| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / জাতক-অট্ঠকথা • Jātaka-aṭṭhakathā |
[৪০৩] ৮. অট্ঠিসেনজাতকৰণ্ণনা
[403] 8. Aṭṭhisenajātakavaṇṇanā
যেমে অহং ন জানামীতি ইদং সত্থা আল়ৰিং নিস্সায অগ্গাল়ৰে চেতিযে ৰিহরন্তো কুটিকারসিক্খাপদং আরব্ভ কথেসি। পচ্চুপ্পন্নৰত্থু হেট্ঠা মণিকণ্ঠজাতকে (জা॰ ১.৩.৭ আদযো) কথিতমেৰ। সত্থা পন তে ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা ‘‘ভিক্খৰে, পোরাণকপণ্ডিতা পুব্বে অনুপ্পন্নে বুদ্ধে বাহিরকপব্বজ্জায পব্বজিত্ৰা রাজূহি পৰারিতাপি ‘যাচনা নাম পরেসং অপ্পিযা অমনাপা’তি ন যাচিংসূ’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি।
Yeme ahaṃ na jānāmīti idaṃ satthā āḷaviṃ nissāya aggāḷave cetiye viharanto kuṭikārasikkhāpadaṃ ārabbha kathesi. Paccuppannavatthu heṭṭhā maṇikaṇṭhajātake (jā. 1.3.7 ādayo) kathitameva. Satthā pana te bhikkhū āmantetvā ‘‘bhikkhave, porāṇakapaṇḍitā pubbe anuppanne buddhe bāhirakapabbajjāya pabbajitvā rājūhi pavāritāpi ‘yācanā nāma paresaṃ appiyā amanāpā’ti na yāciṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো একস্মিং নিগমে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তি, অট্ঠিসেনকুমারোতিস্স নামং করিংসু। সো ৰযপ্পত্তো তক্কসিলাযং সব্বসিপ্পানি উগ্গণ্হিত্ৰা অপরভাগে কামেসু আদীনৰং দিস্ৰা ঘরাৰাসতো নিক্খমিত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা ঝানাভিঞ্ঞাসমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা হিমৰন্তপদেসে চিরং ৰসিত্ৰা লোণম্বিলসেৰনত্থায মনুস্সপথং ওতরিত্ৰা অনুপুব্বেন বারাণসিং পত্ৰা রাজুয্যানে ৰসিত্ৰা পুনদিৰসে ভিক্খায চরন্তো রাজঙ্গণং অগমাসি। রাজা তস্সাচারৰিহারে পসীদিত্ৰা তং নিমন্তাপেত্ৰা পাসাদতলে পল্লঙ্কে নিসীদাপেত্ৰা সুভোজনং ভোজেত্ৰা ভোজনাৰসানে অনুমোদনং সুত্ৰা পসন্নো পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা মহাসত্তং রাজুয্যানে ৰসাপেসি, দিৰসস্স চ দ্ৰে তযো ৰারে উপট্ঠানং অগমাসি। সো একদিৰসং ধম্মকথায পসন্নো রজ্জং আদিং কত্ৰা ‘‘যেন ৰো অত্থো, তং ৰদেয্যাথা’’তি পৰারেসি। বোধিসত্তো ‘‘ইদং নাম মে দেহী’’তি ন ৰদতি। অঞ্ঞে যাচকা ‘‘ইদং দেহি, ইদং দেহী’’তি ইচ্ছিতিচ্ছিতং যাচন্তি, রাজা অসজ্জমানো দেতিযেৰ। সো একদিৰসং চিন্তেসি ‘‘অঞ্ঞে যাচনকৰনিব্বকা ‘ইদঞ্চিদঞ্চ অম্হাকং দেহী’তি মং যাচন্তি, অয্যো পন অট্ঠিসেনো পৰারিতকালতো পট্ঠায ন কিঞ্চি যাচতি, পঞ্ঞৰা খো পনেস উপাযকুসলো, পুচ্ছিস্সামি ন’’ন্তি। সো একদিৰসং ভুত্তপাতরাসো গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসিন্নো অঞ্ঞেসং যাচনকারণং তস্স চ অযাচনকারণং পুচ্ছন্তো পঠমং গাথমাহ –
