุทฺธานํ จิตฺตํ ฯ โย โย ยสฺมิญฺจ ธเมฺม ยสฺมิญฺจ ปาฎิหีเร ปสโนฺน, ตสฺส ตสฺส อชฺฌาสยวเสเนว ธมฺมญฺจ กเถสิ, ปาฎิหีรญฺจ อกาสิฯ เอวํ ธเมฺม เทสิยมาเน ปาฎิหีเร จ กริยมาเน มหาชนสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิฯ สตฺถา ปน ตสฺมิํ สมาคเม อตฺตโน มนํ คเหตฺวา อญฺญํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ สมตฺถํ อทิสฺวา นิมฺมิตพุทฺธํ มาเปสิฯ เตน ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ สตฺถา วิสฺสเชฺชสิ, สตฺถารา ปุจฺฉิตํ โส วิสฺสเชฺชสิฯ ภควโต จงฺกมนกาเล นิมฺมิโต ฐานาทีสุ อญฺญตรํ กเปฺปสิ, นิมฺมิตสฺส จงฺกมนกาเล ภควา ฐานาทีสุ อญฺญตรํ กเปฺปสิฯ ตมตฺถํ ทเสฺสตุํ ‘‘นิมฺมิโต จงฺกมติ วา’’ติอาทิ วุตฺตํฯ เอวํ กโรนฺตสฺส สตฺถุ ปาฎิหาริยํ ทิสฺวา ธมฺมกถํ สุตฺวา ตสฺมิํ สมาคเม วีสติยา ปาณโกฎีนํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิฯ
Taṃdivasaṃ satthā caṅkamitvā pāṭihāriyaṃ karonto antarantarā mahājanassa dhammaṃ kathesi. Kathento ca janaṃ nirassāsaṃ akatvā tassa assāsavāraṃ deti. Tasmiṃ khaṇe mahājano sādhukāraṃ pavattesi. Tassa sādhukārapavattanakāle satthā tāvamahatiyā parisāya cittaṃ olokento ekekassa soḷasannaṃ ākārānaṃ vasena cittācāraṃ aññāsi. Evaṃ lahukaparivattaṃ buddhānaṃ cittaṃ . Yo yo yasmiñca dhamme yasmiñca pāṭihīre pasanno, tassa tassa ajjhāsayavaseneva dhammañca kathesi, pāṭihīrañca akāsi. Evaṃ dhamme desiyamāne pāṭihīre ca kariyamāne mahājanassa dhammābhisamayo ahosi. Satthā pana tasmiṃ samāgame attano manaṃ gahetvā aññaṃ pañhaṃ pucchituṃ samatthaṃ adisvā nimmitabuddhaṃ māpesi. Tena pucchitaṃ pañhaṃ satthā vissajjesi, satthārā pucchitaṃ so vissajjesi. Bhagavato caṅkamanakāle nimmito ṭhānādīsu aññataraṃ kappesi, nimmitassa caṅkamanakāle bhagavā ṭhānādīsu aññataraṃ kappesi. Tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘nimmito caṅkamati vā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ karontassa satthu pāṭihāriyaṃ disvā dhammakathaṃ sutvā tasmiṃ samāgame vīsatiyā pāṇakoṭīnaṃ dhammābhisamayo ahosi.
สตฺถา ปาฎิหีรํ กโรโนฺตว ‘‘กตฺถ นุ โข อตีตพุทฺธา อิทํ ปาฎิหีรํ กตฺวา วสฺสํ อุเปนฺตี’’ติ อาวเชฺชตฺวา ‘‘ตาวติํสภวเน วสฺสํ อุปคนฺตฺวา มาตุ อภิธมฺมปิฎกํ เทเสนฺตี’’ติ ทิสฺวา ทกฺขิณปาทํ อุกฺขิปิตฺวา ยุคนฺธรมตฺถเก ฐเปตฺวา อิตรํ ปาทํ อุกฺขิปิตฺวา สิเนรุมตฺถเก ฐเปสิฯ เอวํ อฎฺฐสฎฺฐิโยชนสตสหสฺสฎฺฐาเน ตโย ปทวารา อเหสุํ, เทฺว ปาทฉิทฺทานิฯ สตฺถา ปาทํ ปสาเรตฺวา อกฺกมีติ น สลฺลเกฺขตพฺพํฯ ตสฺส หิ ปาทุกฺขิปนกาเลเยว ปพฺพตา ปาทมูลํ อาคนฺตฺวา สมฺปฎิจฺฉิํสุ, สตฺถารา อกฺกมนกาเล เต ปพฺพตา อุฎฺฐาย สกฎฺฐาเนเยว อฎฺฐํสุฯ สโกฺก สตฺถารํ ทิสฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘ปณฺฑุกมฺพลสิลาย มเญฺญ สตฺถา อิมํ วสฺสาวาสํ อุเปสฺสติ, พหูนญฺจ เทวตานํ อุปกาโร ภวิสฺสติ, สตฺถริ ปเนตฺถ วสฺสาวาสํ อุปคเต อญฺญา เทวตา หตฺถมฺปิ ฐเปตุํ น สกฺขิสฺสนฺติฯ อยํ โข ปน ปณฺฑุกมฺพลสิลา ทีฆโต สฎฺฐิโยชนา, วิตฺถารโต ปณฺณาสโยชนา, ปุถุลโต ปนฺนรสโยชนา, สตฺถริ นิสิเนฺนปิ ตุจฺฉํ ภวิสฺสตี’’ติฯ สตฺถา ตสฺส อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา อตฺตโน สงฺฆาฎิํ สิลาสนํ ปฎิจฺฉาทยมานํ ขิปิฯ สโกฺก จิเนฺตสิ – ‘‘จีวรํ ตาว ปฎิจฺฉาทยมานํ ขิปิ, สยํ ปน ปริตฺตเก ฐาเน นิสีทิสฺสตี’’ติฯ สตฺถา ตสฺส อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา นีจปีฐกํ มหาปํสุกูลิโก วิย ปณฺฑุกมฺพลสิลํ อโนฺตจีวรโภเคเยว กตฺวา นิสีทิฯ มหาชโนปิ ตํขณเญฺญว สตฺถารํ โอโลเกโนฺต นาทฺทส, จนฺทสฺส อตฺถงฺคมิตกาโล วิย สูริยสฺส จ อตฺถงฺคมิตกาโล วิย อโหสิฯ มหาชโน –
Satthā pāṭihīraṃ karontova ‘‘kattha nu kho atītabuddhā idaṃ pāṭihīraṃ katvā vassaṃ upentī’’ti āvajjetvā ‘‘tāvatiṃsabhavane vassaṃ upagantvā mātu abhidhammapiṭakaṃ desentī’’ti disvā dakkhiṇapādaṃ ukkhipitvā yugandharamatthake ṭhapetvā itaraṃ pādaṃ ukkhipitvā sinerumatthake ṭhapesi. Evaṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassaṭṭhāne tayo padavārā ahesuṃ, dve pādachiddāni. Satthā pādaṃ pasāretvā akkamīti na sallakkhetabbaṃ. Tassa hi pādukkhipanakāleyeva pabbatā pādamūlaṃ āgantvā sampaṭicchiṃsu, satthārā akkamanakāle te pabbatā uṭṭhāya sakaṭṭhāneyeva aṭṭhaṃsu. Sakko satthāraṃ disvā cintesi – ‘‘paṇḍukambalasilāya maññe satthā imaṃ vassāvāsaṃ upessati, bahūnañca devatānaṃ upakāro bhavissati, satthari panettha vassāvāsaṃ upagate aññā devatā hatthampi ṭhapetuṃ na sakkhissanti. Ayaṃ kho pana paṇḍukambalasilā dīghato saṭṭhiyojanā, vitthārato paṇṇāsayojanā, puthulato pannarasayojanā, satthari nisinnepi tucchaṃ bhavissatī’’ti. Satthā tassa ajjhāsayaṃ viditvā attano saṅghāṭiṃ silāsanaṃ paṭicchādayamānaṃ khipi. Sakko cintesi – ‘‘cīvaraṃ tāva paṭicchādayamānaṃ khipi, sayaṃ pana parittake ṭhāne nisīdissatī’’ti. Satthā tassa ajjhāsayaṃ viditvā nīcapīṭhakaṃ mahāpaṃsukūliko viya paṇḍukambalasilaṃ antocīvarabhogeyeva katvā nisīdi. Mahājanopi taṃkhaṇaññeva satthāraṃ olokento nāddasa, candassa atthaṅgamitakālo viya sūriyassa ca atthaṅgamitakālo viya ahosi. Mahājano –
‘‘คโต นุ จิตฺตกูฎํ วา, เกลาสํ วา ยุคนฺธรํ;
‘‘Gato nu cittakūṭaṃ vā, kelāsaṃ vā yugandharaṃ;
น โน ทเกฺขมุ สมฺพุทฺธํ, โลกเชฎฺฐํ นราสภ’’นฺติฯ –
Na no dakkhemu sambuddhaṃ, lokajeṭṭhaṃ narāsabha’’nti. –
อิมํ คาถํ วทโนฺต ปริเทวิฯ อปเร ‘‘สตฺถา นาม ปวิเวกรโต, โส ‘เอวรูปาย เม ปริสาย เอวรูปํ ปาฎิหีรํ กต’นฺติ ลชฺชาย อญฺญํ รฎฺฐํ วา ชนปทํ วา คโต ภวิสฺสติ, น ทานิ ตํ ทกฺขิสฺสามา’’ติ ปริเทวนฺตา อิมํ คาถมาหํสุ –
Imaṃ gāthaṃ vadanto paridevi. Apare ‘‘satthā nāma pavivekarato, so ‘evarūpāya me parisāya evarūpaṃ pāṭihīraṃ kata’nti lajjāya aññaṃ raṭṭhaṃ vā janapadaṃ vā gato bhavissati, na dāni taṃ dakkhissāmā’’ti paridevantā imaṃ gāthamāhaṃsu –
‘‘ปวิเวกรโต ธีโร, นิมํ โลกํ ปุเนหิติ;
‘‘Pavivekarato dhīro, nimaṃ lokaṃ punehiti;
น โน ทเกฺขมุ สมฺพุทฺธํ, โลกเชฎฺฐํ นราสภ’’นฺติฯ
Na no dakkhemu sambuddhaṃ, lokajeṭṭhaṃ narāsabha’’nti.
เต มหาโมคฺคลฺลานํ ปุจฺฉิํสุ – ‘‘กหํ, ภเนฺต, สตฺถา’’ติ? โส สยํ ชานโนฺตปิ ‘‘ปเรสมฺปิ คุณา ปากฎา โหนฺตู’’ติ อชฺฌาสเยน ‘‘อนุรุทฺธํ ปุจฺฉถา’’ติ อาหฯ เต เถรํ ตถา ปุจฺฉิํสุ – ‘‘กหํ, ภเนฺต, สตฺถา’’ติ? ตาวติํสภวเน ปณฺฑุกมฺพลสิลายํ วสฺสํ อุปคนฺตฺวา มาตุ อภิธมฺมปิฎกํ เทเสตุํ คโตติฯ ‘‘กทา อาคมิสฺสติ, ภเนฺต’’ติ? ‘‘ตโย มาเส อภิธมฺมปิฎกํ เทเสตฺวา มหาปวารณทิวเส’’ติฯ เต ‘‘สตฺถารํ อทิสฺวา น คมิสฺสามา’’ติ ตเตฺถว ขนฺธาวารํ พนฺธิํสุฯ อากาสเมว กิร เนสํ ฉทนํ อโหสิฯ ตาย จ มหติยา ปริสาย สรีรนิฆํโส นาม น ปญฺญายิ, ปถวี วิวรํ อทาสิ, สพฺพตฺถ ปริสุทฺธเมว ภูมิตลํ อโหสิฯ
Te mahāmoggallānaṃ pucchiṃsu – ‘‘kahaṃ, bhante, satthā’’ti? So sayaṃ jānantopi ‘‘paresampi guṇā pākaṭā hontū’’ti ajjhāsayena ‘‘anuruddhaṃ pucchathā’’ti āha. Te theraṃ tathā pucchiṃsu – ‘‘kahaṃ, bhante, satthā’’ti? Tāvatiṃsabhavane paṇḍukambalasilāyaṃ vassaṃ upagantvā mātu abhidhammapiṭakaṃ desetuṃ gatoti. ‘‘Kadā āgamissati, bhante’’ti? ‘‘Tayo māse abhidhammapiṭakaṃ desetvā mahāpavāraṇadivase’’ti. Te ‘‘satthāraṃ adisvā na gamissāmā’’ti tattheva khandhāvāraṃ bandhiṃsu. Ākāsameva kira nesaṃ chadanaṃ ahosi. Tāya ca mahatiyā parisāya sarīranighaṃso nāma na paññāyi, pathavī vivaraṃ adāsi, sabbattha parisuddhameva bhūmitalaṃ ahosi.
สตฺถา ปฐมเมว โมคฺคลฺลานเตฺถรํ อโวจ – ‘‘โมคฺคลฺลาน, ตฺวํ เอติสฺสาย ปริสาย ธมฺมํ เทเสยฺยาสิ, จูฬอนาถปิณฺฑิโก อาหารํ ทสฺสตี’’ติฯ ตสฺมา ตํ เตมาสํ จูฬอนาถปิณฺฑิโกว ตสฺสา ปริสาย ยาปนํ ยาคุภตฺตํ ขาทนียํ ตมฺพุลเตลคนฺธมาลาปิลนฺธนานิ จ อทาสิฯ มหาโมคฺคลฺลาโน ธมฺมํ เทเสสิ, ปาฎิหาริยทสฺสนตฺถํ อาคตาคเตหิ ปุฎฺฐปเญฺห จ วิสฺสเชฺชสิฯ สตฺถารมฺปิ มาตุ อภิธมฺมเทสนตฺถํ ปณฺฑุกมฺพลสิลายํ วสฺสํ อุปคตํ ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตา ปริวารยิํสุฯ เตน วุตฺตํ –
Satthā paṭhamameva moggallānattheraṃ avoca – ‘‘moggallāna, tvaṃ etissāya parisāya dhammaṃ deseyyāsi, cūḷaanāthapiṇḍiko āhāraṃ dassatī’’ti. Tasmā taṃ temāsaṃ cūḷaanāthapiṇḍikova tassā parisāya yāpanaṃ yāgubhattaṃ khādanīyaṃ tambulatelagandhamālāpilandhanāni ca adāsi. Mahāmoggallāno dhammaṃ desesi, pāṭihāriyadassanatthaṃ āgatāgatehi puṭṭhapañhe ca vissajjesi. Satthārampi mātu abhidhammadesanatthaṃ paṇḍukambalasilāyaṃ vassaṃ upagataṃ dasasahassacakkavāḷadevatā parivārayiṃsu. Tena vuttaṃ –
‘‘ตาวติํเส ยทา พุโทฺธ, สิลายํ ปณฺฑุกมฺพเล;
‘‘Tāvatiṃse yadā buddho, silāyaṃ paṇḍukambale;
ปาริจฺฉตฺตกมูลมฺหิ, วิหาสิ ปุริสุตฺตโมฯ
Pāricchattakamūlamhi, vihāsi purisuttamo.
‘‘ทสสุ โลกธาตูสุ, สนฺนิปติตฺวาน เทวตา;
‘‘Dasasu lokadhātūsu, sannipatitvāna devatā;
ปยิรุปาสนฺติ สมฺพุทฺธํ, วสนฺตํ นาคมุทฺธนิฯ
Payirupāsanti sambuddhaṃ, vasantaṃ nāgamuddhani.
‘‘น โกจิ เทโว วเณฺณน, สมฺพุทฺธสฺส วิโรจติ;
‘‘Na koci devo vaṇṇena, sambuddhassa virocati;
สเพฺพ เทเว อติกฺกมฺม, สมฺพุโทฺธว วิโรจตี’’ติฯ (เป. ว. ๓๑๗-๓๑๙);
Sabbe deve atikkamma, sambuddhova virocatī’’ti. (pe. va. 317-319);
เอวํ สพฺพา เทวตา อตฺตโน สรีรปฺปภาย อภิภวิตฺวา นิสินฺนสฺส ปนสฺส มาตา ตุสิตวิมานโต อาคนฺตฺวา ทกฺขิณปเสฺส นิสีทิฯ อินฺทโกปิ เทวปุโตฺต อาคนฺตฺวา ทกฺขิณปเสฺสเยว นิสีทิ, องฺกุโร วามปเสฺส นิสีทิฯ โส มเหสกฺขาสุ เทวตาสุ สนฺนิปตนฺตีสุ อปคนฺตฺวา ทฺวาทสโยชนิเก ฐาเน โอกาสํ ลภิ, อินฺทโก ตเตฺถว นิสีทิฯ สตฺถา เต อุโภปิ โอโลเกตฺวา อตฺตโน สาสเน ทกฺขิเณยฺยปุคฺคลานํ ทินฺนทานสฺส มหปฺผลภาวํ ญาเปตุกาโม เอวมาห – ‘‘องฺกุร, ตยา ทีฆมนฺตเร ทสวสฺสสหสฺสปริมาณกาเล ทฺวาทสโยชนิกํ อุทฺธนปนฺติํ กตฺวา มหาทานํ ทินฺนํ, อิทานิ มม สมาคมํ อาคนฺตฺวา ทฺวาทสโยชนิเก ฐาเน โอกาสํ ลภิ, กิํ นุ โข เอตฺถ การณ’’นฺติ? วุตฺตมฺปิ เจตํ –
Evaṃ sabbā devatā attano sarīrappabhāya abhibhavitvā nisinnassa panassa mātā tusitavimānato āgantvā dakkhiṇapasse nisīdi. Indakopi devaputto āgantvā dakkhiṇapasseyeva nisīdi, aṅkuro vāmapasse nisīdi. So mahesakkhāsu devatāsu sannipatantīsu apagantvā dvādasayojanike ṭhāne okāsaṃ labhi, indako tattheva nisīdi. Satthā te ubhopi oloketvā attano sāsane dakkhiṇeyyapuggalānaṃ dinnadānassa mahapphalabhāvaṃ ñāpetukāmo evamāha – ‘‘aṅkura, tayā dīghamantare dasavassasahassaparimāṇakāle dvādasayojanikaṃ uddhanapantiṃ katvā mahādānaṃ dinnaṃ, idāni mama samāgamaṃ āgantvā dvādasayojanike ṭhāne okāsaṃ labhi, kiṃ nu kho ettha kāraṇa’’nti? Vuttampi cetaṃ –
‘‘โอโลเกตฺวาน สมฺพุโทฺธ, องฺกุรญฺจาปิ อินฺทกํ;
‘‘Oloketvāna sambuddho, aṅkurañcāpi indakaṃ;
ทกฺขิเณยฺยํ สมฺภาเวโนฺต, อิทํ วจนมพฺรวิฯ
Dakkhiṇeyyaṃ sambhāvento, idaṃ vacanamabravi.
‘‘มหาทานํ ตยา ทินฺนํ, องฺกุร ทีฆมนฺตเร;
‘‘Mahādānaṃ tayā dinnaṃ, aṅkura dīghamantare;
อติทูเร นิสิโนฺนสิ, อาคจฺฉ มม สนฺติเก’’ติฯ (เป. ว. ๓๒๑-๓๒๒);
Atidūre nisinnosi, āgaccha mama santike’’ti. (pe. va. 321-322);
โส สโทฺธ ปถวีตลํ ปาปุณิฯ สพฺพาปิ นํ สา ปริสา อโสฺสสิฯ เอวํ วุเตฺต –
So saddho pathavītalaṃ pāpuṇi. Sabbāpi naṃ sā parisā assosi. Evaṃ vutte –
‘‘โจทิโต ภาวิตเตฺตน, องฺกุโร เอตมพฺรวิ;
‘‘Codito bhāvitattena, aṅkuro etamabravi;
กิํ มยฺหํ เตน ทาเนน, ทกฺขิเณเยฺยน สุญฺญตํฯ
Kiṃ mayhaṃ tena dānena, dakkhiṇeyyena suññataṃ.