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ nigame brāhmaṇakule nibbatti, aṭṭhisenakumārotissa nāmaṃ kariṃsu. So vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā aparabhāge kāmesu ādīnavaṃ disvā gharāvāsato nikkhamitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññāsamāpattiyo nibbattetvā himavantapadese ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya manussapathaṃ otaritvā anupubbena bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase bhikkhāya caranto rājaṅgaṇaṃ agamāsi. Rājā tassācāravihāre pasīditvā taṃ nimantāpetvā pāsādatale pallaṅke nisīdāpetvā subhojanaṃ bhojetvā bhojanāvasāne anumodanaṃ sutvā pasanno paṭiññaṃ gahetvā mahāsattaṃ rājuyyāne vasāpesi, divasassa ca dve tayo vāre upaṭṭhānaṃ agamāsi. So ekadivasaṃ dhammakathāya pasanno rajjaṃ ādiṃ katvā ‘‘yena vo attho, taṃ vadeyyāthā’’ti pavāresi. Bodhisatto ‘‘idaṃ nāma me dehī’’ti na vadati. Aññe yācakā ‘‘idaṃ dehi, idaṃ dehī’’ti icchiticchitaṃ yācanti, rājā asajjamāno detiyeva. So ekadivasaṃ cintesi ‘‘aññe yācanakavanibbakā ‘idañcidañca amhākaṃ dehī’ti maṃ yācanti, ayyo pana aṭṭhiseno pavāritakālato paṭṭhāya na kiñci yācati, paññavā kho panesa upāyakusalo, pucchissāmi na’’nti. So ekadivasaṃ bhuttapātarāso gantvā vanditvā ekamantaṃ nisinno aññesaṃ yācanakāraṇaṃ tassa ca ayācanakāraṇaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
৫৪.
54.
‘‘যেমে অহং ন জানামি, অট্ঠিসেন ৰনিব্বকে।
‘‘Yeme ahaṃ na jānāmi, aṭṭhisena vanibbake;
তে মং সঙ্গম্ম যাচন্তি, কস্মা মং ত্ৰং ন যাচসী’’তি॥
Te maṃ saṅgamma yācanti, kasmā maṃ tvaṃ na yācasī’’ti.
তত্থ ৰনিব্বকেতি যাচনকে। সঙ্গম্মাতি সমাগন্ত্ৰা। ইদং ৰুত্তং হোতি – অয্য, অট্ঠিসেন, যেমে ৰনিব্বকে অহং নামগোত্তজাতিকুলপ্পদেসেন ‘‘ইমে নামেতে’’তিপি ন জানামি, তে মং সমাগন্ত্ৰা ইচ্ছিতিচ্ছিতং যাচন্তি, ত্ৰং পন কস্মা মং কিঞ্চি ন যাচসীতি।
Tattha vanibbaketi yācanake. Saṅgammāti samāgantvā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayya, aṭṭhisena, yeme vanibbake ahaṃ nāmagottajātikulappadesena ‘‘ime nāmete’’tipi na jānāmi, te maṃ samāgantvā icchiticchitaṃ yācanti, tvaṃ pana kasmā maṃ kiñci na yācasīti.
তং সুত্ৰা বোধিসত্তো দুতিযং গাথমাহ –
Taṃ sutvā bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –
৫৫.
55.
‘‘যাচকো অপ্পিযো হোতি, যাচং অদদমপ্পিযো।
‘‘Yācako appiyo hoti, yācaṃ adadamappiyo;
তস্মাহং তং ন যাচামি, মা মে ৰিদেস্সনা অহূ’’তি॥
Tasmāhaṃ taṃ na yācāmi, mā me videssanā ahū’’ti.