‘‘อยํ โส อินฺทโก ยโกฺข, ทชฺชา ทานํ ปริตฺตกํ;
‘‘Ayaṃ so indako yakkho, dajjā dānaṃ parittakaṃ;
อติโรจติ อเมฺหหิ, จโนฺท ตาราคเณ ยถา’’ติฯ (เป. ว. ๓๒๓-๓๒๔);
Atirocati amhehi, cando tārāgaṇe yathā’’ti. (pe. va. 323-324);
ตตฺถ ทชฺชาติ ทตฺวาฯ เอวํ วุเตฺต สตฺถา อินฺทกํ อาห – ‘‘อินฺทก, ตฺวํ มม ทกฺขิณปเสฺส นิสิโนฺน, กสฺมา อนปคนฺตฺวาว นิสีทสี’’ติ? โส ‘‘อหํ, ภเนฺต, สุเขเตฺต อปฺปกพีชํ วปนกสฺสโก วิย ทกฺขิเณยฺยสมฺปทํ อลตฺถ’’นฺติ ทกฺขิเณยฺยํ ปภาเวโนฺต อาห –
Tattha dajjāti datvā. Evaṃ vutte satthā indakaṃ āha – ‘‘indaka, tvaṃ mama dakkhiṇapasse nisinno, kasmā anapagantvāva nisīdasī’’ti? So ‘‘ahaṃ, bhante, sukhette appakabījaṃ vapanakassako viya dakkhiṇeyyasampadaṃ alattha’’nti dakkhiṇeyyaṃ pabhāvento āha –
‘‘อุชฺชงฺคเล ยถา เขเตฺต, พีชํ พหุมฺปิ โรปิตํ;
‘‘Ujjaṅgale yathā khette, bījaṃ bahumpi ropitaṃ;
น ผลํ วิปุลํ โหติ, นปิ โตเสติ กสฺสกํฯ
Na phalaṃ vipulaṃ hoti, napi toseti kassakaṃ.
‘‘ตเถว ทานํ พหุกํ, ทุสฺสีเลสุ ปติฎฺฐิตํ;
‘‘Tatheva dānaṃ bahukaṃ, dussīlesu patiṭṭhitaṃ;
น ผลํ วิปุลํ โหติ, นปิ โตเสติ ทายกํฯ
Na phalaṃ vipulaṃ hoti, napi toseti dāyakaṃ.
‘‘ยถาปิ ภทฺทเก เขเตฺต, พีชํ อปฺปมฺปิ โรปิตํ;
‘‘Yathāpi bhaddake khette, bījaṃ appampi ropitaṃ;
สมฺมา ธารํ ปเวจฺฉเนฺต, ผลํ โตเสติ กสฺสกํฯ
Sammā dhāraṃ pavecchante, phalaṃ toseti kassakaṃ.
‘‘ตเถว สีลวเนฺตสุ, คุณวเนฺตสุ ตาทิสุ;
‘‘Tatheva sīlavantesu, guṇavantesu tādisu;
อปฺปกมฺปิ กตํ การํ, ปุญฺญํ โหติ มหปฺผล’’นฺติฯ (เป. ว. ๓๒๕-๓๒๘);
Appakampi kataṃ kāraṃ, puññaṃ hoti mahapphala’’nti. (pe. va. 325-328);
กิํ ปเนตสฺส ปุพฺพกมฺมนฺติ? โส กิร อนุรุทฺธเตฺถรสฺส อโนฺตคามํ ปิณฺฑาย ปวิฎฺฐสฺส อตฺตโน อาภตํ กฎจฺฉุภิกฺขํ ทาเปสิฯ ตทา ตสฺส ปุญฺญํ องฺกุเรน ทสวสฺสสหสฺสานิ ทฺวาทสโยชนิกํ อุทฺธนปนฺติํ กตฺวา ทินฺนทานโต มหปฺผลตรํ ชาตํฯ ตสฺมา เอวมาหฯ
Kiṃ panetassa pubbakammanti? So kira anuruddhattherassa antogāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhassa attano ābhataṃ kaṭacchubhikkhaṃ dāpesi. Tadā tassa puññaṃ aṅkurena dasavassasahassāni dvādasayojanikaṃ uddhanapantiṃ katvā dinnadānato mahapphalataraṃ jātaṃ. Tasmā evamāha.
เอวํ วุเตฺต สตฺถา, ‘‘องฺกุร, ทานํ นาม วิเจยฺย ทาตุํ วฎฺฎติ, เอวํ ตํ สุเขเตฺตสุ วุตฺตพีชํ วิย มหปฺผลํ โหติฯ ตฺวํ ปน น ตถา อกาสิ, เตน เต ทานํ มหปฺผลํ น ชาต’’นฺติ อิมมตฺถํ วิภาเวโนฺต –
Evaṃ vutte satthā, ‘‘aṅkura, dānaṃ nāma viceyya dātuṃ vaṭṭati, evaṃ taṃ sukhettesu vuttabījaṃ viya mahapphalaṃ hoti. Tvaṃ pana na tathā akāsi, tena te dānaṃ mahapphalaṃ na jāta’’nti imamatthaṃ vibhāvento –
‘‘วิเจยฺย ทานํ ทาตพฺพํ, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ…เป.…ฯ
‘‘Viceyya dānaṃ dātabbaṃ, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ…pe….
‘‘วิเจยฺย ทานํ สุคตปฺปสตฺถํ,
‘‘Viceyya dānaṃ sugatappasatthaṃ,
เย ทกฺขิเณยฺยา อิธ ชีวโลเก;
Ye dakkhiṇeyyā idha jīvaloke;
เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานิ,
Etesu dinnāni mahapphalāni,
พีชานิ วุตฺตานิ ยถา สุเขเตฺต’’ติฯ (เป. ว. ๓๒๙-๓๓๐) –
Bījāni vuttāni yathā sukhette’’ti. (pe. va. 329-330) –
วตฺวา อุตฺตริมฺปิ ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมา คาถา อภาสิ –
Vatvā uttarimpi dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
‘‘ติณโทสานิ เขตฺตานิ, ราคโทสา อยํ ปชา;
‘‘Tiṇadosāni khettāni, rāgadosā ayaṃ pajā;
ตสฺมา หิ วีตราเคสุ, ทินฺนํ โหติ มหปฺผลํฯ
Tasmā hi vītarāgesu, dinnaṃ hoti mahapphalaṃ.
‘‘ติณโทสานิ เขตฺตานิ, โทสโทสา อยํ ปชา;
‘‘Tiṇadosāni khettāni, dosadosā ayaṃ pajā;
ตสฺมา หิ วีตโทเสสุ, ทินฺนํ โหติ มหปฺผลํฯ
Tasmā hi vītadosesu, dinnaṃ hoti mahapphalaṃ.
‘‘ติณโทสานิ เขตฺตานิ, โมหโทสา อยํ ปชา;
‘‘Tiṇadosāni khettāni, mohadosā ayaṃ pajā;
ตสฺมา หิ วีตโมเหสุ, ทินฺนํ โหติ มหปฺผลํฯ
Tasmā hi vītamohesu, dinnaṃ hoti mahapphalaṃ.
‘‘ติณโทสานิ เขตฺตานิ, อิจฺฉาโทสา อยํ ปชา;
‘‘Tiṇadosāni khettāni, icchādosā ayaṃ pajā;
ตสฺมา หิ วิคติเจฺฉสุ, ทินฺนํ โหติ มหปฺผล’’นฺติฯ
Tasmā hi vigaticchesu, dinnaṃ hoti mahapphala’’nti.
เทสนาวสาเน องฺกุโร จ อินฺทโก จ โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิํสุ, มหาชนสฺสาปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne aṅkuro ca indako ca sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu, mahājanassāpi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
อถ สตฺถา เทวปริสาย มเชฺฌ นิสิโนฺน มาตรํ อารพฺภ ‘‘กุสลา ธมฺมา, อกุสลา ธมฺมา, อพฺยากตา ธมฺมา’’ติ อภิธมฺมปิฎกํ ปฎฺฐเปสิฯ เอวํ ตโย มาเส นิรนฺตรํ อภิธมฺมปิฎกํ กเถสิฯ กเถโนฺต ปน ภิกฺขาจารเวลาย ‘‘ยาว มมาคมนา เอตฺตกํ นาม ธมฺมํ เทเสตู’’ติ นิมฺมิตพุทฺธํ มาเปตฺวา หิมวนฺตํ คนฺตฺวา นาคลตาทนฺตกฎฺฐํ ขาทิตฺวา อโนตตฺตทเห มุขํ โธวิตฺวา อุตฺตรกุรุโต ปิณฺฑปาตํ อาหริตฺวา มหาสาลมาฬเก นิสิโนฺน ภตฺตกิจฺจํ อกาสิฯ สาริปุตฺตเตฺถโร ตตฺถ คนฺตฺวา สตฺถุ วตฺตํ กโรติฯ สตฺถา ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน, ‘‘สาริปุตฺต , อชฺช มยา เอตฺตโก นาม ธโมฺม ภาสิโต, ตฺวํ อตฺตโน อเนฺตวาสิกานํ ภิกฺขูนํ วาเจหี’’ติ เถรสฺส กเถสิฯ ยมกปาฎิหีเร กิร ปสีทิตฺวา ปญฺจสตา กุลปุตฺตา เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิํสุฯ เต สนฺธาย เถรํ เอวมาหฯ วตฺวา จ ปน เทวโลกํ คนฺตฺวา นิมฺมิตพุเทฺธน เทสิตฎฺฐานโต ปฎฺฐาย สยํ ธมฺมํ เทเสสิฯ เถโรปิ คนฺตฺวา เตสํ ภิกฺขูนํ ธมฺมํ เทเสสิฯ เต สตฺถริ เทวโลเก วิหรเนฺตเยว สตฺตปกรณิกา อเหสุํฯ
Atha satthā devaparisāya majjhe nisinno mātaraṃ ārabbha ‘‘kusalā dhammā, akusalā dhammā, abyākatā dhammā’’ti abhidhammapiṭakaṃ paṭṭhapesi. Evaṃ tayo māse nirantaraṃ abhidhammapiṭakaṃ kathesi. Kathento pana bhikkhācāravelāya ‘‘yāva mamāgamanā ettakaṃ nāma dhammaṃ desetū’’ti nimmitabuddhaṃ māpetvā himavantaṃ gantvā nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā anotattadahe mukhaṃ dhovitvā uttarakuruto piṇḍapātaṃ āharitvā mahāsālamāḷake nisinno bhattakiccaṃ akāsi. Sāriputtatthero tattha gantvā satthu vattaṃ karoti. Satthā bhattakiccapariyosāne, ‘‘sāriputta , ajja mayā ettako nāma dhammo bhāsito, tvaṃ attano antevāsikānaṃ bhikkhūnaṃ vācehī’’ti therassa kathesi. Yamakapāṭihīre kira pasīditvā pañcasatā kulaputtā therassa santike pabbajiṃsu. Te sandhāya theraṃ evamāha. Vatvā ca pana devalokaṃ gantvā nimmitabuddhena desitaṭṭhānato paṭṭhāya sayaṃ dhammaṃ desesi. Theropi gantvā tesaṃ bhikkhūnaṃ dhammaṃ desesi. Te satthari devaloke viharanteyeva sattapakaraṇikā ahesuṃ.
เต กิร กสฺสปพุทฺธกาเล ขุทฺทกวคฺคุลิโย หุตฺวา เอกสฺมิํ ปพฺภาเร โอลมฺพนฺตา ทฺวินฺนํ เถรานํ จงฺกมิตฺวา อภิธมฺมํ สชฺฌายนฺตานํ สทฺทํ สุตฺวา สเร นิมิตฺตํ อคฺคเหสุํฯ เต ‘‘อิเม ขนฺธา นาม, อิมา ธาตุโย นามา’’ติ อชานิตฺวา สเร นิมิตฺตคหณมเตฺตเนว ตโต จุตา เทวโลเก นิพฺพตฺตา, เอกํ พุทฺธนฺตรํ ทิพฺพสมฺปตฺติํ อนุภวิตฺวา ตโต จวิตฺวา สาวตฺถิยํ กุลฆเรสุ นิพฺพตฺตาฯ ยมกปาฎิหีเร อุปฺปนฺนปสาทา เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา สพฺพปฐมํ สตฺตปกรณิกา อเหสุํฯ สตฺถาปิ เตเนว นีหาเรน ตํ เตมาสํ อภิธมฺมํ เทเสสิฯ เทสนาวสาเน อสีติโกฎิสหสฺสานํ เทวตานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ, มหามายาปิ โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิฯ
Te kira kassapabuddhakāle khuddakavagguliyo hutvā ekasmiṃ pabbhāre olambantā dvinnaṃ therānaṃ caṅkamitvā abhidhammaṃ sajjhāyantānaṃ saddaṃ sutvā sare nimittaṃ aggahesuṃ. Te ‘‘ime khandhā nāma, imā dhātuyo nāmā’’ti ajānitvā sare nimittagahaṇamatteneva tato cutā devaloke nibbattā, ekaṃ buddhantaraṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā tato cavitvā sāvatthiyaṃ kulagharesu nibbattā. Yamakapāṭihīre uppannapasādā therassa santike pabbajitvā sabbapaṭhamaṃ sattapakaraṇikā ahesuṃ. Satthāpi teneva nīhārena taṃ temāsaṃ abhidhammaṃ desesi. Desanāvasāne asītikoṭisahassānaṃ devatānaṃ dhammābhisamayo ahosi, mahāmāyāpi sotāpattiphale patiṭṭhahi.
สาปิ โข ฉตฺติํสโยชนปริมณฺฑลา ปริสา ‘‘อิทานิ สตฺตเม ทิวเส มหาปวารณา ภวิสฺสตี’’ติ มหาโมคฺคลฺลานเตฺถรํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘ภเนฺต สตฺถุ, โอโรหณทิวสํ สญฺญาตุํ วฎฺฎติ, น หิ มยํ สตฺถารํ อทิสฺวา คมิสฺสามา’’ติฯ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ตํ กถํ สุตฺวา ‘‘สาธาวุโส’’ติ วตฺวา ตเตฺถว ปถวิยํ นิมุโคฺค สิเนรุปาทํ คนฺตฺวา ‘‘มํ อภิรุหนฺตํ ปริสา ปสฺสตู’’ติ อธิฎฺฐาย มณิรตเนน อาวุตํ ปณฺฑุกมฺพลสุตฺตํ วิย ปญฺญายมานรูโปว สิเนรุมเชฺฌน อภิรุหิฯ มนุสฺสาปิ นํ ‘‘เอกโยชนํ อภิรุโฬฺห, ทฺวิโยชนํ อภิรุโฬฺห’’ติ โอโลกยิํสุฯ เถโรปิ สตฺถุ ปาเท สีเสน อุกฺขิปโนฺต วิย อภิรุหิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาห – ‘‘ภเนฺต, ปริสา ตุเมฺห ทิสฺวาว คนฺตุกามา, กทา โอโรหิสฺสถา’’ติฯ ‘‘กหํ ปน เต, โมคฺคลฺลาน, เชฎฺฐภาติโก สาริปุโตฺต’’ติฯ ‘‘ภเนฺต, สงฺกสฺสนคเร วสฺสํ อุปคโต’’ติฯ โมคฺคลฺลาน, อหํ อิโต สตฺตเม ทิวเส มหาปวารณาย สงฺกสฺสนครทฺวาเร โอตริสฺสามิ, มํ ทฎฺฐุกามา ตตฺถ อาคจฺฉนฺตุ, สาวตฺถิโต สงฺกสฺสนครทฺวารํ ติํสโยชนานิ, เอตฺตเก มเคฺค กสฺสจิ ปาเถยฺยกิจฺจํ นตฺถิ, อุโปสถิกา หุตฺวา ธุรวิหารํ ธมฺมสฺสวนตฺถาย คจฺฉนฺตา วิย อาคเจฺฉยฺยาถาติ เตสํ อาโรเจยฺยาสีติฯ เถโร ‘‘สาธุ, ภเนฺต’’ติ คนฺตฺวา ตถา อาโรเจสิฯ
Sāpi kho chattiṃsayojanaparimaṇḍalā parisā ‘‘idāni sattame divase mahāpavāraṇā bhavissatī’’ti mahāmoggallānattheraṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘bhante satthu, orohaṇadivasaṃ saññātuṃ vaṭṭati, na hi mayaṃ satthāraṃ adisvā gamissāmā’’ti. Āyasmā mahāmoggallāno taṃ kathaṃ sutvā ‘‘sādhāvuso’’ti vatvā tattheva pathaviyaṃ nimuggo sinerupādaṃ gantvā ‘‘maṃ abhiruhantaṃ parisā passatū’’ti adhiṭṭhāya maṇiratanena āvutaṃ paṇḍukambalasuttaṃ viya paññāyamānarūpova sinerumajjhena abhiruhi. Manussāpi naṃ ‘‘ekayojanaṃ abhiruḷho, dviyojanaṃ abhiruḷho’’ti olokayiṃsu. Theropi satthu pāde sīsena ukkhipanto viya abhiruhitvā vanditvā evamāha – ‘‘bhante, parisā tumhe disvāva gantukāmā, kadā orohissathā’’ti. ‘‘Kahaṃ pana te, moggallāna, jeṭṭhabhātiko sāriputto’’ti. ‘‘Bhante, saṅkassanagare vassaṃ upagato’’ti. Moggallāna, ahaṃ ito sattame divase mahāpavāraṇāya saṅkassanagaradvāre otarissāmi, maṃ daṭṭhukāmā tattha āgacchantu, sāvatthito saṅkassanagaradvāraṃ tiṃsayojanāni, ettake magge kassaci pātheyyakiccaṃ natthi, uposathikā hutvā dhuravihāraṃ dhammassavanatthāya gacchantā viya āgaccheyyāthāti tesaṃ āroceyyāsīti. Thero ‘‘sādhu, bhante’’ti gantvā tathā ārocesi.
สตฺถา วุฎฺฐวโสฺส ปวาเรตฺวา สกฺกสฺส อาโรเจสิ – ‘‘มหาราช, มนุสฺสปถํ คมิสฺสามี’’ติ ฯ สโกฺก สุวณฺณมยํ มณิมยํ รชตมยนฺติ ตีณิ โสปานานิ มาเปสิฯ เตสํ ปาทา สงฺกสฺสนครทฺวาเร ปติฎฺฐหิํสุ, สีสานิ สิเนรุมุทฺธนิฯ เตสุ ทกฺขิณปเสฺส สุวณฺณมยํ โสปานํ เทวตานํ อโหสิ, วามปเสฺส รชตมยํ โสปานํ มหาพฺรหฺมานํ อโหสิ, มเชฺฌ มณิมยํ โสปานํ ตถาคตสฺส อโหสิฯ สตฺถาปิ สิเนรุมุทฺธนิ ฐตฺวา เทโวโรหณสมเย ยมกปาฎิหาริยํ กตฺวา อุทฺธํ โอโลเกสิ, ยาว พฺรหฺมโลกา เอกงฺคณา อเหสุํฯ อโธ โอโลเกสิ, ยาว อวีจิโต เอกงฺคณํ อโหสิฯ ทิสาวิทิสา โอโลเกสิ, อเนกานิ จกฺกวาฬสตสหสฺสานิ เอกงฺคณานิ อเหสุํฯ เทวา มนุเสฺส ปสฺสิํสุ, มนุสฺสาปิ เทเว ปสฺสิํสุ, สเพฺพ สมฺมุขาว ปสฺสิํสุฯ
Satthā vuṭṭhavasso pavāretvā sakkassa ārocesi – ‘‘mahārāja, manussapathaṃ gamissāmī’’ti . Sakko suvaṇṇamayaṃ maṇimayaṃ rajatamayanti tīṇi sopānāni māpesi. Tesaṃ pādā saṅkassanagaradvāre patiṭṭhahiṃsu, sīsāni sinerumuddhani. Tesu dakkhiṇapasse suvaṇṇamayaṃ sopānaṃ devatānaṃ ahosi, vāmapasse rajatamayaṃ sopānaṃ mahābrahmānaṃ ahosi, majjhe maṇimayaṃ sopānaṃ tathāgatassa ahosi. Satthāpi sinerumuddhani ṭhatvā devorohaṇasamaye yamakapāṭihāriyaṃ katvā uddhaṃ olokesi, yāva brahmalokā ekaṅgaṇā ahesuṃ. Adho olokesi, yāva avīcito ekaṅgaṇaṃ ahosi. Disāvidisā olokesi, anekāni cakkavāḷasatasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ. Devā manusse passiṃsu, manussāpi deve passiṃsu, sabbe sammukhāva passiṃsu.
ภควา ฉพฺพณฺณรํสิโย วิสฺสเชฺชสิฯ ตํ ทิวสํ พุทฺธสิริํ โอโลเกตฺวา ฉตฺติํสโยชน ปริมณฺฑลาย ปริสาย เอโกปิ พุทฺธภาวํ อปเตฺถโนฺต นาม นตฺถิฯ สุวณฺณโสปาเนน เทวา โอตริํสุ, รชตโสปาเนน มหาพฺรหฺมาโน โอตริํสุ, มณิโสปาเนน สมฺมาสมฺพุโทฺธ โอตริฯ ปญฺจสิโข คนฺธพฺพเทวปุโตฺต เพลุวปณฺฑุวีณํ อาทาย ทกฺขิณปเสฺส ฐตฺวา สตฺถุ คนฺธพฺพมธุรทิพฺพวีณาย สเทฺทน ปูชํ กโรโนฺต โอตริ, มาตลิ, สงฺคาหโก วามปเสฺส ฐตฺวา ทิพฺพคนฺธมาลาปุปฺผํ คเหตฺวา นมสฺสมาโน ปูชํ กตฺวา โอตริ, มหาพฺรหฺมา ฉตฺตํ ธาเรสิ, สุยาโม วาลพีชนิํ ธาเรสิฯ สตฺถา อิมินา ปริวาเรน สทฺธิํ โอตริตฺวา สงฺกสฺสนครทฺวาเร ปติฎฺฐหิฯ สาริปุตฺตเตฺถโรปิ อาคนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ยสฺมา สาริปุตฺตเตฺถเรน ตถารูปาย พุทฺธสิริยา โอตรโนฺต สตฺถา อิโต ปุเพฺพ น ทิฎฺฐปุโพฺพ, ตสฺมา –
Bhagavā chabbaṇṇaraṃsiyo vissajjesi. Taṃ divasaṃ buddhasiriṃ oloketvā chattiṃsayojana parimaṇḍalāya parisāya ekopi buddhabhāvaṃ apatthento nāma natthi. Suvaṇṇasopānena devā otariṃsu, rajatasopānena mahābrahmāno otariṃsu, maṇisopānena sammāsambuddho otari. Pañcasikho gandhabbadevaputto beluvapaṇḍuvīṇaṃ ādāya dakkhiṇapasse ṭhatvā satthu gandhabbamadhuradibbavīṇāya saddena pūjaṃ karonto otari, mātali, saṅgāhako vāmapasse ṭhatvā dibbagandhamālāpupphaṃ gahetvā namassamāno pūjaṃ katvā otari, mahābrahmā chattaṃ dhāresi, suyāmo vālabījaniṃ dhāresi. Satthā iminā parivārena saddhiṃ otaritvā saṅkassanagaradvāre patiṭṭhahi. Sāriputtattheropi āgantvā satthāraṃ vanditvā yasmā sāriputtattherena tathārūpāya buddhasiriyā otaranto satthā ito pubbe na diṭṭhapubbo, tasmā –
‘‘น เม ทิโฎฺฐ อิโต ปุเพฺพ, น สุโต อุท กสฺสจิ;
‘‘Na me diṭṭho ito pubbe, na suto uda kassaci;
เอวํ วคฺคุวโท สตฺถา, ตุสิตา คณิมาคโต’’ติฯ (สุ. นิ. ๙๖๑; มหานิ. ๑๙๐) –
Evaṃ vagguvado satthā, tusitā gaṇimāgato’’ti. (su. ni. 961; mahāni. 190) –
อาทีหิ อตฺตโน ตุฎฺฐิํ ปกาเสตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อชฺช สเพฺพปิ เทวมนุสฺสา ตุมฺหากํ ปิหยนฺติ, ปเตฺถนฺตี’’ติ อาหฯ อถ นํ สตฺถา, ‘‘สาริปุตฺต, เอวรูเปหิ คุเณหิ สมนฺนาคตา พุทฺธา เทวมนุสฺสานํ ปิยา โหนฺติเยวา’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Ādīhi attano tuṭṭhiṃ pakāsetvā, ‘‘bhante, ajja sabbepi devamanussā tumhākaṃ pihayanti, patthentī’’ti āha. Atha naṃ satthā, ‘‘sāriputta, evarūpehi guṇehi samannāgatā buddhā devamanussānaṃ piyā hontiyevā’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๑๘๑.
181.
‘‘เย ฌานปสุตา ธีรา, เนกฺขมฺมูปสเม รตา;
‘‘Ye jhānapasutā dhīrā, nekkhammūpasame ratā;
เทวาปิ เตสํ ปิหยนฺติ, สมฺพุทฺธานํ สตีมต’’นฺติฯ
Devāpi tesaṃ pihayanti, sambuddhānaṃ satīmata’’nti.
ตตฺถ เย ฌานปสุตาติ ลกฺขณูปนิชฺฌานํ อารมฺมณูปนิชฺฌานนฺติ อิเมสุ ทฺวีสุ ฌาเนสุ อาวชฺชนสมาปชฺชนอธิฎฺฐานวุฎฺฐานปจฺจเวกฺขเณหิ ยุตฺตปฺปยุตฺตาฯ เนกฺขมฺมูปสเม รตาติ เอตฺถ ปพฺพชฺชา เนกฺขมฺมนฺติ น คเหตพฺพา, กิเลสวูปสมนิพฺพานรติํ ปน สนฺธาเยตํ วุตฺตํฯ เทวาปีติ เทวาปิ มนุสฺสาปิ เตสํ ปิหยนฺติ ปเตฺถนฺติฯ สตีมตนฺติ เอวรูปคุณานํ เตสํ สติยา สมนฺนาคตานํ สมฺพุทฺธานํฯ ‘‘อโห วต มยํ พุทฺธา ภเวยฺยามา’’ติ พุทฺธภาวํ อิจฺฉมานา ปิหยนฺตีติ อโตฺถฯ
Tattha ye jhānapasutāti lakkhaṇūpanijjhānaṃ ārammaṇūpanijjhānanti imesu dvīsu jhānesu āvajjanasamāpajjanaadhiṭṭhānavuṭṭhānapaccavekkhaṇehi yuttappayuttā. Nekkhammūpasame ratāti ettha pabbajjā nekkhammanti na gahetabbā, kilesavūpasamanibbānaratiṃ pana sandhāyetaṃ vuttaṃ. Devāpīti devāpi manussāpi tesaṃ pihayanti patthenti. Satīmatanti evarūpaguṇānaṃ tesaṃ satiyā samannāgatānaṃ sambuddhānaṃ. ‘‘Aho vata mayaṃ buddhā bhaveyyāmā’’ti buddhabhāvaṃ icchamānā pihayantīti attho.
เทสนาวสาเน ติํสมตฺตานํ ปาณโกฎีนํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ, เถรสฺส สทฺธิวิหาริกา ปญฺจสตภิกฺขู อรหเตฺต ปติฎฺฐหิํสุฯ
Desanāvasāne tiṃsamattānaṃ pāṇakoṭīnaṃ dhammābhisamayo ahosi, therassa saddhivihārikā pañcasatabhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsu.
สพฺพพุทฺธานํ กิร อวิชหิตเมว ยมกปาฎิหีรํ กตฺวา เทวโลเก วสฺสํ วสิตฺวา สงฺกสฺสนครทฺวาเร โอตรณํฯ ตตฺถ ปน ทกฺขิณปาทสฺส ปติฎฺฐิตฎฺฐานํ อจลเจติยฎฺฐานํ นาม โหติฯ สตฺถา ตตฺถ ฐตฺวา ปุถุชฺชนาทีนํ วิสเย ปญฺหํ ปุจฺฉิ, ปุถุชฺชนา อตฺตโน วิสเย ปเญฺห วิสฺสเชฺชตฺวา โสตาปนฺนวิสเย ปญฺหํ วิสฺสเชฺชตุํ นาสกฺขิํสุฯ ตถา สกทาคามิอาทีนํ วิสเย โสตาปนฺนาทโย, มหาโมคฺคลฺลานวิสเย เสสมหาสาวกา, สาริปุตฺตเตฺถรสฺส วิสเย มหาโมคฺคลฺลาโน, พุทฺธวิสเย จ สาริปุโตฺตปิ วิสฺสเชฺชตุํ นาสกฺขิเยวฯ โส ปาจีนทิสํ อาทิํ กตฺวา สพฺพทิสา โอโลเกสิ, สพฺพตฺถ เอกงฺคณเมว อโหสิฯ อฎฺฐสุ ทิสาสุ เทวมนุสฺสา อุทฺธํ ยาว พฺรหฺมโลกา เหฎฺฐา ภูมฎฺฐา จ ยกฺขนาคสุปณฺณา อญฺชลิํ ปคฺคเหตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อิธ ตสฺส ปญฺหสฺส วิสฺสเชฺชตา นตฺถิ, เอเตฺถว อุปธาเรถา’’ติ อาหํสุฯ สตฺถา สาริปุโตฺต กิลมติฯ กิญฺจาปิ เหส –
Sabbabuddhānaṃ kira avijahitameva yamakapāṭihīraṃ katvā devaloke vassaṃ vasitvā saṅkassanagaradvāre otaraṇaṃ. Tattha pana dakkhiṇapādassa patiṭṭhitaṭṭhānaṃ acalacetiyaṭṭhānaṃ nāma hoti. Satthā tattha ṭhatvā puthujjanādīnaṃ visaye pañhaṃ pucchi, puthujjanā attano visaye pañhe vissajjetvā sotāpannavisaye pañhaṃ vissajjetuṃ nāsakkhiṃsu. Tathā sakadāgāmiādīnaṃ visaye sotāpannādayo, mahāmoggallānavisaye sesamahāsāvakā, sāriputtattherassa visaye mahāmoggallāno, buddhavisaye ca sāriputtopi vissajjetuṃ nāsakkhiyeva. So pācīnadisaṃ ādiṃ katvā sabbadisā olokesi, sabbattha ekaṅgaṇameva ahosi. Aṭṭhasu disāsu devamanussā uddhaṃ yāva brahmalokā heṭṭhā bhūmaṭṭhā ca yakkhanāgasupaṇṇā añjaliṃ paggahetvā, ‘‘bhante, idha tassa pañhassa vissajjetā natthi, ettheva upadhārethā’’ti āhaṃsu. Satthā sāriputto kilamati. Kiñcāpi hesa –
‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส, เย จ เสขา ปุถู อิธ;
‘‘Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idha;
เตสํ เม นิปโก อิริยํ, ปุโฎฺฐ ปพฺรูหิ มาริสา’’ติฯ (สุ. นิ. ๑๐๔๔; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิเทฺทส ๗) –
Tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisā’’ti. (su. ni. 1044; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 7) –
อิมํ พุทฺธวิสเย ปุฎฺฐปญฺหํ สุตฺวา ‘สตฺถา มํ เสขาเสขานํ อาคมนปฎิปทํ ปุจฺฉตี’ติ ปเญฺห นิกฺกโงฺข, ขนฺธาทีสุ ปน กตเรน นุ โข มุเขน อิมํ ปฎิปทํ กเถโนฺต ‘อหํ สตฺถุ อชฺฌาสยํ คณฺหิตุํ น สกฺขิสฺสามี’ติ มม อชฺฌาสเย กงฺขติ, โส มยา นเย อทิเนฺน กเถตุํ น สกฺขิสฺสติ, นยมสฺส ทสฺสามีติ นยํ ทเสฺสโนฺต ‘‘ภูตมิทํ, สาริปุตฺต, สมนุปสฺสสี’’ติ อาหฯ เอวํ กิรสฺส อโหสิ ‘‘สาริปุโตฺต มม อชฺฌาสยํ คเหตฺวา กเถโนฺต ขนฺธวเสน กเถสฺสตี’’ติฯ เถรสฺส สห นยทาเนน โส ปโญฺห นยสเตน นยสหเสฺสน นยสตสหเสฺสน อุปฎฺฐาสิฯ โส สตฺถารา ทินฺนนเย ฐตฺวา ตํ ปญฺหํ กเถสิฯ ฐเปตฺวา กิร สมฺมาสมฺพุทฺธํ อโญฺญ สาริปุตฺตเตฺถรสฺส ปญฺญํ ปาปุณิตุํ สมโตฺถ นาม นตฺถิฯ เตเนว กิร เถโร สตฺถุ ปุรโต ฐตฺวา สีหนาทํ นทิ – ‘‘อหํ, ภเนฺต, สกลกปฺปมฺปิ เทเว วุเฎฺฐ ‘เอตฺตกานิ พินฺทูนิ มหาสมุเทฺท ปติตานิ, เอตฺตกานิ ภูมิยํ, เอตฺตกานิ ปพฺพเต’ติ คเณตฺวา เลขํ อาโรเปตุํ สมโตฺถ’’ติฯ สตฺถาปิ นํ ‘‘ชานามิ, สาริปุตฺต, คเณตุํ สมตฺถภาว’’นฺติ อาหฯ ตสฺส อายสฺมโต ปญฺญาย อุปมา นาม นตฺถิฯ เตเนวาห –
Imaṃ buddhavisaye puṭṭhapañhaṃ sutvā ‘satthā maṃ sekhāsekhānaṃ āgamanapaṭipadaṃ pucchatī’ti pañhe nikkaṅkho, khandhādīsu pana katarena nu kho mukhena imaṃ paṭipadaṃ kathento ‘ahaṃ satthu ajjhāsayaṃ gaṇhituṃ na sakkhissāmī’ti mama ajjhāsaye kaṅkhati, so mayā naye adinne kathetuṃ na sakkhissati, nayamassa dassāmīti nayaṃ dassento ‘‘bhūtamidaṃ, sāriputta, samanupassasī’’ti āha. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘sāriputto mama ajjhāsayaṃ gahetvā kathento khandhavasena kathessatī’’ti. Therassa saha nayadānena so pañho nayasatena nayasahassena nayasatasahassena upaṭṭhāsi. So satthārā dinnanaye ṭhatvā taṃ pañhaṃ kathesi. Ṭhapetvā kira sammāsambuddhaṃ añño sāriputtattherassa paññaṃ pāpuṇituṃ samattho nāma natthi. Teneva kira thero satthu purato ṭhatvā sīhanādaṃ nadi – ‘‘ahaṃ, bhante, sakalakappampi deve vuṭṭhe ‘ettakāni bindūni mahāsamudde patitāni, ettakāni bhūmiyaṃ, ettakāni pabbate’ti gaṇetvā lekhaṃ āropetuṃ samattho’’ti. Satthāpi naṃ ‘‘jānāmi, sāriputta, gaṇetuṃ samatthabhāva’’nti āha. Tassa āyasmato paññāya upamā nāma natthi. Tenevāha –
‘‘คงฺคาย วาลุกา ขีเย, อุทกํ ขีเย มหณฺณเว;
‘‘Gaṅgāya vālukā khīye, udakaṃ khīye mahaṇṇave;
มหิยา มตฺติกา ขีเย, น ขีเย มม พุทฺธิยา’’ติฯ
Mahiyā mattikā khīye, na khīye mama buddhiyā’’ti.
อิทํ วุตฺตํ โหติ – สเจ หิ, ภเนฺต, พุทฺธิสมฺปนฺนโลกนาถ, มยา เอกสฺมิํ ปเญฺห วิสฺสชฺชิเต เอกํ วา วาลุกํ เอกํ วา อุทกพินฺทุํ เอกํ วา ปํสุขณฺฑํ อขิปิตฺวา ปญฺหานํ สเตน วา สหเสฺสนวา สตสหเสฺสน วา วิสฺสชฺชิเต คงฺคาย วาลุกาทีสุ เอเกกํ เอกมเนฺต ขิเปยฺย, ขิปฺปตรํ คงฺคาทีสุ วาลุกาทโย ปริกฺขยํ คเจฺฉยฺยุํ, น เตฺวว มม ปญฺหานํ วิสฺสชฺชนนฺติฯ เอวํ มหาปโญฺญปิ หิ ภิกฺขุ พุทฺธวิสเย ปญฺหสฺส อนฺตํ วา โกฎิํ วา อทิสฺวา สตฺถารา ทินฺนนเย ฐตฺวาว ปญฺหํ วิสฺสเชฺชสิฯ ตํ สุตฺวา ภิกฺขู กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ – ‘‘ยํ ปญฺหํ ปุโฎฺฐ สโพฺพปิ ชโน กเถตุํ น สกฺขิ, ตํ ธมฺมเสนาปติ สาริปุโตฺต เอกโกว กเถสี’’ติฯ สตฺถา ตํ กถํ สุตฺวา ‘‘น อิทาเนว สาริปุโตฺต ยํ ปญฺหํ มหาชโน วิสฺสเชฺชตุํ นาสกฺขิ , ตํ วิสฺสเชฺชสิ, ปุเพฺพปิ อเนน วิสฺสชฺชิโตเยวา’’ติ วตฺวา อตีตํ อาหริตุํ –
Idaṃ vuttaṃ hoti – sace hi, bhante, buddhisampannalokanātha, mayā ekasmiṃ pañhe vissajjite ekaṃ vā vālukaṃ ekaṃ vā udakabinduṃ ekaṃ vā paṃsukhaṇḍaṃ akhipitvā pañhānaṃ satena vā sahassenavā satasahassena vā vissajjite gaṅgāya vālukādīsu ekekaṃ ekamante khipeyya, khippataraṃ gaṅgādīsu vālukādayo parikkhayaṃ gaccheyyuṃ, na tveva mama pañhānaṃ vissajjananti. Evaṃ mahāpaññopi hi bhikkhu buddhavisaye pañhassa antaṃ vā koṭiṃ vā adisvā satthārā dinnanaye ṭhatvāva pañhaṃ vissajjesi. Taṃ sutvā bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘yaṃ pañhaṃ puṭṭho sabbopi jano kathetuṃ na sakkhi, taṃ dhammasenāpati sāriputto ekakova kathesī’’ti. Satthā taṃ kathaṃ sutvā ‘‘na idāneva sāriputto yaṃ pañhaṃ mahājano vissajjetuṃ nāsakkhi , taṃ vissajjesi, pubbepi anena vissajjitoyevā’’ti vatvā atītaṃ āharituṃ –
‘‘ปโรสหสฺสมฺปิ สมาคตานํ,
‘‘Parosahassampi samāgatānaṃ,
กเนฺทยฺยุํ เต วสฺสสตํ อปญฺญา;
Kandeyyuṃ te vassasataṃ apaññā;
เอโกว เสโยฺย ปุริโส สปโญฺญ,
Ekova seyyo puriso sapañño,
โย ภาสิตสฺส วิชานาติ อตฺถ’’นฺติฯ (ชา. ๑.๑.๙๙) –
Yo bhāsitassa vijānāti attha’’nti. (jā. 1.1.99) –
อิมํ ชาตกํ วิตฺถาเรน กเถสีติฯ
Imaṃ jātakaṃ vitthārena kathesīti.
เทโวโรหณวตฺถุ ทุติยํฯ
Devorohaṇavatthu dutiyaṃ.
๓. เอรกปตฺตนาคราชวตฺถุ
3. Erakapattanāgarājavatthu
กิโจฺฉ มนุสฺสปฎิลาโภติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา พาราณสิยํ อุปนิสฺสาย สตฺตสิรีสกรุกฺขมูเล วิหรโนฺต เอรกปตฺตํ นาม นาคราชํ อารพฺภ กเถสิฯ
Kicchomanussapaṭilābhoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā bārāṇasiyaṃ upanissāya sattasirīsakarukkhamūle viharanto erakapattaṃ nāma nāgarājaṃ ārabbha kathesi.