তত্থ যাচকো অপ্পিযো হোতীতি যো হি, মহারাজ, পুগ্গলো ‘‘ইদং মে দেহী’’তি যাচকো, সো মাতাপিতূনম্পি মিত্তামচ্চাদীনম্পি অপ্পিযো হোতি অমনাপো। তস্স অপ্পিযভাৰো মণিকণ্ঠজাতকেন দীপেতব্বো। যাচন্তি যাচিতভণ্ডং। অদদন্তি অদদমানো। ইদং ৰুত্তং হোতি – যোপি যাচিতং ন দেতি, সো মাতাপিতরো আদিং কত্ৰা অদদমানো পুগ্গলো যাচকস্স অপ্পিযো হোতীতি। তস্মাতি যস্মা যাচকোপি দাযকস্স, যাচিতং ভণ্ডং অদদন্তোপি যাচকস্স অপ্পিযো হোতি, তস্মা অহং তং ন যাচামি। মা মে ৰিদেস্সনা অহূতি সচে হি অহং যাচেয্যমেৰ, তৰ ৰিদেস্সো ভৰেয্য, সা মে তৰ সন্তিকা উপ্পন্না ৰিদেস্সনা, সচে পন ত্ৰং ন দদেয্যাসি, মম ৰিদেস্সো ভৰেয্যাসি, সা চ মম তযি ৰিদেস্সনা, এৰং সব্বথাপি মা মে ৰিদেস্সনা অহু, মা নো উভিন্নম্পি মেত্তা ভিজ্জীতি এতমত্থং সম্পস্সন্তো অহং তং ন কিঞ্চি যাচামীতি।
Tattha yācako appiyo hotīti yo hi, mahārāja, puggalo ‘‘idaṃ me dehī’’ti yācako, so mātāpitūnampi mittāmaccādīnampi appiyo hoti amanāpo. Tassa appiyabhāvo maṇikaṇṭhajātakena dīpetabbo. Yācanti yācitabhaṇḍaṃ. Adadanti adadamāno. Idaṃ vuttaṃ hoti – yopi yācitaṃ na deti, so mātāpitaro ādiṃ katvā adadamāno puggalo yācakassa appiyo hotīti. Tasmāti yasmā yācakopi dāyakassa, yācitaṃ bhaṇḍaṃ adadantopi yācakassa appiyo hoti, tasmā ahaṃ taṃ na yācāmi. Mā me videssanā ahūti sace hi ahaṃ yāceyyameva, tava videsso bhaveyya, sā me tava santikā uppannā videssanā, sace pana tvaṃ na dadeyyāsi, mama videsso bhaveyyāsi, sā ca mama tayi videssanā, evaṃ sabbathāpi mā me videssanā ahu, mā no ubhinnampi mettā bhijjīti etamatthaṃ sampassanto ahaṃ taṃ na kiñci yācāmīti.
অথস্স ৰচনং সুত্ৰা রাজা তিস্সো গাথা অভাসি –
Athassa vacanaṃ sutvā rājā tisso gāthā abhāsi –
৫৬.
56.
‘‘যো ৰে যাচনজীৰানো, কালে যাচং ন যাচতি।
‘‘Yo ve yācanajīvāno, kāle yācaṃ na yācati;
পরঞ্চ পুঞ্ঞা ধংসেতি, অত্তনাপি ন জীৰতি॥
Parañca puññā dhaṃseti, attanāpi na jīvati.
৫৭.
57.
‘‘যো চ যাচনজীৰানো, কালে যাচঞ্হি যাচতি।
‘‘Yo ca yācanajīvāno, kāle yācañhi yācati;
পরঞ্চ পুঞ্ঞং লব্ভেতি, অত্তনাপি চ জীৰতি॥
Parañca puññaṃ labbheti, attanāpi ca jīvati.
৫৮.
58.