โส กิร ปุเพฺพ กสฺสปพุทฺธสาสเน ทหรภิกฺขุ หุตฺวา คงฺคาย นาวํ อภิรุยฺห คจฺฉโนฺต เอกสฺมิํ เอรกคุเมฺพ เอรกปตฺตํ คเหตฺวา นาวาย เวคสา คจฺฉมานายปิ น มุญฺจิ, เอรกปตฺตํ ฉิชฺชิตฺวา คตํฯ โส ‘‘อปฺปมตฺตกํ เอต’’นฺติ อาปตฺติํ อเทเสตฺวา วีสติ วสฺสสหสฺสานิ อรเญฺญ สมณธมฺมํ กตฺวาปิ มรณกาเล เอรกปเตฺตน คีวาย คหิโต วิย อาปตฺติํ เทเสตุกาโมปิ อญฺญํ ภิกฺขุํ อปสฺสมาโน ‘‘อปริสุทฺธํ เม สีล’’นฺติ อุปฺปนฺนวิปฺปฎิสาโร ตโต จวิตฺวา เอกรุกฺขโทณิกนาวปฺปมาโณ นาคราชา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, เอรกปโตฺตเตฺววสฺส นามํ อโหสิฯ โส นิพฺพตฺตกฺขเณเยว อตฺตภาวํ โอโลเกตฺวา ‘‘เอตฺตกํ นาม กาลํ สมณธมฺมํ กตฺวา อเหตุกโยนิยํ มณฺฑูกภกฺขฎฺฐาเน นิพฺพโตฺตมฺหี’’ติ วิปฺปฎิสารี อโหสิฯ โส อปรภาเค เอกํ ธีตรํ ลภิตฺวา มเชฺฌ คงฺคาย อุทกปิเฎฺฐ มหนฺตํ ผลํ อุกฺขิปิตฺวา ธีตรํ ตสฺมิํ ฐเปตฺวา นจฺจาเปตฺวา คายาเปสิฯ เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อทฺธา อหํ อิธ อิมินา อุปาเยน พุเทฺธ อุปฺปเนฺน ตสฺส อุปฺปนฺนภาวํ สุณิสฺสามี’’ติฯ โย เม คีตสฺส ปฎิคีตํ อาหรติ , ตสฺส มหเนฺตน นาคภวเนน สทฺธิํ ธีตรํ ทสฺสามีติ อนฺวฑฺฒมาสํ อุโปสถทิวเส ตํ ธีตรํ ผเณ ฐเปสิฯ สา ตตฺถ ฐิตา นจฺจนฺตี –
So kira pubbe kassapabuddhasāsane daharabhikkhu hutvā gaṅgāya nāvaṃ abhiruyha gacchanto ekasmiṃ erakagumbe erakapattaṃ gahetvā nāvāya vegasā gacchamānāyapi na muñci, erakapattaṃ chijjitvā gataṃ. So ‘‘appamattakaṃ eta’’nti āpattiṃ adesetvā vīsati vassasahassāni araññe samaṇadhammaṃ katvāpi maraṇakāle erakapattena gīvāya gahito viya āpattiṃ desetukāmopi aññaṃ bhikkhuṃ apassamāno ‘‘aparisuddhaṃ me sīla’’nti uppannavippaṭisāro tato cavitvā ekarukkhadoṇikanāvappamāṇo nāgarājā hutvā nibbatti, erakapattotvevassa nāmaṃ ahosi. So nibbattakkhaṇeyeva attabhāvaṃ oloketvā ‘‘ettakaṃ nāma kālaṃ samaṇadhammaṃ katvā ahetukayoniyaṃ maṇḍūkabhakkhaṭṭhāne nibbattomhī’’ti vippaṭisārī ahosi. So aparabhāge ekaṃ dhītaraṃ labhitvā majjhe gaṅgāya udakapiṭṭhe mahantaṃ phalaṃ ukkhipitvā dhītaraṃ tasmiṃ ṭhapetvā naccāpetvā gāyāpesi. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘addhā ahaṃ idha iminā upāyena buddhe uppanne tassa uppannabhāvaṃ suṇissāmī’’ti. Yo me gītassa paṭigītaṃ āharati , tassa mahantena nāgabhavanena saddhiṃ dhītaraṃ dassāmīti anvaḍḍhamāsaṃ uposathadivase taṃ dhītaraṃ phaṇe ṭhapesi. Sā tattha ṭhitā naccantī –
‘‘กิํสุ อธิปฺปตี ราชา, กิํสุ ราชา รชฺชิสฺสโร;
‘‘Kiṃsu adhippatī rājā, kiṃsu rājā rajjissaro;
กถํสุ วิรโช โหติ, กถํ พาโลติ วุจฺจตี’’ติฯ –
Kathaṃsu virajo hoti, kathaṃ bāloti vuccatī’’ti. –
อิมํ คีตํ คายติฯ
Imaṃ gītaṃ gāyati.
สกลชมฺพุทีปวาสิโน ‘‘นาคมาณวิกํ คณฺหิสฺสามา’’ติ คนฺตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ปญฺญาพเลน ปฎิคีตํ กตฺวา คายนฺติฯ สา ตํ ปฎิกฺขิปติฯ ตสฺสา อนฺวฑฺฒมาสํ ผเณ ฐตฺวา เอวํ คายนฺติยาว เอกํ พุทฺธนฺตรํ วีติวตฺตํฯ อถ อมฺหากํ สตฺถา โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา เอกทิวสํ ปจฺจูสกาเล โลกํ โวโลเกโนฺต เอรกปตฺตํ อาทิํ กตฺวา อุตฺตรมาณวํ นาม อตฺตโน ญาณชาลสฺส อโนฺต ปวิฎฺฐํ ทิสฺวา ‘‘กิํ นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ อาวเชฺชโนฺต ‘‘อชฺช เอรกปตฺตสฺส ธีตรํ ผเณ ฐเปตฺวา นจฺจาปนทิวโส, อยํ อุตฺตรมาณโว มยา ทินฺนํ ปฎิคีตํ คณฺหโนฺตว โสตาปโนฺน หุตฺวา ตํ อาทาย นาคราชสฺส สนฺติกํ คมิสฺสติฯ โส ตํ สุตฺวา ‘พุโทฺธ อุปฺปโนฺน’ติ ญตฺวา มม สนฺติกํ อาคมิสฺสติ, อหํ ตสฺมิํ อาคเต มหาสมาคเม คาถํ กเถสฺสามิ, คาถาปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ อทฺทสฯ โส ตตฺถ คนฺตฺวา พาราณสิโต อวิทูเร สตฺต สิรีสกรุกฺขา อตฺถิ, เตสุ เอกสฺส มูเล นิสีทิฯ ชมฺพุทีปวาสิโน คีตปฎิคีตํ อาทาย สนฺนิปติํสุฯ สตฺถา อวิทูเร ฐาเน คจฺฉนฺตํ อุตฺตรมาณวํ ทิสฺวา ‘‘เอหิ, อุตฺตรา’’ติ อาหฯ ‘‘กิํ, ภเนฺต’’ติ? ‘‘อิโต ตาว เอหี’’ติฯ อถ นํ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา นิสินฺนํ อาห ‘‘กหํ คจฺฉสี’’ติ? ‘‘เอรกปตฺตสฺส ธีตุ คายนฎฺฐาน’’นฺติฯ ‘‘ชานาสิ ปน คีตปฎิคีต’’นฺติ? ‘‘ชานามิ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘วเทหิ ตาว น’’นฺติ? อถ นํ อตฺตโน ชานนนิยาเมเนว วทนฺตํ ‘‘น อุตฺตรํ เอตํ ปฎิคีตํ, อหํ เต ปฎิคีตํ ทสฺสามิ, อาทาย นํ คมิสฺสสี’’ติฯ ‘‘สาธุ, ภเนฺต’’ติฯ อถ นํ สตฺถา, อุตฺตร, ตฺวํ นาคมาณวิกาย คีตกาเล –
Sakalajambudīpavāsino ‘‘nāgamāṇavikaṃ gaṇhissāmā’’ti gantvā attano attano paññābalena paṭigītaṃ katvā gāyanti. Sā taṃ paṭikkhipati. Tassā anvaḍḍhamāsaṃ phaṇe ṭhatvā evaṃ gāyantiyāva ekaṃ buddhantaraṃ vītivattaṃ. Atha amhākaṃ satthā loke uppajjitvā ekadivasaṃ paccūsakāle lokaṃ volokento erakapattaṃ ādiṃ katvā uttaramāṇavaṃ nāma attano ñāṇajālassa anto paviṭṭhaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho bhavissatī’’ti āvajjento ‘‘ajja erakapattassa dhītaraṃ phaṇe ṭhapetvā naccāpanadivaso, ayaṃ uttaramāṇavo mayā dinnaṃ paṭigītaṃ gaṇhantova sotāpanno hutvā taṃ ādāya nāgarājassa santikaṃ gamissati. So taṃ sutvā ‘buddho uppanno’ti ñatvā mama santikaṃ āgamissati, ahaṃ tasmiṃ āgate mahāsamāgame gāthaṃ kathessāmi, gāthāpariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo bhavissatī’’ti addasa. So tattha gantvā bārāṇasito avidūre satta sirīsakarukkhā atthi, tesu ekassa mūle nisīdi. Jambudīpavāsino gītapaṭigītaṃ ādāya sannipatiṃsu. Satthā avidūre ṭhāne gacchantaṃ uttaramāṇavaṃ disvā ‘‘ehi, uttarā’’ti āha. ‘‘Kiṃ, bhante’’ti? ‘‘Ito tāva ehī’’ti. Atha naṃ āgantvā vanditvā nisinnaṃ āha ‘‘kahaṃ gacchasī’’ti? ‘‘Erakapattassa dhītu gāyanaṭṭhāna’’nti. ‘‘Jānāsi pana gītapaṭigīta’’nti? ‘‘Jānāmi, bhante’’ti. ‘‘Vadehi tāva na’’nti? Atha naṃ attano jānananiyāmeneva vadantaṃ ‘‘na uttaraṃ etaṃ paṭigītaṃ, ahaṃ te paṭigītaṃ dassāmi, ādāya naṃ gamissasī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti. Atha naṃ satthā, uttara, tvaṃ nāgamāṇavikāya gītakāle –
‘‘ฉทฺวาราธิปฺปตี ราชา, รชฺชมาโน รชฺชิสฺสโร;
‘‘Chadvārādhippatī rājā, rajjamāno rajjissaro;
อรชฺชํ วิรโช โหติ, รชฺชํ พาโลติ วุจฺจตี’’ติฯ –
Arajjaṃ virajo hoti, rajjaṃ bāloti vuccatī’’ti. –
อิมํ ปฎิคีตํ คาเยยฺยาสีติ อาหฯ
Imaṃ paṭigītaṃ gāyeyyāsīti āha.
มาณวิกาย คีตสฺส อโตฺถ – กิํสุ อธิปฺปตี ราชาติ กิํ อธิปฺปติ ราชา นาม โหติ? กิํสุ ราชา รชฺชิสฺสโรติ กถํ ปน ราชา รชฺชิสฺสโร นาม โหติ? กถํสุ วิรโช โหตีติ กถํ นุ โข โส ราชา วิรโช นาม โหตีติ?
Māṇavikāya gītassa attho – kiṃsu adhippatī rājāti kiṃ adhippati rājā nāma hoti? Kiṃsu rājā rajjissaroti kathaṃ pana rājā rajjissaro nāma hoti? Kathaṃsu virajo hotīti kathaṃ nu kho so rājā virajo nāma hotīti?
ปฎิคีตสฺส ปน อโตฺถ – ฉทฺวาราธิปฺปตี ราชาติ โย ฉนฺนํ ทฺวารานํ อธิปฺปติ, เอกทฺวาเรปิ รูปาทีหิ อนภิภูโต, อยํ ราชา นามฯ รชฺชมาโน รชฺชิสฺสโรติ โย ปน เตสุ อารมฺมเณสุ รชฺชติ, โส รชฺชมาโน รชฺชิสฺสโร นามฯ อรชฺชนฺติ อรชฺชมาโน ปน วิรโช นาม โหติฯ รชฺชนฺติ รชฺชมาโน พาโลติ วุจฺจตีติฯ
Paṭigītassa pana attho – chadvārādhippatī rājāti yo channaṃ dvārānaṃ adhippati, ekadvārepi rūpādīhi anabhibhūto, ayaṃ rājā nāma. Rajjamāno rajjissaroti yo pana tesu ārammaṇesu rajjati, so rajjamāno rajjissaro nāma. Arajjanti arajjamāno pana virajo nāma hoti. Rajjanti rajjamāno bāloti vuccatīti.
เอวมสฺส สตฺถา ปฎิคีตํ ทตฺวา, อุตฺตร, ตยา อิมสฺมิํ คีเต คายิเต อิมสฺส คีตสฺส อิมํ ปฎิคีตํ คายิสฺสติ –
Evamassa satthā paṭigītaṃ datvā, uttara, tayā imasmiṃ gīte gāyite imassa gītassa imaṃ paṭigītaṃ gāyissati –
‘‘เกนสฺสุ วุยฺหติ พาโล, กถํ นุทติ ปณฺฑิโต;
‘‘Kenassu vuyhati bālo, kathaṃ nudati paṇḍito;
โยคเกฺขมี กถํ โหติ, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติฯ
Yogakkhemī kathaṃ hoti, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.
อถสฺส ตฺวํ อิทํ ปฎิคีตํ คาเยยฺยาสิ –
Athassa tvaṃ idaṃ paṭigītaṃ gāyeyyāsi –
‘‘โอเฆน วุยฺหติ พาโล, โยคา นุทติ ปณฺฑิโต;
‘‘Oghena vuyhati bālo, yogā nudati paṇḍito;
สพฺพโยควิสํยุโตฺต, โยคเกฺขมีติ วุจฺจตี’’ติฯ
Sabbayogavisaṃyutto, yogakkhemīti vuccatī’’ti.
ตสฺสโตฺถ – ‘‘กาโมฆาทินา จตุพฺพิเธน โอเฆน พาโล วุยฺหติ, ตํ โอฆํ ปณฺฑิโต สมฺมปฺปธานสงฺขาเตน โยเคน นุทติฯ โส สเพฺพหิ กามโยคาทีหิ วิสํยุโตฺต โยคเกฺขมี นาม วุจฺจตี’’ติฯ
Tassattho – ‘‘kāmoghādinā catubbidhena oghena bālo vuyhati, taṃ oghaṃ paṇḍito sammappadhānasaṅkhātena yogena nudati. So sabbehi kāmayogādīhi visaṃyutto yogakkhemī nāma vuccatī’’ti.
อุตฺตโร อิมํ ปฎิคีตํ คณฺหโนฺตว โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิฯ โส โสตาปโนฺน หุตฺวา ตํ คาถํ อาทาย คนฺตฺวา, ‘‘อโมฺภ, มยา คีตปฎิคีตํ อาหฎํ, โอกาสํ เม เทถา’’ติ วตฺวา นิรนฺตรํ ฐิตสฺส มหาชนสฺส ชณฺณุนา อกฺกมโนฺต อคมาสิฯ นาคมาณวิกา ปิตุ ผเณ ฐตฺวา นจฺจมานา ‘‘กิํสุ อธิปฺปตี ราชา’’ติ คีตํ คายติ? อุตฺตโร ‘‘ฉทฺวาราธิปฺปตี ราชา’’ติ ปฎิคีตํ คายิฯ ปุน นาคมาณวิกา ‘‘เกนสฺสุ วุยฺหตี’’ติ ตสฺส คีตํ คายติ? อถสฺสา ปฎิคีตํ คายโนฺต อุตฺตโร ‘‘โอเฆน วุยฺหตี’’ติ อิมํ คาถมาหฯ นาคราชา ตํ สุตฺวาว พุทฺธสฺส อุปฺปนฺนภาวํ ญตฺวา ‘‘มยา เอกํ พุทฺธนฺตรํ เอวรูปํ ปทํ นาม น สุตปุพฺพํ, อุปฺปโนฺน วต, โภ, โลเก พุโทฺธ’’ติ ตุฎฺฐมานโส นงฺคุเฎฺฐน อุทกํ ปหริ, มหาวีจิโย อุฎฺฐหิํสุ, อุโภ ตีรานิ ภิชฺชิํสุฯ อิโต จิโต จ อุสภมเตฺต ฐาเน มนุสฺสา อุทเก นิมุชฺชิํสุฯ โส เอตฺตกํ มหาชนํ ผเณ ฐเปตฺวา อุกฺขิปิตฺวา ถเล ปติฎฺฐเปสิฯ โส อุตฺตรํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘กหํ, สามิ, สตฺถา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘เอกสฺมิํ รุกฺขมูเล นิสิโนฺน, มหาราชา’’ติฯ โส ‘‘เอหิ, สามิ, คจฺฉามา’’ติ อุตฺตเรน สทฺธิํ อคมาสิฯ มหาชโนปิ เตน สทฺธิํเยว คโตฯ นาคราชา คนฺตฺวา ฉพฺพณฺณรํสีนํ อนฺตรํ ปวิสิตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา โรทมาโน อฎฺฐาสิฯ อถ นํ สตฺถา อาห – ‘‘กิํ อิทํ, มหาราชา’’ติ? ‘‘อหํ, ภเนฺต, ตุมฺหาทิสสฺส พุทฺธสฺส สาวโก หุตฺวา วีสติ วสฺสสหสฺสานิ สมณธมฺมํ อกาสิํ, โสปิ มํ สมณธโมฺม นิทฺธาเรตุํ นาสกฺขิฯ อปฺปมตฺตกํ เอรกปตฺตฉินฺทนมตฺตํ นิสฺสาย อเหตุกปฎิสนฺธิํ คเหตฺวา อุเรน ปริสกฺกนฎฺฐาเน นิพฺพโตฺตสฺมิ, เอกํ พุทฺธนฺตรํ เนว มนุสฺสตฺตํ ลภามิ, น สทฺธมฺมสฺสวนํ, น ตุมฺหาทิสสฺส พุทฺธสฺส ทสฺสน’’นฺติ สตฺถา ตสฺส กถํ สุตฺวา, ‘‘มหาราช, มนุสฺสตฺตํ นาม ทุลฺลภเมว, ตถา สทฺธมฺมสฺสวนํ , ตถา พุทฺธุปฺปาโท, อิทํ กิเจฺฉน กสิเรน ลพฺภตี’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Uttaro imaṃ paṭigītaṃ gaṇhantova sotāpattiphale patiṭṭhahi. So sotāpanno hutvā taṃ gāthaṃ ādāya gantvā, ‘‘ambho, mayā gītapaṭigītaṃ āhaṭaṃ, okāsaṃ me dethā’’ti vatvā nirantaraṃ ṭhitassa mahājanassa jaṇṇunā akkamanto agamāsi. Nāgamāṇavikā pitu phaṇe ṭhatvā naccamānā ‘‘kiṃsu adhippatī rājā’’ti gītaṃ gāyati? Uttaro ‘‘chadvārādhippatī rājā’’ti paṭigītaṃ gāyi. Puna nāgamāṇavikā ‘‘kenassu vuyhatī’’ti tassa gītaṃ gāyati? Athassā paṭigītaṃ gāyanto uttaro ‘‘oghena vuyhatī’’ti imaṃ gāthamāha. Nāgarājā taṃ sutvāva buddhassa uppannabhāvaṃ ñatvā ‘‘mayā ekaṃ buddhantaraṃ evarūpaṃ padaṃ nāma na sutapubbaṃ, uppanno vata, bho, loke buddho’’ti tuṭṭhamānaso naṅguṭṭhena udakaṃ pahari, mahāvīciyo uṭṭhahiṃsu, ubho tīrāni bhijjiṃsu. Ito cito ca usabhamatte ṭhāne manussā udake nimujjiṃsu. So ettakaṃ mahājanaṃ phaṇe ṭhapetvā ukkhipitvā thale patiṭṭhapesi. So uttaraṃ upasaṅkamitvā ‘‘kahaṃ, sāmi, satthā’’ti pucchi. ‘‘Ekasmiṃ rukkhamūle nisinno, mahārājā’’ti. So ‘‘ehi, sāmi, gacchāmā’’ti uttarena saddhiṃ agamāsi. Mahājanopi tena saddhiṃyeva gato. Nāgarājā gantvā chabbaṇṇaraṃsīnaṃ antaraṃ pavisitvā satthāraṃ vanditvā rodamāno aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā āha – ‘‘kiṃ idaṃ, mahārājā’’ti? ‘‘Ahaṃ, bhante, tumhādisassa buddhassa sāvako hutvā vīsati vassasahassāni samaṇadhammaṃ akāsiṃ, sopi maṃ samaṇadhammo niddhāretuṃ nāsakkhi. Appamattakaṃ erakapattachindanamattaṃ nissāya ahetukapaṭisandhiṃ gahetvā urena parisakkanaṭṭhāne nibbattosmi, ekaṃ buddhantaraṃ neva manussattaṃ labhāmi, na saddhammassavanaṃ, na tumhādisassa buddhassa dassana’’nti satthā tassa kathaṃ sutvā, ‘‘mahārāja, manussattaṃ nāma dullabhameva, tathā saddhammassavanaṃ , tathā buddhuppādo, idaṃ kicchena kasirena labbhatī’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๑๘๒.
182.
‘‘กิโจฺฉ มนุสฺสปฎิลาโภ, กิจฺฉํ มจฺจาน ชีวิตํ;
‘‘Kiccho manussapaṭilābho, kicchaṃ maccāna jīvitaṃ;
กิจฺฉํ สทฺธมฺมสฺสวนํ, กิโจฺฉ พุทฺธานมุปฺปาโท’’ติฯ
Kicchaṃ saddhammassavanaṃ, kiccho buddhānamuppādo’’ti.
ตสฺสโตฺถ – มหเนฺตน หิ วายาเมน มหเนฺตน กุสเลน ลทฺธตฺตา มนุสฺสตฺตปฎิลาโภ นาม กิโจฺฉ ทุลฺลโภฯ นิรนฺตรํ กสิกมฺมาทีนิ กตฺวา ชีวิตวุตฺติํ ฆฎนโตปิ ปริตฺตฎฺฐายิตายปิ มจฺจานํ ชีวิตํ กิจฺฉํฯ อเนเกสุปิ กเปฺปสุ ธมฺมเทสกสฺส ปุคฺคลสฺส ทุลฺลภตาย สทฺธมฺมสฺสวนมฺปิ กิจฺฉํฯ มหเนฺตน วายาเมน อภินีหารสฺส สมิชฺฌนโต สมิทฺธาภินีหารสฺส จ อเนเกหิปิ กปฺปโกฎิสหเสฺสหิ ทุลฺลภุปฺปาทโต พุทฺธานํ อุปฺปาโทปิ กิโจฺฉเยว, อติวิย ทุลฺลโภติฯ
Tassattho – mahantena hi vāyāmena mahantena kusalena laddhattā manussattapaṭilābho nāma kiccho dullabho. Nirantaraṃ kasikammādīni katvā jīvitavuttiṃ ghaṭanatopi parittaṭṭhāyitāyapi maccānaṃ jīvitaṃ kicchaṃ. Anekesupi kappesu dhammadesakassa puggalassa dullabhatāya saddhammassavanampi kicchaṃ. Mahantena vāyāmena abhinīhārassa samijjhanato samiddhābhinīhārassa ca anekehipi kappakoṭisahassehi dullabhuppādato buddhānaṃ uppādopi kicchoyeva, ativiya dullabhoti.
เทสนาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิฯ นาคราชาปิ ตํทิวสํ โสตาปตฺติผลํ ลเภยฺย, ติรจฺฉานคตตฺตา ปน นาลตฺถฯ โส เยสุ ปฎิสนฺธิคหณตจชหนวิสฺสฎฺฐนิโทฺทกฺกมนสชาติยาเมถุนเสวนจุติสงฺขาเตสุ ปญฺจสุ ฐาเนสุ นาคสรีรเมว คเหตฺวา กิลมนฺติ, เตสุ อกิลมนภาวํ ปตฺวา มาณวรูเปเนว วิจริตุํ ลภตีติฯ
Desanāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Nāgarājāpi taṃdivasaṃ sotāpattiphalaṃ labheyya, tiracchānagatattā pana nālattha. So yesu paṭisandhigahaṇatacajahanavissaṭṭhaniddokkamanasajātiyāmethunasevanacutisaṅkhātesu pañcasu ṭhānesu nāgasarīrameva gahetvā kilamanti, tesu akilamanabhāvaṃ patvā māṇavarūpeneva vicarituṃ labhatīti.
เอรกปตฺตนาคราชวตฺถุ ตติยํฯ
Erakapattanāgarājavatthu tatiyaṃ.
๔. อานนฺทเตฺถรปญฺหวตฺถุ
4. Ānandattherapañhavatthu
สพฺพปาปสฺส อกรณนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต อานนฺทเตฺถรสฺส ปญฺหํ อารพฺภ กเถสิฯ
Sabbapāpassa akaraṇanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto ānandattherassa pañhaṃ ārabbha kathesi.
เถโร กิร ทิวาฎฺฐาเน นิสิโนฺน จิเนฺตสิ – ‘‘สตฺถารา สตฺตนฺนํ พุทฺธานํ มาตาปิตโร อายุปริเจฺฉโท โพธิ สาวกสนฺนิปาโต อคฺคสาวกสนฺนิปาโต อคฺคสาวกอุปฎฺฐาโกติ อิทํ สพฺพํ กถิตํ, อุโปสโถ ปน อกถิโต, กิํ นุ โข เตสมฺปิ อยเมว อุโปสโถ, อโญฺญ’’ติ? โส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ตมตฺถํ ปุจฺฉิฯ ยสฺมา ปน เตสํ พุทฺธานํ กาลเภโทว อโหสิ, น กถาเภโทฯ วิปสฺสี สมฺมาสมฺพุโทฺธ หิ สตฺตเม สตฺตเม สํวจฺฉเร อุโปสถํ อกาสิฯ เอกทิวสํ ทิโนฺนวาโทเยว หิสฺส สตฺตนฺนํ สํวจฺฉรานํ อลํ โหติฯ สิขี เจว เวสฺสภู จ ฉเฎฺฐ ฉเฎฺฐ สํวจฺฉเร อุโปสถํ กริํสุ, กกุสโนฺธ โกณาคมโน จ สํวจฺฉเร สํวจฺฉเรฯ กสฺสปทสพโล ฉเฎฺฐ ฉเฎฺฐ มาเส อุโปสถํ อกาสิฯ เอกทิวสํ ทิโนฺนวาโท เอว หิสฺส ฉนฺนํ มาสานํ อลํ อโหสิฯ ตสฺมา สตฺถา เตสํ อิมํ กาลเภทํ อาโรเจตฺวา ‘‘โอวาทคาถา ปน เนสํ อิมาเยวา’’ติ วตฺวา สเพฺพสํ เอกเมว อุโปสถํ อาวิ กโรโนฺต อิมา คาถา อภาสิ –
Thero kira divāṭṭhāne nisinno cintesi – ‘‘satthārā sattannaṃ buddhānaṃ mātāpitaro āyuparicchedo bodhi sāvakasannipāto aggasāvakasannipāto aggasāvakaupaṭṭhākoti idaṃ sabbaṃ kathitaṃ, uposatho pana akathito, kiṃ nu kho tesampi ayameva uposatho, añño’’ti? So satthāraṃ upasaṅkamitvā tamatthaṃ pucchi. Yasmā pana tesaṃ buddhānaṃ kālabhedova ahosi, na kathābhedo. Vipassī sammāsambuddho hi sattame sattame saṃvacchare uposathaṃ akāsi. Ekadivasaṃ dinnovādoyeva hissa sattannaṃ saṃvaccharānaṃ alaṃ hoti. Sikhī ceva vessabhū ca chaṭṭhe chaṭṭhe saṃvacchare uposathaṃ kariṃsu, kakusandho koṇāgamano ca saṃvacchare saṃvacchare. Kassapadasabalo chaṭṭhe chaṭṭhe māse uposathaṃ akāsi. Ekadivasaṃ dinnovādo eva hissa channaṃ māsānaṃ alaṃ ahosi. Tasmā satthā tesaṃ imaṃ kālabhedaṃ ārocetvā ‘‘ovādagāthā pana nesaṃ imāyevā’’ti vatvā sabbesaṃ ekameva uposathaṃ āvi karonto imā gāthā abhāsi –
๑๘๓.
183.
‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา;
‘‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā;
สจิตฺตปริโยทปนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสนํฯ
Sacittapariyodapanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ.
๑๘๔.
184.
‘‘ขนฺตี ปรมํ ตโป ติติกฺขา,
‘‘Khantī paramaṃ tapo titikkhā,
นิพฺพานํ ปรมํ วทนฺติ พุทฺธา;
Nibbānaṃ paramaṃ vadanti buddhā;
น หิ ปพฺพชิโต ปรูปฆาตี,
Na hi pabbajito parūpaghātī,
น สมโณ โหติ ปรํ วิเหฐยโนฺตฯ
Na samaṇo hoti paraṃ viheṭhayanto.
๑๘๕.
185.
‘‘อนูปวาโท อนูปฆาโต, ปาติโมเกฺข จ สํวโร;
‘‘Anūpavādo anūpaghāto, pātimokkhe ca saṃvaro;
มตฺตญฺญุตา จ ภตฺตสฺมิํ, ปนฺตญฺจ สยนาสนํ;
Mattaññutā ca bhattasmiṃ, pantañca sayanāsanaṃ;
อธิจิเตฺต จ อาโยโค, เอตํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติฯ
Adhicitte ca āyogo, etaṃ buddhāna sāsana’’nti.
ตตฺถ สพฺพปาปสฺสาติ สพฺพสฺส อกุสลกมฺมสฺสฯ อุปสมฺปทาติ อภินิกฺขมนโต ปฎฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา กุสลสฺส อุปฺปาทนเญฺจว อุปฺปาทิตสฺส จ ภาวนาฯ สจิตฺตปริโยทปนนฺติ ปญฺจหิ นีวรเณหิ อตฺตโน จิตฺตสฺส โวทาปนํฯ เอตํ พุทฺธาน สาสนนฺติ สพฺพพุทฺธานํ อยมนุสิฎฺฐิฯ
Tattha sabbapāpassāti sabbassa akusalakammassa. Upasampadāti abhinikkhamanato paṭṭhāya yāva arahattamaggā kusalassa uppādanañceva uppāditassa ca bhāvanā. Sacittapariyodapananti pañcahi nīvaraṇehi attano cittassa vodāpanaṃ. Etaṃ buddhāna sāsananti sabbabuddhānaṃ ayamanusiṭṭhi.
ขนฺตีติ ยา เอสา ติติกฺขาสงฺขาตา ขนฺตี นาม, อิทํ อิมสฺมิํ สาสเน ปรมํ อุตฺตมํ ตโปฯ นิพฺพานํ ปรมํ วทนฺติ พุทฺธาติ พุทฺธา จ ปเจฺจกพุทฺธา จ อนุพุทฺธา จาติ อิเม ตโย พุทฺธา นิพฺพานํ อุตฺตมนฺตี วทนฺติฯ น หิ ปพฺพชิโตติ ปาณิอาทีหิ ปรํ อปหนโนฺต วิเหเฐโนฺต ปรูปฆาตี ปพฺพชิโต นาม น โหติฯ น สมโณติ วุตฺตนเยเนว ปรํ วิเหฐยโนฺต สมโณปิ น โหติเยว ฯ
Khantīti yā esā titikkhāsaṅkhātā khantī nāma, idaṃ imasmiṃ sāsane paramaṃ uttamaṃ tapo. Nibbānaṃ paramaṃ vadanti buddhāti buddhā ca paccekabuddhā ca anubuddhā cāti ime tayo buddhā nibbānaṃ uttamantī vadanti. Na hi pabbajitoti pāṇiādīhi paraṃ apahananto viheṭhento parūpaghātī pabbajito nāma na hoti. Na samaṇoti vuttanayeneva paraṃ viheṭhayanto samaṇopi na hotiyeva .
อนูปวาโทติ อนูปวาทนเญฺจว อนูปวาทาปนญฺจฯ อนูปฆาโตติ อนูปฆาตนเญฺจว อนูปฆาตาปนญฺจ ฯ ปาติโมเกฺขติ เชฎฺฐกสีเลฯ สํวโรติ ปิทหนํฯ มตฺตญฺญุตาติ มตฺตญฺญุภาโว ปมาณชานนํฯ ปนฺตนฺติ วิวิตฺตํฯ อธิจิเตฺตติ อฎฺฐสมาปตฺติสงฺขาเต อธิจิเตฺตฯ อาโยโคติ ปโยคกรณํฯ เอตนฺติ เอตํ สเพฺพสํ พุทฺธานํ สาสนํฯ เอตฺถ หิ อนูปวาเทน วาจสิกํ สีลํ กถิตํ, อนูปฆาเตน กายิกสีลํ, ‘‘ปาติโมเกฺข จ สํวโร’’ติ สีลํ กถิตํ, อนูปฆาเตน กายิกสีลํ, ‘‘ปาติโมเกฺข จ สํวโร’’ติ อิมินา ปาติโมกฺขสีลเญฺจว อินฺทฺริยสํวรญฺจ, มตฺตญฺญุตาย อาชีวปาริสุทฺธิ เจว ปจฺจยสนฺนิสิตสีลญฺจ, ปนฺตเสนาสเนน สปฺปายเสนาสนํ, อธิจิเตฺตน อฎฺฐ สมาปตฺติโยฯ เอวํ อิมาย คาถาย ติโสฺสปิ สิกฺขา กถิตา เอว โหนฺตีติฯ
Anūpavādoti anūpavādanañceva anūpavādāpanañca. Anūpaghātoti anūpaghātanañceva anūpaghātāpanañca . Pātimokkheti jeṭṭhakasīle. Saṃvaroti pidahanaṃ. Mattaññutāti mattaññubhāvo pamāṇajānanaṃ. Pantanti vivittaṃ. Adhicitteti aṭṭhasamāpattisaṅkhāte adhicitte. Āyogoti payogakaraṇaṃ. Etanti etaṃ sabbesaṃ buddhānaṃ sāsanaṃ. Ettha hi anūpavādena vācasikaṃ sīlaṃ kathitaṃ, anūpaghātena kāyikasīlaṃ, ‘‘pātimokkhe ca saṃvaro’’ti sīlaṃ kathitaṃ, anūpaghātena kāyikasīlaṃ, ‘‘pātimokkhe ca saṃvaro’’ti iminā pātimokkhasīlañceva indriyasaṃvarañca, mattaññutāya ājīvapārisuddhi ceva paccayasannisitasīlañca, pantasenāsanena sappāyasenāsanaṃ, adhicittena aṭṭha samāpattiyo. Evaṃ imāya gāthāya tissopi sikkhā kathitā eva hontīti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
อานนฺทเตฺถรปญฺหวตฺถุ จตุตฺถํฯ
Ānandattherapañhavatthu catutthaṃ.
๕. อนภิรตภิกฺขุวตฺถุ
5. Anabhiratabhikkhuvatthu
น กหาปณวเสฺสนาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต เอกํ อนภิรตภิกฺขุํ อารพฺภ กเถสิฯ
Nakahāpaṇavassenāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ anabhiratabhikkhuṃ ārabbha kathesi.
โส กิร สาสเน ปพฺพชิตฺวา ลทฺธูปสมฺปโท ‘‘อสุกฎฺฐานํ นาม คนฺตฺวา อุเทฺทสํ อุคฺคณฺหาหี’’ติ อุปชฺฌาเยน เปสิโต ตตฺถ อคมาสิฯ อถสฺส ปิตุโน โรโค อุปฺปชฺชิฯ โส ปุตฺตํ ทฎฺฐุกาโม หุตฺวา ตํ ปโกฺกสิตุํ สมตฺถํ กญฺจิ อลภิตฺวา ปุตฺตโสเกน วิปฺปลปโนฺตเยว อาสนฺนมรโณ หุตฺวา ‘‘อิทํ เม ปุตฺตสฺส ปตฺตจีวรมูลํ กเรยฺยาสี’’ติ กหาปณสตํ กนิฎฺฐสฺส หเตฺถ ทตฺวา กาลมกาสิฯ โส ทหรสฺส อาคตกาเล ปาทมูเล นิปติตฺวา ปวเฎฺฎโนฺต โรทิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, ปิตา เต วิปฺปลปโนฺตว กาลกโต, มยฺหํ ปน เตน กหาปณสตํ หเตฺถ ฐปิตํ, เตน กิํ กโรมี’’ติ อาหฯ ทหโร ‘‘น เม กหาปเณหิ อโตฺถ’’ติ ปฎิกฺขิปิตฺวา อปรภาเค จิเนฺตสิ – ‘‘กิํ เม ปรกุเลสุ ปิณฺฑาย จริตฺวา ชีวิเตน, สกฺกา ตํ กหาปณสตํ นิสฺสาย ชีวิตุํ, วิพฺภมิสฺสามี’’ติฯ โส อนภิรติยา ปีฬิโต วิสฺสฎฺฐสชฺฌายนกมฺมฎฺฐาโน ปณฺฑุโรคี วิย อโหสิฯ อถ นํ ทหรสามเณรา ‘‘กิํ อิท’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อุกฺกณฺฐิโตมฺหี’’ติ วุเตฺต อาจริยุปชฺฌายานํ อาจิกฺขิํสุฯ อถ นํ เต สตฺถุ สนฺติกํ เนตฺวา สตฺถุ ทเสฺสสุํฯ สตฺถา ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ อุกฺกณฺฐิโต’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อาม, ภเนฺต’’ติ วุเตฺต ‘‘กสฺมา เอวมกาสิ, อตฺถิ ปน เต โกจิ ชีวิตปจฺจโย’’ติ อาหฯ ‘‘อาม, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘กิํ เต อตฺถี’’ติ? ‘‘กหาปณสตํ, ภเนฺต’’ติฯ เตน หิ กตฺถจิ ตาว สกฺขรา อาหร, คเณตฺวา ชานิสฺสาม ‘‘สกฺกา วา ตาวตฺตเกน ชีวิตุํ, โน วา’’ติฯ โส สกฺขรา อาหริฯ อถ นํ สตฺถา อาห – ‘‘ปริโภคตฺถาย ตาว ปณฺณาสํ ฐเปหิ, ทฺวินฺนํ โคณานํ อตฺถาย จตุวีสติ, เอตฺตกํ นาม พีชตฺถาย, ยุคนงฺคลตฺถาย, กุทฺทาลวาสิผรสุอตฺถายา’’ติ เอวํ คณิยมาเน ตํ กหาปณสตํ นปฺปโหติฯ อถ นํ สตฺถา ‘‘ภิกฺขุ ตว กหาปณา อปฺปกา, กถํ เอเต นิสฺสาย ตณฺหํ ปูเรสฺสสิ, อตีเต กิร จกฺกวตฺติรชฺชํ กาเรตฺวา อโปฺผฎิตมเตฺตน ทฺวาทสโยชนฎฺฐาเน กฎิปฺปมาเณน รตนวสฺสํ วสฺสาเปตุํ สมโตฺถ ยาว ฉตฺติํส สกฺกา จวนฺติ, เอตฺตกํ กาลํ เทวรชฺชํ กาเรตฺวาปิ มรณกาเล ตณฺหํ อปูเรตฺวาว กาลมกาสี’’ติ วตฺวา เตน ยาจิโต อตีตํ อาหริตฺวา มนฺธาตุชาตกํ (ชา. ๑.๓.๒๒) วิตฺถาเรตฺวา –
So kira sāsane pabbajitvā laddhūpasampado ‘‘asukaṭṭhānaṃ nāma gantvā uddesaṃ uggaṇhāhī’’ti upajjhāyena pesito tattha agamāsi. Athassa pituno rogo uppajji. So puttaṃ daṭṭhukāmo hutvā taṃ pakkosituṃ samatthaṃ kañci alabhitvā puttasokena vippalapantoyeva āsannamaraṇo hutvā ‘‘idaṃ me puttassa pattacīvaramūlaṃ kareyyāsī’’ti kahāpaṇasataṃ kaniṭṭhassa hatthe datvā kālamakāsi. So daharassa āgatakāle pādamūle nipatitvā pavaṭṭento roditvā, ‘‘bhante, pitā te vippalapantova kālakato, mayhaṃ pana tena kahāpaṇasataṃ hatthe ṭhapitaṃ, tena kiṃ karomī’’ti āha. Daharo ‘‘na me kahāpaṇehi attho’’ti paṭikkhipitvā aparabhāge cintesi – ‘‘kiṃ me parakulesu piṇḍāya caritvā jīvitena, sakkā taṃ kahāpaṇasataṃ nissāya jīvituṃ, vibbhamissāmī’’ti. So anabhiratiyā pīḷito vissaṭṭhasajjhāyanakammaṭṭhāno paṇḍurogī viya ahosi. Atha naṃ daharasāmaṇerā ‘‘kiṃ ida’’nti pucchitvā ‘‘ukkaṇṭhitomhī’’ti vutte ācariyupajjhāyānaṃ ācikkhiṃsu. Atha naṃ te satthu santikaṃ netvā satthu dassesuṃ. Satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ ukkaṇṭhito’’ti pucchitvā, ‘‘āma, bhante’’ti vutte ‘‘kasmā evamakāsi, atthi pana te koci jīvitapaccayo’’ti āha. ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ te atthī’’ti? ‘‘Kahāpaṇasataṃ, bhante’’ti. Tena hi katthaci tāva sakkharā āhara, gaṇetvā jānissāma ‘‘sakkā vā tāvattakena jīvituṃ, no vā’’ti. So sakkharā āhari. Atha naṃ satthā āha – ‘‘paribhogatthāya tāva paṇṇāsaṃ ṭhapehi, dvinnaṃ goṇānaṃ atthāya catuvīsati, ettakaṃ nāma bījatthāya, yuganaṅgalatthāya, kuddālavāsipharasuatthāyā’’ti evaṃ gaṇiyamāne taṃ kahāpaṇasataṃ nappahoti. Atha naṃ satthā ‘‘bhikkhu tava kahāpaṇā appakā, kathaṃ ete nissāya taṇhaṃ pūressasi, atīte kira cakkavattirajjaṃ kāretvā apphoṭitamattena dvādasayojanaṭṭhāne kaṭippamāṇena ratanavassaṃ vassāpetuṃ samattho yāva chattiṃsa sakkā cavanti, ettakaṃ kālaṃ devarajjaṃ kāretvāpi maraṇakāle taṇhaṃ apūretvāva kālamakāsī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āharitvā mandhātujātakaṃ (jā. 1.3.22) vitthāretvā –
‘‘ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ, ทิสา ภนฺติ วิโรจนา;
‘‘Yāvatā candimasūriyā pariharanti, disā bhanti virocanā;
สเพฺพว ทาสา มนฺธาตุ, เย ปาณา ปถวิสฺสิตา’’ติฯ –
Sabbeva dāsā mandhātu, ye pāṇā pathavissitā’’ti. –
อิมิสฺสา คาถาย อนนฺตรา อิมา เทฺว คาถา อภาสิ –
Imissā gāthāya anantarā imā dve gāthā abhāsi –
๑๘๖.