‘‘ন ৰেদেস্সন্তি সপ্পঞ্ঞা, দিস্ৰা যাচকমাগতে।
‘‘Na vedessanti sappaññā, disvā yācakamāgate;
ব্রহ্মচারি পিযো মেসি, ৰদ ত্ৰং ভঞ্ঞমিচ্ছসী’’তি॥
Brahmacāri piyo mesi, vada tvaṃ bhaññamicchasī’’ti.
তত্থ যাচনজীৰানোতি যাচনজীৰমানো, অযমেৰ ৰা পাঠো। ইদং ৰুত্তং হোতি – অয্য, অট্ঠিসেন যো যাচনেন জীৰমানো ধম্মিকো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা যাচিতব্বযুত্তপত্তকালে কিঞ্চিদেৰ যাচিতব্বং ন যাচতি, সো পরঞ্চ দাযকং পুঞ্ঞা ধংসেতি পরিহাপেতি, অত্তনাপি চ সুখং ন জীৰতি। পুঞ্ঞং লব্ভেতীতি কালে পন যাচিতব্বং যাচন্তো পরঞ্চ পুঞ্ঞং অধিগমেতি, অত্তনাপি চ সুখং জীৰতি। ন ৰেদেস্সন্তীতি যং ত্ৰং ৰদেসি ‘‘মা মে ৰিদেস্সনা অহূ’’তি, তং কস্মা ৰদসি। সপ্পঞ্ঞা হি দানঞ্চ দানফলঞ্চ জানন্তা পণ্ডিতা যাচকে আগতে দিস্ৰা ন দেস্সন্তি ন কুজ্ঝন্তি, অঞ্ঞদত্থু পন পমুদিতাৰ হোন্তীতি দীপেতি। যাচকমাগতেতি ম-কারো ব্যঞ্জনসন্ধিৰসেন ৰুত্তো, যাচকে আগতেতি অত্থো। ব্রহ্মচারি পিযো মেসীতি অয্য অট্ঠিসেন, পরিসুদ্ধচারি মহাপুঞ্ঞ, ত্ৰং ময্হং অতিৰিয পিযো, তস্মা ৰরং ত্ৰং মং ৰদেহি যাচাহিযেৰ। ভঞ্ঞমিচ্ছসীতি যংকিঞ্চি ৰত্তব্বং ইচ্ছসি, সব্বং ৰদ, রজ্জম্পি তে দস্সামিযেৰাতি।
Tattha yācanajīvānoti yācanajīvamāno, ayameva vā pāṭho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayya, aṭṭhisena yo yācanena jīvamāno dhammiko samaṇo vā brāhmaṇo vā yācitabbayuttapattakāle kiñcideva yācitabbaṃ na yācati, so parañca dāyakaṃ puññā dhaṃseti parihāpeti, attanāpi ca sukhaṃ na jīvati. Puññaṃ labbhetīti kāle pana yācitabbaṃ yācanto parañca puññaṃ adhigameti, attanāpi ca sukhaṃ jīvati. Na vedessantīti yaṃ tvaṃ vadesi ‘‘mā me videssanā ahū’’ti, taṃ kasmā vadasi. Sappaññā hi dānañca dānaphalañca jānantā paṇḍitā yācake āgate disvā na dessanti na kujjhanti, aññadatthu pana pamuditāva hontīti dīpeti. Yācakamāgateti ma-kāro byañjanasandhivasena vutto, yācake āgateti attho. Brahmacāri piyo mesīti ayya aṭṭhisena, parisuddhacāri mahāpuñña, tvaṃ mayhaṃ ativiya piyo, tasmā varaṃ tvaṃ maṃ vadehi yācāhiyeva. Bhaññamicchasīti yaṃkiñci vattabbaṃ icchasi, sabbaṃ vada, rajjampi te dassāmiyevāti.