186.
‘‘น กหาปณวเสฺสน, ติตฺติ กาเมสุ วิชฺชติ;
‘‘Na kahāpaṇavassena, titti kāmesu vijjati;
อปฺปสฺสาทา ทุขา กามา, อิติ วิญฺญาย ปณฺฑิโตฯ
Appassādā dukhā kāmā, iti viññāya paṇḍito.
๑๘๗.
187.
‘‘อปิ ทิเพฺพสุ กาเมสุ, รติํ โส นาธิคจฺฉติ;
‘‘Api dibbesu kāmesu, ratiṃ so nādhigacchati;
ตณฺหกฺขยรโต โหติ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาวโก’’ติฯ
Taṇhakkhayarato hoti, sammāsambuddhasāvako’’ti.
ตตฺถ กหาปณวเสฺสนาติ ยํ โส อโปฺผเฎตฺวา สตฺตรตนวสฺสํ วสฺสาเปสิ, ตํ อิธ กหาปณวสฺสนฺติ วุตฺตํฯ เตนปิ หิ วตฺถุกามกิเลสกาเมสุ ติตฺติ นาม นตฺถิฯ เอวํ ทุปฺปูรา เอสา ตณฺหาฯ อปฺปสฺสาทาติ สุปินสทิสตาย ปริตฺตสุขาฯ ทุขาติ ทุกฺขกฺขนฺธาทีสุ อาคตทุกฺขวเสน ปน พหุทุกฺขาวฯ อิติ วิญฺญายาติ เอวเมเต กาเม ชานิตฺวาฯ อปิ ทิเพฺพสูติ สเจ หิ เทวานํ อุปกปฺปนกกาเมหิ นิมเนฺตยฺยาปิ อายสฺมา สมิทฺธิ วิย เอวมฺปิ เตสุ กาเมสุ รติํ น วินฺทติเยวฯ ตณฺหกฺขยรโตติ อรหเตฺต เจว นิพฺพาเน จ อภิรโต โหติ, ตํ ปตฺถยมาโน วิหรติฯ สมฺมาสมฺพุทฺธสาวโกติ สมฺมาสมฺพุเทฺธน เทสิตสฺส ธมฺมสฺส สวเนน ชาโต โยคาวจรภิกฺขูติฯ
Tattha kahāpaṇavassenāti yaṃ so apphoṭetvā sattaratanavassaṃ vassāpesi, taṃ idha kahāpaṇavassanti vuttaṃ. Tenapi hi vatthukāmakilesakāmesu titti nāma natthi. Evaṃ duppūrā esā taṇhā. Appassādāti supinasadisatāya parittasukhā. Dukhāti dukkhakkhandhādīsu āgatadukkhavasena pana bahudukkhāva. Iti viññāyāti evamete kāme jānitvā. Api dibbesūti sace hi devānaṃ upakappanakakāmehi nimanteyyāpi āyasmā samiddhi viya evampi tesu kāmesu ratiṃ na vindatiyeva. Taṇhakkhayaratoti arahatte ceva nibbāne ca abhirato hoti, taṃ patthayamāno viharati. Sammāsambuddhasāvakoti sammāsambuddhena desitassa dhammassa savanena jāto yogāvacarabhikkhūti.
เทสนาวสาเน โส ภิกฺขุ โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิ, สมฺปตฺตปริสายปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne so bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattaparisāyapi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
อนภิรตภิกฺขุวตฺถุ ปญฺจมํฯ
Anabhiratabhikkhuvatthu pañcamaṃ.
๖. อคฺคิทตฺตพฺราหฺมณวตฺถุ
6. Aggidattabrāhmaṇavatthu
พหุํ เว สรณํ ยนฺตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต วาลิกราสิมฺหิ นิสินฺนํ อคฺคิทตฺตํ นาม โกสลรโญฺญ ปุโรหิตํ อารพฺภ กเถสิฯ
Bahuṃ ve saraṇaṃ yantīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto vālikarāsimhi nisinnaṃ aggidattaṃ nāma kosalarañño purohitaṃ ārabbha kathesi.
โส กิร มหาโกสลสฺส ปุโรหิโต อโหสิฯ อถ นํ ปิตริ กาลกเต ราชา ปเสนทิ โกสโล ‘‘ปิตุ เม ปุโรหิโต’’ติ คารเวน ตสฺมิํเยว ฐาเน ฐเปตฺวา ตสฺส อตฺตโน อุปฎฺฐานํ อาคตกาเล ปจฺจุคฺคมนํ กโรติ, ‘‘อาจริย, อิธ นิสีทถา’’ติ สมานาสนํ ทาเปสิฯ โส จิเนฺตสิ – ‘‘อยํ ราชา มยิ อติวิย คารวํ กโรติ, น โข ปน ราชูนํ นิจฺจกาลเมว สกฺกา จิตฺตํ คเหตุํฯ สมานวเยเนว หิ สทฺธิํ รชฺชสุขํ นาม สุขํ โหติ, อหญฺจมฺหิ มหลฺลโก, ปพฺพชิตุํ เม ยุตฺต’’นฺติฯ โส ราชานํ ปพฺพชฺชํ อนุชานาเปตฺวา นคเร เภริํ จราเปตฺวา สตฺตาเหน สพฺพํ อตฺตโน ธนํ ทานมุเข วิสฺสเชฺชตฺวา พาหิรกปพฺพชฺชํ ปพฺพชิฯ ตํ นิสฺสาย ทส ปุริสสหสฺสานิ อนุปพฺพชิํสุฯ โส เตหิ สทฺธิํ องฺคมคธานญฺจ กุรุรฎฺฐสฺส จ อนฺตเร วาสํ กเปฺปตฺวา อิมํ โอวาทํ เทติ, ‘‘ตาตา, ยสฺส กามวิตกฺกาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, โส นทิโต เอเกกํ วาลุกปุฎํ อุทฺธริตฺวา อิมสฺมิํ โอกิรตู’’ติฯ เต ‘‘สาธู’’ติ ปฎิสฺสุณิตฺวา กามวิตกฺกาทีนํ อุปฺปนฺนกาเล ตถา กริํสุฯ อปเรน สมเยน มหาวาลุกราสิ อโหสิ, ตํ อหิฉโตฺต นาม นาคราชา ปฎิคฺคเหสิฯ องฺคมคธวาสิโน เจว กุรุรฎฺฐวาสิโน จ มาเส มาเส เตสํ มหนฺตํ สกฺการํ อภิหริตฺวา ทานํ เทนฺติฯ อถ เนสํ อคฺคิทโตฺต อิมํ โอวาทํ อทาสิ – ‘‘ปพฺพตํ สรณํ ยาถ, วนํ สรณํ ยาถ, อารามํ สรณํ ยาถ, รุกฺขํ สรณํ ยาถ, เอวํ สพฺพทุกฺขโต มุจฺจิสฺสถา’’ติฯ อตฺตโน อเนฺตวาสิเกปิ อิมินา โอวาเทน โอวทิฯ
So kira mahākosalassa purohito ahosi. Atha naṃ pitari kālakate rājā pasenadi kosalo ‘‘pitu me purohito’’ti gāravena tasmiṃyeva ṭhāne ṭhapetvā tassa attano upaṭṭhānaṃ āgatakāle paccuggamanaṃ karoti, ‘‘ācariya, idha nisīdathā’’ti samānāsanaṃ dāpesi. So cintesi – ‘‘ayaṃ rājā mayi ativiya gāravaṃ karoti, na kho pana rājūnaṃ niccakālameva sakkā cittaṃ gahetuṃ. Samānavayeneva hi saddhiṃ rajjasukhaṃ nāma sukhaṃ hoti, ahañcamhi mahallako, pabbajituṃ me yutta’’nti. So rājānaṃ pabbajjaṃ anujānāpetvā nagare bheriṃ carāpetvā sattāhena sabbaṃ attano dhanaṃ dānamukhe vissajjetvā bāhirakapabbajjaṃ pabbaji. Taṃ nissāya dasa purisasahassāni anupabbajiṃsu. So tehi saddhiṃ aṅgamagadhānañca kururaṭṭhassa ca antare vāsaṃ kappetvā imaṃ ovādaṃ deti, ‘‘tātā, yassa kāmavitakkādayo uppajjanti, so nadito ekekaṃ vālukapuṭaṃ uddharitvā imasmiṃ okiratū’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā kāmavitakkādīnaṃ uppannakāle tathā kariṃsu. Aparena samayena mahāvālukarāsi ahosi, taṃ ahichatto nāma nāgarājā paṭiggahesi. Aṅgamagadhavāsino ceva kururaṭṭhavāsino ca māse māse tesaṃ mahantaṃ sakkāraṃ abhiharitvā dānaṃ denti. Atha nesaṃ aggidatto imaṃ ovādaṃ adāsi – ‘‘pabbataṃ saraṇaṃ yātha, vanaṃ saraṇaṃ yātha, ārāmaṃ saraṇaṃ yātha, rukkhaṃ saraṇaṃ yātha, evaṃ sabbadukkhato muccissathā’’ti. Attano antevāsikepi iminā ovādena ovadi.
โพธิสโตฺตปิ กตาภินิกฺขมโน สมฺมาสโมฺพธิํ ปตฺวา ตสฺมิํ สมเย สาวตฺถิํ นิสฺสาย เชตวเน วิหรโนฺต ปจฺจูสกาเล โลกํ โวโลเกโนฺต อคฺคิทตฺตพฺราหฺมณํ สทฺธิํ อเนฺตวาสิเกหิ อตฺตโน ญาณชาลสฺส อโนฺต ปวิฎฺฐํ ทิสฺวา ‘‘สเพฺพปิ อิเม อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปนฺนา’’ติ ญตฺวา สายนฺหสมเย มหาโมคฺคลฺลานเตฺถรํ อาห – ‘‘โมคฺคลฺลาน, กิํ ปสฺสสิ อคฺคิทตฺตพฺราหฺมณํ มหาชนํ อติเตฺถ ปกฺขนฺทาเปนฺตํ, คจฺฉ เตสํ โอวาทํ เทหี’’ติฯ ภเนฺต, พหู เอเต, เอกกสฺส มยฺหํ อวิสยฺหาฯ สเจ ตุเมฺหปิ อาคมิสฺสถ, วิสยฺหา ภวิสฺสนฺตีติฯ โมคฺคลฺลาน, อหมฺปิ อาคมิสฺสามิ, ตฺวํ ปุรโต ยาหีติฯ เถโร ปุรโต คจฺฉโนฺตว จิเนฺตสิ – ‘‘เอเต พลวโนฺต เจว พหู จฯ สเจ สเพฺพสํ สมาคมฎฺฐาเน กิญฺจิ กเถสฺสามิ, สเพฺพปิ วคฺควเคฺคน อุฎฺฐเหยฺยุ’’นฺติ อตฺตโน อานุภาเวน ถูลผุสิตกํ เทวํ วุฎฺฐาเปสิฯ เต ถูลผุสิตเกสุ ปตเนฺตสุ อุฎฺฐายุฎฺฐาย อตฺตโน อตฺตโน ปณฺณสาลํ ปวิสิํสุฯ เถโร อคฺคิทตฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส ปณฺณสาลทฺวาเร ฐตฺวา ‘‘อคฺคิทตฺตา’’ติ อาหฯ โส เถรสฺส สทฺทํ สุตฺวา ‘‘มํ อิมสฺมิํ โลเก นาเมน อาลปิตุํ สมโตฺถ นาม นตฺถิ, โก นุ โข มํ นาเมน อาลปตี’’ติ มานถทฺธตาย ‘‘โก เอโส’’ติ อาหฯ ‘‘อหํ, พฺราหฺมณา’’ติฯ ‘‘กิํ วเทสี’’ติ? ‘‘อชฺช เม เอกรตฺติํ อิธ วสนฎฺฐานํ ตฺวํ อาจิกฺขาหี’’ติฯ ‘‘อิธ วสนฎฺฐานํ นตฺถิ, เอกสฺส เอกาว ปณฺณสาลา’’ติฯ ‘‘อคฺคิทตฺต, มนุสฺสา นาม มนุสฺสานํ, คาโว คุนฺนํ, ปพฺพชิตา ปพฺพชิตานํ สนฺติกํ คจฺฉนฺติ, มา เอวํ กริ, เทหิ เม วสนฎฺฐาน’’นฺติฯ ‘‘กิํ ปน ตฺวํ ปพฺพชิโต’’ติ? ‘‘อาม, ปพฺพชิโตมฺหี’’ติฯ ‘‘สเจ ปพฺพชิโต, กหํ เต ขาริภณฺฑํ, โก ปพฺพชิตปริกฺขาโร’’ติฯ ‘‘อตฺถิ เม ปริกฺขาโร, วิสุํ ปน นํ คเหตฺวา วิจริตุํ ทุกฺขนฺติ อพฺภนฺตเรเนว นํ คเหตฺวา วิจรามิ, พฺราหฺมณา’’ติฯ โส ‘‘ตํ คเหตฺวา วิจริสฺสสี’’ติ เถรสฺส กุชฺฌิฯ อถ นํ โส อาห – ‘‘อเมฺห, อคฺคิทตฺต, มา กุชฺฌิ, วสนฎฺฐานํ เม อาจิกฺขาหี’’ติฯ นตฺถิ เอตฺถ วสนฎฺฐานนฺติฯ เอตสฺมิํ ปน วาลุกราสิมฺหิ โก วสตีติฯ เอโก, นาคราชาติฯ เอตํ เม เทหีติฯ น สกฺกา ทาตุํ, ภาริยํ เอตสฺส กมฺมนฺติฯ โหตุ, เทหิ เมติฯ เตน หิ ตฺวํ เอว ชานาหีติฯ
Bodhisattopi katābhinikkhamano sammāsambodhiṃ patvā tasmiṃ samaye sāvatthiṃ nissāya jetavane viharanto paccūsakāle lokaṃ volokento aggidattabrāhmaṇaṃ saddhiṃ antevāsikehi attano ñāṇajālassa anto paviṭṭhaṃ disvā ‘‘sabbepi ime arahattassa upanissayasampannā’’ti ñatvā sāyanhasamaye mahāmoggallānattheraṃ āha – ‘‘moggallāna, kiṃ passasi aggidattabrāhmaṇaṃ mahājanaṃ atitthe pakkhandāpentaṃ, gaccha tesaṃ ovādaṃ dehī’’ti. Bhante, bahū ete, ekakassa mayhaṃ avisayhā. Sace tumhepi āgamissatha, visayhā bhavissantīti. Moggallāna, ahampi āgamissāmi, tvaṃ purato yāhīti. Thero purato gacchantova cintesi – ‘‘ete balavanto ceva bahū ca. Sace sabbesaṃ samāgamaṭṭhāne kiñci kathessāmi, sabbepi vaggavaggena uṭṭhaheyyu’’nti attano ānubhāvena thūlaphusitakaṃ devaṃ vuṭṭhāpesi. Te thūlaphusitakesu patantesu uṭṭhāyuṭṭhāya attano attano paṇṇasālaṃ pavisiṃsu. Thero aggidattassa brāhmaṇassa paṇṇasāladvāre ṭhatvā ‘‘aggidattā’’ti āha. So therassa saddaṃ sutvā ‘‘maṃ imasmiṃ loke nāmena ālapituṃ samattho nāma natthi, ko nu kho maṃ nāmena ālapatī’’ti mānathaddhatāya ‘‘ko eso’’ti āha. ‘‘Ahaṃ, brāhmaṇā’’ti. ‘‘Kiṃ vadesī’’ti? ‘‘Ajja me ekarattiṃ idha vasanaṭṭhānaṃ tvaṃ ācikkhāhī’’ti. ‘‘Idha vasanaṭṭhānaṃ natthi, ekassa ekāva paṇṇasālā’’ti. ‘‘Aggidatta, manussā nāma manussānaṃ, gāvo gunnaṃ, pabbajitā pabbajitānaṃ santikaṃ gacchanti, mā evaṃ kari, dehi me vasanaṭṭhāna’’nti. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ pabbajito’’ti? ‘‘Āma, pabbajitomhī’’ti. ‘‘Sace pabbajito, kahaṃ te khāribhaṇḍaṃ, ko pabbajitaparikkhāro’’ti. ‘‘Atthi me parikkhāro, visuṃ pana naṃ gahetvā vicarituṃ dukkhanti abbhantareneva naṃ gahetvā vicarāmi, brāhmaṇā’’ti. So ‘‘taṃ gahetvā vicarissasī’’ti therassa kujjhi. Atha naṃ so āha – ‘‘amhe, aggidatta, mā kujjhi, vasanaṭṭhānaṃ me ācikkhāhī’’ti. Natthi ettha vasanaṭṭhānanti. Etasmiṃ pana vālukarāsimhi ko vasatīti. Eko, nāgarājāti. Etaṃ me dehīti. Na sakkā dātuṃ, bhāriyaṃ etassa kammanti. Hotu, dehi meti. Tena hi tvaṃ eva jānāhīti.
เถโร วาลุกราสิอภิมุโข ปายาสิฯ นาคราชา ตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อยํ สมโณ อิโต อาคจฺฉติ, น ชานาติ มเญฺญ มม อตฺถิภาวํ, ธูมายิตฺวา นํ มาเรสฺสามี’’ติ ธูมายิฯ เถโร ‘‘อยํ นาคราชา ‘อหเมว ธูมายิตุํ สโกฺกมิ, อเญฺญ น สโกฺกนฺตี’ติ มเญฺญ สลฺลเกฺขตี’’ติ สยมฺปิ ธูมายิฯ ทฺวินฺนมฺปิ สรีรโต อุคฺคตา ธูมา ยาว พฺรหฺมโลกา อุฎฺฐหิํสุฯ อุโภปิ ธูมา เถรํ อพาเธตฺวา นาคราชานเมว พาเธนฺติฯ นาคราชา ธูมเวคํ สหิตุํ อสโกฺกโนฺต ปชฺชลิฯ เถโรปิ เตโชธาตุํ สมาปชฺชิตฺวา เตน สทฺธิํเยว ปชฺชลิฯ อคฺคิชาลา ยาว พฺรหฺมโลกา อุฎฺฐหิํสุฯ อุโภปิ เถรํ อพาเธตฺวา นาคราชานเมว พาธยิํสุฯ อถสฺส สกลสรีรํ อุกฺกาหิ ปทิตฺตํ วิย อโหสิฯ อิสิคโณ โอโลเกตฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘นาคราชา, สมณํ ฌาเปติ, ภทฺทโก วต สมโณ อมฺหากํ วจนํ อสุตฺวา นโฎฺฐ’’ติฯ เถโร นาคราชานํ ทเมตฺวา นิพฺพิเสวนํ กตฺวา วาลุกราสิมฺหิ นิสีทิฯ นาคราชา วาลุกราสิํ โภเคหิ ปริกฺขิปิตฺวา กูฎาคารกุจฺฉิปมาณํ ผณํ มาเปตฺวา เถรสฺส อุปริ ธาเรสิฯ
Thero vālukarāsiabhimukho pāyāsi. Nāgarājā taṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘ayaṃ samaṇo ito āgacchati, na jānāti maññe mama atthibhāvaṃ, dhūmāyitvā naṃ māressāmī’’ti dhūmāyi. Thero ‘‘ayaṃ nāgarājā ‘ahameva dhūmāyituṃ sakkomi, aññe na sakkontī’ti maññe sallakkhetī’’ti sayampi dhūmāyi. Dvinnampi sarīrato uggatā dhūmā yāva brahmalokā uṭṭhahiṃsu. Ubhopi dhūmā theraṃ abādhetvā nāgarājānameva bādhenti. Nāgarājā dhūmavegaṃ sahituṃ asakkonto pajjali. Theropi tejodhātuṃ samāpajjitvā tena saddhiṃyeva pajjali. Aggijālā yāva brahmalokā uṭṭhahiṃsu. Ubhopi theraṃ abādhetvā nāgarājānameva bādhayiṃsu. Athassa sakalasarīraṃ ukkāhi padittaṃ viya ahosi. Isigaṇo oloketvā cintesi – ‘‘nāgarājā, samaṇaṃ jhāpeti, bhaddako vata samaṇo amhākaṃ vacanaṃ asutvā naṭṭho’’ti. Thero nāgarājānaṃ dametvā nibbisevanaṃ katvā vālukarāsimhi nisīdi. Nāgarājā vālukarāsiṃ bhogehi parikkhipitvā kūṭāgārakucchipamāṇaṃ phaṇaṃ māpetvā therassa upari dhāresi.
อิสิคณา ปาโตว ‘‘สมณสฺส มตภาวํ วา อมตภาวํ วา ชานิสฺสามา’’ติ เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ตํ วาลุกราสิมตฺถเก นิสินฺนํ ทิสฺวา อญฺชลิํ ปคฺคยฺห อภิตฺถวนฺตา อาหํสุ – ‘‘สมณ, กจฺจิ นาคราเชน น พาธิโต’’ติฯ ‘‘กิํ น ปสฺสถ มม อุปริผณํ ธาเรตฺวา ฐิต’’นฺติ? เต ‘‘อจฺฉริยํ วต โภ, สมณสฺส เอวรูโป นาม นาคราชา ทมิโต’’ติ เถรํ ปริวาเรตฺวา อฎฺฐํสุฯ ตสฺมิํ ขเณ สตฺถา อาคโตฯ เถโร สตฺถารํ ทิสฺวา อุฎฺฐาย วนฺทิฯ อถ นํ อิสโย อาหํสุ – ‘‘อยมฺปิ ตยา มหนฺตตโร’’ติฯ เอโส ภควา สตฺถา, อหํ อิมสฺส สาวโกติฯ สตฺถา วาลุกราสิมตฺถเก นิสีทิ, อิสิคโณ ‘‘อยํ ตาว สาวกสฺส อานุภาโว, อิมสฺส ปน อานุภาโว กีทิโส ภวิสฺสตี’’ติ อญฺชลิํ ปคฺคยฺห สตฺถารํ อภิตฺถวิฯ สตฺถา อคฺคิทตฺตํ อามเนฺตตฺวา อาห – ‘‘อคฺคิทตฺต, ตฺวํ ตว สาวกานญฺจ อุปฎฺฐากานญฺจ โอวาทํ ททมาโน กินฺติ วตฺวา เทสี’’ติฯ ‘‘เอตํ ปพฺพตํ สรณํ คจฺฉถ, วนํ อารามํ รุกฺขํ สรณํ คจฺฉถฯ เอตานิ หิ สรณํ คโต สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ เอวํ เตสํ โอวาทํ ทมฺมีติฯ สตฺถา ‘‘น โข, อคฺคิทตฺต, เอตานิ สรณํ คโต สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจติ, พุทฺธํ ธมฺมํ สงฺฆํ ปน สรณํ คนฺตฺวา สกลวฎฺฎทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Isigaṇā pātova ‘‘samaṇassa matabhāvaṃ vā amatabhāvaṃ vā jānissāmā’’ti therassa santikaṃ gantvā taṃ vālukarāsimatthake nisinnaṃ disvā añjaliṃ paggayha abhitthavantā āhaṃsu – ‘‘samaṇa, kacci nāgarājena na bādhito’’ti. ‘‘Kiṃ na passatha mama upariphaṇaṃ dhāretvā ṭhita’’nti? Te ‘‘acchariyaṃ vata bho, samaṇassa evarūpo nāma nāgarājā damito’’ti theraṃ parivāretvā aṭṭhaṃsu. Tasmiṃ khaṇe satthā āgato. Thero satthāraṃ disvā uṭṭhāya vandi. Atha naṃ isayo āhaṃsu – ‘‘ayampi tayā mahantataro’’ti. Eso bhagavā satthā, ahaṃ imassa sāvakoti. Satthā vālukarāsimatthake nisīdi, isigaṇo ‘‘ayaṃ tāva sāvakassa ānubhāvo, imassa pana ānubhāvo kīdiso bhavissatī’’ti añjaliṃ paggayha satthāraṃ abhitthavi. Satthā aggidattaṃ āmantetvā āha – ‘‘aggidatta, tvaṃ tava sāvakānañca upaṭṭhākānañca ovādaṃ dadamāno kinti vatvā desī’’ti. ‘‘Etaṃ pabbataṃ saraṇaṃ gacchatha, vanaṃ ārāmaṃ rukkhaṃ saraṇaṃ gacchatha. Etāni hi saraṇaṃ gato sabbadukkhā pamuccatī’’ti evaṃ tesaṃ ovādaṃ dammīti. Satthā ‘‘na kho, aggidatta, etāni saraṇaṃ gato sabbadukkhā pamuccati, buddhaṃ dhammaṃ saṅghaṃ pana saraṇaṃ gantvā sakalavaṭṭadukkhā pamuccatī’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
๑๘๘.
188.
‘‘พหุํ เว สรณํ ยนฺติ, ปพฺพตานิ วนานิ จ;
‘‘Bahuṃ ve saraṇaṃ yanti, pabbatāni vanāni ca;
อารามรุกฺขเจตฺยานิ, มนุสฺสา ภยตชฺชิตาฯ
Ārāmarukkhacetyāni, manussā bhayatajjitā.
๑๘๙.
189.
‘‘เนตํ โข สรณํ เขมํ, เนตํ สรณมุตฺตมํ;
‘‘Netaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, netaṃ saraṇamuttamaṃ;
เนตํ สรณมาคมฺม, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจติฯ
Netaṃ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccati.
๑๙๐.
190.
‘‘โย จ พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ, สงฺฆญฺจ สรณํ คโต;
‘‘Yo ca buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṃ gato;
จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติฯ
Cattāri ariyasaccāni, sammappaññāya passati.
๑๙๑.
191.
‘‘ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ, ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ;
‘‘Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;
อริยํ จฎฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ทุกฺขูปสมคามินํฯ
Ariyaṃ caṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.
๑๙๒.
192.
‘‘เอตํ โข สรณํ เขมํ, เอตํ สรณมุตฺตมํ;
‘‘Etaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, etaṃ saraṇamuttamaṃ;
เอตํ สรณมาคมฺม, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติฯ
Etaṃ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatī’’ti.
ตตฺถ พหุนฺติ พหุฯ ปพฺพตานีติ ตตฺถ ตตฺถ อิสิคิลิเวปุลฺลเวภาราทิเก ปพฺพเต จ มหาวนโคสิงฺคสาลวนาทีนิ วนานิ จ เวฬุวนชีวกมฺพวนาทโย อาราเม จ อุเทนเจติยโคตมเจติยาทีนิ รุกฺขเจตฺยานิ จ เต เต มนุสฺสา เตน เตน ภเยน ตชฺชิตา ภยโต มุจฺจิตุกามา ปุตฺตลาภาทีนิ วา ปตฺถยมานา สรณํ ยนฺตีติ อโตฺถฯ เนตํ สรณนฺติ เอตํ สพฺพมฺปิ สรณํ เนว เขมํ น อุตฺตมํ, น จ เอตํ ปฎิจฺจ ชาติอาทิธเมฺมสุ สเตฺตสุ เอโกปิ ชาติอาทิโต สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตีติ อโตฺถฯ
Tattha bahunti bahu. Pabbatānīti tattha tattha isigilivepullavebhārādike pabbate ca mahāvanagosiṅgasālavanādīni vanāni ca veḷuvanajīvakambavanādayo ārāme ca udenacetiyagotamacetiyādīni rukkhacetyāni ca te te manussā tena tena bhayena tajjitā bhayato muccitukāmā puttalābhādīni vā patthayamānā saraṇaṃ yantīti attho. Netaṃ saraṇanti etaṃ sabbampi saraṇaṃ neva khemaṃ na uttamaṃ, na ca etaṃ paṭicca jātiādidhammesu sattesu ekopi jātiādito sabbadukkhā pamuccatīti attho.
โย จาติ อิทํ อเขมํ อนุตฺตมํ สรณํ ทเสฺสตฺวา เขมํ อุตฺตมํ สรณํ ทสฺสนตฺถํ อารทฺธํฯ ตสฺสโตฺถ – โย จ คหโฎฺฐ วา ปพฺพชิโต วา ‘‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุโทฺธ’’ติอาทิกํ พุทฺธธมฺมสงฺฆานุสฺสติกมฺมฎฺฐานํ นิสฺสาย เสฎฺฐวเสน พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ สรณํ คโต, ตสฺสปิ ตํ สรณคมนํ อญฺญติตฺถิยวนฺทนาทีหิ กุปฺปติ จลติฯ ตสฺส ปน อจลภาวํ ทเสฺสตุํ มเคฺคน อาคตสรณเมว ปกาสโนฺต จตฺตาริ อริยสจฺจานิ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสตีติ อาหฯ โย หิ เอเตสํ สจฺจานํ ทสฺสนวเสน เอตานิ สรณํ คโต, เอตสฺส เอตํ สรณํ เขมญฺจ อุตฺตมญฺจ, โส จ ปุคฺคโล เอตํ สรณํ ปฎิจฺจ สกลสฺมาปิ วฎฺฎทุกฺขา ปมุจฺจติ, ตสฺมา เอตํ โข สรณํ เขมนฺติอาทิ วุตฺตํฯ
Yo cāti idaṃ akhemaṃ anuttamaṃ saraṇaṃ dassetvā khemaṃ uttamaṃ saraṇaṃ dassanatthaṃ āraddhaṃ. Tassattho – yo ca gahaṭṭho vā pabbajito vā ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādikaṃ buddhadhammasaṅghānussatikammaṭṭhānaṃ nissāya seṭṭhavasena buddhañca dhammañca saṅghañca saraṇaṃ gato, tassapi taṃ saraṇagamanaṃ aññatitthiyavandanādīhi kuppati calati. Tassa pana acalabhāvaṃ dassetuṃ maggena āgatasaraṇameva pakāsanto cattāri ariyasaccāni sammappaññāya passatīti āha. Yo hi etesaṃ saccānaṃ dassanavasena etāni saraṇaṃ gato, etassa etaṃ saraṇaṃ khemañca uttamañca, so ca puggalo etaṃ saraṇaṃ paṭicca sakalasmāpi vaṭṭadukkhā pamuccati, tasmā etaṃ kho saraṇaṃ khemantiādi vuttaṃ.
เทสนาวสาเน สเพฺพปิ เต อิสโย สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิํสุฯ สตฺถาปิ จีวรคพฺภโต หตฺถํ ปสาเรตฺวา ‘‘เอถ ภิกฺขโว, จรถ พฺรหฺมจริย’’นฺติ อาหฯ เต ตงฺขเณเยว อฎฺฐปริกฺขารธรา วสฺสสฎฺฐิกเถรา วิย อเหสุํฯ โส จ สเพฺพสมฺปิ องฺคมคธกุรุรฎฺฐวาสีนํ สกฺการํ อาทาย อาคมนทิวโส อโหสิฯ เต สกฺการํ อาทาย อาคตา สเพฺพปิ เต อิสโย ปพฺพชิเต ทิสฺวา ‘‘กิํ นุ โข อมฺหากํ อคฺคิทตฺตพฺราหฺมโณ มหา, อุทาหุ สมโณ โคตโม’’ติ จิเนฺตตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส อาคตตฺตา ‘‘อคฺคิทโตฺตว มหา’’ติ มญฺญิํสุฯ สตฺถา เตสํ อชฺฌาสยํ โอโลเกตฺวา, ‘‘อคฺคิทตฺต, ปริสาย กงฺขํ ฉินฺทา’’ติ อาหฯ โส ‘‘อหมฺปิ เอตฺตกเมว ปจฺจาสีสามี’’ติ อิทฺธิพเลน สตฺตกฺขตฺตุํ เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปุนปฺปุนํ โอรุยฺห สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ‘‘สตฺถา เม, ภเนฺต, ภควา, สาวโกหมสฺมี’’ติ วตฺวา สาวกตฺตํ ปกาเสสีติฯ
Desanāvasāne sabbepi te isayo saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā satthāraṃ vanditvā pabbajjaṃ yāciṃsu. Satthāpi cīvaragabbhato hatthaṃ pasāretvā ‘‘etha bhikkhavo, caratha brahmacariya’’nti āha. Te taṅkhaṇeyeva aṭṭhaparikkhāradharā vassasaṭṭhikatherā viya ahesuṃ. So ca sabbesampi aṅgamagadhakururaṭṭhavāsīnaṃ sakkāraṃ ādāya āgamanadivaso ahosi. Te sakkāraṃ ādāya āgatā sabbepi te isayo pabbajite disvā ‘‘kiṃ nu kho amhākaṃ aggidattabrāhmaṇo mahā, udāhu samaṇo gotamo’’ti cintetvā samaṇassa gotamassa āgatattā ‘‘aggidattova mahā’’ti maññiṃsu. Satthā tesaṃ ajjhāsayaṃ oloketvā, ‘‘aggidatta, parisāya kaṅkhaṃ chindā’’ti āha. So ‘‘ahampi ettakameva paccāsīsāmī’’ti iddhibalena sattakkhattuṃ vehāsaṃ abbhuggantvā punappunaṃ oruyha satthāraṃ vanditvā ‘‘satthā me, bhante, bhagavā, sāvakohamasmī’’ti vatvā sāvakattaṃ pakāsesīti.
อคฺคิทตฺตพฺราหฺมณวตฺถุ ฉฎฺฐํฯ
Aggidattabrāhmaṇavatthu chaṭṭhaṃ.
๗. อานนฺทเตฺถรปญฺหวตฺถุ
7. Ānandattherapañhavatthu
ทุลฺลโภติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต อานนฺทเตฺถรสฺส ปญฺหํ อารพฺภ กเถสิฯ
Dullabhoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto ānandattherassa pañhaṃ ārabbha kathesi.
เถโร หิ เอกทิวสํ ทิวาฎฺฐาเน นิสิโนฺน จิเนฺตสิ – ‘‘หตฺถาชานีโย ฉทฺทนฺตกุเล วา อุโปสถกุเล วา อุปฺปชฺชติ, อสฺสาชานีโย สินฺธวกุเล วา วลาหกสฺสราชกุเล วา, อุสโภ โคอาชนีโย ทกฺขิณปเถติอาทีนิ วทเนฺตน สตฺถารา หตฺถิอาชานียาทีนํ อุปฺปตฺติฎฺฐานาทีนิ กถิตานิ, ปุริสาชานีโย ปน กหํ นุ โข อุปฺปชฺชตี’’ติฯ โส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา เอตมตฺถํ ปุจฺฉิฯ สตฺถา, ‘‘อานนฺท, ปุริสาชานีโย นาม สพฺพตฺถ นุปฺปชฺชติ, อุชุกโต ปน ติโยชนสตายาเม วิตฺถารโต อฑฺฒเตยฺยสเต อาวฎฺฎโต นวโยชนสตปฺปมาเณ มชฺฌิมปเทสฎฺฐาเน อุปฺปชฺชติฯ อุปฺปชฺชโนฺต จ ปน น ยสฺมิํ วา ตสฺมิํ วา กุเล อุปฺปชฺชติ, ขตฺติยมหาสาลพฺราหฺมณมหาสาลกุลานํ ปน อญฺญตรสฺมิํเยว อุปฺปชฺชตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Thero hi ekadivasaṃ divāṭṭhāne nisinno cintesi – ‘‘hatthājānīyo chaddantakule vā uposathakule vā uppajjati, assājānīyo sindhavakule vā valāhakassarājakule vā, usabho goājanīyo dakkhiṇapathetiādīni vadantena satthārā hatthiājānīyādīnaṃ uppattiṭṭhānādīni kathitāni, purisājānīyo pana kahaṃ nu kho uppajjatī’’ti. So satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīditvā etamatthaṃ pucchi. Satthā, ‘‘ānanda, purisājānīyo nāma sabbattha nuppajjati, ujukato pana tiyojanasatāyāme vitthārato aḍḍhateyyasate āvaṭṭato navayojanasatappamāṇe majjhimapadesaṭṭhāne uppajjati. Uppajjanto ca pana na yasmiṃ vā tasmiṃ vā kule uppajjati, khattiyamahāsālabrāhmaṇamahāsālakulānaṃ pana aññatarasmiṃyeva uppajjatī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๑๙๓.
193.
‘‘ทุลฺลโภ ปุริสาชโญฺญ, น โส สพฺพตฺถ ชายติ;
‘‘Dullabho purisājañño, na so sabbattha jāyati;
ยตฺถ โส ชายตี ธีโร, ตํ กุลํ สุขเมธตี’’ติฯ
Yattha so jāyatī dhīro, taṃ kulaṃ sukhamedhatī’’ti.