এৰং বোধিসত্তো রঞ্ঞা রজ্জেনাপি পৰারিতো নেৰ কিঞ্চি যাচি। রঞ্ঞো পন এৰং অত্তনো অজ্ঝাসযে কথিতে মহাসত্তোপি পব্বজিতপটিপত্তিং দস্সেতুং ‘‘মহারাজ, যাচনা হি নামেসা কামভোগীনং গিহীনং আচিণ্ণা, ন পব্বজিতানং, পব্বজিতেন পন পব্বজিতকালতো পট্ঠায গিহীহি অসমানপরিসুদ্ধাজীৰেন ভৰিতব্ব’’ন্তি পব্বজিতপটিপদং দস্সেন্তো ছট্ঠং গাথমাহ –
Evaṃ bodhisatto raññā rajjenāpi pavārito neva kiñci yāci. Rañño pana evaṃ attano ajjhāsaye kathite mahāsattopi pabbajitapaṭipattiṃ dassetuṃ ‘‘mahārāja, yācanā hi nāmesā kāmabhogīnaṃ gihīnaṃ āciṇṇā, na pabbajitānaṃ, pabbajitena pana pabbajitakālato paṭṭhāya gihīhi asamānaparisuddhājīvena bhavitabba’’nti pabbajitapaṭipadaṃ dassento chaṭṭhaṃ gāthamāha –
৫৯.
59.
‘‘ন ৰে যাচন্তি সপ্পঞ্ঞা, ধীরো চ ৰেদিতুমরহতি।
‘‘Na ve yācanti sappaññā, dhīro ca veditumarahati;
উদ্দিস্স অরিযা তিট্ঠন্তি, এসা অরিযান যাচনা’’তি॥
Uddissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyāna yācanā’’ti.
তত্থ সপ্পঞ্ঞাতি বুদ্ধা চ বুদ্দসাৰকা চ বোধিযা পটিপন্না ইসিপব্বজ্জং পব্বজিতা বোধিসত্তা চ সব্বেপি সপ্পঞ্ঞা চ সুসীলা চ, এতে এৰরূপা সপ্পঞ্ঞা ‘‘অম্হাকং ইদঞ্চিদঞ্চ দেথা’’তি ন যাচন্তি। ধীরো চ ৰেদিতুমরহতীতি উপট্ঠাকো পন ধীরো পণ্ডিতো গিলানকালে চ অগিলানকালে চ যেন যেনত্থো, তং সব্বং সযমেৰ ৰেদিতুং জানিতুং অরহতি। উদ্দিস্স অরিযা তিট্ঠন্তীতি অরিযা পন ৰাচং অভিন্দিত্ৰা যেনত্থিকা হোন্তি, তং উদ্দিস্স কেৰলং ভিক্খাচারৰত্তেন তিট্ঠন্তি, নেৰ কাযঙ্গং ৰা ৰাচঙ্গং ৰা কোপেন্তি। কাযৰিকারং দস্সেত্ৰা নিমিত্তং করোন্তো হি কাযঙ্গং কোপেতি নাম, ৰচীভেদং করোন্তো ৰাচঙ্গং কোপেতি নাম, তদুভযং অকত্ৰা বুদ্ধাদযো অরিযা তিট্ঠন্তি। এসা অরিযান যাচনাতি এসা কাযঙ্গৰাচঙ্গং অকোপেত্ৰা ভিক্খায তিট্ঠমানা অরিযানং যাচনা নাম।
Tattha sappaññāti buddhā ca buddasāvakā ca bodhiyā paṭipannā isipabbajjaṃ pabbajitā bodhisattā ca sabbepi sappaññā ca susīlā ca, ete evarūpā sappaññā ‘‘amhākaṃ idañcidañca dethā’’ti na yācanti. Dhīro ca veditumarahatīti upaṭṭhāko pana dhīro paṇḍito gilānakāle ca agilānakāle ca yena yenattho, taṃ sabbaṃ sayameva vedituṃ jānituṃ arahati. Uddissa ariyā tiṭṭhantīti ariyā pana vācaṃ abhinditvā yenatthikā honti, taṃ uddissa kevalaṃ bhikkhācāravattena tiṭṭhanti, neva kāyaṅgaṃ vā vācaṅgaṃ vā kopenti. Kāyavikāraṃ dassetvā nimittaṃ karonto hi kāyaṅgaṃ kopeti nāma, vacībhedaṃ karonto vācaṅgaṃ kopeti nāma, tadubhayaṃ akatvā buddhādayo ariyā tiṭṭhanti. Esā ariyāna yācanāti esā kāyaṅgavācaṅgaṃ akopetvā bhikkhāya tiṭṭhamānā ariyānaṃ yācanā nāma.