ตตฺถ ทุลฺลโภติ ปุริสาชโญฺญ หิ ทุลฺลโภ, น หตฺถิอาชานียาทโย วิย สุลโภ, โส สพฺพตฺถ ปจฺจนฺตเทเส วา นีจกุเล วา น ชายติ, มชฺฌิมเทเสปิ มหาชนสฺส อภิวาทนาทิสกฺการกรณฎฺฐาเน ขตฺติยพฺราหฺมณกุลานํ อญฺญตรสฺมิํ กุเล ชายติฯ เอวํ ชายมาโน ยตฺถ โส ชายติ ธีโร อุตฺตมปโญฺญ สมฺมาสมฺพุโทฺธ , ตํ กุลํ สุขเมธตีติ สุขปฺปตฺตเมว โหตีติ อโตฺถฯ
Tattha dullabhoti purisājañño hi dullabho, na hatthiājānīyādayo viya sulabho, so sabbattha paccantadese vā nīcakule vā na jāyati, majjhimadesepi mahājanassa abhivādanādisakkārakaraṇaṭṭhāne khattiyabrāhmaṇakulānaṃ aññatarasmiṃ kule jāyati. Evaṃ jāyamāno yattha so jāyati dhīro uttamapañño sammāsambuddho , taṃ kulaṃ sukhamedhatīti sukhappattameva hotīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
อานนฺทเตฺถรปญฺหวตฺถุ สตฺตมํฯ
Ānandattherapañhavatthu sattamaṃ.
๘. สมฺพหุลภิกฺขุวตฺถุ
8. Sambahulabhikkhuvatthu
สุโข พุทฺธานนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต สมฺพหุลานํ ภิกฺขูนํ กถํ อารพฺภ กเถสิฯ
Sukhobuddhānanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ kathaṃ ārabbha kathesi.
เอกทิวสญฺหิ ปญฺจสตภิกฺขู อุปฎฺฐานสาลายํ นิสินฺนา, ‘‘อาวุโส, กิํ นุ โข อิมสฺมิํ โลเก สุข’’นฺติ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ? ตตฺถ เกจิ ‘‘รชฺชสุขสทิสํ สุขํ นาม นตฺถี’’ติ อาหํสุฯ เกจิ กามสุขสทิสํ, เกจิ ‘‘สาลิมํสโภชนาทิสทิสํ สุขํ นาม นตฺถี’’ติ อาหํสุฯ สตฺถา เตสํ นิสินฺนฎฺฐานํ คนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต, ‘‘ภิกฺขเว, กิํ กเถถ? อิทญฺหิ สพฺพมฺปิ สุขํ วฎฺฎทุกฺขปริยาปนฺนเมว, อิมสฺมิํ โลเก พุทฺธุปฺปาโท ธมฺมสฺสวนํ, สงฺฆสามคฺคี, สโมฺมทมานภาโวติ อิทเมว สุข’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Ekadivasañhi pañcasatabhikkhū upaṭṭhānasālāyaṃ nisinnā, ‘‘āvuso, kiṃ nu kho imasmiṃ loke sukha’’nti kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ? Tattha keci ‘‘rajjasukhasadisaṃ sukhaṃ nāma natthī’’ti āhaṃsu. Keci kāmasukhasadisaṃ, keci ‘‘sālimaṃsabhojanādisadisaṃ sukhaṃ nāma natthī’’ti āhaṃsu. Satthā tesaṃ nisinnaṭṭhānaṃ gantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, kiṃ kathetha? Idañhi sabbampi sukhaṃ vaṭṭadukkhapariyāpannameva, imasmiṃ loke buddhuppādo dhammassavanaṃ, saṅghasāmaggī, sammodamānabhāvoti idameva sukha’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
๑๙๔.
194.
‘‘สุโข พุทฺธานมุปฺปาโท, สุขา สทฺธมฺมเทสนา;
‘‘Sukho buddhānamuppādo, sukhā saddhammadesanā;
สุขา สงฺฆสฺส สามคฺคี, สมคฺคานํ ตโป สุโข’’ติฯ
Sukhā saṅghassa sāmaggī, samaggānaṃ tapo sukho’’ti.
ตตฺถ พุทฺธานมุปฺปาโทติ ยสฺมา พุทฺธา อุปฺปชฺชมานา มหาชนํ ราคกนฺตาราทีหิ ตาเรนฺติ, ตสฺมา พุทฺธานํ อุปฺปาโท สุโข อุตฺตโมฯ ยสฺมา สทฺธมฺมเทสนํ อาคมฺม ชาติอาทิธมฺมา สตฺตา ชาติอาทีหิ มุจฺจนฺติ, ตสฺมา สทฺธมฺมเทสนา สุขาฯ สามคฺคีติ สมจิตฺตตา, สาปิ สุขา เอวฯ สมคฺคานํ ปน เอกจิตฺตานํ ยสฺมา พุทฺธวจนํ วา อุคฺคณฺหิตุํ ธุตงฺคานิ วา ปริหริตุํ สมณธมฺมํ วา กาตุํ สกฺกา, ตสฺมา สมคฺคานํ ตโป สุโขติ วุตฺตํฯ เตเนวาห – ‘‘ยาวกีวญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขู สมคฺคา สนฺนิปติสฺสนฺติ, สมฺมคฺคา วุฎฺฐหิสฺสนฺติ, สมคฺคา สงฺฆกรณียานิ กริสฺสนฺติ, วุทฺธิเยว, ภิกฺขเว, ภิกฺขูนํ ปาฎิกงฺขา, โน ปริหานี’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๓๖)ฯ
Tattha buddhānamuppādoti yasmā buddhā uppajjamānā mahājanaṃ rāgakantārādīhi tārenti, tasmā buddhānaṃ uppādo sukho uttamo. Yasmā saddhammadesanaṃ āgamma jātiādidhammā sattā jātiādīhi muccanti, tasmā saddhammadesanā sukhā. Sāmaggīti samacittatā, sāpi sukhā eva. Samaggānaṃ pana ekacittānaṃ yasmā buddhavacanaṃ vā uggaṇhituṃ dhutaṅgāni vā pariharituṃ samaṇadhammaṃ vā kātuṃ sakkā, tasmā samaggānaṃ tapo sukhoti vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū samaggā sannipatissanti, sammaggā vuṭṭhahissanti, samaggā saṅghakaraṇīyāni karissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti (dī. ni. 2.136).
เทสนาวสาเน เต ภิกฺขู อรหเตฺต ปติฎฺฐหิํสุ, มหาชนสฺสาปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne te bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsu, mahājanassāpi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
สมฺพหุลภิกฺขุวตฺถุ อฎฺฐมํฯ
Sambahulabhikkhuvatthu aṭṭhamaṃ.
๙. กสฺสปทสพลสฺส สุวณฺณเจติยวตฺถุ
9. Kassapadasabalassa suvaṇṇacetiyavatthu
ปูชารเหติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา จาริกํ จรมาโน กสฺสปทสพลสฺส สุวณฺณเจติยํ อารพฺภ กเถสิฯ
Pūjāraheti imaṃ dhammadesanaṃ satthā cārikaṃ caramāno kassapadasabalassa suvaṇṇacetiyaṃ ārabbha kathesi.
ตถาคโต สาวตฺถิโต นิกฺขมิตฺวา อนุปุเพฺพน พาราณสิํ คจฺฉโนฺต อนฺตรามเคฺค โตเทยฺยคามสฺส สมีเป มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร อญฺญตรํ เทวฎฺฐานํ สมฺปาปุณิฯ ตตฺร นิสิโนฺน สุคโต ธมฺมภณฺฑาคาริกํ เปเสตฺวา อวิทูเร กสิกมฺมํ กโรนฺตํ พฺราหฺมณํ ปโกฺกสาเปสิ ฯ โส พฺราหฺมโณ อาคนฺตฺวา ตถาคตํ อนภิวนฺทิตฺวา ตเมว เทวฎฺฐานํ วนฺทิตฺวา อฎฺฐาสิฯ สุคโตปิ ‘‘อิมํ ปเทสํ กินฺติ มญฺญสิ พฺราหฺมณา’’ติ อาหฯ อมฺหากํ ปเวณิยา อาคตเจติยฎฺฐานนฺติ วนฺทามิ, โภ โคตมาติฯ ‘‘อิมํ ฐานํ วนฺทเนฺตน ตยา สาธุ กตํ พฺราหฺมณา’’ติ สุคโต ตํ สมฺปหํเสสิฯ ตํ สุตฺวา ภิกฺขู ‘‘เกน นุ โข การเณน ภควา เอวํ สมฺปหํเสสี’’ติ สํสยํ สญฺชเนสุํฯ ตโต ตถาคโต เตสํ สํสยมปเนตุํ มชฺฌิมนิกาเย ฆฎิการสุตฺตนฺตํ (ม. นิ. ๒.๒๘๒ อาทโย) วตฺวา อิทฺธานุภาเวน กสฺสปทสพลสฺส โยชนุเพฺพธํ กนกเจติยํ อปรญฺจ กนกเจติยํ อากาเส นิมฺมินิตฺวา มหาชนํ ทเสฺสตฺวา, ‘‘พฺราหฺมณ, เอวํวิธานํ ปูชารหานํ ปูชา ยุตฺตตราวา’’ติ วตฺวา มหาปรินิพฺพานสุเตฺต (ที. นิ. ๒.๒๐๖) ทสฺสิตนเยเนว พุทฺธาทิเก จตฺตาโร ถูปารเห ปกาเสตฺวา สรีรเจติยํ อุทฺทิสฺสเจติยํ ปริโภคเจติยนฺติ ตีณิ เจติยานิ วิเสสโต ปริทีเปตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Tathāgato sāvatthito nikkhamitvā anupubbena bārāṇasiṃ gacchanto antarāmagge todeyyagāmassa samīpe mahābhikkhusaṅghaparivāro aññataraṃ devaṭṭhānaṃ sampāpuṇi. Tatra nisinno sugato dhammabhaṇḍāgārikaṃ pesetvā avidūre kasikammaṃ karontaṃ brāhmaṇaṃ pakkosāpesi . So brāhmaṇo āgantvā tathāgataṃ anabhivanditvā tameva devaṭṭhānaṃ vanditvā aṭṭhāsi. Sugatopi ‘‘imaṃ padesaṃ kinti maññasi brāhmaṇā’’ti āha. Amhākaṃ paveṇiyā āgatacetiyaṭṭhānanti vandāmi, bho gotamāti. ‘‘Imaṃ ṭhānaṃ vandantena tayā sādhu kataṃ brāhmaṇā’’ti sugato taṃ sampahaṃsesi. Taṃ sutvā bhikkhū ‘‘kena nu kho kāraṇena bhagavā evaṃ sampahaṃsesī’’ti saṃsayaṃ sañjanesuṃ. Tato tathāgato tesaṃ saṃsayamapanetuṃ majjhimanikāye ghaṭikārasuttantaṃ (ma. ni. 2.282 ādayo) vatvā iddhānubhāvena kassapadasabalassa yojanubbedhaṃ kanakacetiyaṃ aparañca kanakacetiyaṃ ākāse nimminitvā mahājanaṃ dassetvā, ‘‘brāhmaṇa, evaṃvidhānaṃ pūjārahānaṃ pūjā yuttatarāvā’’ti vatvā mahāparinibbānasutte (dī. ni. 2.206) dassitanayeneva buddhādike cattāro thūpārahe pakāsetvā sarīracetiyaṃ uddissacetiyaṃ paribhogacetiyanti tīṇi cetiyāni visesato paridīpetvā imā gāthā abhāsi –
๑๙๕.
195.
‘‘ปูชารเห ปูชยโต, พุเทฺธ ยทิ จ สาวเก;
‘‘Pūjārahe pūjayato, buddhe yadi ca sāvake;
ปปญฺจสมติกฺกเนฺต, ติณฺณโสกปริทฺทเวฯ
Papañcasamatikkante, tiṇṇasokapariddave.
๑๙๖.
196.
‘‘เต ตาทิเส ปูชยโต, นิพฺพุเต อกุโตภเย;
‘‘Te tādise pūjayato, nibbute akutobhaye;
น สกฺกา ปุญฺญํ สงฺขาตุํ, อิเมตฺตมปิ เกนจี’’ติฯ (อป. เถร ๑.๑๐.๑-๒);
Na sakkā puññaṃ saṅkhātuṃ, imettamapi kenacī’’ti. (apa. thera 1.10.1-2);
ตตฺถ ปูชิตุํ อรหา ปูชารหา, ปูชิตุํ ยุตฺตาติ อโตฺถฯ ปูชารเห ปูชยโตติ อภิวาทนาทีหิ จ จตูหิ จ ปจฺจเยหิ ปูเชนฺตสฺสฯ ปูชารเห ทเสฺสติ พุเทฺธติอาทินาฯ พุเทฺธติ สมฺมาสมฺพุเทฺธฯ ยทีติ ยทิ วา, อถ วาติ อโตฺถฯ ตตฺถ ปเจฺจกพุเทฺธติ กถิตํ โหติ, สาวเก จฯ ปปญฺจสมติกฺกเนฺตติ สมติกฺกนฺตตณฺหาทิฎฺฐิมานปปเญฺจฯ ติณฺณโสกปริทฺทเวติ อติกฺกนฺตโสกปริทฺทเว , อิเม เทฺว อติกฺกเนฺตติ อโตฺถฯ เอเตหิ ปูชารหตฺตํ ทสฺสิตํฯ
Tattha pūjituṃ arahā pūjārahā, pūjituṃ yuttāti attho. Pūjārahe pūjayatoti abhivādanādīhi ca catūhi ca paccayehi pūjentassa. Pūjārahe dasseti buddhetiādinā. Buddheti sammāsambuddhe. Yadīti yadi vā, atha vāti attho. Tattha paccekabuddheti kathitaṃ hoti, sāvake ca. Papañcasamatikkanteti samatikkantataṇhādiṭṭhimānapapañce. Tiṇṇasokapariddaveti atikkantasokapariddave , ime dve atikkanteti attho. Etehi pūjārahattaṃ dassitaṃ.
เตติ พุทฺธาทโยฯ ตาทิเสติ วุตฺตคหณวเสนฯ นิพฺพุเตติ ราคาทินิพฺพุติยาฯ นตฺถิ กุโตจิ ภวโต วา อารมฺมณโต วา เอเตสํ ภยนฺติ อกุโตภยา, เต อกุโตภเยฯ น สกฺกา ปุญฺญํ สงฺขาตุนฺติ ปุญฺญํ คเณตุํ น สกฺกาฯ กถนฺติ เจ? อิเมตฺตมปิ เกนจีติ อิมํ เอตฺตกํ, อิมํ เอตฺตกนฺติ เกนจีติ อปิสโทฺท อิธ สมฺพนฺธิตโพฺพ, เกนจิ ปุคฺคเลน มาเนน วาฯ ตตฺถ ปุคฺคเลนาติ เตน พฺรหฺมาทินาฯ มาเนนาติ ติวิเธน มาเนน ตีรเณน ธารเณน ปูรเณน วาฯ ตีรณํ นาม อิทํ เอตฺตกนฺติ นยโต ตีรณํฯ ธารณนฺติ ตุลาย ธารณํฯ ปูรณํ นาม อฑฺฒปสตปตฺถนาฬิกาทิวเสน ปูรณํฯ เกนจิ ปุคฺคเลน อิเมหิ ตีหิ มาเนหิ พุทฺธาทิเก ปูชยโต ปุญฺญํ วิปากวเสน คเณตุํ น สกฺกา ปริยนฺตรหิตโตติ ทฺวีสุ ฐาเนสุ ปูชยโต กิํ ทานํ ปฐมํ ธรมาเน พุทฺธาที ปูชยโต น สกฺกา ปุญฺญํ สงฺขาตุํ, ปุน เต ตาทิเส กิเลสปรินิพฺพานนิมิเตฺตน ขนฺธปรินิพฺพาเนน นิพฺพุเตปิ ปูชยโต น สกฺกา สงฺขาตุนฺติ เภทา ยุชฺชนฺติฯ เตน หิ วิมานวตฺถุมฺหิ –
Teti buddhādayo. Tādiseti vuttagahaṇavasena. Nibbuteti rāgādinibbutiyā. Natthi kutoci bhavato vā ārammaṇato vā etesaṃ bhayanti akutobhayā, te akutobhaye. Na sakkā puññaṃ saṅkhātunti puññaṃ gaṇetuṃ na sakkā. Kathanti ce? Imettamapi kenacīti imaṃ ettakaṃ, imaṃ ettakanti kenacīti apisaddo idha sambandhitabbo, kenaci puggalena mānena vā. Tattha puggalenāti tena brahmādinā. Mānenāti tividhena mānena tīraṇena dhāraṇena pūraṇena vā. Tīraṇaṃ nāma idaṃ ettakanti nayato tīraṇaṃ. Dhāraṇanti tulāya dhāraṇaṃ. Pūraṇaṃ nāma aḍḍhapasatapatthanāḷikādivasena pūraṇaṃ. Kenaci puggalena imehi tīhi mānehi buddhādike pūjayato puññaṃ vipākavasena gaṇetuṃ na sakkā pariyantarahitatoti dvīsu ṭhānesu pūjayato kiṃ dānaṃ paṭhamaṃ dharamāne buddhādī pūjayato na sakkā puññaṃ saṅkhātuṃ, puna te tādise kilesaparinibbānanimittena khandhaparinibbānena nibbutepi pūjayato na sakkā saṅkhātunti bhedā yujjanti. Tena hi vimānavatthumhi –
‘‘ติฎฺฐเนฺต นิพฺพุเต จาปิ, สเม จิเตฺต สมํ ผลํ;
‘‘Tiṭṭhante nibbute cāpi, same citte samaṃ phalaṃ;
เจโตปณิธิเหตุ หิ, สตฺตา คจฺฉนฺติ สุคฺคติ’’นฺติฯ (วิ. ว. ๘๐๖);
Cetopaṇidhihetu hi, sattā gacchanti suggati’’nti. (vi. va. 806);
เทสนาวสาเน โส พฺราหฺมโณ โสตาปโนฺน อโหสีติฯ โยชนิกํ กนกเจติยํ สตฺตาหมากาเสว อฎฺฐาสิ, มหเนฺตน สมาคโม จาโหสิ, สตฺตาหํ เจติยํ นานปฺปกาเรน ปูเชสุํฯ ตโต ภินฺนลทฺธิกานํ ลทฺธิเภโท ชาโต, พุทฺธานุภาเวน ตํ เจติยํ สกฎฺฐานเมว คตํ, ตเตฺถว ตํขเณ มหนฺตํ ปาสาณเจติยํ อโหสิฯ ตสฺมิํ สมาคเม จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสีติฯ
Desanāvasāne so brāhmaṇo sotāpanno ahosīti. Yojanikaṃ kanakacetiyaṃ sattāhamākāseva aṭṭhāsi, mahantena samāgamo cāhosi, sattāhaṃ cetiyaṃ nānappakārena pūjesuṃ. Tato bhinnaladdhikānaṃ laddhibhedo jāto, buddhānubhāvena taṃ cetiyaṃ sakaṭṭhānameva gataṃ, tattheva taṃkhaṇe mahantaṃ pāsāṇacetiyaṃ ahosi. Tasmiṃ samāgame caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosīti.
กสฺสปทสพลสฺส สุวณฺณเจติยวตฺถุ นวมํฯ
Kassapadasabalassa suvaṇṇacetiyavatthu navamaṃ.
พุทฺธวคฺควณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Buddhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
จุทฺทสโม วโคฺคฯ
Cuddasamo vaggo.
ปฐมภาณวารํ นิฎฺฐิตํฯ
Paṭhamabhāṇavāraṃ niṭṭhitaṃ.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / ธมฺมปทปาฬิ • Dhammapadapāḷi / ๑๔. พุทฺธวโคฺค • 14. Buddhavaggo