রাজা বোধিসত্তস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘ভন্তে, যদি সপ্পঞ্ঞো উপট্ঠাকো অত্তনাৰ ঞত্ৰা কুলূপকস্স দাতব্বং দেতি, অহম্পি তুম্হাকং ইদঞ্চিদঞ্চ দম্মী’’তি ৰদন্তো সত্তমং গাথমাহ –
Rājā bodhisattassa vacanaṃ sutvā ‘‘bhante, yadi sappañño upaṭṭhāko attanāva ñatvā kulūpakassa dātabbaṃ deti, ahampi tumhākaṃ idañcidañca dammī’’ti vadanto sattamaṃ gāthamāha –
৬০.
60.
‘‘দদামি তে ব্রাহ্মণ রোহিণীনং, গৰং সহস্সং সহ পুঙ্গৰেন।
‘‘Dadāmi te brāhmaṇa rohiṇīnaṃ, gavaṃ sahassaṃ saha puṅgavena;
অরিযো হি অরিযস্স কথং ন দজ্জা, সুত্ৰান গাথা তৰ ধম্মযুত্তা’’তি॥
Ariyo hi ariyassa kathaṃ na dajjā, sutvāna gāthā tava dhammayuttā’’ti.
তত্থ রোহিণীনন্তি রত্তৰণ্ণানং। গৰং সহস্সন্তি খীরদধিআদিমধুররসপরিভোগত্থায এৰরূপানং গুন্নং সহস্সং তুয্হং দম্মি, তং মে পটিগ্গণ্হ। অরিযোতি আচারঅরিযো। অরিযস্সাতি আচারঅরিযস্স। কথং ন দজ্জাতি কেন কারণেন ন দদেয্য।
Tattha rohiṇīnanti rattavaṇṇānaṃ. Gavaṃ sahassanti khīradadhiādimadhurarasaparibhogatthāya evarūpānaṃ gunnaṃ sahassaṃ tuyhaṃ dammi, taṃ me paṭiggaṇha. Ariyoti ācāraariyo. Ariyassāti ācāraariyassa. Kathaṃ na dajjāti kena kāraṇena na dadeyya.
এৰং ৰুত্তে বোধিসত্তো ‘‘অহং মহারাজ, অকিঞ্চনো পব্বজিতো, ন মে গাৰীহি অত্থো’’তি পটিক্খিপি। রাজা তস্সোৰাদে ঠত্ৰা দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা সগ্গপরাযণো অহোসি। সোপি অপরিহীনজ্ঝানো ব্রহ্মলোকে উপ্পজ্জি।
Evaṃ vutte bodhisatto ‘‘ahaṃ mahārāja, akiñcano pabbajito, na me gāvīhi attho’’ti paṭikkhipi. Rājā tassovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo ahosi. Sopi aparihīnajjhāno brahmaloke uppajji.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীসু পতিট্ঠিতা। তদা রাজা আনন্দো অহোসি, অট্ঠিসেনো পন অহমেৰ অহোসিন্তি।
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne bahū sotāpattiphalādīsu patiṭṭhitā. Tadā rājā ānando ahosi, aṭṭhiseno pana ahameva ahosinti.
অট্ঠিসেনজাতকৰণ্ণনা অট্ঠমা।
Aṭṭhisenajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.
Related texts:
তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / খুদ্দকনিকায • Khuddakanikāya / জাতকপাল়ি • Jātakapāḷi / ৪০৩. অট্ঠিসেনকজাতকং • 403. Aṭṭhisenakajātakaṃ
